Yrd. Doç .Dr. Hande GÜRLER
Bu derste neleri öğrenmeliyiz..
O Kısrak, koyun-keçi, kedinin otak özellikleri ne?
O Sayısal değerlerin ezberlenmesinden çok
mekanizmanın mantığı
----fotoperiyod
----hormonal mekanizma
----siklus dönemleri
Kısrak..
o Pubertas 12-24 aylık
o Tavsiye edilen ilk tohumlama
yaşı 3
o Mevsime bağlı poliöstrik
o Kış ayları anöstrus
o Günışığı ve ovulasyon arasında
ilişki:melatonin
Kısrak seksüel siklus: Önemli
noktalar
• Siklusun mevsimle
ilişkisi
• Melatoninin etki
mekanizması
• Anöstrustan çiftleşme
mevsimine geçiş
• FSH ve LH
salınımındaki
farklılıklar
SİKLUS NASIL?
Süresi 21
gün
Östrus 5-7
gün
Ovulasyon:
Östrus
bitiminden
24-48 saat
önce
Seksüel siklusun mevsimle
ilişkisi
O Üreme faaliyetlerinin başlaması ışıkla ilgili
O Hipofiz bezi fonksiyonları ışık aracılığıyla düzenlenir
O Gözün retinası fazla derecede ışığa maruz kaldığında sinirsel
uyarımlar başlatır
O Uyarımlar sinisel yolla epifiz bezine ulaşır ve melatonini inhibe eder
O Melatonin kısraklarda antigonadotropik etkilidir
O GnRH ile negatif ilişki
Anöstrustan mevsimsel siklusa
geçiş…
O Kısraklarda ilk FSH salgısı ile ovaryum
faaliyetleri hemen başlamaz 3-4 follikül
gelişir ancak ovulasyonla sonuçlanmaz (1214 gün aralıklarla ovulasyonsuz östruslar
gösterir)
O İlk FSH salgısından 60 gün sonra
ovulasyonlu östrus görülür
Seksüel siklusun hormonal
mekanizması
O Genel olarak ineklerdekine benzer
O Östrusun başlamasından birkaç gün önce
progesteron düşer
O Progesteron düşmesi ile GnRH üzerindeki
baskı kalkar
O FSH..folliküller gelişmeye başlar
O Diöstrusun sonuna kadar görülen FSH piki
diğer evcil hayvanlarda görülmez
Ösrtus siklusu iki komponentten oluşur:
östrus (kızgınlık)endokrin ve fizyolojik faktörlerin etkisi altında
reprodüktif bölgede değişiklilerin yanısıra kısrağın
davranışlarında da değişiklik olur. Folliküllerde hızla gelişme
görülür ve ovulasyonla oosit bırakılır. Bu periyod siklusun
folliküler fazı olarak bilinir. Genellikle süre değişken.Diöstrus
sonuna kadar FSH iki kez pik yapar
2. dioestrus seksüel olarak inaktif olan dönem. Genelde süre sabit.
Kısrak çiftleşmeyi kabul etmez13-16 gün sürer. Östrusun hemen
sonrasında ovaryum ve uterusta fötusun gelişebilmesi için
uygun ortam oluşturulur. Gebeliğin erken döneminde gerekli
olan progesteron ovaryum tarafından üretilir.
1.
FSH ve LH salınımındaki
farklılıklar
O Kısraklarda normal seksüel siklus boyunca
FSH 10-12 gün aralıklarla iki kere pik yapar
O Birincisi; östrusta LH piki sırasında
O İkincisi; diöstrusun ortalarında LH dan
bağımsız
O Bu durum tohumlama sezonunun
başlangıcında (ikinci FSH piki) ve sonunda
görülmez.
O Kısraklarda LH salgısı diğer türlerde olduğu gibi
O
O
O
O
ani değildir
Preovulatör LH piki görülmez. Siklusun luteal
fazında en düşük düzeydedir
Ovulasyondan 5-6 gün öncesine kadar yavaşça
yükselir ve yüksek kalır
LH kısraklarda asıl folliküler büyüme,
olgunlaşma ve ovulasyonu uyarmış olur
Ovulsyondan sonraki ikinci günde pik
seviyededir
O Serum östradiol konsantrasyonu siklusun büyük
bölümünde düşüktür. Ovulasyondan 2 gün önce pik
yapar ve ovulasyondan 2 gün sonra da eski düzeyine iner
O Progesteron ovulasyon sonrası 6. günde 10 ng/ml ile en
yüksek düzeye ulaşırç . KL 13-14 gün aktiftir ( siklusun
14. günü maks.)
O Diğer türlerde olduğu gibi PGF 2 alfa
luteolitik etkiye sahiptir
O Siklusun 13-16. günlerinde uterusun
endometriyumundan salgılanmaya başlar.
Seksüel siklusun aşamaları
PROÖSTRUS
Hipotalamustan
GnRH, adenohipofiz
Den FSH nın salgıla
nıp Graaf follikülünü
geliştirdiği dönem
O İneklerdeki gibi gelişen follikülden östrojen
salgılanır
O Proöstrus yaklaşık 2 gün sürer
O Proöstrus sonlarında kısrak aygıra ilgi
göstermeye başlar
Reprodüktif organlardaki
değişimler
O Ovidukt hücreleri ve silia tabakasının gelişimi
O Uterus mukozasının damarlaşmaya başlaması
O Vagina epitelinde kalınlaşma
O KL hızla dejenere olur
O Epitel dokuları gelişir
O Kas katlarında aktivite artar, mukus salgısı artar
O Bunların nedeni östradioldür
Östrus
O Östrusu uzun 5-7 gün (3-9 gün)
O Aygır varlığında östrus belirtileri belirgin
O Vücut ısısı artar
O Homoseksüel davranışlar yok,
O Sık sık işer, kuyruğunu kaldırır, vulva şişer, bol
miktarda mukoid akıntı gelir (kan gelmez)
O Çakma hareketi (vulvayı açıp klitorisi gösterir)
O Aygırın önünde durup çiftleşmeyi kabul eder
O Ovulayon spontan olarak östrus bitiminden 2448 s önce gerçekleşir
Reprodüktif
organlardaki
değişimler
O Vaginal muayenede, vagina mukozası nemli, yüzeyi ince
sulu bir mukusla kaplı, hiperemik ve parlaktır (vaginal
smear anlamlı değil)
O Serviks ödemli ve 2-3 parmak girecek kadar genişemiş
O Rektal palpasyonda ovaryum üzerinde çeşitli
büyüklüklerde folliküller bulunur (tam gelişmiş follikül
çapı 7 cm ye kadar ulaşır)
O Ovulasyonun hemen öncesinde follikül yumuşak ve
gerginliği daha azdır
O Follikülün gerginliğinin azaldığı tespit
edildikten 24 s içinde ovulasyon olacağı
söylenebilir (tohumlamada kriter)
O Ovulasyon fossa ovulasyoniste olur
O Uterus östrusta daha serttir
O Diöstrusta tubuler
yapıda olan seviks
gevşektir
Östrusun belirlenmesi
O Klinik gözlem
O Rektal muayene
O USG
Sakin kızgınlık ve
diöstrus ovulasyonları
unutulmamalı!!!
O Endometriyal biyopsinin sitolojik muayenesi
O Kan progesteron konsantrasyonunun tespiti
O Vaginal mukusun elektrik direncini ölçme
O Vücut ısısını ölçme
O Aygıra gösterme
Tohumlama seçenekleri
O Ya östrus başlangııcından itibaren 1-2 gün
aralıklala östrus süresince
O Ya rektal muayene ile follikül gerginliği
azaldıktan sonraki 24 s içinde
O Ya da tohumlama sırasında hCG veya GnRH
uygulanması
Tay kızgınlığı
O Doğum sonrası 6-12 gün sonra östrus
gösterir TK
O Tohumlama (yaşlı, güç doğum geçiren,
puerperal dönem bozukluğu geçiren
kısraklar hariç) yapılabilir.
O İdeal tohumlama östrus belirtilerinin
başlamasından 24-48 saat sonra yapılan
Metöstrus
O 2-3 gün sürer
O LH etkisiyle KL oluşur
O Progesteron salgılanarak GnRH inhibe edilir
O Mukus sekresyonu azalır endometriyum
gelişir.
O Uterus yumuşar
O Serviks kapanmaya başlar (1 parmak
genişliği).
Diöstrus
O En uzun dönem 13-16 gün
O Ovaryumlarda olgun KL yeralır
O Endometriyum iyice kalınlaşmış uterus
bezleri hipertrofiye olmuştur
O Vagina mukozası solgun, kuru
O Diğer evcil hayvanlardan farklı olarak FSH
piki görülür
O Dönem sonunda PGF 2 alfa ile KL lize olur
Anöstrusa geçiş
O Çok iyi bilinmez
O Kısraktan kısrağa değişken
olması, araştırmanın az
olması neden
O Ovaryum faaliyetleri azalmış
O Birkaç folliküler gelişme
görülür (ovulasyonsuz, FSH
sekresyonu var, LH da var
ama ovulasyon oluşturacak
düzeyde değil)
O Hipofiz ve hipotalamus fonk.
Genel düşüşle anöstrusa
geçilir
Anötrus
O Kuzey yarım kürede Kasım-
O
O
O
O
O
Şubat ayları arasında
Hipotalamu- hipofiz fonk
değil
Dinlenme evresi
FSh salgısı düşük düzeyde
devam eder
Ovaryum üzerinde folliküler
gelişme az, fonksiyonel
olmayan KL var
Kan serumunda östrojen
ve progesteron min.
düzeyde
Koyun ve keçi..
O Koyun
ve keçilerde üreme sezonu
fotoperiyodik değişikliklere bağlı olarak
şekillenir.
O Uzun gün ışığı-kısa gün ışığı geçişleri seksüel
aktiviteyi başlatır
O Uygun zamanda (mevsim- seksüel siklus)
yapılan melatonin uygulamaarı kısa güne
benzer etki yapmaktadır
O Fotoperiyodik değişikliklerin gonadotropin
salınımına dönüşmesi 3 aşamada
gerçekleşmekte:
1. Gün uzunluğunun algılanması ve sinirsel
işaretlerin pineal beze geçmesi
2. Sinirsel işaretlerin pineal bez tarafından
endokrin uyarımlara dönüştürülmesi
3. Endokrin uyarımların hipatolamo-hipofizer
eksende gonadotropin sekresyonuna
dönüşmesi
Koyun..
O
O
O
O
6-9 aylık pubetras
9-15 aylık yetiştirme olgunluğu
Mevsimsel poliöstrik
Bir koyun=2 yavru/yıl—istenen 3 yavru/2
yıl
O Çiftleşme mevsimi sonbahar-kış başları
(koç katımı mevsimi)
O Siklus uzunluğu 16 (14-21) gün
O Ovulasyon östrusun sonuna doğru LH
salgısından yaklaşık 10 saat sonra
Koyunlarda östrus siklusu
Proöstrus
2-3 gün
Anöstrus
mevsimsel
Diöstrus
12-14 gün
Östrus 1-2
gün
Metöstrus
2 gün
Gebelik 147
gün
Keçi..
O 5-10 aylık pubetras
O Mevsimsel poliöstrik
O Siklus uzunluğu 21 (19-24) gün
O Ovulasyon östrusun
başlamasından 30-36 saat sonra
O İdeal toh. zamanı ötrus
belirtilerinden 24 s sonra ve 12 s
sonra tekrarı
Keçilerde östrus siklusu
Proöstrus
2-3 gün
Anöstrus
mevsimsel
Diöstrus
14-16 gün
Östrus 1-2
gün
Metöstrus
2 gün
Gebelik 147
gün
!!!
O Koyun
ve keçilerde erkek
olmadığında
östrusu
belirlemek zor
O Ovulasyon spontan oluşur
Metöstrus
O Östrus belirtilerinin ortadan kalkmasıyla
O
O
O
O
O
O
başlar
LH etkisiyle ovaryumdaki granuloza hücreleri
hızla değişerek Korpus Luteumu oluşturur.
Bu hücreden progesteron salgılanır
Gonadotropinlerin salınımı inhibe edilir
Bu dönemde mukus sekresyonu azalır
Uterus daha yumuşak bir hal alır
Serviks açıklığı daralmaya başlar
!!!
O Kısraklarda diğer evcil
hayvanlardan farklı olarak
bu dönemde FSH piki
görülür.
Puberta;
Yaklaşık 7 ay
Üreme mevsimi coğrafi duruma göre
değişiklik gösterir
Kuzey yarım kürede ocak ayının geç
dönemlerinde başlar gün ışığının azalmaya
başladığı eylül ayı itibariyle son bulur.
Östrus siklusu;
Poliöstrik
Provake ovulasyon şekillenir
Siklus süresi değişkenlik gösterir.
Ovulasyonun
görülmediği
siklusun
uzunluğu 2-3 haftadır.
Çiftleşmeye bağlı ovulasyon gösteren
fakat gebe kalmayan kedilerde siklus 6
hafta uzamıştır.
Proöstrus
•1 gün veya daha kısa sürer.
•Yuvarlanma, miyavlama
Çiftleşme pozisyonu alır,erkek kediyi reddeder.
•Lordoz
•Canayakınlık
•Anatomik bir belirti bulunmaz.
•İdrarıyla etrafı işaretler.
•Proöstrusda
ovaryumdaki
folliküllerde
granüloza hücrelerinden salgılanan östrojen
konsantrasyonu artmaktadır.
•Vaginal kornifikasyon
•Karakteristik östrus davranışları
Östrus
O 6-7 gün
O Proöstrusdaki davranışlar artar.
O Çiftleşmeyi kabul eder.
O Sık sık ürinasyon
O Yerde yuvarlanır.
O Kedilerde ovulasyon provakedir.
O Östrusdaki kedi çiftleşmezse ovulasyon
oluşmaz.
O Ovulasyon oluşmazsa CL oluşmaz.
O Progesteron salgılanmaz. Siklusun luteal
dönemi = diöstrus görülmez.
O Gelişen folliküller regrese olur = interöstrus
period (postötrus)
O 7-15 gün sonra tekrar proöstrus görülür.
Diöstrus
O Çiftleşme olursa LH serum konsantrasyonu
yükselir.Tek çiftleşme ile LH piki oluşmaz.
O LH pikini izleyen 30-40. saatlerde ovulasyon
oluşur.
O CL oluşur. Serum progesteron konsantrasyonu
yükselir.Progesteronun dominant olduğu bu
dönem diöstrustur.
O Diöstrus hayvan gebe değilse 40 gün,
gebeyse 60 gün sürer.
O Luteolizisle sona erer.
O Gebe olmayan hayvanda diöstrus
“yalancı gebelik” olarak
adlandırılmaktadır. Progesteron profili
gebeliktekine benzerdir ve CL’un
regresyonuyla kendiliğinden sonlanır.
O İndüklenmiş ovulasyonu izleyen 40-70
gün sonra yeni bir siklus başlar.
Ovulasyonun indüksiyonu
O Kastre veya vazektomize kedi
O Vaginal stimülasyon
O GnRH veya HCG uygulamaları
Anöstrus
O Sonbaharın sonu ve kış aylarında
siklik aktivitenin bulunmamasıdır.
O Östrojen ve progesteron
konsantrasyonları bazal seviyededir.
-bitti-
-son-
Download

Östrus - Uzman Veteriner