Bilişşsel Yük Kuramı
Yrd. Doç. Dr. Cenk Akbıyık
Bilgiyi işleme modeline göre algılanan uyarıcılar
öncelikle duyusal kayıt adlı bellek deposuna
aktarılmaktadır.
Algı ve dikkat filtrelerini geçebilen uyarıcılar ise
çeşitli işlemlerden geçirilmek ve üzere kısa süreli
belleğe aktarılırlar.
Kısa süreli bellekte işlem gören uyarıcılar uzun süreli
belleğe aktarılarak depolanmaktadır.
Bilgi işleme süreçlerinde insanların sınırlı çalışma
belleği, buna karşın sınırsız uzun süreli bellek
kapasitelerinin olduğu varsayılmaktadır.
Bilimsel çalışmalar, çalışan belleğin kapasitesinin
yalnızca 7±2 elemanla sınırlı olduğunu
göstermektedir.
Bilişsel yük kuramı John Sweller tarafından 80’li
yıllarda ortaya atılmıştır.
Temel olarak bilişsel yük kuramı, çalışan belleğin
üzerine binen yükün azaltılarak daha etkili
çalışmasının sağlanması üzerinde durmaktadır.
Bilişsel yük, belli bir zaman diliminde çalışma belleği
tarafından kullanılan kaynakları ifade etmektedir.
Genellikle 3 tür bilişsel yükten bahsedilir:
Asıl yük
2. Konu dışı yük
3. Etkili yük
1.
Asıl yük, öğrenilen içeriğin kendisinden kaynaklanan
yüktür.
Eğer sunulan bilgi karmaşıksa asıl yük yüksek
olacaktır.
Konu dışı yük ise kullanılan materyal, yöntem ve
tekniklerden kaynaklanan yüktür.
Tasarlanan öğrenme ortamı, uygun olmayan bilgileri
ya da bilgi işleme sürecini olumsuz yönde etkileyen
diğer durumları içeriyorsa konu dışı yük yüksek
olacaktır.
Son olarak etkili yük ise zihinsel yapıların oluşması
ve düzenlenmesini sağlayan süreçlerde ortaya
çıkmaktadır.
Konu dışı ve etkili yük öğretim tasarımından
etkilendiğinden öğretim tasarımcılarının
kontrolündedir.
Çalışan belleğin aşırı bilişsel yüklenmesi durumunda
beklenen öğrenmenin gerçekleşmeyeceği
unutulmamalıdır.
İşte bu nedenle materyal tasarımında görsel ve
işitsel unsurların uygun biçimlerde kullanılarak
konu dışı yükün azaltılması önem taşımaktadır.
Örneğin iyi tasarlanmamış öğretim materyallerinin
kullanılması durumunda öğrenen öncelikle
materyalde yer alan simge, grafik, yazı gibi
mesajları çözerek anlamlandırmaya uğraşacak ve
öğrenenin içeriği anlamlandırması yani öğrenmesi
gecikecektir.
Konu dışı yükün yükseltilmemesi için alınabilecek
bazı önlemler bulunmaktadır. Bunlar özetle şöyle
açıklanabilir:
 Öğretim sürecinde kullanılan yöntem, teknik ve
materyallerde açıklık, öğrenene görelik, hedefe yönelik
gibi öğretim ilkelerine uyulması.
 Öğretim materyallerinin, görsel tasarım, tipografi ve
Gestalt ilkelerine uygun biçimde tasarlanması.
 Mesajların uygun biçimlerde (yazılı, sözlü,
görselleştirerek, hareketle, canlandırmayla, sembollerle
vs.) aktarılması.
Diğer taraftan bireyler karşılaştıkları problemleri
daha etkili biçimde ve kolaylıkla çözebilmek için
çeşitli bilişsel yapılar geliştirip kullanmaktadır.
Bu bilişsel yapıların geliştirilip kullanılması zamanla
otomatikleşmeye yol açarak çalışan bellek
üzerinde bulunan yükü azaltmaktadır.
Ancak öğrencilerin bu bilişsel yapılarak sahip
olmamaları durumunda çalışan bellek üzerindeki
yük artmaktadır.
İşte bu sebeple öğrenme-öğretme sürecinin önemli
amaçlarından biri de öğrencilerin zihinsel yapılarını
geliştirmelerine yardım ederek etkili yükün
azalmasına yardım etmektir.
Bilişsel yük kuramının ilkeleri şunlardır:
Bölünmüş dikkat etkisi
Birbiriyle ilgili bilgi parçaları materyal üzerinde ayrı
yerlerde ise ya da bunlar ayrı zamanlarda
sunuluyorsa öğrenenin dikkati bölünür.
Örneğin soldaki örnekte şekil ve çözüm basamakları ayrı ayrı sunulurken
sağdaki örnekte şekil ve basamaklar birleştirilerek dikkatin bölünmesi etkisi
ve bilişsel yük azaltılmıştır.
Gereksizlik etkisi
Aynı bilginin birden fazla biçimde tekrar sunumu
(örneğin resmin altına yazının eklenmesi) acemi
öğrenenler için faydalı olabilirken deneyimli
öğrenenler için gereksizdir.
Örneğin aşağıdaki örnekte grafikle sunulan bilginin aynısı
yazı ile sunularak gereksizlik ilkesi ihlal edilmiştir.
Çoklu kanal ilkesi
Birbirleriyle ilişkili mesajlar farklı kanallar (sözel ve
görsel) kullanılarak sunulmalıdır. Ancak bu
kanalların fazla kullanımı (örneğin animasyon ile
yazılı metnin bir arada sunulması) bilişsel yükü
artırabilir.
Rehberliğin azaltılması etkisi
Başlangıç düzeyindeki öğrenenlere sağlanan destek
ve ipuçları daha fazla, deneyimli öğrenenlere
sağlanan destek ve ipuçları daha az olmalıdır.
Görselleştirme etkisi
Öğrenenlerin öğrenilen durum ile ilgili düşünmeleri,
bilişsel görselleştirme yapmaları ve hayal kurmaları
gibi etkinlikler otomatikleşmeyi artırmakta ve
bilginin uzun süreli belleğe transferini
kolaylaştırmaktadır.
Çözülmüş örnek etkisi
Daha önce çözülmüş problemlerin çözümü bilişsel
yükü azaltır.
Bileşen etkileşimi etkisi
Materyal ile olan etkileşim bilişsel yükün artmasına
sebep olur.
Yalıtılmış bileşenler etkisi
Karmaşık içeriğe sahip ve birbiri ile ilgisi olan
bileşenler bir arada değil, ayrı ayrı sunulmalıdır.
Problemi tamamlama etkisi
Öğrenenlerin güdülenmesi, örnek problem
çözümünün ardından benzer bir problemi
kendilerinin çözmeleri ile artar.
Hedeften bağımsızlık ilkesi
Belirli bir hedefe sahip olan acemi öğrenenler,
yalnızca hedefleri ile ilgili gördükleri mesajlara
odaklanır, diğerlerini görmezden gelir.
Uzmanlığın ters tepmesi ilkesi
Deneyimli öğrenenler için bilişsel yük kuramının
ilkeleri öğrenmeyi zorlaştırıyorsa öğretim süreci
faklı biçimde tasarlanmalıdır.
Özetle bilişsel yük kuramı çalışan bellek üzerindeki
yükün azaltılmasıyla ilgilidir. Bu kurama göre;
Öğretim materyalleri, yöntem ve teknikleri konu dışı
yükü azaltacak biçimde tasarlanmalıdır.
2. Öğrenenlerin çeşitli bilişsel yapılar oluşturmasına
destek olunarak etkili yükün azaltılmasına
çalışılmalıdır.
1.
Kaynaklar
Kılıç, E. (2006). Çoklu Ortamlara Dayalı Öğretimde Paralel Tasarım ve Görev
Zorluğunun Üniversite Öğrencilerinin Başarılarına ve Bilişsel Yüklenmelerine
Etkisi. Doktora Tezi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
Tiwari, R. S. & Deore, S. N. (2009). Imagination Effect in Teaching and Learning of
Turing Machine. International Journal of
Instructional Technology and Distance Learning, 6(5): 3-12.
http://frontseat101.com/cognitive-load-considerations-for-software-training/
http://en.wikipedia.org/wiki/Cognitive_load
Download

8. Bilişsel Yük Kuramı