SOSYOLOJİ
Modern toplumdaki insan gruplarını ve sosyal yaşamı
sistematik olarak ele alan bilim dalıdır. Sosyolojinin konusu,
uygar toplumlardır. Toplumsal bir varlık olarak insan, sosyal
eylemler ve karşılıklı ilişkiler, toplumsal çevredeki olgu ve
olaylar, toplumsal yaşamın yapısı ve işlevi, sürekliliği ve
değişmeleri temel araştırma alanlarıdır.
Toplum, insanlardan oluşur; ama insanların toplamından daha
fazlasıdır. İnsanların arası ilişkilerdir; ortak amaçlar ve
çalışmalardır.
Sosyoloji, toplumsal (sosyal) bir bilim olarak olması gerekeni
değil; olmuş olanı oldukları biçimde ele alır. Normatif değildir.
Üstelik toplumsal olay ve olgular; çok yönlü, karmaşık ve yer –
zamana göre değişik biçimlerde ortaya çıkabildiği için, çok
değişkenli analizlere ihtiyaç vardır. Bu sosyolojik analizler,
genel geçer toplumsal yasalara ulaşmayı gerektirmez.
Eğilimler ve olasılıklara dayalı genellemeler yapabilmek uygun
olandır.
BİLGİ
DEĞERLER
Mantık
Bilgi Kuramı
Bilgi Sosyolojisi
Hukuk, Etik
Din Sosyolojisi
Hukuk Sosyolojisi
TEKNOLOJİ
Doğa Bilimleri
Mühendislik
Psikoloji
Sosyal Psikoloji
İNSAN
KÜLTÜR
Eğitim Bilimleri
Eğitim Sosyolojisi
Kültürel Antropoloji
Kültür ve Sanat
Sosyolojisi
EKONOMİ
DEVLET
İktisat
İktisat Sosyolojisi
Siyaset bilimi
Sosyal Politika
Siyaset Sosyolojisi
TOPLUM
Sosyoloji
Sosyal Antropoloji
MEKÂN
ZAMAN
Coğrafya
Demografi
Sosyal Ekoloji
Tarih
Tarih Sosyolojisi
TOPLUM
•
•
•
•
•
•
•
•
Toplumsal Cinsiyet
Kuşaklar
Irklar ve Etnisite
Dinler, Mezhepler, Cemaatler
Uluslar, Azınlıklar ve Göçmenler
Sınıflar, Tabakalar, Zümreler
Kültürel Topluluklar
Kentliler ve Kırsal
TOPLUM
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Ortak amaçlar X Çatışmalar
Muhafazakârlık X Değişim Yanlısı
Sosyal Bağımlılık
Aile – Eğitim – Sosyalleşme
Statü, Mevki ve Rol
Devlet – Güç – İktidar
Davranış Türleri (duygusal, akılcı …)
Eylem Güdüleri (hırs, saygınlık, başarı vb. motifler)
Değerler ve Tasarımlar (emirler, yasaklar vb.)
Denetim Mekanizmaları (övgü, kınama vb.)
TOPLUM
• Toplumsal Yapı (Altyapı X Üstyapı İlişkisi)
• Toplumsal Sistem (Mülkiyet ve Üretim İlişkileri,
Temel Güdülenme, Paradigma)
• Toplumsal Süreç (Sosyal Eylem ve Değişim)
Sosyo-Kültürel Kişilik
• Doğal faktör: Genetik (fizikî güç, güzellik, zekâ
vb.)
• Sosyal faktör: Sosyal çevrenin etkisi
• Kültürel faktör: Düşünce modelleri, bilim,
idealler, hukuk, gelenekler, sanatlar vb.
“insanın özü [insan doğası], tek tek her
bireyin doğasında bulunan bir soyutlama
değildir. Bu öz aslında, kendi gerçekliği
içinde, toplumsal ilişkilerin bütünüdür.” Karl
Marx, 1845
Toplumsallaşma
• Bireyin topluma, sosyal çevreye uyum sağlaması
• Bireyin toplum tarafından kabul edilmesi
Toplumsallaşma, bir öğrenme sürecidir. Önce
ailede başlar, okulda devam eder. Yetişkinliğe
geçişle beraber, çok yönlü kişisel deneyimlerle
hızlanır. Ömür boyu sürer. İletişim ve ulaşımın
hızlanması ve dolayısıyla kültürler arası
etkileşimin artması toplumsallaşmayı
hızlandırmıştır ve çeşitlendirmiştir.
Toplumsallaşma Evreleri
•
•
•
•
•
•
•
Aile
Anaokulu
Okullar
Yurtlar
Arkadaş çevreleri
Dernekler
Kitle iletişim araçları (Gazete, radyo, tv,
sosyal medya)
• Sanatsal etkinlikler
• Meslekî çevreler
Toplumsallaşmanın Önündeki Engeller ve
Dezavantajlılar
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Bedensel ve zihinsel engeller
Asosyal kişilik
Kadınların dezavantajları
Göçmenler
Suçlular
Cinsel yönelimi farklı olanlar
Yaşlılar
Tüketim toplumu
Asimilasyon (Benzeştirme) : Çoğunluk veya erk
sahibinin baskısıyla, farklılık gösteren grupların,
bunların kültür birikimleri ve kimliklerinin, baskın
yapı içinde eriyerek yok olması.
Cicero’ya (İÖ 106 – 43) Sosyal Kategoriler
1. Aile
2. Köy ve devlet
3. Dil birliğine dayanan halk(lar)
4. Tüm insanlık
5. Tanrıları da kapsayan dünya toplumu
Sosyal Rol
Sosyo-kültürel bir kişiliğin belli bir durumda
kendisinden yerine getirmesi beklenen
davranışların tümü. Daha açık bir deyişle, bir
kişinin hakları ve görevleridir. Sosyal rol, kişi için
bağlayıcı niteliği bulunan toplum içi
davranışlarını kapsamaktadır. Örn. Baba, eş,
öğretmen, dernek başkanı, apartman yöneticisi,
yazar vb. Burada akla bu roller için ideal tipoloji
gelir. Bu yüzden, birey kendini bu tipolojiye uyma
baskısı altında hisseder. Toplumsal denetim
süreklidir.
Sosyal Rol
• Temel (Kilit) Rol: Temel rol, genelde kişinin
mesleğidir. Diğer ifade ile en yaygın tanındığı
roldür.
• Rol Çatışması: Bir rolden farklı kişiler farklı
davranışlar bekler. Mesela bir öğretmenden
öğrenci, veli, meslektaşları ve üstleri aynı rolü
beklemez. Ya da bir birey, farklı rolleri nedeniyle
farklı davranışlar sergilemek zorunda kalabilir.
Mesela çalışan anne.
• Sosyal Rol ve Yaptırım: Kişiyi rolünün gereğini
yerine getirmezse, toplumsal yaptırım (kınama,
dışlama, şiddet vb.) ve hukukî cezalarla
karşılaşabilir.
Sosyal Mevki
Belli bir rolü yerine getiren kişinin toplum içindeki
yeri.
1) Kişi, herhangi bir çaba göstermeden bir sosyal
mevkiye kavuşabilir. (Kralın oğlu)
2) Kişi, çalışır çabalar ve bir mevki elde eder.
(Meslekler)
Sosyal Statü
• Toplumlar, sosyal mevkileri belli bir saygınlık
(prestij) sıralamasına göre değerlendirir. Kişinin
sosyal statüsü, bu sıralama içindeki yerine göre
oluşur. Bu saygınlık ölçütleri, toplumdan topluma
ve dönemden döneme değişecektir. Meslek,
gelir, öğrenim derecesi, sosyal köken, malvarlığı
vb.
• Çok başarılı bir doktor, alkolik ve kumarbaz ise
statü kaybına uğrar. Statü kazanmak için birden
fazla ölçütün bir arada bulunması gerekir.
• Statü Simgeleri: Ev, araba, oturulan semt,
hizmetçiler, giysiler, madalyalar, ödüller, geziler
vb.
• Sosyal Rol – Mevki – Statü birbiri ile çok sık bir
bağ içindedir.
Platon’a (İÖ 429 – 347) göre
Sosyal Statüler
1. Düşünürler, bilginler
2. Krallar, rahipler
geleneklere bağlılık
3. Koruyucular, savaşçılar
4. Zanaatkârlar, köylüler
→ bilgelik
→ kahramanlık ve
→ kahramanlık
→ boyun eğme
Ya kadınlar? Göçmenler? Köleler?
Davranış Modelleri
Toplumun uyulmasını zorunlu kıldığı davranış
tarzlarına ve eylemlerine denir. Davranış
modelleri, somut durumlarda toplumsal
kuralların gereğini yerine getirmektir. Toplumsal
kurallar ise, toplumsal değerlere dayalıdır.
a) Alışkanlıklar
b) Görenekler
c) Görgü kuralları
d) Gelenekler
e) Emirler
f) Yasaklar
Sosyal Denetim
• Belli bir toplumsal grubunun üyesinin sürekli
olarak sosyo-kültürel çevresince
gözetlenmesidir. Sosyal denetim,
sosyalleşmenin başarıya ulaşmasında etkili bir
işlev görür.
• Bir bireyin, toplumun bütününe veya bir alt
toplumsal gruba uyum sağlayamamasının temel
nedeni, herhangi bir kuralın yokluğu ya da
geçerliliğini yitirmesi ise kuralsızlık (anomi) söz
konusudur.
• Bu karşılık birey, var olan kurallara kendi öznel
davranışı sonucunda uymuyorsa, o zaman genel
anlamda sapma söz konusudur.
Çatışmanın
Niteliği
Eşitler arasında
Ast-üst arasında
Bütün ile parça
arasında
Sosyal Roller
Hasta X Doktor
Anne X Meslek
Meslek rolü X
Sendika rolü
Sosyal kişilik X
Askerlik
Sosyal
Gruplar
Erkek öğrenci X
Kadın öğrenci
Başkan X Üye
Çocuk X Ebeveyn
Personel X Yeni
personel
A firması X B
firması
İşveren X İşçi
Müslüman X Tarikat
üyesi
Sunnî X Alevî
Yurttaş X Köle
İktidar X
Muhalefet
Devlet X Azınlıklar
Sektörler
Topluluklar
Sosyal Tabakalaşma
• Bir topluma özgü belli ölçütlerle o toplumu oluşturan
bireylerin gruplandırılarak belli bir sıraya konmasına
sosyal tabakalaşma denir. Böyle bir sıralama, sosyal
eşitsizlik doğurur. Tabakalaşmayı ortaya çıkaran temel
unsurlar; sosyal mevki, sosyal statü ve sosyal
değerlerdir.
• Bireylerin gruplandırılarak sıraya konmasında, onların
sosyal iktidara katılma oranları, toplumsal etkinlikleri ve
malvarlıkları rol oynar.
• Toplumların saygınlık ve güç ölçütleri çerçevesinde belirli
bir tabakalaşmaya gitmesi tarih boyunca tüm toplumlar
için geçerli olan bir toplumsal durumdur. Tabakalaşma
jeolojiden alınmış bir kavram olup, her toplumda
mevcuttur. Yeryüzü farklı kaya tabakalarından
oluşmaktadır. Toplumsal tabaka, yaşamda benzer
avantaj ve dezavantajları paylaşan insan gruplarıdır.
Sosyal Tabakalaşma
• Tabakalar arası farkların nedenleri: İşbölümü,
mülkiyet, örgütsel işleyiş, devlet yapısı,
demokrasi seviyesi, fizikî özellikler, gelir
seviyesi, servet, aile kökenleri, eğitim seviyesi
• Tabaka içi ortak özellikler: Ortak çıkar, eylem
birliği, nesnel bir toplumsal konum, kültürel
yakınlık, fizik’i benzerlikler
* ekonomik eşitsizlik
* yaşam fırsatları
* statü
* sosyal hareketlilik
•
•
•
•
•
•
Üst tabaka (üst, orta, alt)
Üst orta tabaka
Orta tabaka
Alt orta tabaka
Alt tabaka (üst, orta, alt)
Hor görülenler ve Yok sayılanlar
Almanya (1980)
•
•
•
•
•
Üst tabaka (üst, orta, alt) (yüksek yöneticiler, seçkinler)
%2
Üst orta tabaka (memurlar)
%5
Orta tabaka (esnaf)
% 14
Alt orta tabaka (nitelikçi işçiler)
% 29
Alt tabaka (üst, orta, alt) (küçük memurlar, niteliksiz işçiler, köylüler)
% 46
• Hor görülenler ve Yok sayılanlar (işsizler, sürekli suçlular)
%4
Kölelik
• İnsanın mülk edinilmesidir. İnsan-meta. Köle, zorla
çalıştırılır ve alır-satılır.
• Antik Roma ve Antik Yunan’da esastır.
• Avrupa’da yaklaşık 1450 – 1800’ler arası (1807’de
yasaklandı)
• Amerika’da yaklaşık 1600 – 1800’ler arası (1807’de
yasaklandı)
• Osmanlı’da 1847’de yasaklandı.
• Tüm dünya için Milletler Cemiyeti 1926’da yasakladı.
• Günümüzde uluslararası, illegal insan ticareti
(Özellikle çocuk ve kadınlar. En çarpıcısı seks
köleliği)
Kast Sistemi
Tabakalaşma sisteminin kendine özgü
örneklerinden biri de kast sistemidir. Kesin ve
ayrıntılı bir biçimde belirlenmiş, sınırlandırılmış
ve hiyerarşik olarak bölünmüş toplumsal
gruplardır. Her insan, hayatı boyunca terk
edemeyeceği bir kast içinde doğar, bu kast
içinden evlenir. Daha çok dinsel bir temele
dayanır. Seçilecek meslek türleri, kastlara göre
sınıflandırılmıştır. Özel haklar tanımlanmıştır.
Özellikle Hindistan’da görülür. Ayrıca Eski Mısır,
Mezopotamya, Yunan kentleri, Roma, İsrail,
Arabistan, Afrika ve Orta Amerika’da
görülmüştür.
Kast Sistemi
Hindistan’da Kast Sistemi:
1.Brahmanlar (Rahipler ve bilginler)
2.Kshatriyalar (Askerler ve yöneticiler)
3.Vaisyalar (Tüccar ve çiftçiler)
4.Sudralar (Köylüler, hizmetkârlar, esnaf ve
zanaatkârlar)
5.Paryalar veya Dalitler (Sistemin dışında kalanlar:
Dilenciler, evsizler vb.)
Kast Sistemi
G. Afrika Apartheid Rejimi:
1. Beyazlar
2. Asyalılar (Hintliler)
3. Renkliler (Melezler)
4. Siyahlar
Zümre (Stand)
• ing. Status, Estate
• Ayırt edici özellikleri:
* Hukuken tanınmışlık
* Geniş bir işbölümünü temsil etmeleri
* Siyasal gruplar durumunda olmaları
• Feodal Zümre: Toprak mülkiyetine dayanır.
* Kraliyet, Aristokrasi, Seçkinler (Soylu)
* Kilise üyeleri (Ruhban)
* Tüccar, zanaatkârlar ve özgür köylüler (Avam)
* Serfler
Toplumsal Sınıf
• Üretim araçları mülkiyetine dayanır.
Köle X Efendi
Vassal X Serf
Burjuva X İşçi
• Sınıflar arası hareketlilik mümkündür. Hukukî
eşitlik –göstermelik de olsa– söz konusudur.
Hanehalklarının Sınıfsal Yapısı (Türkiye) (%)
KENTLİ MÜLK SAHİPLERİ
Kapitalistler
Kentli profesyoneller
Küçük işletmeciler
Kentli rantiye
KÜÇÜK BURJUVAZİ
KIRSAL MÜLK SAHİPLERİ
Büyük köylüler
Köylüler
Kırsal rantiye
TOPRAK SAHİBİ GEÇİMLİK KÖYLÜLER
KENT EMEKÇİLERİ
Nitelikli emekçiler
Emekçiler
Mülksüz emekçiler
İşsizler
KIRSAL EMEKÇİLER
Tarım emekçileri
Topraksız geçimlik köylüler
Kırsal işsizler
İŞGÜCÜ DIŞINDAKİLER
EMEKLİLER
2002
12,7
6,45
0,025
5,55
0,045
8,22
6,2
2,8
3,2
0,2
8,5
49,5
6,7
29,9
9,0
3,9
4,3
2,2
0,09
1,2
1,9
8,6
2009
12,25
6,25
0,025
5,25
0,05
7,14
2,06
0,045
1,16
0,045
7,9
55,45
7,05
27,6
15,8
5,0
5,55
1,5
1,5
2,55
1,1
8,55
Vatandaşlık
• Modern anlamda vatandaşlık, yasal olarak
haklarının ve sorumluluklarının belirlendiği ve
devlet ile arasındaki ilişkileri tanımlayan normatif
beklentilerin hayata geçmesi durumudur.
• Unsurları:
1. Hukukî statü
2. Siyasal katılım
3. Mensubiyet
• Eşitlik tesis ederken, eşitsizliği de gizler ve
yeniden üretir. Sınıf, etnisite, cinsiyet vb.
farklılıkları dikkate almaz. Bu farklar ortadan
kalkmadığı için sözde-eşit bireyler söz
konusudur.
Vatandaşlık
• Tam vatandaş: Azınlıklar içindedir, ama dışlama
söz konusu olabilir.
• İkamet edenler ve misafir işçiler: Oturma ve
çalışma izni almış göçmenler ve yabancılar
• Sığınmacılar ve mülteciler: Sınırlı haklar, geçici
koruma
• Kaçak göçmenler: hiç hakları yoktur.
• Özel bir durum: Yerliler: ABD, Kanada,
Avustralya ve Yeni Zelanda’da özel statüye
tâbidirler.
Gelir ve Servet eşitsizliğinin azaltılmasına yönelik girişimler:
1. Miras vergisi
2. Sermaye gelirleri vergisi (Tobin Vergisi)
3. Servet vergisi
4. Gelir vergisi
5. Anti-tekel yasaları
6. Transfer harcamaları (sosyal yardımlar)
Bu girişimler genelde başarısız olmaktadır. Çünkü:
a. Vergi indirimleri veya muafiyetleri
b. Vergiden kaçınma entrikaları
c. Vergi kaçakçılığı
d. Neoliberal politikalar: Sosyal yardımların azaltılması,
kamu hizmetlerinin piyasalaşması
e. Devlet tarafsız değildir.
Lorenz Eğrisi ve Gini Katsayısı
Sosyal Hareketlilik
• Toplumsal hareketlilik bir toplumsal statüden diğerine
geçiş olarak tanımlanabilir. Toplumsal hareketlilik,
toplumsal sınıflar arasındaki eşitsizliklere daha
hoşgörüyle bakılmasına hatta meşrulaşmasına yol
açabilir. Eğer bir toplumda hareketlilik yüksek ise
insanlar üst sınıflara çıkmak için eşit şansa sahip
olduklarına inanacaklardır.
• Yatay hareketlilik; insanların bir statüden, benzer prestije
sahip başka bir statüye geçmesidir. Örneğin bir inşaat
işçisinin temizlik işçiliğine geçişi yatay hareketliliktir. Her
ikisi de bezer prestije sahip işlerdir. Buna karşılık dikey
hareketlilik insanların bir statüden daha farklı bir prestije
ve öneme sahip başka statüye geçişidir.
Sosyal Hareketlilik
• Yatay ve dikey hareketlilik
X Kuşaklar arası: İşçinin çocuğunun doktor olması.
- zorunlu eğitim kolaylaştırır.
- Fırsat eşitsizliği söz konusudur.
- Aşağı doğru da sosyal hareketlilik mümkündür.
X Bir kuşak boyunca. Bir kişinin yaşamı boyunca çabalayarak sınıf
atlaması veya sınıf düşmesi.
•
•
•
•
Yer değiştirme
Meslek değiştirme
Sınıf değiştirme
Mevki, statü değiştirme
Download

Ýktisat Sosyolojisi Slaytlarý