Fırat Üniversitesi Veteriner Fakültesi
Otonom Sinir Sistemi İlaçları
Doç. Dr. Ahmet Ateşşahin
Parasempatomimetik’ler
Bunlar kolinerjik reseptörleri (muskarinik ve nikotinik)
doğrudan veya dolaylı şekilde etkileyerek bu reseptörleri
taşıyan hücrelerde Ak’ in etkisini taklit ederler. Etkileri
birden fazla sisteme yönelik olduğundan çok değişik
amaçlarla kullanılmaktadırlar ve bu amaçlar dışında kalan ve
sakıncalı olabilen bazı yan etkilere neden olurlar.
- kolinerjik terimi tüm otonom sinir sisteminde Ak’ e
benzer etki yapan maddeler için;
- parasempatomimetik terimi ise PSS’ de gangliyon
sonrası sinirlerle kontrol edilen efektör yapılarda Ak’ e
benzer etki oluşturan ilaç anlamına gelir.
Sınıflandırma;
- Doğrudan etkili ve
- Dolaylı yoldan etkili kolinerjik ilaçlar
diye ikiye ayrılırlar.
1.Doğrudan etkili ilaçlar
• Asetilkolin ve benzeri kolin esteri ilaçlar,
• Parasempatomimetik alkaloidler.
1.1. Kolin Esterleri
A. Asetilkolin
PSS ve kolinerjik sinirlerde uyarı geçişini sağlayan bu madde
tedavide kullanımı oldukça azdır. Çünkü;
- kolinesterazlar tarafından hızla parçalanırlar,
- seçici bir etkisi yoktur,
- ağızdan kullanılamazlar.
Etkileri;
Kalp-damar: Ak tüm damarları genişletir ve kan basıncını
düşürür. Bu damar genişlemesi çok kısa süreli de olsa
taşikardi yapabilmektedir. Ancak Ak’ in kalp üzerine asıl
etkisi bradikardi olarak ortaya çıkar. Ak’in kalp üzerinde;
1. kalp hızında yavaşlama,
2. kalp kasının kasılma gücünde azalma,
3. SA ve AV düğümlerindeki iletim hızında yavaşlama
olmak üzere 3 önemli etkisi mevcuttur.
Düz kaslar: Damar düz kaslarının aksine diğer tüm düz kaslı
yapılarda kasılmalara neden olmaktadır. Mide-bağırsak
hareketlerini artırır, solunum yolları kaslarını büzer, idrar
kesesi duvarındaki kası kasar, uterus hareketlerini ve
tonusunu artırır.
Salgılar: Başta tükürük salgısı olmak üzere solunum yolları,
burun, ter, pankreas ve mide bağırsak salgılarını artırır.
Göz: Sistemik olarak etki etmez ama yerel olarak
uygulandığında pupillayı daraltır, göz içi basıncını düşürür.
Diğer etkileri: Özellikle yüksek dozlarda nöro-müsküler
kavşaklarda şiddetli seğirme ve kasılmayı takiben
depolarizan tipte felce yol açabilir. Kan-beyin engelini
aşamadığından MSS üzerinde etkili değildir.
Kullanılmaları: Seçici etkisinin olmayışı ve
kolinesterazlar tarafından hızla yıkımlanması
sebebiyle pek kullanılmazlar. Ancak bazen
damar genişletmek, hipertansiyon ve
glaukom’ da tansiyon düşürücü olarak
kullanılabilirler.
B. Karbakol
Karbakol en güçlü kolin esteridir. Asetilkolin’ de
olduğu gibi hem muskarinik hem de nikotinik
etkileri olan bir ilaçtır.
Kullanılması: Veteriner hekimlikte bu gurubun en sık
kullanılan ilacıdır. Etkileri çok güçlü ve tehlikeli
olan bir madde olduğundan dikkatli kullanılmalıdır.
- Atların bağırsak timpanileri, sancı, peklik,
- sığırların mide-bağırsak tembellikleri, akut
timpani ve yemek borusu tıkanıklıklarında,
- Küçük hayvanlarda kusturucu olarak,
- Metritis, eşin düşmemesi ve glaukomda
kullanılır.
C. Metakolin
Başta kalp damar sistemini etkileyerek
bradikardi ve damarlarda genişleme yapar.
D. Betanekol
Sadece muskarinik etkileri olan bu madde
başta idrar kesesi, mide-bağırsak kanalı ve
gözde daha etkili olmaktadır.
1.2. Parasempatomimetik alkaloidler
Üç alkaloid bulunur. Bunlardan;
- pilokarpin’ in muskarinik etkileri baskın,
- arekolin’ in nikotinik-muskarinik,
- müskarin’ in ise sadece muskarinik etkileri
bulunan alkaloidlerdir.
A. Pilokarpin
Müskarinik etkileri güçlü, nikotinik etkileri zayıf
kolinerjik bir ilaçtır. AkE a dayanıklı olduğundan
etki süresi oldukça uzundur.Etkileri özellikle
bronş, bağırsak ve göz gibi düz kaslar ile salgı
bezlerinde belirgindir.
Kullanılması: Pekliklerde, rumen tembelliğinde,
glaukomda, atropin vb maddelerle zehirlenmelerde
ve hidrops ve fürbür gibi hastalıklarda birikmiş
olan eksudatın atılmasında kullanılır.
B. Arekolin
Müskarinik ve nikotinik etkileri olan bir
maddedir. Nöro-musküler kavşaklardaki nikotinik
reseptörleri uyararak çizgili kaslarda seğirme ve
titremelere sebep olur. Bağırsak şeritleri
üzerinde de aynı etki gösterdiğinden antelmintik
olarak kullanılır.
Kullanılması: Başlıca köpeklerde şeritleri
uzaklaştırmak, gevişenlerde mide-bağırsak
hareketlerini teşvik etmek, atropin
zehirlenmesinde ve sürgüne yol açmak için
kullanılır.
C. Muskarin
Özellikle ilk bilinen kolinerjik ilaç olması ve bazı
mantar türlerinde gıda zehirlenmelerine neden
olması haricinde ilaç olarak kullanımı yoktur.
2.Dolaylı etkili
parasempatomimetikler
Bu grupta incelenecek olan ilaçlar AkE’ın etkinliğini
engelleyen maddeler olarak bilinirler.
Bu inhibisyonu dönüşümlü ve dönüşümsüz olarak oluşturan bu
ilaçlar tüm sinaps ve kavşaklarda Ak birikimine yol açarak
nikotinik ve muskarinik etkilere sebep olurlar.
Etki oluşturabilmeleri için enzim aktivitesinin %50’den fazla
miktarda engellenmesi gerekmektedir.
Etki şekilleri:
- Dönüşümlü kolinesteraz inhibitörleri: Fizostigmin, neostigmin, karbamat türevi
böcek ilaçları vs. Bu maddeler de enzimin anyonik ve esteratik noktalarına
bağlanarak enzimi inhibe ederler. Ak normalde çok kısa sürede (yarı ömrü 42 msn)
bu enzimden ayrılırken bu maddelerle kapatılan enzim oldukça uzun süre (yarı ömrü
30 dk) inhibe edilmiş olur.
- Dönüşümsüz kolinesteraz inhibitörleri: Bu grubun önemli bölümünü organik
fosforlu (OF) bileşikler oluşturur. Gerek böcek öldürücü olarak kullanılan ve
gerekse sinir gazı olarak kullanılan OF’lu bileşikler dönüşümsüz olarak AkE
ın etkinliğini önlerler.Bu bileşiklerdeki fosfor atomu enzimdeki serin hidroksil
grubuna kovalent bağla bağlanarak dönüşümsüz olarak enzim inhibe edilir.
Ancak çok erken oksim bileşikleri verilerek bu bağ kırılabilir. Böylece
günlerce-haftalarca yeni enzimler sentezlenene kadar olay devam edebilir.
A. Fizostigmin
Hem OSS’deki muskarinik ve nikotink reseptörleri
hem de nöro-musküler kavşaklardaki nikotinik
reseptörleri uyarır.
Kullanılması: Mide-bağırsak tembelliğinde hareketleri
teşvik etmek, tıkanıklık olmayan kabızlıklarda
sürgüne yol açmak, kürar vb nöro-müsküler blokan
ilaçların etkilerini tersine çevirmek, atropin vb
maddelerin etkilerini tersine çevirmek, idrar kesesi
hareketlerini güçlendirmek için kullanılır.
B. Neostigmin
Fizostigminden farklı olarak etki süresi kısa ve efektör
organlar üzerinde doğrudan etkileri de mevcuttur.
Kullanılması: Mide-bağırsak hareketlerini artırmak, çizgili
kasları kuvvetlendirmek ve idrar kesesi hareketlerini
güçlendirmek için kullanılır.
C.
Organik fosforlu bileşikler
OF’lu bileşikler AkE’ı dönüşümsüz olarak inhibe
ettiklerinden parasempatik innervasyonlu organlarda,
otonom gangliyonlarda, nöro-musküler kavşaklarda ve
MSS nin kolinerjik kesimlerinde Ak birikimine yol açarak şu
belirtileri oluşturur;
- Muskarinik belirtiler: Postganliyone parasempatik uyarıya
bağlı olarak salivasyon, ishal, gözyaşı, ve ter salgılarında
artma, mide-bağırsak hareketlerinde artış, bradikardi,
bronş daralması, pupilla daralması.
-Çizgili kaslarla ilgili belirtiler: Pregangliyoner kolinerjik ve
somatik sinirlerin etkilenmesi sonucu önce yüz çevresinde
dil, göz ve boyun kaslarında başlayan seğirmeler ve felcin
oluşması ile son bulur.
-MSS ile ilgili belirtiler: Önce uyarır sonra deprese eder.
Download

4.OSS Parasempatomimetikler