25.03.2014
EVCİL
HAYVANLARDA
ÜREME VE
HAYVANSAL ÜRETİM
Prof.Dr.Gürsel DELLAL
GAMET (EŞEY HÜCRESİ) ÜRETİMİ = GAMETOGENESİS
Hayvan ve bitkilerin gövdeleri mikroskobik olarak
görüntülenebilen hücrelerden meydana gelir. Bu
hücrelerin tümü, bazı istisnaların dışında,
Stoplazma
• Hücre zarı
• Çekirdekten, meydana gelir.
•
1
25.03.2014
MİTOZ BÖLÜNME
Çekirdek kromozom adı verilen yapılar içerir. Vücut hücreleri bu
kromozomların her birinden bir çifte sahiptir. Kromozomlar
üzerlerinde kalıtımda rol oynayan genleri taşırlar. Hücreler sayıca
artmak üzere ikiye bölünürler. Bu bölünmeye mitoz bölünme adı
verilir.
Mitoz bölünme sırasında kromozom çifti ikiye ayrılır ve ana
hücrenin tamamıyla aynısı iki ana hücre ortaya çıkar.


Her tür kendine özgü kromozom sayısına sahiptir.
Bu sayı mayoz bölünme adı verilen bir bölünme ve döllenme
biçimi ile sabit kalır.


Kanatlı hayvanlar memelilere göre daha fazla kromozoma sahiptir.
Çiftlik hayvanları arasında domuzlar ise 19 çift ile en az
kromozoma sahiptirler.


İnsanların 23 çift kromozomu vardır.
2
25.03.2014
Şekil 1. Mitoz Bölünme
TÜRLERE GÖRE KROMOZOM SAYILARI
Türler
Hindi
Tavuk
At
Sığır
Keçi
Koyun
İnsan
Domuz
Kromozom
Çifti Sayısı
41
39
32
30
30
27
23
19
3
25.03.2014
GAMET ÜRETİMİ

Gametogenesiz : Erkeklerde testisler, dişilerde ise ovaryumlar
eşey hücreleri adı verilen gametleri üretirler. Bu olaya
gametogenesiz denir.

Oogenesiz : Ovaryumlar ovum (yumurta) üretirken bu olaya
oogenesiz denir.

Spermatogenesiz : Testislerin spermatozoit üretimine ise
spermatogenesiz denilir.
MAYOZ BÖLÜNME







Gametler meydana gelirken mayoz bölünmeye maruz kalırlar.
Mayoz bölünme, sadece primordial germ hücreleri adı verilen
hücrelerde meydana gelir.
Mayozun başlangıcı dişilerde ve erkeklerde benzer şekildedir.
Mayoz bölünme sırasında kromozomlar replikasyon denilen
kendilerinin bir kopyalarını yaparlar.
Kromozom sayısı iki katına çıkar.
Böylece synapsis adı verilen her kromozom çiftinin karşı karşıya
gelmesi gerçekleşir.
Kromozomların kendi kopyalarını yapmaları ile birlikte
homolog olanların karşı karşıya gelmeleri ile ortaya çıkan
hücreye primer spermatocyte ve primer oocyte adı verilir.
4
25.03.2014
Şekil 2. Mayoz Bölünme
Spermatogenesiz
Primer spermatocyte synapsis halinde 2 çift kromozom taşır. Bu her
kromozomun replikasyon sonrasında sayısının iki katına çıkması
demektir. Buna göre 4 parçadan oluşan 2 çift kromozom primer
spermatocyte içinde yer alır. İki hızlı hücre bölünmesi ile daha sonra
yeni bir replikasyon olmadan kromozomlar 4 faklı hücreye birer birer
dağılırlar. Bu hücrelere spermatit adı verilir. Spermatidler stoplazma
içeriklerinin büyük bir kısmını kuyruk oluşturmak üzere eritirler.
Bütün bu işlemlere spermatogenesiz adı verilir. Bu işlemlerin
sonucunda spermatozoid oluşumu tamamlanır. Her bir primer
spermatocyte 4 adet spermatozoid oluştururlar.
5
25.03.2014
Oogenesiz
Oogenesiz işlemi sırasında dişiye ait olan primer oocyte primer
spermatocyte de olduğu gibi tetrad yani her bir kromozom çiftinin
iki katı kadar kromozom içerir. İlk olgunlaşma bölünmesinde fazla
miktarda besin maddesi içeren bir hücre, diğer tarafta ilk polar
cisimcik = kutup hücresi adını alan küçük yapıda bir hücre oluşur.
Her iki hücre, her kromozomdan bir çift taşır. Stoplazmadaki besin
maddelerinin eşit olmayan dağılımı nedeniyle sekonder oocyte
besin miktarı içeriğini kutup hücresi aleyhine artırır. İkinci
olgunlaşma bölünmesinde yumurta hücresi (ovum) ve sekonder
polar cisimcik n kromozom sayısına sahiptir. Daha sonra birinci
polar cisimcik tekrar ikiye bölünebilir, ancak daha sonra polar
cisimcikler ölür ve yumurta hücresi tarafından emilirler. Yumurta
hücresi de spermatozoid gibi primordial germ hücresinde yer alan
kromozom çiftlerinden sadece yarısına sahiptir.
ÜRETİM





Üreme, hayvancılıkta türün devamlılığının yanı sıra
hayvanlardan ekonomik yarar sağlayabilmenin ön koşulunu
oluşturmaktadır.
Et, süt, yumurta gibi üzerinde durduğumuz verimler üreme
etkenliğinin bir fonksiyonudur.
Çiftlik hayvanlarında üreme yeteneği, döl verim gücü kavramı
ile tanımlanmaktadır.
Erkek hayvanlar için döl verim gücü; bir dişi populasyonun
ihtiyacını karşılamak üzere gerekli olan damızlık baba sayısı ile
ölçülür. Belirli bir zaman süresince çiftleşilen dişi sayısı ile
döllenme oranı önem kazanır.
Genellikle kanatlılar ve geviş getirenlerde erkek hayvanlar fazla
sayıda aşım yapmaya yatkındırlar. Erkek domuzda bu özellik
bulunmamaktadır.
6
25.03.2014
Döl verim gücü
 Döl verim gücü dişi hayvanlar bakımından değerlendirildiğinde
bütün türler için ortak olan nokta dişilerin mümkün olan en erken
çağda üretken döneme girmeleridir. Yani ilk damızlıkta kullanma
veya ilkine doğurma yaşının mümkün olduğu kadar erkene
alınabilmesidir.
 Bu uygulama sayesinde üretken olmadıkları dönemde hayvanlara
yapılacak masraflar daha az olacaktır.
 Burada her şeyden önce, yapısı bakımından gerçek bir gelişme
sağlanarak, sağlam yavruların doğması ve doğumun normal olması
göz önünde tutulmalıdır.
 İlkine damızlıkta kullanma çağının gelecekteki verimlere (sığırda
süt, domuzda yavru verimi) etkisi de dikkate alınmalıdır.
Farklı Hayvan Türlerine Göre Üremenin Önemi
SığırYetiştiriciliğinde;
Sığırlardan elde edilen temel verimler süt ve ettir. Sığır
yetiştiriciliğinde döl verimi (üreme);
 Et ve süt verimleri üzerine,
 Sürünün yenilenmesi ve damızlık satışlar açısından buzağı
üretimi üzerinde,
 Laktasyonun periyodik olarak yenilenmesi, gibi konularda
etkilidir.
7
25.03.2014
Koyun yetiştiriciliğinde;
Döl verimi, et, süt, yapağı ve post gibi verimler üzerinde
etkilidir. Koyun eti üretiminin rantabilitesi, bir yılda bir dişi
tarafından üretilen yavru sayısı ile ifade edilir. Bunun
sonucunda çoğuz doğumlar önem kazanmakla birlikte, yavru
sayısındaki artışlar, kuzu ölüm oranındaki artışlarla
sınırlandırılmalıdır. Fin koyunu gibi döl verimi yüksek olan
koyun ırklarında kuzularda ölüm oranı %8-9 iken, bu oran beşiz
doğumlarda % 45’in üzerine çıkmaktadır. Ayrıca bazı koyun
ırklarında ikiz doğuranların sütten kesim ağırlıkları, tekiz
doğuranlardan %60 kadar fazla olabilmektedir. Son yıllarda
koyunlarda yılda birdan fazla doğum ve ikizliği artırma
olanakları üzerinde durulmaktadır. Koyunlardan süt üretiminde
de, sığırlarda olduğu gibi üreme ile laktasyonun düzenli bir
biçimde yenilenmesi söz konusudur.
Tavuk Yetiştiriciliğinde;
Tavuklarda ise, yumurta ve et verimi, döl verimi ile bütünleşmiş
durumdadır. Tavuğun ovulasyon ile belirlenen yumurta veriminde
olduğu gibi, bir ekonomik verimin, döl verimini bu kadar doğrudan
belirleyiciliğine hiçbir evcil hayvan türünde rastlanmamaktadır.
Günümüzde tavuklardan elde edilen yumurta veriminin yüksekliği,
 öncelikle tavuklarda doğal kuluçka sisteminin ortadan kaldırılması
 tek verim yönlü ırkların geliştirilmesi sayesinde ve
 yumurtaya başlama,
 yumurtlama dönemi,
 yumurtlama süresi,
 yemleme tekniği,
 ışık programları ve
 tüy değiştirmeyi etkileyerek mümkün olabilmiştir.
8
25.03.2014
 Kasaplık piliçlerin üretiminde ise, et verim gücü ile döl
verimi arasında olumsuz ilişkiler bulunmaktadır. Ekonomik
kasaplık piliç üretimi yapılabilmesi için tavukların mutlaka
belirli bir yumurta verimine sahip olmaları gerekmektedir.
 Hibrit üretiminde ise, ekonomikliği gerçekleştirebilmek
için, baba hatlarında et verim gücü iyi olanlar, ana
hatlarında ise yumurta veriminin yüksekliği göz önünde
tutulmalıdır.
ÜREME SİSTEMİNİN İŞLEVSEL ANATOMİSİ
Embriyonik dönemde üreme organları, boşaltım organları ile
birlikte yakın ilişkili olarak geliştiklerinden ve her iki organ
sisteminin son kesimleri aynı olduğundan anatomik olarak
systema urogenitalia olarak adlandırılır ve birlikte
incelenirler.
Üreme organları,
 üreme hücrelerini yapan gonadlar
 genital boşaltma yolları ve
Çiftleşme organlarından oluşmuştur.
9
25.03.2014
Dişi Üreme Organları
Dişi memelilerin üreme sistemi sırasıyla;
 iki adet yumurtalık (ovarium)
 iki adet yumurta yolu (tuba uterina)
 döl yatağı (uterus)
 vagina ve
 vulva’ dan oluşmuştur (şekil 3)
 Memeli hayvanlarda yumurtalıklar yuvarlağımsı oval ya da
fasülye biçiminde bir çift organ olup çeşitli bandlarla bel
bölgesine tutturulmuş bulunmaktadır. At dışında kalan evcil
hayvanların yumurtalıklarının dış yüzeyi girintili çıkıntılıdır. Her
iki yumurtalığında endokrin ve eşey hücrelerini hazırlayıcı
işlevleri vardır.
 Yumurtalıkların, yüzeyinde farklı gelişim aşamalarında olan
folikül denilen oluşumlar bulunmaktadır. Foliküllerin içinde
yumurta hücresi bulunur ve foliküldeki gelişmeye paralel olarak
yumurta da gelişir.
 Foliküllerin en basit olanlarına primer folikül adı verilir.
Bunların büyümesi ve gelişmesiyle sekonder foliküller, daha
sonra da graaf folikülleri oluşur.
 Graaf folikülünün ortasında yer alan kısımda östrojen
hormonunca zengin bir sıvı bulunur. Östrojen hormonu evcil
hayvanlarda davranışsal kızgınlık belirtilerinin ortaya çıkmasını
sağlar.
10
25.03.2014
Şekil 5. Ruminantlarda dişi genital organın anatomisi
Rectum
Suburethral
Diverticulum
Uterus
Ovary
Vulva
Vagina
Pelvis
Cervix Broad Ligament
Bladder
Oviduct
22
11
25.03.2014
Uterine Body
Uterine Horn
Ovary
Oviduct
Cervix
Vagina
Suburethral
Diverticulum
Blind pocket
Bladder
Membrane lines
Hymen
Mare - Transurethral Fold
Vulvo-vaginal
sphincter muscle
Urethra
Vestibule
Clitoris
Labia Majora
23
Şekil 4. Folikülün yapısı
12
25.03.2014
Ovulasyon (Yumurtlama)
Gelişmesini tamamlayan graaf foliküllerin duvarlarının
çatlayarak içindeki yumurta hücresinin serbest kalmasına
ovulasyon veya yumurtlama denilmektedir. Ovulasyonu izleyen
dönemde bir seri değişiklik meydana gelerek corpus luteum
veya sarı cisim denilen oluşum ortaya çıkmaktadır. Sarı cisim
salgıladığı progesteron hormonu sayesinde yeni bir kızgınlığın
ortaya çıkmasını engellemektedir. Böylece gebeliğin sürmesini
sağlamaktadır.
Yumurta Yolu (Tuba Uterina)
Yumurtalığın cranial ucundan başlayarak dölyatağına kadar
devam eden bir kanaldır. Bu kanal yumurtlamadan sonra
yumurta hücresini alarak dölyatağına iletir. Yumurta hücresi
bu yolculuk sırasında olgunlaşır. Genellikle yumurta yolu
içinde spermatozoit ile birleşir. Yumurta hücresinin
spermatozoit ile birleşmesine döllenme denilir. Yumurta
yolunun başında, yumurta hücresini karın boşluğuna
düşmeden içine alabilmesi için bir pervaz kısmı ve huni
şeklinde bir genişleme bulunur. Daha sonra yumurta kanalı
ağır ağır daralarak sınırsız bir şekilde dölyatağına birleşir.
13
25.03.2014
Dölyatağı ( Uterus )
Karın ve leğen boşluğuna yerleşmiş yavruyu doğuma kadar
içinde saklayan, gelişme ve beslenmesini sağlayan torbamsı bir
organdır. İnsan dölyatağı basit, evcil hayvanlarınki ise bonuz
biçiminde çıkıntıları olan bir torbaya benzemektedir.
Dölyatağının evcil hayvanlarda iki boynuzu, bir gövdesi, bir de
boyun kısmı bulunmaktadır. Dölyatağının boyun bölümü gebelik
sırasında dölyatağını kuvvetli kaslarıyla kapayarak yavruyu
çevresel etkilerden korumaktadır.
Vagina ve Vulva
Evcil memelilerin çiftleşme organları ise vagina ve vulvadan
oluşmaktadır. Vagina, hymen femininus (kızlık zarı) denilen
bağ dokusundan bir zarla ikiye ayrılan kanalımsı bir organdır.
Söz konusu zar evcil hayvanlardan keçide hiç
bulunmamaktadır.
Vulva ise iki dudaktan oluşan ve vaginanın dış deliğini
kapatan bir bir organdır.
14
25.03.2014
Erkek Üreme Organları
Erkek üreme sistemi,
 spermatozoit veya erkek üreme hücrelerinin oluşturduğu iki
erbezi
 üreme hücrelerinin iletildiği epididymis ve
 ductus deferens’ den oluşan bir kanal sistemi,
 eklenti üreme bezleri
 çiftleşme organı olan penis’den ibarettir.
Reproductive Organs in the Male
Cowpers Gland
Rectum
Prostate
Seminal Vesicles
Ampulla
Bladder
Sigmoid
Flexure
Retractor
Penis Muscle
Glans
Penis
Scrotum
Testis
Crura (pl)
Retractor Penis
Muscle
Vas Deferens
Caput Epididymis
Cauda Epididymis
30
15
25.03.2014
Şekil 6. Ruminantlarda erkek üreme organlarının anatomisi
Structure of the Testis
Function in maturation
of spermatozoa, fluid
absorption
Caput Epididymis
Efferent ductules 6-12 tubles absorb
fluids.
Tunica Albuginea
- connective tissue
which holds testis
together
Rete Testis
Function in sperm
transport from seminiferous
tubules - 100 tubules
Spermatic Cord contains vas deferens,
pampiniform plexus,
external cremaster muscle
nerves
Transport of sperm
during ejaculation
Vas Deferens
Seminiferous Tubule
Sperm producing
cells - true germinal
epithelium
Maturation of
Corpus spermatozoa
Epididymis
Final maturation and
storage. Only sperm
capable of fertilization
Cauda Epididymis
32
16
25.03.2014
Kanatlı Hayvanlarda Üreme Organları
Dişi üreme organları
Kanatlı hayvanların büyük çoğunluğunda sağ ovaryum ve ona bağlı
sağ oviduct körelmiş durumdadır. Sadece sol ovaryum ve ona bağlı
kanal sistemi aktivite gösterir. Kanatlılarda genital kanal sistemi;
 İnfindibulum,
 magnum
 isthmus
 uterus (yumurta kabuğu bezi)
 vagina ve
 kloak’la son bulmaktadır.
Şekil 7. Kanatlılarda dişi ve erkek üreme organları
17
25.03.2014
Kanatlılarda döllenme infindibulumda gerçekleşmektedir.
Yumurta burada 15-18 dak. kalır ve magnuma geçer. Magnumda
yumurtanın etrafını ak tabakası çevreler. Bu süre yaklaşık olarak
3 saattir. Isthmusta kabuk altı zarı meydana gelir. Uterus ya da
yumurta kabuğu bezinde ise kireç içeren sert kabuk meydana
gelir. Buradaki renk bezleri yumurtaya karakteristik rengini
verir. Buradan vaginaya gelen yumurta burada çok kısa süre
kalır. Yumurtanın yüzeyi salgılarla sarılarak gözenekleri kapanır.
Yumurta kloaktan çıkar . Dışkı ve idrar da buradan atılır.
Erkek üreme organları
 Kanatlılarda da memeli erkeklerinde olduğu gibi bir çift testis
bulunur.
 Horozlar günde 0.5-2 ml sperm verebilirler ve günde 20-25 kez
aşım yapabilirler.
 Erkeklerde eklenti üreme bezleri yoktur.
 Erkeklerin çiftleşme organına Fallus adı verilir.
18
25.03.2014
ÜREME HORMONLARI VE ETKİLERİ
Organizmada üreme ile ilgili hormonlar başlıca üç merkezde
üretilir ve salgılanırlar. Bunlar sırasıyla;
 beyinde yer alan hipotalamus
 hipotalamusa bir sapla bağlı bulunan Hipofiz ve
 gonadlardır (yumurtalık ve erbezleri )’dır.
.
Hipofizin ön lobu, bezsel yapıda olduğundan dolayı hormonları
doğruda salgılar ve gerekli uyarıları kan yoluyla alır. Arka lob
ise doğrudan salgı yapmayıp hipotalamustaki neuro-secrotik
hücrelerin salgıladığı hormonları depolar.
Evcil hayvanların, yaşam süresince ortaya çıkan tüm üreme
süreçleri, hormonlar tarafından başlatılır veya sonlandırılırlar.
Hipotalamus denetiminde hormon üreten ve salgılayan hipofizde
üreme ile ilgili olarak FSH, LH ve LTH hormonları
bulunmaktadır. Hipofiz; anterior ve posterior lob ile bunların
arasında bulunan intermedier lobdan oluşmuştur
19
25.03.2014
Hipofiz ön lobu hormonları:
LTH: Memeli hayvanların büyük çoğunluğunda sütün
indirilmesi üzerine etkilidir. Kanatlılarda ise LTH hormonu
östrojen hormonu ile birlikte kuluçkaya yatma isteğinin
doğmasını sağlar.
FSH: Ön lobun bazofil hücrelerinden salgılanır. Etkisiyle dişi
hayvanlarda foliküller gelişerek graaf folikül haline gelirler.
Erkeklerde ise erbezi içindeki
kanallları
uyararak
spermatogenesis oluşturur.
LH: FSH hormonu gibi ön lobun bazofil hücrelerinden
salgılanırlar. Bu hormon, FSH etkisiyle gelişen folikül içinde
östrojen hormonu oluşmasına ve iki hormonun birlikte etkisi
sonucunda da ovulasyona neden olmaktadırlar. LTH hormonu
erkek hayvanlarda ilgili hücreleri uyarıp testesteron
salgılanmasında etkili olmaktadır.
FSH ve LH hormonlarının seviyeleri sürekli değişmektedir. FSH
oranı yüksek olduğunda, yumurtalıkta foliküller gelişmektedir.
Gelişen foliküllerin salgıladıkları östrojen miktarı da artacagından
dolayı bu artışa paralel olarak FSH seviyesi azalmaya başlar. FSH
azalması ile LH oranı artarak belirli bir düzeye çıkar ve graaf
folikülü çatlatarak yumurtanın serbest kalmasını yani
Ovulasyonu sağlar.
Hipofiz arka lobu hormonları: Arka lobda hormon üretilmeyip,
hipotalamus tarafından salgılanan oksitosin ve vasopressin
hormonları depolanır.
Oksitosin: Bu hormon üreme ile doğrudan ilgili olup, çiftleşme
sırasında genital kanalda kontraksiyonlar oluşturarak ersuyunun
yumurta kanalına ulaşmasını sağlar. Sütün indirilmesi üzerine de
etkilidir.
20
25.03.2014
Gonadal
hormonlar:
Gonadlar
cinsiyet
hücrelerini
oluşturmalarının yanı sıra hormon da salgılamaktadırlar. Bu
nedenle buralardan salgılanan hormonlara gonadal hormonlar
denilmektedir.
Östrojen: Graaf foliküllerinden salgılanır. Gebe hayvanlarda
placenta da östrojen hormonu salgılamaktadır. Organizmadaki
temel görevi kızgınlığı oluşturmaktır.
Progesteron: Corpus luteum (sarı cisim) tarafından salgılanır.
Döllenmiş
yumurtanın
uterus
içerisinde
tutunmasını
(implantasyon) sağlayarak gebeliğin sürekliliğini sağlar.
Testesteron: Erkeklerde ikincil eşey ıralarının belirlenmesinde ve
spermatogenesis olayında önemli rol oynar.
Relaksin: Yumurtalık, dölyatağı ve placentadan salgılanmaktadır.
Doğum sırasında pelvis kanalını genişleterek doğumu
kolaylaştırmaktadır.
ÜREME SÜREÇLERİNİN FİZYOLOJİSİ
Pubertas: Canlıların cinsel olgunluk çağına erişmeleri olarak ifade
edilmektedir. Erkek cinsiyette spermatozoid, dişi de ise yumurta
üretimine başlanılmaktadır.
Dişi memelilerde pubertas dönemi ile birlikte adına kızgınlık
döngüsü denilen ve cinsel isteğin açığa çıktığı, seri halinde
birbirini izleyen dönemler ortaya çıkar. Kızgınlık beş dönemin ardı
ardına birbirini takip etmesi ile gelişir. Bu dönemler sırasıyla
proöstrus, östrus, metöstrus, diöstrus ve anöstrusdur.
21
25.03.2014
Proöstrus: FSH hormonu etkisiyle graaf foliküller östrojen
salgılamaya başlarlar. Hayvanda uterus ve vagina mukozası
kalınlaşarak bol kanla beslenmeye başlar ve çiftleşme isteği
ortaya çıkar.
Östrus: Graaf foliküller oldukça irileşmiş ve dişi hayvan,
östrojen hormonun etkisiyle hareketli bir durum almıştır.
Ovulasyonun oluşmasıyla teorik olarak östrus bitmiş sayılır.
Fakat ineklerde genellikle östrus bitiminden sonra ovulasyon
meydana gelmektedir. Tavşanda ise çiftleşme olmadığı sürece
ovulasyon olmaz.
Metöstrus: bir geçiş dönemi olarak ifade edilir ve hipofiz
hormonlarından LH’nın etkisi ile corpus luteum oluşarak
progesteron salgılamaya başlar . Böylece yeni bir ovulasyon
engellenir.
Diöstrus: Sürekli kızgınlık göstern hayvanlarda bir dinlenme
dönemini ifade etmektedir. Progesteron hormonun etkisi
vardır. Dölyatağı girişi daralır, uterus mukozası kalınlaşır ve
vagina salgıları azalır. Bu tür değişimler diöstrus ortalarından
başlar ve sarı cismin küçülmesi ile geriler. Progesteron etkisi
azaldıkça gelişmeleri engellenmiş olan foliküller gelişmeye
başlar ve yeni bir proöstrusa girilir.
Anöstrus: Kızgınlık dönemleri kesikli olan hayvanlarda
diöstrus dönemini takiben başlamaktadır. Bu dönemde
ovaryumlar tam bir dinlenme dönemine girerler ve yeniden
ovulasyon olmaz. Bu dönem koyun, keçi, kedi ve köpekte
oldukça uzun sürmektedir.
22
25.03.2014
Hayvanlar kızgınlık dönemlerindeki özelliklerine göre 3
grupta toplanırlar;
Monoöstrik hayvanlar: Yılda bir kez kızgınlık gösteren yabani
hayvanlardır.
Poliöstrik hayvanlar: Dişi domuz, kısrak ve inek tüm yıl
boyunca belli aralıklarla kızgınlık gösterdiklerinden dolayı
bunlara poliöstrik hayvanlar denilmektedir.
Mevsime bağlı poliöstrik hayvanlar: koyun ve keçi gibi
hayvanlar sadece yılın belirli mevsimlerinde döngüsel kızgınlık
gösterdikten sonra anöstrusa girerler ki bunlara mesime bağlı
poliöstrik hayvanlar denilir.
ÜREMENİN DENETLENMESİ
Hayvansal
ürünlerin
insan
ihtiyacını
karşılamadaki
vazgeçilmezliği, toplumların sosyal ve ekonomik yapılarında
meydana gelen değişmeler, nüfus artışı ve refah seviyelerindeki
yükselmeler hayvansal üretimin artırılmasını bir zorunluluk haline
getirmektedir. Bu zorunluluk ve üretimin gittikçe artan boyutları
insanları geleneksel üretim sistemlerinin değiştirilmesi yönünde
çalışmalara zorlamıştır. Bu nedenle hayvanların üreme süreçlerinin
denetlenebilmesi amacıyla, yapay tohumlama ve embriyo
transferi gibi genetik ıslah yöntemleri geliştirilerek, uygulanmaya
başlanmıştır.
23
25.03.2014
Yapay Tohumlama
 Yapay tohumlama uygulaması, ana hatlarıyla; erkek
damızlıklardan çeşitli yöntemlerle elde edilen ersuyunun
sulandırılarak çok sayıda doza bölünmesinden sonra yine türe göre
değişen yöntemlerle dişi hayvanlara verilmesi ve gebeliğin
sağlanması olarak ifade edilmektedir.
 YT uygulaması, erkek damızlığın bir ejekulatı ile fazla sayıda dişi
hayvanın tohumlanmasına olanak sağlayarak erkek hayvanlarda
seleksiyon intensitesini ve buna bağlı olarak da seleksiyon
üstünlüğünü artırmaktır.
Yapay tohumlama uygulamalarının faydaları:
 Hayvanların damızlık çağa ulaşmalarından daha önce ersuyunu
toplamak,
 toplanılan ersuyunun bir bölümünü döl kontrolü için kullanıp
diğer bölümünü dondurarak saklamak mümkündür.
 bu uygulama ile erkek hayvanlar erken yaşta damızlıkta
kullanılır böylece generasyonlar arası süre kısalır.
 diğer yandan bu hayvanları döl kontrol sonuçları alınıncaya
kadar elde tutma zorunluluğu ortadan kalktığından dolayı geniş
çapta tasarruf sağlanılmış olunur.
 Islah açısından YT’nın bu yararları yanında bazı cinsel
hastalıkların denetimine olanak sağlaması, ucuz olması, iyi bir
kayıt sistemini gerektirmesi ve yetiştirici için tehlikeli olabilecek
boğanın sürüde bulundurulma zorunluluğunu ortadan kaldırması
gibi avantajları vardır.
24
25.03.2014
Süt ve Et sığırcılığında YT; YT, yaygın olarak süt sığırcılığında
uygulanmaktadır. Bunun nedeni, süt sığırlarının ahırda
yetiştirilmesi, yetiştiricilerle düzenli olarak ilişki kurulabilmesi ve
sığır ersuyunun toplanmasından kullanılmasına kadar geçirdiği tüm
evreler için uygun tekniklerin geliştirililebilmiş olmasıdır. YT
uygulamaları et sığırcılığında fazla yaygın değildir. Bunun nedeni
et sığırcılığının meraya dayalı olarak yapılması ve meradaki
hayvanların kızgınlıklarının saptanmasının ve tohumlanmasının güç
olmasından kaynaklanmaktadır.
Koyun ve Keçilerde YT; Koyun ve keçi de et sığırcılığındakine
benzerdir. Fakat performans testine tabi tutulmuş koç fiyatlarının
düşük olması ve hayvan başına düşen işgücü bedelinin yüksek
olması nedeniyle koyun yetiştiriciliğinde YT uygulamasını
sınırlamaktadır.
Tavukçulukta YT; Özellikle damızlık yetiştiriciliğini elinde tutan
büyük kuruluşların çiftliklerinde YT, taze ersuyu kullanarak geniş
çapta uygulanmaktadır.
Embriyo Transferi
 Embriyo transferinin uygulanmasındaki amaç; aynı miktarda
hayvansal ürünün daha az yem, enerji ve alan kullanılarak
üretilmesidir. ET’nin genetik ilerlemeye ve ilerlemenin diğer
populasyonlara yayılmasına etkisi yapay tohumlamaya göre çok
azdır.
 ET tekniği çeşitli alanlarda uzmanlık gerektiren karmaşık bir
yapıya sahiptir.
ET aşamaları; Süperovulasyon, embriyo toplama, embriyoların
in vitro kültürü ve dondurularak saklanması ile transferidir.
Embriyo transferinde ilk aşama olarak alıcı ve verici
hayvanların kızgınlıkları senkronize edilir. Vericilerden fazla
sayıda embriyo elde edilebilmesi amacıyla dışarıdan hormon
verilerek süperovulasyon sağlanır. Daha sonra embriyolar
toplanılır ve elde edilen embriyolar hayvanlara cerrahi veya
cerrahi olmayan yöntemlerle transfer edilir.
25
25.03.2014
Cinsiyetin Denetimi
Cinsiyetin denetlenmesi; doğum öncesi dönemde yavrunun
cinsiyetinin saptanması ve cinsiyetin önceden isteğe göre
belirlenmesi şeklinde olmaktadır. Cinsiyetin denetlenmesi ile
yetiştiriciler istedikleri cinsiyetlerden hayvanları temin edebilirler
ve işletmelerini buna göre düzenleyebilirler. Ayrıca cinsiyetin
denetlenmesi ile genetik ıslahın etkinliği sınırlı da olsa artırılmış
olur.
Derin Dordurma
 Biyolojik materyalin dondurularak saklanması,çok farklı
disiplinlerde giderek artan bir uygulama alanı bulmaktadır.
Memeli
embriyolarının
dondurularak
saklanmasının
başlangıçta iki yararı düşünülmüştür. Bunlardan birincisi pratik
nedenlerdir. Uzun süreçte çeşitli memeli türlerine ait embriyolar
dondurularak daha sonraki zamanlarda yeni populasyonların
kurulması için potansiyel bir kaynak oluşturabilir.
 ikinci amaç ise canlı hücrelerin dondurulması bilimi olan
kribiyolojinin temel öğelerini araştırmaktır. Kribiyolojik
kuramın geliştirilmesi, karmaşık memeli sistemlerin de tıbbi
kullanım amacıyla dondurulmasının uygun yollarının
bulunabileceği olasılığını artırmaktadır.
26
25.03.2014
ÇİFTLİK HAYVANLARINDA ÜREME
Sığırda Üreme
 Kültür ırkı sığırlarında ergenlik yaşı, erkekler için 8-10 ay,
dişiler için ise 8-11 ay olarak kabul edilmektedir. Erkekler 12
aydan önce aşımda kullanılmazlar.
 Sığırlar poliöstrik hayvanlardır. Yani gebe kalmadıkları
sürece bütün yıl boyunca periyodik olarak kızgınlık
gösterirler. Sığırda iki kızgınlık arası süre ortalama 21
gündür. Kızgınlıklar yaklaşık olarak 14-18 saat kadar sürer,
kızgınlığın bitiminden 10-16 saat sonra ovulasyon görülür.
 İnekte kızgınlık, hayvanda huzursuzluk belirtileri ile kendini
gösterir. Maksimum döl tutmayı sağlamak için aşımın
kızgınlığın ortası veya sonunda yaptırılması gerekmektedir.
İnvolusyon süresi
Doğumdan sonra üreme organlarının ve özellikle döl yatağının
normale dönmesi için bir onarım süresine ihtiyaç duyulur. Bu
süreye involusyon süresi adı verilmektedir. İnekler ancak bu
onarım süresinden sonra boğaya verilebilirler.
Sığırda doğumun yaklaşması özellikle vulva ve memede görülen
ödem ile sağrı kas bağlarının gevşemesinden anlaşılır. Doğum
yolunun açılması 3-4 saat kadar sürer. Doğumun yaklaştığının
diğer işaretleri huzursuzluk, sık sık yatıp kalkma,ve arkaya
bakmadır. İnekte doğum genellikle yatmış durumda iken
olmaktadır. Önce allantois kesesi görülür ve genellikle vaginada
iken patlar. Buzağının normal gelişi öndendir. Sancıların başlaması
ile doğumun tamamlanması arasında geçen süre ilk doğum
yapanlarda 5 saat, daha sonraki doğumlarda ise 3 saattir. Doğumun
son aşamasında, doğumu izleyen saatlerde eş veya son adı verilen
embrional keseler dışarı atılırlar.
27
25.03.2014
Koyunda Üreme
 Koyunda ergenlik çağı, erkekler için 3-6 ay, dişiler için ise 5-10
ay arasında değişmektedir.
 Pubertas çağı ırktan ırka büyük farklılıklar göstermektedir. Erken
gelişen koyun ırkları doğdukları yıl aşımda kullanılabilmekle
birlikte, diğer ırklar ancak bir sonraki üreme mevsiminde aşımda
kullanılabilirler.
 Genellikle kötü çevresel koşullar ve yetersiz beslenme eşeysel
gelişmeyi yavaşlatmaktadır.
 Gün ışığının kısalması koyunda üreme mevsiminin başlaması
üzerine olumlu yönde etkilidir.
 Koyunlarda iki kızgınlık arası süre ortalama olarak 16-17 gündür.
Kızgınlık süresi de ortalama olarak 30-36 saat kadar sürer ve
kızgınlık başlangıcından 18-40 saat sonra ovulasyon olur.
Keçide Üreme
 Kültür ırkı keçilerden erkekler ergenlik çağına 5 ayda, dişiler
ise 8-10 ayda ulaşırlar. Bu ırklar doğdukları yılın aşım
mevsiminde damızlıkta kullanılabilmektedirler.
 Keçiler de mevsime bağlı poliöstrik türlerdendir. Genellikle
Eylül-Kasım ayları arasında kızgınlık gösterirler.
 İki kızgınlık arası süre ortalama 20-21 gündür. Kızgınlık 20-36
saat sürer ve ovulasyon kızgınlığın sonuna doğru meydana gelir.
28
Download

EVCİL HAYVANLARDA ÜREME VE HAYVANSAL ÜRETİM Prof.Dr