T.C. ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹ YAYINI NO: 2370
AÇIKÖ⁄RET‹M FAKÜLTES‹ YAYINI NO: 1367
TÜRKÇE B‹Ç‹M B‹LG‹S‹
Yazarlar
Prof.Dr. Nurettin DEM‹R (Ünite 1)
Prof.Dr. Emine YILMAZ (Ünite 1)
Tahir Nejat GENCAN (Ünite 2-9)
Editör
Yrd.Doç.Dr. Hülya P‹LANCI
ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹
Bu kitab›n bas›m, yay›m ve sat›fl haklar› Anadolu Üniversitesine aittir.
“Uzaktan Ö¤retim” tekni¤ine uygun olarak haz›rlanan bu kitab›n bütün haklar› sakl›d›r.
‹lgili kurulufltan izin almadan kitab›n tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kay›t
veya baflka flekillerde ço¤alt›lamaz, bas›lamaz ve da¤›t›lamaz.
Copyright © 2011 by Anadolu University
All rights reserved
No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted
in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic, tape or otherwise, without
permission in writing from the University.
UZAKTAN Ö⁄RET‹M TASARIM B‹R‹M‹
Genel Koordinatör
Prof.Dr. Levend K›l›ç
Genel Koordinatör Yard›mc›s›
Doç.Dr. Müjgan Bozkaya
Ö¤retim Tasar›mc›s›
Doç.Dr. Cemil Ulukan
Grafik Tasar›m Yönetmenleri
Prof. Tevfik Fikret Uçar
Ö¤r.Gör. Cemalettin Y›ld›z
Ö¤r.Gör. Nilgün Salur
Ölçme De¤erlendirme Sorumlusu
Ö¤r.Gör. Fatma fiennur Arslan
Kitap Koordinasyon Birimi
Doç.Dr. Feyyaz Bodur
Uzm. Nermin Özgür
Kapak Düzeni
Prof. Tevfik Fikret Uçar
Dizgi
Aç›kö¤retim Fakültesi Dizgi Ekibi
Türkçe Biçim Bilgisi
ISBN
978-975-06-1047-9
2. Bask›
Bu kitap ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹ Web-Ofset Tesislerinde 15.000 adet bas›lm›flt›r.
ESK‹fiEH‹R, Ocak 2013
iii
‹çindekiler
‹çindekiler
Önsöz ............................................................................................................
ix
Biçim Bilgisine Girifl ................................................................
2
B‹Ç‹M B‹LG‹S‹ ...............................................................................................
KÖK - GÖVDE ..............................................................................................
EK .................................................................................................................
Ek ‹fllekli¤i .....................................................................................................
YAPIM EK‹ - ÇEK‹M EK‹ ..............................................................................
Eklerin S›ras› ..................................................................................................
SÖZCÜK.........................................................................................................
SÖZCÜK YAPIMI...........................................................................................
TÜRETME.......................................................................................................
Ad Yap›m›......................................................................................................
Eylem Yap›m› ................................................................................................
B‹RLEfiT‹RME, KISALTMA, KOPYALAMA....................................................
‹fiLEV AÇISINDAN SÖZCÜK TÜRLER‹.........................................................
Ad Soylu Sözcükler .......................................................................................
Özet................................................................................................................
Kendimizi S›nayal›m......................................................................................
Yaflam›n ‹çinden............................................................................................
Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................
S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ..............................................................................
Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ...............................................
3
3
4
6
6
7
8
8
8
8
9
9
10
10
13
15
16
17
17
18
Adlar.......................................................................................... 20
ADLAR (‹S‹MLER)..........................................................................................
Varl›klara Verilifllerine Göre Adlar ...............................................................
Varl›klar›n Olufllar›na Göre Adlar.................................................................
Varl›klar›n Say›lar›na Göre Adlar..................................................................
Ço¤ul Ekinin Baflka Görevlerde Kullan›l›fl›: ..........................................
Topluluk Adlar› .............................................................................................
Anlamlar›na Göre Adlar ................................................................................
Küçültme Adlar›.............................................................................................
ADLARIN ÇEK‹MLER‹ (DURUMLARI) ..........................................................
ADLARIN CÜMLEDEK‹ GÖREVLER‹ ............................................................
AD TAMLAMASI (AD TAKIMI).....................................................................
Belirtili Ad Tamlamas› (Birinci Türlü Ad Tak›m›) .......................................
Belirtisiz Ad Tamlamas› (‹kinci Türlü Ad Tak›m›) .....................................
Tak›s›z Ad Tamlamas› (Üçüncü Türlü Ad Tak›m›) .....................................
Ad Tamlamalar›nda Sözcük Türleri:.......................................................
Ad Tamlamalar›nda Sözcüklerin Yer De¤ifltirmesi:...............................
Ad Tamlamalar›nda Sözcük Düflmesi: ...................................................
Ad Tamlamalar›nda Araya Sözcük Girmesi: ..........................................
Ad Tamlamalar›n›n Ço¤ullanmas›: .........................................................
21
21
22
23
23
24
24
24
25
25
27
27
28
29
29
29
30
30
31
1. ÜN‹TE
2. ÜN‹TE
iv
‹çindekiler
Zincirleme Ad Tamlamas›.......................................................................
Ad Tamlamalar›nda Tümlenen Ekinin Art Arda Gelmesi: ....................
Özet................................................................................................................
Kendimizi S›nayal›m......................................................................................
Yaflam›n ‹çinden............................................................................................
Kendimizi S›n›yal›m Yan›t Anahtar› .............................................................
S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ..............................................................................
Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ...............................................
3. ÜN‹TE
S›fatlar....................................................................................... 38
SIFATLAR (ÖNADLAR) .................................................................................
SIFAT TÜRLER‹..............................................................................................
Niteleme S›fatlar› ...........................................................................................
Belirtme S›fatlar› ............................................................................................
‹flaret (‹m) S›fatlar› .......................................................................................
Say› S›fatlar› ...................................................................................................
Belgisiz S›fatlar ..............................................................................................
Soru S›fatlar›...................................................................................................
Unvan (San) S›fatlar› .....................................................................................
Pekifltirmeli S›fatlar........................................................................................
Küçültme S›fatlar› .........................................................................................
SIFAT TAMLAMASI (SIFAT TAKIMI)............................................................
ADLAfiMIfi SIFATLAR (SIFATLARIN AD G‹B‹ KULLANILMASI).................
Adlaflm›fl S›fatlar›n Cümledeki Görevleri ....................................................
Özet................................................................................................................
Kendimizi S›nayal›m......................................................................................
Yaflam›n ‹çinden............................................................................................
Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................
S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ..............................................................................
Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ...............................................
4. ÜN‹TE
31
31
32
34
35
36
36
36
39
39
39
40
40
41
42
43
44
44
45
46
47
48
50
52
53
54
54
54
Belirteçler.................................................................................. 56
BEL‹RTEÇLER (ZARFLAR).............................................................................
BEL‹RTEÇ TÜRLER‹.......................................................................................
Zaman Belirteçleri .........................................................................................
Yer-Yön Belirteçleri.......................................................................................
Durum Belirteçleri.........................................................................................
Azl›k -Çokluk Belirteçleri..............................................................................
Soru Belirteçleri .............................................................................................
Koflul Belirteci ...............................................................................................
Di¤er Belirteçler ............................................................................................
BEL‹RTEÇLER‹N YAPILARI ...........................................................................
Özet ...............................................................................................................
Kendimizi S›nayal›m .....................................................................................
Yaflam›n ‹çinden ...........................................................................................
Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................
57
58
58
62
62
68
71
73
73
74
75
76
77
78
v
‹çindekiler
S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ..............................................................................
Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ...............................................
78
79
Ad›llar........................................................................................ 80
ADILLAR (ZAM‹RLER)...................................................................................
ADIL TÜRLER‹ ...............................................................................................
Kifli Ad›llar› ....................................................................................................
Ad Tamlamalar›nda Kifli Ad›llar› ............................................................
Kifli Ad›llar›yla Kurulan Ad Tamlamalar›nda Tümleyenin Düflmesi.....
‹flaret (‹m) Ad›llar› .........................................................................................
Yer Anlaml› ‹flaret Ad›llar› ......................................................................
Tarz Anlaml› ‹flaret Sözcükleri................................................................
Ad Tamlamalar›nda ‹flaret Ad›llar›..........................................................
Belgisiz Ad›llar...............................................................................................
Soru Ad›llar› ...................................................................................................
Di¤er Soru Ad›llar› ..................................................................................
‹lgi ve ‹yelik Ad›llar› .....................................................................................
‹lgi Ad›l› ...................................................................................................
‹lgi Ad›l›n›n Çekimi .......................................................................................
‹yelik Ad›l› .....................................................................................................
ADILLARIN CÜMLEDEK‹ GÖREVLER‹.........................................................
Özne Olan Ad›llar›n Düflmesi ......................................................................
Özet................................................................................................................
Kendimizi S›nayal›m......................................................................................
Yaflam›n ‹çinden............................................................................................
Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................
S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................
Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ...............................................
81
81
82
83
85
85
86
86
87
87
88
89
89
89
89
89
90
90
91
92
93
93
93
94
‹lgeç, Ba¤laç ve Ünlem............................................................ 96
‹LGEÇLER (EDATLAR) .................................................................................
BA⁄LAÇLAR ..................................................................................................
ÜNLEMLER.....................................................................................................
Özet ...............................................................................................................
Kendimizi S›nayal›m .....................................................................................
Yaflam›n ‹çinden ...........................................................................................
Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................
S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ..............................................................................
Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ...............................................
6. ÜN‹TE
97
100
111
116
117
118
118
119
119
Eylemler-1 ................................................................................ 120
EYLEMLER (F‹‹LLER).....................................................................................
Eylemlerde Zaman ........................................................................................
Eylemlerde Kifli..............................................................................................
EYLEM K‹PLER‹ .............................................................................................
Bildirme Kipleri (Haber Kipleri)...................................................................
5. ÜN‹TE
121
121
122
122
122
7. ÜN‹TE
vi
‹çindekiler
Dilek Kipleri (Tasarlama Kipleri) .................................................................
EYLEMLERDE K‹fi‹ EKLER‹...........................................................................
EYLEMLERDE OLUMSUZLUK.......................................................................
EYLEM‹N YAPISI ...........................................................................................
Yal›n Eylemler ...............................................................................................
Türemifl Eylemler ..........................................................................................
Birleflik Eylemler ...........................................................................................
I. Kurall› Birleflik Eylemler............................................................................
Özel Birleflik Eylemler ..................................................................................
Yard›mc› Eylemlerle Yap›lm›fl Birleflik Eylemler .........................................
II. Anlamca Kaynaflm›fl Birleflik Eylemler ....................................................
III. Deyim Biçiminde Öbekleflmifl Birleflik Eylemler...................................
Özet................................................................................................................
Kendimizi S›nayal›m......................................................................................
Yaflam›n ‹çinden............................................................................................
Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................
S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ..............................................................................
Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ...............................................
8. ÜN‹TE
126
129
129
130
130
131
131
131
131
134
135
136
137
139
140
142
142
143
Eylemler-II ................................................................................ 144
EYLEM‹N ÇATISI ...........................................................................................
Nesnelerine Göre Eylemler...........................................................................
Geçiflli Eylemler.......................................................................................
Geçiflsiz Eylemler ....................................................................................
Geçiflsiz Eylemlerin Ekle Çat› De¤ifltirmesi .................................................
-t, -(I)t Ekiyle Geçiflli Olan Eylemler ....................................................
-(I)r Ekiyle Geçiflli Olan Eylemler.........................................................
-DIr Ekiyle Geçiflli Olan Eylemler ........................................................
Geçifllilik Derecelerinin Art›r›lmas›...............................................................
Öznelerine Göre Eylemler ............................................................................
Dönüfllü ve ‹fltefl Eylemlerin Çat› De¤ifltirmesi ...........................................
EK EYLEMLER ...............................................................................................
Ek Eylemin Çekimi........................................................................................
Görülen Geçmifl Zaman..........................................................................
Duyulan Geçmifl Zaman .........................................................................
Genifl Zaman ...........................................................................................
fiart Kipi ...................................................................................................
Ek Eylemlerde Olumsuzluk ..........................................................................
B‹RLEfi‹K ZAMANLI EYLEMLER ...................................................................
Birleflik Zamanl› Eylemlerin Hikâyesi (Öyküleme Biçimi) .........................
Birleflik Zamanl› Eylemlerin Rivayeti (Söylenti Biçimi) ..............................
Birleflik Zamanl› Eylemlerin fiart› (Koflul Biçimi) ........................................
Katmerli Birleflik Zaman ...............................................................................
Birleflik Zamanl› Eylemlerde Olumsuzluk ...................................................
EYLEMS‹LER (F‹‹L‹MS‹LER) ..........................................................................
Ad-eylemler (‹sim-fiiller)...............................................................................
145
145
145
145
146
146
147
147
147
148
150
151
151
151
152
152
152
153
153
154
155
156
157
157
158
159
‹çindekiler
Ortaçlar (S›fat-eylemler)................................................................................
-An Ekiyle Türemifl Ortaçlar ...................................................................
-(I)r ve Olumsuzu -mAz Ekiyle Türemifl Ortaçlar.................................
-AcAk Ekiyle Türemifl Ortaçlar...............................................................
-mIfl Ekiyle Türemifl Ortaçlar..................................................................
-DIk Ekiyle Türemifl Ortaçlar .................................................................
-AsI Ekiyle Türemifl Ortaçlar .................................................................
Ortaçlar›n Özellikleri.....................................................................................
Ulaçlar (Ba¤-eylemler) ..................................................................................
-Ip Ekiyle Türemifl Ulaçlar......................................................................
-ArAk Ekiyle Türemifl Ulaçlar .................................................................
-ken (iken) Ekiyle Türemifl Ulaçlar........................................................
-A Ekiyle Türemifl Ulaçlar.......................................................................
-IncA Ekiyle Türemifl Ulaçlar..................................................................
-(I)r -mAz Ekleriyle Türemifl Ulaçlar......................................................
-AlI Ekiyle Türemifl Ulaçlar.....................................................................
-IncAyA dek (kadar) Ulac›......................................................................
-AnA kadar (dek) Ulac›...........................................................................
-AsIyA (kadar, dek) Ekiyle Türemifl Ulaçlar..........................................
-DIkçA Ekiyle Türemifl Ulaçlar...............................................................
-mAdAn (evvel, önce) Ekiyle Türemifl Ulaçlar......................................
-DIktAn sonra Ulac› ................................................................................
-DI¤I, -AcA¤I için (-den, -den dolay›...) Ulac›.......................................
-DI¤I gibi, -DI¤I kadar; -AcA¤I kadar Ulaçlar› ......................................
-mAktAnsA Ekiyle Türemifl Ulaçlar........................................................
-mAksIzIn Ekiyle Türemifl Ulaçlar..........................................................
-AndA Ekiyle Türemifl Ulaçlar ................................................................
-CAsInA Ekiyle Türemifl Ulaçlar .............................................................
Özet................................................................................................................
Kendimizi S›nayal›m......................................................................................
Yaflam›n ‹çinden............................................................................................
Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................
S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ..............................................................................
Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ...............................................
160
160
161
161
162
162
162
162
163
163
164
164
165
165
166
166
167
167
167
167
168
169
169
169
170
170
170
170
171
173
174
174
174
175
Ekler ve Soru Biçimleri ........................................................... 176
KÖK, GÖVDE VE EK....................................................................................
Kök ...............................................................................................................
Gövde ............................................................................................................
Ek .................................................................................................................
EKLER‹N ÇEfi‹TLER‹ ......................................................................................
Çekim Ekleri ..................................................................................................
Ad Çekim Ekleri ............................................................................................
Eylem Çekim Ekleri.......................................................................................
Yap›m Ekleri ..................................................................................................
Addan Ad Yap›m Ekleri..........................................................................
vii
177
177
177
178
178
179
179
179
180
180
9. ÜN‹TE
viii
‹çindekiler
Eylemden Ad Yap›m Ekleri ....................................................................
Addan Eylem Yap›m Ekleri ....................................................................
Eylemden Eylem Yap›m Ekleri...............................................................
SORU B‹Ç‹MLER‹ ..........................................................................................
Özet................................................................................................................
Kendimizi S›nayal›m......................................................................................
Yaflam›n ‹çinden............................................................................................
Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................
S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ..............................................................................
Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ...............................................
185
189
190
190
197
198
199
200
200
201
Önsöz
Önsöz
Sevgili Arkadafllar,
Türçede, dilin hece yap›s›n›n verdi¤i imkânlar dâhilinde seslerin art arda
gelmesiyle anlaml› sözcükler; anlaml› sözcüklere yap›m ekleri ad› verilen, tek
bafllar›na kulan›lamayan ancak belli ifllevleri olan birliklerin gelmesiyle yeni
sözcükler; sözcüklerin belli s›ralarla, baflta çekim ekleri ad› verilen ekler olmak
üzere, ilgili olan di¤er ba¤lama ögelerini almas›yla sözcük öbekleri sonra da cümleler oluflur. Genel olarak bütün dilbigili kitaplar›nda dilin bu yönleri ele al›n›r.
Türkçe Biçim Bilgisi katib›nda da alan›m›z›n bu gelene¤ine uyulmufltur.
Kitab›n›zdaki üniteler Girifl Ünitesi d›fl›nda temel olarak Tahir Nejat GENCAN’›n
“Dilbilgisi” ad›l kitab›ndan uyarlanarak haz›rlanm›flt›rd›r. Uzakta e¤itim ilkeleri göz
önünde bulundurularak çok say›da örne¤e yer verilmifl, kendimizi s›naman›z›
sa¤layacak etkinlikler oluflturulmufltur.
Türkçede sözcük kökleri sabittir. Türetme ve çekim son eklerle yap›l›r. Bu nedenle çok ifllek bir dildir ve sa¤lam bir gramer yap›s› vard›r. Unutmay›n›z ki Türkçenin
yap›s›n› ö¤renmek, sadece bu kitapdaki bilgileri okumakla s›n›rland›r›labilecek bir
çal›flma de¤ildir. Baflar›l› olabilmek için ö¤rnediklerinizi do¤ru kullanabilmeniz flartt›r.
“S›ra Sizde” bölümleri, gereksinim duyabilece¤iniz, alan›n›zla ilgili önemli konular›
içermektedir. Bu bilgilerin, sizleri daha baflka kaynaklara da yönlendirmesi ve tam
anlam›yla alan›n›za hâkim olman›z beklenmektedir.
Sizlerle Türkçenin Biçim Bilgisini paylaflt›¤›m›z bu kitab›m›zla baflar›y› da
paylaflmak en büyük dile¤imizdir.
Editör
Yrd.Doç.Dr. Hülya P‹LANCI
ix
1
TÜRKÇE B‹Ç‹M B‹LG‹S‹
Amaçlar›m›z
N
N
N
N
Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra;
Türkçe bir sözcükteki kök, gövde ve ekleri tan›yabilecek,
Yap›m ve çekim eklerini analiz edebilecek,
Sözcük türetme yollar›n› saptayabilecek,
Ad, s›fat, belirteç, ad›l, eylem, ba¤laç, ilgeç ve ünlemleri aç›klayabileceksiniz.
Anahtar Kavramlar
•
•
•
•
•
•
Biçim bilgisi
Kök
Gövde
Ek
Yap›m eki
Çekim eki
•
•
•
•
•
Sözcük
Türetme
Birlefltirme
K›saltma
Kopyalama
‹çerik Haritas›
Türkçe Biçim Bilgisi
Biçim Bilgisine
Girifl
•
•
•
•
•
•
•
•
B‹Ç‹M B‹LG‹S‹
KÖK-GÖVDE
EK
YAPIM EK‹-ÇEK‹M EK‹
SÖZCÜK
SÖZCÜK YAPIMI
TÜRETME
B‹RLEfiT‹RME, KISALTMA,
KOPYALAMA
• ‹fiLEV AÇISINDAN SÖZCÜK
TÜRLER‹
Biçim Bilgisine Girifl
B‹Ç‹M B‹LG‹S‹
N
A M A Ç
1
SIRA S‹ZDE
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
D Ü fi Ü N E L ‹ M
Türkçe bir sözcükteki kök, gövde ve ekleri tan›mak
S O R U
Dilde bir anlam tafl›yan, yap› ve ses aç›s›ndan anlaml› daha küçük
birimlere ayr›lamayan ögelere biçim veya flekil denmektedir. Her iki terim de Bat› dillerinde yayg›n olan ve zaman zaman Türkçe kaynaklarda da görülen morfem
karfl›D ‹ K Kteriminin
AT
l›¤› olarak kullan›l›r. Bu tan›ma göre sadece kökten ibaret olan anlaml› sözcükler,
biçim olabilece¤i gibi köklere eklenerek onlar›n anlam›n› de¤ifltiren
veya metindeSIRA S‹ZDE
ki di¤er sözcüklerle iliflkilerini gösteren ekler de birer biçimdir. Dil bilimin sözcüklerin biçimini inceleyen koluna biçim bilgisi (flekil bilgisi) denmektedir. Türkçe
biçimler ayn› zamanda söz dizimiyle de ilgili oldu¤u için AMAÇLARIMIZ
modern çal›flmalarda
morfosentakstan; yani biçimsel söz dizimden de söz edilmektedir.
S O R U
Biçim bilgisi (fiekil bilgisi):
Dil bilimin sözcüklerin
biçimini inceleyen koludur.
D‹KKAT
K ‹ TY›lmaz’›n
A P
Türkçenin yap›s› ile ilgili daha ayr›nt›l› bilgiyi Nurettin Demir ve Emine
haz›rlad›¤› TÜRK D‹L‹-El Kitab› (Ankara: geniflletilmifl 5.bask›, Grafiker Yay›nc›l›k, 2010) adl› kitapta bulabilirsiniz.
K ‹ T A P
N N
TELEV‹ZYON
KÖK - GÖVDE
Hiçbir yap›m eki almam›fl, anlaml› daha küçük parçalara bölünemeyen sözcüklere kök denir. Bu kök, ad veya eylem kökü olabilir: dil, ot; al-, bil- gibi. Türkçede
‹NTERNET
sözcük köklerinin genellikle tek heceli oldu¤u, tek heceli olmayanlar›n da türemifl
olabilece¤i görüflü vard›r.
Ad ve eylem kökleri birbirinden ayr›l›r. Ad ve eylem kökünün ayn› flekilde göründü¤ü az say›da sözcük vard›r: flifl-, flifl; göç-, göç gibi. Bugünkü Türkçede efl sesli olan ad ve eylem köklerinin bir k›sm› Eski Türkçe döneminde efl sesli de¤ildi:
boya- < ET boda-, boya < ET boda-g (Tekin 1973: 36-46).
E¤er sözcük bir yap›m ekiyle türemifl ise buna gövde denir: bafl-la-, bafl-la-ng›ç gibi. Kimi çal›flmalarda gövdeler için de kök terimi kullan›lmakta, bir ayr›m
yapmak gerekti¤i zaman birincil ve ikincil köklerden söz edilmektedir. Sözcük kök
ve gövdeleri, tek bafllar›na anlamlar› veya söz dizimsel ifllevleri olan ögelerdir.
Türkçede sözcük kök veya gövdelerinde, eklenme s›ras›nda genel olarak herhangi bir de¤ifliklik olmad›¤› görüflü yayg›nd›r. Bu, görece do¤ru bir yarg›d›r. Ör-
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
TELEV‹ZYON
Kök: Yap›m eki almam›fl,
anlaml› daha küçük
parçalara bölünemeyen
sözcüktür.
‹NTERNET
Gövde: Yap›m eki ile türemifl
sözcüktür.
4
Yap›m eki: Sonuna geldikleri
kökün anlam›n› de¤ifltiren
ektir.
Çekim eki: Sözcüklerin
sözcük öbe¤i veya cümle
içerisinde birbirleriyle olan
iliflkilerini gösteren ektir.
Türkçe Biçim Bilgisi
nek olarak Türkçe gördü ve görüyor biçimlerine Farsçada s›ras›yla dîd ve mi-bîned, Almancada ise (er/sie/es) sah ve (er/sie/es) sieht biçimleri karfl›l›k gelir. Örneklerde de görüldü¤ü gibi Türkçede sözcük kökü gör- de¤iflmezken öbür iki dilde flimdiki zaman ve geçmifl zaman kökleri tan›namayacak kadar farkl›d›r. Ancak
Türkçede kökün eklenme s›ras›nda de¤iflmedi¤i fleklindeki yayg›n kan›n›n istisnas›, Ses Bilgisi kitab›nda gördü¤ümüz gibi, az de¤ildir. Baz› örnekleri k›saca hat›rlamak gerekirse örne¤in ben ve sen ad›llar› yönelme eki öncesinde bana, sana
olur. Yine çok heceli ve Ana Türkçede uzun ünlü bulunduran tek heceli sözcüklerin sonundaki ötümsüz ünsüzler, ünlüyle bafllayan bir ek ald›klar›nda ötümlüleflmektedir: a¤aç > a¤ac-›, uç > uc-u, (Ana Türkçede k›sa ünlülü olan uç- > uçar). ‹lk hecesi aç›k, ikinci hecesi kapal› ve dar ünlülü, iki heceli geniz, beniz, burun, o¤ul gibi sözcükler; ünlüyle bafllayan bir ek ald›klar›nda orta hecedeki dar
ünlü düflebilmektedir: genzi, benzi, burnu, o¤lu. Bu tür sözcükler, ço¤unlukla organ ad›d›r. Ayr›ca yukar›daki flartlar› tafl›yan ve ikinci heceleri ço¤unlukla
.⁄¤.⁄,.⁄v.⁄,.⁄y.⁄ ile bafllayan eylemlerde de bu ses olay› görülür: yo¤ur- yo¤rul-, savur- > savrul-, buyur- > buyruk gibi.
EK
Türkçe, yeni sözcük yap›m›n› ve sözcükler aras›ndaki iliflkileri büyük ölçüde sözcük kök ve gövdelerine eklerin getirilmesiyle sa¤layan eklemeli dillerin tipik örneklerinden biridir. Sonuna geldikleri kökün anlam›n› ve biçimini çeflitli aç›lardan
de¤ifltiren eklere yap›m ekleri, sözcüklerin sözcük öbe¤i veya cümle içerisinde
birbirleriyle olan iliflkilerini gösteren eklere ise çekim ekleri denir. Çekim ekleri,
sözcü¤ün anlam›nda ve biçiminde bir de¤ifliklik yapmaz. Ancak baz› çekim ekleri
kal›plaflarak yap›m eki özelli¤i kazan›r ve kal›c› adlar yapabilir. Yap›m eklerinin
çekim eki durumuna gelmesi ise söz konusu de¤ildir (Yap›m ve çekim eklerinin
s›n›rlar›n›n belirlenmesinde kullan›labilecek ölçütler için bkz. Erdem, 2008).
Türkçede ekler, sözcü¤ün sadece sonuna gelir; yani son ektirler. Sözcü¤ün bafl›na gelen ön ekler veya sözcük içerisine ilave edilen iç ekler yoktur. Gerçi sapsar›,
kapkara, yemyeflil gibi s›fatlar›n pekifltirilmesinde görülen ilk hece tekrar›, ön eklenmeye biraz benzese de bunlar ba¤›ms›z bir morfem olmad›klar› için ön ek olarak de¤erlendirilemezler. Eklerin s›n›rlar› Türkçede ço¤u durumda aç›kt›r. Ba¤›ml› biçimler
olan ekler, ba¤›ms›z biçimler olan sözcüklere aradaki s›n›r belirli olacak flekilde eklenir; baflka bir ifadeyle ekler yan yana s›ralan›rlar: ev-ler-imiz-de-ki-ler-den. Türkçe
eklerde kimi dillerde görülen ek s›n›rlar›n› bulan›klaflt›racak kaynaflmalar olmaz.
Bugün ek olarak kullan›lan kimi ögeler, asl›nda Türkçenin metinlerle izleyebildi¤imiz ilk dönemlerinde ek de¤illerdi. Bunlar daha sonraki dönemlerde, bir k›sm›
yaz›l› belgelerle çok iyi bir flekilde takip edilebilen süreçlerden geçerek ekleflmifllerdir. Örne¤in bugün gelirim biçiminde söylenen ve s›rayla -ir ve -im eklerini alm›fl olan sözcük, Eski Türkçede kel-ür ben, Eski Anadolu Türkçesi döneminde gelürven / gelürvenin, gelürem fleklinde iken daha sonraki dönemlerde, yaklafl›k 17.
yüzy›ldan sonra, bugünkü biçimine geliflmifl; asl›nda ba¤›ms›z bir öge olan ben, ifllevi ayn› kalarak ekleflmifltir. Ek eylem dedi¤imiz ve kendinden önceki sözcü¤e bitiflik yaz›labildi¤i gibi sadece idi, imifl, ise, iken biçiminde ayr› da yaz›labilen öge;
ekleflmenin bir baflka örne¤ini oluflturur. Bu biçim Eski Türkçede flu anda oldu¤undan daha s›k kullan›lan ve er- “olmak” fleklinde yaz›lan bir eylemdi. Daha sonraki
dönemlerde er- > i- geliflmesi olmufltur. i- bugün ünsüzle biten bir sözcü¤e bitiflik
yaz›ld›¤›nda (görünüfl olarak) tam ekleflmifl durumdad›r: güzeldi < güzel idi. Buna
karfl›l›k sözcük ünlüyle bitiyorsa ekleflmenin tam olarak gerçekleflmedi¤i görülür:
1. Ünite - Biçim Bilgisine Girifl
iyiydi < iyi-y-di < iyi-y-idi < iyi i-di. Buradaki .⁄y.⁄ ünsüzü; sözcü¤ün ünlüyle bitmesi, ekin de ünlüyle bafllamas› durumunda, Türkçenin ikiz ünlülerden kaç›nmas› nedeniyle araya giren ve ba¤lama ünsüzü veya yard›mc› ünsüz denen sestir. Tam
ekleflme olsayd› burada yard›mc› sese gerek kalmayacakt›. Eski Anadolu Türkçesi
döneminde .⁄y.⁄ ’siz yaz›ld›¤› durumlar da vard›r: atlanad› = atlanayd› “at›na binse”.
Bu durum, o döneme özgü farkl› a¤›zlar›n varl›¤›yla aç›klanabilir.
Türkçede sonradan ekleflen ögelerin henüz ekleflme süreçlerini tamamlamad›¤›n› gösteren baflka izler de vard›r. Örne¤in geliyor < gel-e yor›-r yap›s›nda görülen ünlü uyumundan sapma bunlardan biridir. Türkçe sözcükler ek ald›kça
vurgu sona do¤ru kayar. Vurgu almama, sonradan ekleflmenin ölçütlerinden biridir. (Benim) güzel-im yap›s›nda son hece vurguluyken (Ben) güzel-im örne¤indeki, bilinen dönemlerde ekleflmifl olan bildirme eki vurgusuzdur. Benzer bir
durum annemle, güzelse örneklerinde de görülür. Her iki sözcükte de vurgu
sondan önceki hece üzerindedir. Eylemlerin olumsuz biçimlerini yapan -mA ekinin de vurgu almamas› nedeniyle ba¤›ms›z bir sözcükten türemifl oldu¤u görüflü
vard›r (Tekin, 2003: 247-252).
Burada, ayr› yaz›lmas› nedeniyle zaman zaman ilgeç mi ek mi tart›flmalar›na konu olan soru ögesinin varl›¤›n› da vurgulamal›y›z. Ayr› veya bitiflik yaz›lmas› yaz›mla ilgili bir durumdur. Yaz›m, dilin özünden çok dil planlamas›nda verilecek
kararlarla ilgilidir. Türkçenin eski dönemlerinde bugün ayr› yazd›¤›m›z baz› ögelerin kendinden önceki sözcü¤e bitiflik, bugün bitiflik yaz›lanlar›n da ayr› yaz›ld›¤›
örnekler vard›r. Nitekim bugün ayr› yaz›lan soru eki mX, Osmanl›cada bitiflik yaz›labilmekteydi; ama bunun sonucunda anlam›nda herhangi bir kay›p söz konusu
de¤ildi. Sonuç olarak bu mI ögesinin vurgulanmama d›fl›nda di¤er eklerden ayr›ld›¤›n› gösteren bir fley yoktur. Ek olmad›klar› hâlde ek gibi davranan bu tür ögelere dil incelemelerinde enklitikler denmektedir. Bunlar›n birleflik yaz›lmas›n›n
önünde ifllev ve biçim bilgisi aç›s›ndan bir engel yoktur. Ayr› yaz›lma önerildi¤i
için bitiflik yaz›ld›¤› durumlar› yanl›fl sayma, yaz›mla ilgili bir durumdur.
Verilen örneklerden de anlafl›laca¤› gibi Türkçede ba¤›ms›z ögeler zamanla ba¤›ml› ögeler hâline gelebilmektedir. Var olan bir ögenin ifllev ve yap›ca afl›nmas›,
birden çok ifllevi tafl›mas›, tafl›d›¤› ifllevi tam olarak yerine getirememesi gibi nedenlerle diller, zaman zaman ba¤›ms›z ögelerden eski ifllevler için yeni ba¤›ml›
ögeler gelifltirebilmekte; yani sözcükler ek hâline dönüflebilmektedir.
Eklerin envanteri bellidir; istendi¤i zaman yeni ekler türetilemez. Ancak mevcut ekler zamanla kullan›mdan kalkabildi¤i gibi ba¤›ms›z ögelerin ba¤›ml› hâle
gelmesi, baflka dillerin etkisi, örnekseme veya baflka nedenlerle yeni ekler geliflebilmektedir. Var olan bir ögenin ifllev ve yap›ca afl›nmas›, birden çok ifllev tafl›mas›, tafl›d›¤› ifllevi tam olarak yerine getirememesi, ayr›nt› gösterme ihtiyac› gibi nedenler de burada önemli bir rol oynar. Örnek olarak bugün kulland›¤›m›z gelecek
zaman eki -AcAk yeni bir ektir. S›fat yap›m›nda kullan›lan ve eklendi¤i sözcü¤e “ilgili, ait, dair” anlamlar› katan -sAl, -Al ekleri ilgi çekici örneklerdir. Bunlardan ilki,
eski dönemlerde kum-sal (kumluk yer) ve da¤-sal (da¤l›k yer) adlar›nda görülür.
Ancak günümüzde Farsça nispet .⁄ i.⁄ ’sinin yerini ald›¤› gibi ifllev alan›n› geniflleterek eylemlerden sonra da kullan›l›r hâle gelmifltir: gör-sel, iflit-sel vb. ‹kincisi yeni
bir ek olarak karfl›m›za ç›kar. Ancak kur-al, çat-al gibi az say›da sözcükte görülen
eylemden ad yap›m ekinin ve göz-el (> güzel), gen-el, göv-el (< kök-el) gibi yine az
say›da sözcükte görülen addan ad yap›m ekinin varl›¤› bunun benimsenmesinde
etkili olmufl olabilir. Türkçe söz varl›¤›ndaki Arapça ve Farsça ögelerin Türkçeleriyle de¤ifltirilmesi, buna paralel olarak nispet .⁄ i.⁄ ’sinin kullan›m›n›n gerilemesi,
5
6
Türkçe Biçim Bilgisi
E¤er bir ek s›k kullan›l›yor,
gerekti¤inde yeni sözcüklere
getirilebiliyorsa ifllek, bu
özelli¤i yoksa ifllek de¤ildir.
iliflkilerin her geçen gün artt›¤› Bat› dillerinde efl de¤er s›fat yapan eklerin bulunmas› ve bu eklerin içeriklerinin çeviride yaratt›¤› sorunlar da bu eklerin yayg›nlaflmas›nda belli bir rol oynam›fl olmal›d›r. Yine ilgi çekici yeni ekler aras›nda -syon
ve -matik örneklerini de sayabiliriz. ‹lki Bat› dillerinde kullan›lan Latince -tion ekinin Frans›zca söylenifline uygun biçimidir: Atma-syon, uydurma-syon örneklerinde oldu¤u gibi Türkçe adlara ek olarak gelebilmektedir. Mekanik yollarla hareket
ettirilen veya kendi kendini yöneten aletler için kullan›lan oto-matik sözcü¤ünde
“çal›flan” anlam› veren öge; Türkçede k›smen bir birleflik ad›n parças›, k›smen ek
olarak kullan›l›r duruma gelmifltir. Bu süreçte anlam› ilgi çekici bir de¤iflim geçirmifl, matik’in de¤il oto’nun anlam›n› yüklenmifltir. Türetilen çok say›da sözcük henüz sözlüklere al›nmam›flt›r: banka-matik, çamafl›r-matik, zikir-matik, say›-matik,
tercih-matik, borsa-matik, soru-matik gibi.
Ek ‹fllekli¤i
Eklerle ilgili bir baflka özellik de ifllek olup olmamalar›d›r. E¤er bir ek s›k kullan›l›yor, gerekti¤inde yeni sözcüklere getirilebiliyorsa ifllek, bu özelli¤i yoksa ifllek
de¤ildir. ‹fllek eklere örnek olarak addan eylem türeten - lAfl- eki verilebilir. Ad› geçen ek Türkçenin s›k kullan›lan yap›m eklerindendir. Öyle ki bu ekle her an yeni
sözcükler türetilebilmektedir. Örne¤in ‘internet kanal›yla ayn› anda yaz›flarak sohbet etme’ anlam›nda kullan›lan chat sözcü¤ü çok yeni olmakla birlikte bugün
Türkçemizde çetleflmek diye bir eylem vard›r. Buna karfl›l›k yok-sul, var-s›l sözcüklerindeki ek, Türkçenin hiçbir döneminde ifllek olmam›flt›r; yine ya¤mur sözcü¤ündeki -mur eki, sadece bu örnekte geçer. Son sözü edilenlerle yeni sözcükler
türetilmez. Ancak ifllek eklerin ifllek olmayan, ifllek olmayan eklerin de ifllek hâle
gelebildi¤i unutulmamal›d›r. Örnek olarak -sAl eki, Dil Devrimi’nden sonra hem
adlara hem de eylemlere gelebilecek biçimde iflleklik kazanm›flt›r: tarih-sel, görsel... Bu ekin yayg›nlaflmas›na paralel olarak bunun baz› ifllevlerini yerine getiren,
Farsçadan kopyalanm›fl nispet / i / ’si ad›yla bilinen ek, ifllekli¤ini her geçen gün yitirmektedir. Gerçi son sözü edilen daha çok Arapça-Farsça kökenli sözcüklere gelmektedir. Bu nedenle ekin kullan›m›n›n azalmas›nda, ayn› zamanda Türkçenin söz
varl›¤›ndaki özleflmenin de etkisi olmufl olabilir: ilm-i / bilim-sel, hiss-i / duygusal
gibi. Bu etki sonucunda söz varl›¤›nda önceden var olan kopya sözcüklerde normal karfl›lanan nispet / i / ’si, yeni türetilen veya yayg›nlaflt›r›lan Türkçe sözcüklerde genel olarak tuhaf bulunmufl, böylece kullan›lmas›ndan kaç›n›lm›fl olabilir.
YAPIM EK‹ - ÇEK‹M EK‹
N
AM AÇ
2
Yap›m ve çekim eklerini analiz etmek
Türkçede ekler, yap›m ekleri ve çekim ekleri olmak üzere iki gruba ayr›l›r. Sözcü¤ün anlam›n› ve biçimini de¤ifltirenler yap›m ekleri, sözcü¤ün anlam›nda ve biçiminde bir de¤iflikli¤e yol açmayanlar ise çekim ekleridir. Yap›m ekleriyle çekim ekleri, ço¤u durumda kesin çizgilerle birbirinden ayr›l›r. Ancak kimi eklerin s›n›r› tam
olarak belli de¤ildir. Örne¤in -CA eflitlik eki, kimi durumda sözcü¤ün anlam›nda
belirgin bir de¤ifliklik yapmazken baz› durumlarda bir de¤ifliklik ortaya ç›kar›r.
Türk-çe sözcü¤ü, Türklerin dilini gösterdi¤i için bu örnekte -CA, bir yap›m eki gibi davran›r; fakat ben-ce örne¤indeki ifllevi çekim eki olmaya daha yak›nd›r. Ayn›
1. Ünite - Biçim Bilgisine Girifl
flekilde aitlik eki dedi¤imiz -ki eki de hem çekim ekleri hem de yap›m ekleri aras›nda görülebilmektedir (Daha ayr›nt›l› bilgi için bkz. Gökday›, Sebzecio¤lu 2006).
Bunun yan›nda, yukar›da da iflaret edildi¤i gibi, kimi çekim eklerinin yap›m eki
ifllevini üzerine ald›¤›; baflka bir ifadeyle ek s›n›f›n› de¤ifltirdi¤i de olmaktad›r: gözde, söz-de, gelir, gider gibi. Ayr›ca flimdi-ler-de, bugün-ler-de gibi örneklerdeki ekler; biçimce çokluk-bulunma durumunda olsalar da ayn› zamanda belirteç ifllevinde
de kullan›l›r. Bunun yan›nda yap›m ekinin çekim ekinden önce gelmesi kural›n›n
bozuldu¤u nadir örnekler de vard›r: gün-de-lik...
Yap›m ekleri, adlara veya eylemlere eklenerek yeni adlar ve eylemler türetebilirler. Eklendikleri ve türettikleri sözcü¤ün türüne göre yap›m ekleri kendi aralar›nda addan ad, addan eylem, eylemden eylem ve eylemden ad yap›m ekleri olmak
üzere dörde ayr›l›rlar.
Bir sözcükte birden fazla yap›m eki bulunabilir; baflka bir ifadeyle türemifl bir
sözcükten yeni sözcükler türetilebilir: göz-lük-çü-lük, al-d›r-›l-mak... Ancak ayn›
ifllevli iki çekim eki yan yana bulunamaz. Bu, kullan›l›fllar› aç›s›ndan iki ek türü
aras›ndaki önemli farklardan birini oluflturur. Birisi (< bir-i-si), hepsi (< hep-i-si)
örneklerinde oldu¤u gibi ayn› ifllevli iki çekim eki yan yana gelmiflse eklerden biri ifllev kayb›na u¤ram›fl demektir.
Çekim ekleri, ilerleyen ünitelerde de görece¤iniz gibi, adlar›n ve eylemlerin sonuna gelir. Adlar›n üzerine geldiklerinde çokluk, durum, iyelik, soru, ek eylem; eylemlerin üzerine geldiklerinde zaman, kip, kifli, soru eki olarak adland›r›l›rlar.
Çekim ekleriyle yap›m ekleri aras›ndaki önemli bir fark da fludur: Yap›m ekleri ancak s›n›rl› say›da sözcü¤e, hatta bazen bir veya birkaç sözcü¤e eklenebilir; çekim ekleri ise ilgili türden her sözcü¤e gelebilir. Yap›m eklerinde bunun istisnalar›; mastar eki -mAk, bundan k›salm›fl olan -mA, ayr›ca -Xfl ve olumsuzluk eki -mAd›r. Di¤er eklerden farkl› olarak bu dört ek bütün eylemlere gelebilir. Addan s›fat
yap›m ekleri -lX ve -sXz gibi baz› yap›m ekleri de oldukça ifllektir.
Eklerin S›ras›
Türkçede bir sözcük köküne birden fazla ek gelebilir. Ancak eklerin belli bir s›ras› vard›r. Ekler, sözcükte kendilerinden önce gelen bütün bölümü etkileyecek biçimde yan yana gelirler: ev < = ler < = imiz < = den. Daha aç›k bir ifadeyle -ler eki
evin birden fazla oldu¤unu, -imiz bu evlerin bize ait oldu¤unu, -den ise bir fleyin
hareket noktas›n›n bizim evlerimiz oldu¤unu gösterir.
Sözcü¤ün anlam›n› de¤ifltiren yap›m ekleri, sözcü¤ün anlam›nda bir de¤iflikli¤e yol açmayan çekim eklerinden önce gelir. Ad çekim eklerinde genellikle s›ra,
çokluk-iyelik-durum-soru fleklindedir: Ev-ler-imiz-den mi? Eylem çekiminde s›ra,
eylem-zaman-kifli-soru veya eylem-zaman-soru-kifli fleklindedir: Yap-t›-k m›? ,
Yap-ar m›-y-›z? gibi. Ancak aitlik eki -ki, yap›m ekinin çekim ekinden önce gelmesi ilkesine ayk›r› davranabilmektedir: ev-de-ki, Ali-nin-ki gibi. -lXk ekinin bulundu¤u kimi örneklerde de böyle bir durum var gibi görünmektedir: on-da-l›k, gün-delik gibi. Ancak bu örneklerdeki çekim ekinin s›n›f de¤ifltirerek yap›m eki oldu¤u,
bu nedenle ilkeye ayk›r› bir durumun olmad›¤› düflünülebilir.
Baz› ekler, bir öbe¤in sonuna gelmekle birlikte niteleme aç›s›ndan öbe¤in tümünü etkileyebilir: sa¤ ve sol-dakiler = sa¤dakiler ve soldakiler gibi. Benzer bir durum yap›ca ba¤›ml›-s›ral› cümlelerin yüklemleri için de geçerlidir. “Sabah erken
kalkar, kahvalt›s›n› yapar, okula gider-di.” s›ral› cümlesindeki -di ögesi gibi.
Öbeklerde ekin sondakine gelmesi yeterli oldu¤u için öncekine de getirilmesi,
Türkçede bir üslup zaaf› olarak görülür.
7
8
Türkçe Biçim Bilgisi
SÖZCÜK
Sözcük, çeflitli ölçütler kullanarak s›n›fland›r›labilir. Sözcük; ses aç›s›ndan, vurgusu ve sözcük aralar›n› gösteren sinyallerle, yaz›mda aralar›na konan boflluklarla
birbirinden ayr›lan ses birlikleridir. Biçim bilgisi aç›s›ndan ise sözcük, kök veya
gövde biçiminde çekim kal›plar›n›n temelini oluflturur. Sözcük, anlamsal-sözlüksel
aç›dan sözlüklerde kodlanm›fl anlam›n ba¤›ms›z en küçük tafl›y›c›s›; söz dizimi aç›s›ndan ise cümlede yeri kayd›r›labilen veya baflkalar›nca de¤ifltirilebilen parçad›r
(Bussmann 2002: 750). Buna göre gel-, at, güzel, çocuk, ile, bu, ve, ah örneklerinin
hepsi birer sözcüktür.
SÖZCÜK YAPIMI
‹nsan hayat›ndaki sürekli de¤iflikli¤e paralel olarak dillerin de yeni durumlar›, kavramlar› göstermek için sürekli olarak yeni sözcüklere ihtiyac› vard›r. Örne¤in son
y›llarda bilgisayar kullan›m›n›n yayg›nlaflmas›na paralel olarak ortaya ç›kan y›¤›nla kavram› göstermek için yeni sözcüklere ihtiyaç duyulmufltur: Bilgisayar sözcü¤ünün kendisi yeni oldu¤u gibi yaz›l›m, donan›m, internet, web, e-mailleflmek,
bilgisayarc›, donan›mc›, a¤, RAM, e-posta, e-devlet gibi bilgisayar teknolojisindeki
geliflmelere ba¤l› olarak dilimize giren veya türetilen ve h›zla yay›lan pek çok sözcük vard›r. Di¤er diller gibi Türkçe aç›s›ndan da yeni olan biliflim teknolojisiyle ilgili olarak genifl çapl› bir sözlü¤ü dolduracak kadar sözcük türetilmifltir.
Dilin ses, biçim, söz dizimi gibi yönleriyle karfl›laflt›r›l›nca en fazla yenilenen
alan›n›n söz varl›¤› oldu¤u söylenebilir. Her dilin kendine özgü sözcük türetme
araçlar› vard›r. Türkçe; yeni sözcük ihtiyac›n› karfl›lamak için var olan sözcüklere
yeni anlamlar yükleme, birlefltirme, eklerle yeni sözcük türetme, harf veya hece seçerek k›saltma, uyarlama, kopyalama gibi yollar› kullanmaktad›r. Bunlar›n yayg›n
kullan›lanlar› flu flekildedir:
TÜRETME
N
AM AÇ
3
Sözcük türetme yollar›n› saptamak
Var olan sözcüklere eklerin getirilmesi yoluyla yeni sözcükler türetme, Türkçede
en çok kullan›lan yeni sözcük elde etme yoludur: bil-ge, bil-gi, bil-im, bil-ifl, biliflim, bil-dir-mek, bil-dir-i, bil-dir-ge, bil-dir-ifl-im gibi. Türkçe, eklemeli bir dil olmas› nedeniyle bu yolla sözcük türetmeye çok uygundur.
Ad Yap›m›
Türkçede ad soylu sözcüklerin eklerle türetilmesinin iki yolu vard›r:
Addan Ad Yap›m›: Bunlardan biri, ad kök veya gövdelerine ad yap›m eklerinin getirilmesidir: bafl-l›k, kitap-ç›, ben-ek, yüz-lü, befl-er, bir-inci, çocuk-ca¤›z,
ufa-(k)-c›k, insan-ca, kum-sal, öz-ge, göz-lük-çü-lük, kap›-c›-l›k, ben-ek-li, yoksul-luk gibi. Baz› eklerin çekim eki mi yoksa yap›m eki mi oldu¤u konusunun tart›flmaya aç›k oldu¤u veya özellikle çekim eklerinin zaman zaman kal›plaflarak yap›m eki durumuna geçti¤i daha önce dile getirilmiflti.
Eylemden Ad Yap›m›: Eylem kök veya gövdelerine eylemden ad yapan eklerin gelmesiyle de yeni adlar yap›labilir: dur-ak, çiz-elge, sev-gi, sevin-ç, bak-›fl, aç›, k›r-›k, bil-ge, çal›fl-kan, sat-›c›, böl-üm gibi. Eylemden ad yap›m ekleri, yap›m
9
1. Ünite - Biçim Bilgisine Girifl
ekleri içinde say›ca en genifl grubu oluflturur. Bir k›sm› tüm eylem kök ve gövdelerine eklenebilecek kadar ifllekken bir k›sm› yaln›zca birkaç sözcükte görülür.
Eylem Yap›m›
Adlar gibi eylemler de iki yolla türetilebilir: Ad köklerine eylem türeten eklerin gelmesi ya da eylem köklerine eylem türeten eklerin gelmesiyle. Dil çal›flmalar›nda,
dillerin emir 2. kifli d›fl›nda, eylemlerin ek almadan tek bafllar›na kullan›lamayacaklar›n›, mutlaka bir çekim eki alarak gerçeklefltiklerini göstermek için eylem kökünden sonra bir çizgi konur: al-, gel-...
Zaman zaman eylemlerin basit tan›m› verilirken sonuna -mAk getirilebilen sözcükler eylemdir, gibi bir tan›ma baflvuruldu¤undan -mAk ekinin eylem türetti¤i düflünülür ki bu yanl›flt›r. Ad› geçen ek, bir eylemden ad yap›m ekidir.
Addan Eylem Yap›m›: Ad köklerine addan eylem türeten eklerin getirilmesi suretiyle adlardan eylemler türetilebilir: yafl-a-, kan-a-, dar-al-, boz-ar-,
deli-r-, yad-›rga-, göz-ük-, bafl-la-... Bunlar›n içerisinde hiç flüphesiz en ifllek
olan› -lA- ekidir. Bu ekin hangi sözcüklere gelebildi¤inin s›n›rlar›n› çizmek zordur. Neredeyse teorik olarak her türlü ada gelebilmektedir: kopya-la-, grup-lafl-, çet-le-fl-, e-mail-le-fl- gibi. Bu ekin -fl- ve -n- ile genifllemifl flekilleri de bugün çok yayg›n olarak kullan›lmaktad›r. Öyle ki art›k Türkçede -lAn- ve -lAfleklerinden söz edilir hâle gelmifltir.
Eylemden Eylem Yap›m›: Var olan eylem köklerine eylemden eylem yap›m
eklerinin getirilmesiyle yeni eylemler oluflturulabilir: anla-t-, bul-un-, dola-fl-, gelme-, ver-il-, kov-ala-, sür-ükle- gibi. Di¤er türetme eklerinden farkl› olarak eylemlere gelip eylem yapan ekler; eylemin istemini; yani kendisine ba¤l› olan ad ögesinin hangi hâlde bulunaca¤›n› da belirledikleri için bunlara çat› ekleri denmektedir. Eylem yap›m›nda en önemli ek grubunu çat› ekleri oluflturur. Çat› ekleri, eylem ile özne; eylem ile nesne aras›ndaki iliflkiyle ilgilidir. Sonuna geldikleri eylem
kökünü bu aç›dan de¤ifltirebilirler. Bu konuya eylemlerle ilgili ünitede daha genifl
de¤inilecektir. Bu ünitede, çat› eklerinden farkl› olarak yüklemin özne ve nesneyle olan iliflkisinde herhangi bir de¤ifliklik yapmayan eylemden eylem yap›m ekleri oldu¤unu da belirtelim. Bunlar›n en s›k kullan›lan›, flüphesiz sonuna geldi¤i eylemi olumsuz yapan olumsuzluk ekidir: gel-me-, git-me- gibi. Ayr›ca çat› kavram›
d›fl›nda kalan ve kuvvetlendirme ve s›kl›k ad› alt›nda toplayabilece¤imiz eylemden
eylem yap›m ekleri de vard›r: t›k-a-, sür-ü-, kov-ala-, say-›-kla- (say-›k-la-), ser-pifl-tir- (ser-p-ifl-tir-), ov-ufl-tur- (ov-ufl-tur-) gibi.
Çat› ekleri nelerdir, araflt›r›n›z.
SIRA S‹ZDE
B‹RLEfiT‹RME, KISALTMA, KOPYALAMA
1
D Ü fifarkl›
Ü N E L ‹ sözcü¤ü
M
Yeni sözcük yapma yollar›n›n en yayg›n olanlar›ndan biri de iki
yeni bir kavram› ifade edecek biçimde bir araya getirmek; yani birleflik sözcük oluflturmakt›r: han›meli, devetaban›, kuflburnu, biçerdöver, gecekondu
S O R U gibi. Örneklerde de görüldü¤ü gibi kendi anlamlar›yla da hâlen kullan›lmakta olan iki farkl›
sözcük bir araya gelerek yeni bir kavram› gösterecek biçimde de kullan›l›r. YarD‹KKAT
d›m et-, vefat et-, namaz k›l-, dayak ye- gibi sözcüklerde ise bir ad ögesine yard›mc› eylem dedi¤imiz, ad›n eylem olarak kullan›lmas›n› sa¤layan bir eylemin
SIRA S‹ZDEsorunu her
gelmesiyle yeni bir eylem ortaya ç›km›flt›r. Ne var ki birleflik sözcükler
zaman bu örneklerde oldu¤u kadar aç›k de¤ildir. Her fleyden önce ders kitab›,
da¤ bafl›, ö¤retmenler odas› gibi örneklerin birleflik sözcük olup olmad›¤› tart›fl-
AMAÇLARIMIZ
N N
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
TELEV‹ZYON
10
Türkçe Biçim Bilgisi
mal›d›r. Ayn› fley eylemlerle yap›lan birleflikler için de tart›fl›labilir: Örne¤in hasta
olmak yerine hastalanmak denebilirken ayn› durum ö¤retmen olmak yap›s›nda
uygun düflmemektedir.
Tarihî aç›dan bak›nca birleflik sözcüklerdeki ögeler bugün uzman olmayanlarca kolay fark edilemeyecek biçimde kaynaflm›fl olabilir: niçin < ne için, nas›l < ne
as›l, flimdi < ufl imdi < ufl amt›, kaplumba¤a < kaplu baka, ç›k- < tafl-›k- gibi.
‹kilemelerin yard›m›yla da yeni sözcükler türetilebilir: dedikodu, gelgit, kapt›kaçt› gibi. Bunlar ayn› zamanda birleflik sözcükler aras›nda görülebilir.
Birleflik sözcükler, üzerinde epeyce durulmufl bir konudur. Birçok ilkesi bilinmekle birlikte konu üzerinde anlaflma sa¤lanm›fl oldu¤u söylenemez. Çeflitli yaz›m
k›lavuzlar›nda birleflik sözcüklerle ilgili farkl› yaklafl›mlar oldu¤u görülmektedir.
Piyasada yayg›n kullan›lan sözlüklerdeki uygulamalar›n ve yaz›m k›lavuzlar›n›n
çelifliyor olmas› kullan›c›n›n iflini zorlaflt›rmaktad›r (Birleflik sözcükler ve kurallar›
ile ilgili olarak daha ayr›nt›l› bilgi için bkz. Hatibo¤lu 1964).
Sözcük türetme yollar›ndan biri de k›saltmad›r. Sözcüklerin ilk harflerinin veya
belli hecelerinin seçilmesi sonucu yeni sözcükler oluflturulabilir. AfiT‹, EGO, TDK
gibi örneklerin yan›nda yeni dönemlerde faks yerine önerilen belgeç < belge geçer,
e-mail karfl›l›¤› önerilen elmek < elektronik mektup gibi çok say›da örnek buraya
dâhil edilebilir.
Bir dilde yeni sözcüklerin yarat›lmas›ndaki etkenlerden bir baflkas›, yabanc› dillerle olan iliflkilerdir. Bu tür iliflkilerde, ihtiyaç duyulan alanlarda yabanc› dillerden
sözcükler kopyalanabilir: hakikat, üniversite, iskele... Yabanc› bir sözcük ile anlamca k›smen örtüflen bir sözcü¤ün içeri¤i, yabanc› dildeki efl de¤erinin di¤er anlamlar›n› da içine alacak biçimde geniflletilebilir. Buna örnek olarak öngörmek eyleminin Frans›zca prevoire’› (pre “ön”, voire “görmek”) örnek alarak ortaya ç›kmas› verilebilir. Zaman zaman yabanc› dillerin etkisiyle, baflka bir dildeki sözcü¤e ses
benzerli¤inin yard›m›yla bilinçli olarak benzetilen yeni sözcükler ortaya ç›kabilir:
belleten = bulletin, imge = image, okul = ekol gibi.
‹fiLEV AÇISINDAN SÖZCÜK TÜRLER‹
Ad Soylu Sözcükler
N
AM AÇ
4
Ad, s›fat, belirteç, ad›l, eylem, ba¤laç, ilgeç ve ünlemleri aç›klamak
Ad soylu sözcükler; cümledeki ifllevlerine ve anlamlar›na göre kendi aralar›nda adlar, s›fatlar, belirteçler (zarflar) ve ad›llar (zamirler) olmak üzere dört gruba ayr›l›r:
Ad, s›fat ve belirteçlerin ayr›lmas›nda kullan›lan ve afla¤›da verece¤imiz ölçüt; tafl›d›klar› anlam de¤il söz dizimsel ifllevleridir: Güzel sözcü¤ü, (benim) güzel-im derken ad, güzel çocuk derken s›fat, güzel konufluyor derken belirteç durumundad›r.
Adlar (‹simler): Adlar, cümle içerisinde bir ad ögesi olarak ifllev görürler ve çeflitli aç›lardan s›n›fland›r›labilirler: Gösterdikleri kavram aç›s›ndan soyut veya somut
bir nesnenin ad› olabilirler: gözlük, güzellik... Yap›ca tek ve birleflik olabilecekleri
gibi öbek durumunda da bulunabilirler: ev, bilgisayar, at arabas›... Özel ad veya tür
ad› olarak kullan›labilirler: P›nar, kavak... Teklik, çokluk ve topluluk ifade edebilirler: ev, ev-ler, ordu... Adlar, çekim eki alarak yukar›da da iflaret edildi¤i gibi çokluk,
iyelik, durum ve soru eklerini al›rlar ve bu yönleriyle eylemlerden ve ilgeçlerden
ayr›l›rlar. Ad cümlelerinde yüklem olarak kullan›ld›klar›nda ek eylem alabilirler.
11
1. Ünite - Biçim Bilgisine Girifl
Türkçede baz› adlar›n difli veya erile has olmas› (koç, k›srak, k›z, o¤lan gibi)
fleklindeki do¤al cinsiyet ayr›m› d›fl›nda baflka dillerde bulunabilen dil bilgisel cinsiyet yoktur.
S›fatlar: Baflka bir ad› çeflitli aç›lardan belirginlefltiren ad soylu sözcüklerdir.
Çekim eki almaz, tek bafllar›na cümle ögesi olamazlar. Yap›ca adlardan ayr›lan
yönleri yoktur. Bir grup ek, daha ziyade s›fat olarak kullan›labilecek adlar türetir.
Kendilerinden sonra gelen adla olan iliflkilerine göre niteleme s›fatlar› ve belirtme
SIRA S‹ZDE
s›fatlar› olmak üzere iki büyük gruba ayr›l›rlar. Niteleme s›fatlar›n›
eflitlik, üstünlük
ve en üstünlük biçiminde derecelendirmek mümkündür: güzel, daha güzel, en güzel... Buna karfl›l›k belirtme s›fatlar›nda derecelendirme yap›lamaz. Belirtme s›fatD Ü fi Ü N E L ‹ M
SIRA S‹ZDE
lar› da kabaca iflaret s›fatlar›, say› s›fatlar›, soru s›fatlar› ve belirsizlik
s›fatlar› (belgisiz s›fatlar) gibi gruplara ayr›l›r.
S O R U zaman, yer,
Belirteçler (Zarflar): Bir eylemi herhangi bir çekim eki almadan
D Ü fi Ü N E L ‹ M
durum, azl›k-çokluk, soru gibi çeflitli aç›lardan niteleyen ad soylu sözcüklere belirteç denir: Dün geldi. Güzel konufluyorsun. Niçin geldin? gibi.
kitaplaD ‹ KGramer
KAT
S O R U olarak kabul
r›nda bir s›fat› ve bir baflka belirteci niteleyen sözcükler de belirteç
edilmektedirler: en güzel ve pek çok öbeklerindeki en ve pek ögeleri gibi.
SIRA S‹ZDE
S›fatlar gibi belirteçler de kullan›l›rken herhangi bir çekim ekiD ‹almazlar,
tek baflKKAT
lar›na belirteç olarak kullan›lmazlar. Belirteç olmalar› için, yukar›da da belirtildi¤i
gibi, bir eylemi veya geleneksel anlay›fla göre bir s›fat› veya AMAÇLARIMIZ
baflka bir belirteci niSIRA S‹ZDE
teliyor olmalar› gerekir.
S›fat: Baflka bir ad› çeflitli
aç›lardan belirginlefltiren ad
soylu sözcüklerdir.
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
SIRA S‹ZDE
S O herhangi
R U
Belirteç: Bir eylemi
Ü fi Ü N E L ‹ M
bir çekim eki Dalmadan
zaman, yer, durum, azl›kçokluk, soru gibiD çeflitli
‹KKAT
aç›lardan niteleyen
S O ad
R soylu
U
sözcüklerdir.
N N
N N
SIRA S‹ZDE
‹ K Kzarf
AT
Alanda belirteç Dyerine
terimi de kullan›l›r.
AMAÇLARIMIZ
SIRA S‹ZDE
Sözcük türleri ile ilgili daha ayr›nt›l› bilgiyi Muharrem Ergin’in TÜRK
(‹stanK ‹ D‹L
T AB‹LG‹S‹
P
AMAÇLARIMIZ
bul: Bayrak Yay›nlar›, 2004) adl› kitab›nda bulabilirsiniz.
K ‹ T A P
AMAÇLARIMIZ
Sözcük türleri ile ilgili ayr›nt›l› tart›flmalar› Nadir Engin Uzun’unTKD‹LB‹LG‹S‹N‹N
TEMEL
E L‹E VT ‹ ZA Y OP N
KAVRAMLARI, TÜRKÇE ÜZER‹NE TARTIfiMALAR (Geniflletilmifl 2. bask›. ‹stanbul: TDAD,
2004) adl› kitab›nda bulabilirsiniz.
T KE L ‹E VT‹ ZAY OPN
TELEV‹ZYON
‹ N T Een
R Nh›zl›
E T kofl- gibi.
S›fatlar gibi belirteçler de derecelendirilebilir: daha h›zl› kofl-,
Belirteçlerin say›lar› yukar›daki di¤er iki sözcük türüne göre daha azd›r.
Ad›llar (Zamirler): Ad›l, en basit tan›mla, ad veya ad öbeklerinin yerine kulN T E R N E T “O geldi.”
lan›lan sözcüklerdir: “Ali geldi.” cümlesindeki Ali’yi bir tarafa ‹b›rakarak
dedi¤imiz zaman her iki sözcük de söz dizimi ve bu durumda gösterilen aç›s›ndan
ayn› ifllevi yerine getirmektedir. Ayn› flekilde dün saat 7 treniyle Ankara’dan gelen
adam öbe¤inin yerine cümlede o ad›l› kullan›labilir.
Ad›llar›n kifli, soru, gösterme, belirsizlik ve dönüfllülük gibi türleri vard›r. Kifli
ad›llar›; konuflan ben, kendisiyle konuflulan sen ve konuflmaya konu olan o olmak
üzere üçe ayr›l›r. Ayr›ca bunlar›n say›ca birden fazla oldu¤unu göstermeye yarayan
biz, siz, onlar fleklinde çokluk biçimleri de vard›r. Ad›llar›n çokluk biçimleri; konuflan›n, kendisiyle konuflulan›n veya üzerinde konuflulan›n çoklu¤u yan›nda nezaket ve resmiyet de ifade eder: Siz nerelisiniz?
Kim, hangi gibi sözcükler soru ad›llar›d›r. ‹flaret ad›llar›nda yak›nda bulunan
için bu, görece daha uzakta olan için flu ve yine görece en uzakta olan veya konuflmaya konu olan nesneyi göstermek için o ad›l› kullan›l›r. Baz›, kimi gibi sözcükler de belirsizlik ad›l› olarak kullan›l›rlar. Dönüfllülük ad›l› olarak Türkiye Türkçesinde kendi kullan›l›r. Di¤er kifli ad›llar›ndan farkl› olarak dönüfllülük ad›l› iyelik
ekleriyle kullan›l›r: Kendim geldim.
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
Ad›l: Ad veya ad öbeklerinin
yerine kullan›lan
‹NTERNET
sözcüklerdir.
Alanda ad›l yerine zamir
terimi de kullan›l›r.
12
Türkçe Biçim Bilgisi
Eylem: Hareket, olufl, k›l›fl
bildiren sözcüklerdir.
SIRA S‹ZDE
2
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O RSözcükler,
U
Ba¤laç:
sözcük
gruplar› ve cümleler
aras›nda iliflki kuran
ögelerdir.
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
Ad›llar say›ca en az olmakla birlikte ifllev alan› en genifl sözcük türü say›labilir;
yani çok s›n›rl› say›da ad›l vard›r; ama bunlar her türlü ad›n yerine kullan›labilir.
Ad›llar ço¤u durumda yal›n sözcüklerdir ve bencil, benlik, kim-lik gibi bir iki istisna d›fl›nda yap›m ekleriyle de geniflletilemezler. Kim-i-si, baz-›-s›, flu-su, bu-su
gibi az say›da kal›plaflm›fl durum bir tarafa b›rak›l›rsa adlar için tipik olan iyelik eklerini almazlar. Çekimde, di¤er sözcük türlerinde pek karfl›laflmad›¤›m›z bir biçimde, sözcük kökünde de¤iflmeler olabilmektedir. ben, bana; sen sana; o, onda, onlar gibi (Ayr›nt›l› bilgi için bkz. Erdem, 2005).
Eylemler (Fiiller): Hareket, olufl, k›l›fl bildiren sözcüklerdir. Ad soylu sözcüklerden ayr›ld›klar› en önemli yön, kök ve gövdelerinin sonlar›na ald›klar› çekim
eklerinin farkl› olmas›d›r. Eylem kök ve gövdeleri, ad kök ve gövdelerinden farkl›
olarak cümle içerisinde kullan›labilmek için mutlaka bir çekim eki almak zorundad›rlar. Sadece emir kipinin teklik ikinci kiflisinde ek yoktur: gel-, gel!; git-, git! gibi.
As›l anlamlar›yla kullan›lmalar› yan›nda, yard›mc› eylem olarak da ifllev gören ve
bir eylemden veya bir addan sonra kullan›larak birleflik eylem oluflturan eylemler
de vard›r: görüver-, alabil-, yard›m et-, hasta ol- gibi. Eylemler, görünüfl-zamankip, kifli ve soru eklerini al›rlar.
Geleneksel anlay›fl›n
Türkçedeki zaman eklerini aç›klamaya yetmedi¤inin fark edilmesiyle
SIRA S‹ZDE
durumu daha uygun aç›klamaya yönelik olarak yeni çal›flmalar yap›lm›flt›r. Bunlar›n en
önemlisi L. Johanson taraf›ndan gelifltirilen aspekt anlay›fl›d›r. Bu konuda siz de bilgi
D Ü fi Ü N E L ‹ M
edinmeye çal›fl›n›z.
Ba¤laçlar:
sözcük gruplar› ve cümleler aras›nda iliflki kuran ögelerS OSözcükler,
R U
dir. ‹fllevlerine göre genellikle flu alt gruplar içinde de¤erlendirilirlebilirler: 1. S›ralama ba¤laçlar› ve, ile, 2. Denklefltirme ba¤laçlar› ya, veya, yahut, 3. Karfl›laflt›rma
D‹KKAT
ba¤laçlar› ... dA ... dA, ya ... ya ..., hem ... hem ..., 4. Cümle bafl› ba¤laçlar› fakat,
lakin, ancak, yaln›z, ama, keflke, yeter ki, sanki, hatta, çünkü, 5. Sona gelen ba¤S‹ZDE
laçlar de¤il,SIRA
dahi,
dA, ise, bile, ya.
‹lgeçler (Edatlar): Kendi bafllar›na anlam› olan sözcükler ve öbeklerden sonra gelip bunlar›n baflka sözcüklerle söz dizimsel ve anlamsal iliflkilerini gösteren,
AMAÇLARIMIZ
bu sözcüklerin anlamlar›n› güçlendirip s›n›rlayan sözcüklerdir. Cümlede öge olamazlar, çekim eki almazlar; ancak kendilerinden önceki sözcü¤ün belli bir çekim
eki almas›n›K gerektirebilirler.
Önceki sözcük flu durumlarda bulunabilir: 1. Yal›n
‹ T A P
durum: araba ile, okul için, kedi gibi, el kadar gibi, 2. ‹lgi durumu (ad›llar için):
senin ile, onun için, bunun gibi, benim kadar gibi, 3. Yönelme durumu: bize karfl›, eve do¤ru,
sabaha dek, ona göre, bana ra¤men gibi, 4. Ayr›lma durumu: dünTELEV‹ZYON
den beri, benden yana, gitmeden önce, uyumadan evvel, senden baflka gibi.
Farkl› kaynaklarda ilgeçler için son tak›lar, edatlar, son çekim edatlar›, tak›lar
gibi terimler de kullan›lmaktad›r.
‹ N T E RÇeflitli
NET
Ünlemler:
duygular›, heyecanlar› ifade eden sözcüklerdir. Yans›ma
seslerden de oluflabilirler. Duygular› anlatan as›l ünlemler yan›nda (ah, vah gibi)
seslenme (hey, yahu gibi), sorma (hani, niçin gibi), gösterme (iflte, daha gibi),
yan›t (evet, hay›r gibi) ifllevli ünlemler de vard›r. Ünlem olarak kullan›lan sözcükler ek almazlar; ancak cümlede iyelik eklerini alarak ad gibi kullan›labilirler:
Senin ah›n tutar gibi.
N N
‹lgeç: Kendi bafllar›na
anlam› olan sözcükler ve
öbeklerden sonra gelip
AMAÇLARIMIZ
bunlar›n baflka sözcüklerle
söz dizimsel ve anlamsal
iliflkilerini gösteren, bu
sözcüklerin
K ‹ T A anlamlar›n›
P
güçlendirip s›n›rlayan
sözcüklerdir. Alanda ilgeç
yerine edat terimi de
kullan›l›r.
TELEV‹ZYON
‹ N T E RÇeflitli
N E T duygular›,
Ünlem:
heyecanlar› ifade eden
sözcüklerdir.
1. Ünite - Biçim Bilgisine Girifl
13
Özet
N
A M A Ç
1
N
A M A Ç
2
Türkçe bir sözcükteki kök, gövde ve ekleri tan›mak
Hiçbir yap›m eki almam›fl, anlaml› daha küçük parçalara bölünemeyen sözcüklere kök denir. Bu kök,
ad veya eylem kökü olabilir. Türkçede sözcük köklerinin genellikle tek heceli oldu¤u, tek heceli olmayanlar›n da türemifl olabilece¤i görüflü vard›r.
E¤er sözcük bir yap›m ekiyle türemifl ise buna
gövde denir. Kimi çal›flmalarda gövdeler için de
kök terimi kullan›lmakta, bir ayr›m yapmak gerekti¤i zaman birincil ve ikincil köklerden söz
edilmektedir.
Türkçe, yeni sözcük yap›m›n› ve sözcükler aras›ndaki iliflkileri büyük ölçüde sözcük kök ve
gövdelerine eklerin getirilmesiyle sa¤layan dillerin tipik örneklerinden biridir. Sonuna geldikleri
kökün anlam›n› ve biçimini çeflitli aç›lardan de¤ifltiren eklere yap›m ekleri, sözcüklerin sözcük
öbe¤i veya cümle içinde birbirleriyle olan iliflkilerini gösteren eklere ise çekim ekleri denir. Çekim ekleri sözcü¤ün anlam›nda ve biçiminde bir
de¤ifliklik yapmaz. Ancak baz› çekim eklerinin
kal›plaflarak eke yap›m eki özelli¤i kazand›rd›¤›
da olur. Bunun tersi; yani yap›m eklerinin çekim
eki durumuna gelmesi ise söz konusu de¤ildir.
Türkçede ekler sözcü¤ün sadece sonuna gelir;
yani son ektirler.
Yap›m ve çekim eklerini analiz etmek
Türkçede yap›m ekleriyle çekim ekleri, ço¤u durumda kesin çizgilerle birbirinden ayr›l›r. Ancak
kimi eklerin s›n›r› tam olarak belli de¤ildir.
Yap›m ekleri adlara eklenerek yeni adlar ve eylemler türetebilecekleri gibi eylemlere eklenerek
de yine adlar ve eylemler türetebilirler. Eklendikleri ve türettikleri sözcü¤ün türüne göre yap›m ekleri kendi aralar›nda addan ad, addan eylem, eylemden eylem ve eylemden ad yap›m ekleri olmak üzere dörde ayr›l›rlar. Bir sözcükte
birden fazla yap›m eki bulunabilir.
Çekim ekleri, eklendi¤i sözcü¤ün anlam›nda ve
biçiminde bir de¤ifliklik yapmayan eklerdir. Bu
ekler, adlar›n ve eylemlerin üzerine gelirler.
Çekim ekleriyle yap›m ekleri aras›ndaki önemli
bir fark da fludur: Yap›m ekleri ancak s›n›rl› say›da sözcü¤e, hatta bazen sadece birkaç sözcü¤e
eklenebilir; çekim ekleri ise ilgili türden her sözcü¤e gelebilir.
N
A M A Ç
3
Sözcük türetme yollar›n› saptamak
Var olan sözcüklere eklerin getirilmesi yoluyla
yeni sözcükler türetme, Türkçede en çok kullan›lan yeni sözcük elde etme yoludur. Türkçe
eklemeli bir dil olmas› nedeniyle buna çok da
uygundur.
Ad Yap›m›
Türkçede ad soylu sözcüklerin eklerle türetilmesinin iki yolu vard›r:
Addan Ad Yap›m›: Bunlardan biri, bir ad köküne bir ad yap›m ekinin getirilmesidir.
Eylemden Ad Yap›m›: Eylem köklerine eylemden ad yapan eklerin gelmesiyle de yeni adlar
yap›labilir. Eylemden ad yap›m ekleri, yap›m ekleri içinde say›ca en genifl grubu olufltururlar. Bir
k›sm› tüm eylem kök ve gövdelerine eklenebilecek kadar ifllekken bir k›sm› yaln›zca birkaç sözcükte görülür.
Eylem Yap›m›
Adlar gibi eylemler de iki yolla türetilebilir: Ad
köklerine eylem türeten eklerin gelmesi ya da eylem köklerine eylem türeten eklerin gelmesiyle.
Addan Eylem Yap›m›: Ad köklerine addan eylem türeten eklerin getirilmesi suretiyle adlardan
eylemler türetilebilir.
Eylemden Eylem Yap›m›: Var olan eylem köklerine eylemden eylem yap›m eklerinin getirilmesiyle yeni eylemler oluflturulabilir. Eylem yap›m›nda en önemli ek grubunu çat› ekleri oluflturur. Çat› ekleri eylem ile özne, eylem ile nesne
aras›ndaki iliflkiyle ilgilidir. Sonuna geldikleri eylem kökünü çat› aç›s›ndan de¤ifltirebilirler. Çat›
eklerinden farkl› olarak yüklemin özne ve nesneyle olan iliflkisinde herhangi bir de¤ifliklik yapmayan eylemden eylem yap›m ekleri de vard›r.
14
Türkçe Biçim Bilgisi
N
A M A Ç
4
Ad, s›fat, belirteç, ad›l, eylem, ba¤laç, ilgeç ve
ünlemleri aç›klamak
Adlar (‹simler): Adlar, cümle içerisinde bir ad
ögesi olarak ifllev görürler ve çeflitli aç›lardan s›n›fland›r›labilirler: Gösterdikleri kavram aç›s›ndan soyut veya somut bir nesnenin ad› olabilirler. Özel ad veya tür ad› olarak kullan›labilirler.
Çokluk ve topluluk ifade edebilirler.
Türkçede bayan, erkek, inek, öküz gibi baz› adlar›n difli veya erile has olmas› fleklindeki do¤al
cinsiyeti gösteren ayr›m d›fl›nda baflka dillerde
bulunabilen dil bilgisel cinsiyet yoktur.
S›fatlar: Baflka bir ad› çeflitli aç›lardan belirginlefltiren ad soylu sözcüklerdir. Çekim eki almaz,
tek bafllar›na cümle ögesi olamazlar. Yap›ca adlardan ayr›lan yönleri yoktur. Bir grup ek, daha
ziyade s›fat olarak kullan›labilecek adlar türetir.
Kendilerinden sonra gelen adla olan iliflkilerine
göre niteleme s›fatlar› ve belirtme s›fatlar› olmak
üzere iki büyük gruba ayr›l›rlar.
Belirteçler (Zarflar): Bir eylemi herhangi bir
çekim eki almadan zaman, yer, durum, azl›kçokluk, soru gibi çeflitli aç›lardan niteleyen ad
soylu sözcüklere belirteç denir. S›fatlar gibi belirteçler de kullan›l›rken herhangi bir çekim eki almazlar. Belirteç olmalar› için, yukar›da da belirtildi¤i gibi, bir eylemi veya geleneksel anlay›fla
göre bir s›fat› veya baflka bir belirteci niteliyor olmalar› gerekir.
Ad›llar (Zamirler): En basit tan›mla, ad veya ad
öbeklerinin yerine kullan›lan sözcüklerdir. Ad›llar›n kifli, soru, gösterme, belirsizlik ve dönüfllülük gibi türleri vard›r. Dönüfllülük ad›l› olarak
Türkiye Türkçesinde kendi kullan›l›r. Di¤er kifli
ad›llar›ndan farkl› olarak dönüfllülük ad›l› iyelik
eklerini alabilir. Ad›llar say›ca en az olmakla birlikte ifllev alan› en genifl sözcük türüdür; yani
çok s›n›rl› say›da ad›l vard›r; ama bunlar her türlü ad›n yerine kullan›labilir.
Eylemler (Fiiler): Hareket, olufl, k›l›fl bildiren
sözcüklerdir. Ad soylu sözcüklerden ayr›ld›klar›
en önemli yön, kök ve gövdelerinin sonlar›na ald›klar› çekim eklerinin farkl› olmas›d›r. Eylem
kök ve gövdeleri ad kök ve gövdelerinden farkl›
olarak cümle içerisinde kullan›labilmek için mutlaka bir çekim eki almak zorundad›rlar. Sadece
emir kipinin teklik ikinci kiflisinde ek yoktur.
Ba¤laçlar: Sözcükler, sözcük gruplar› ve cümleler aras›nda anlam ve biçim iliflkisi kuran ögeler-
dir. ‹fllevlerine göre genellikle s›ralama ba¤laçlar›, denklefltirme ba¤laçlar›, karfl›laflt›rma ba¤laçlar›, cümle bafl› ba¤laçlar› ve sona gelen ba¤laçlar gibi grupland›r›labilirler.
‹lgeçler: Kendi bafllar›na anlam› olan sözcükler
ve öbeklerden sonra gelip bunlar›n baflka sözcüklerle söz dizimsel ve anlamsal iliflkilerini gösteren, bu sözcüklerin anlamlar›n› güçlendirip
s›n›rlayan sözcüklerdir. Cümlede öge olamazlar, çekim eki almazlar; ancak kendilerinden önceki sözcü¤ün belli bir çekim eki almas›n› gerektirebilirler.
Ünlemler: Çeflitli duygular›, heyecanlar› ifade
eden sözcüklerdir. Yans›ma seslerden de oluflabilirler. Duygular› anlatan as›l ünlemler yan›nda
seslenme, sorma, gösterme, yan›t ifllevli ünlemler de vard›r. Ünlem olarak kullan›lan sözcükler
ek almazlar; ancak çekimde iyelik eklerini alarak
ad gibi kullan›labilirler.
1. Ünite - Biçim Bilgisine Girifl
15
Kendimizi S›nayal›m
1. Afla¤›daki cümlelerde alt› çizili sözcüklerden hangisi ad kökü de¤ildir?
a. Sizin sözlerinizden hiç etkilenmedim.
b. Defterini almay› unutma.
c. Dolab›n gözüne bakabilirsin, arad›¤›n fleyin orada oldu¤unu göreceksin.
d. Bu y›l ekinler çok geç olgunlaflt›.
e. Çorbaya yeterince tuz at›lmam›fl.
6. Afla¤›daki alt› çizili sözcüklerden hangisi, hem ad
hem de eylem türetmeye elverifllidir?
a. Duvarlar›n rengini de¤ifltirmek için boya almam›z gerekiyor.
b. Yafll› insanlar› çok seviyorum.
c. Onun gözüne girmek için çok çal›fl›yor.
d. Damlaya damlaya göl olur.
e. Çok güzel bir elbise ald›m.
2. Afla¤›daki sözcüklerin hangisi di¤erlerinden farkl›
bir ek alm›flt›r?
a. kap›n›n
b. gençlik
c. sizleri
d. çocuklar›n
e. sözler
7. Afla¤›daki cümlelerin hangisinde alt› çizili sözcü¤ün
ald›¤› ek, çekim eki de¤ildir?
a. Yar›n toplant›da kimler konuflacak?
b. Ne güzel, birbirimizi k›sa sürede tan›d›k.
c. Çocuklara kumdan kaleler yapt›k.
d. Yemekler çok güzel piflmifl.
e. Yakacak odunumuz kalmam›fl.
3. Afla¤›daki sözcüklerden hangisi hem yap›m eki hem
çekim eki alm›flt›r?
a. kula¤›mda
b. gözlükçü
c. k›flta
d. evcilik
e. yaz›y›
8. Afla¤›daki sözcüklerden hangisi di¤erlerinden farkl›
bir ek alm›flt›r?
a. yolculuk
b. ö¤retmen
c. gözlem
d. defterim
e. bilgin
4. Türkçedeki yap›m ve çekim ekleriyle ilgili olarak
afla¤›daki ifadelerden hangisi yanl›flt›r?
a. Türkçede bir sözcük köküne birden fazla ek gelebilir.
b. Genellikle yap›m ekleri çekim eklerinden önce
gelir.
c. Çekim ekleri sözcü¤ün anlam›n› de¤ifltiren eklerdir.
d. Bir ekin ifllek olup olmad›¤› ekin s›k kullan›l›p
kullan›lmamas›na ba¤l›d›r.
e. Bir sözcükte birden fazla çekim eki olabilir.
9. Afla¤›dakilerden hangisi birleflik sözcük de¤ildir?
a. niçin
b. utangaç
c. gecekondu
d. han›meli
e. dedikodu
5. Afla¤›dakilerin hangisinde küçük sözcü¤ü görevce
di¤erlerinden farkl›d›r?
a. Küçük, büyükten daha zeki.
b. Küçük da¤lar› kendisinin yaratt›¤›n› san›yor.
c. Küçük k›z›m, bugün s›nava girecek.
d. Bu küçük a¤aç bu sene çok meyve verdi.
e. Küçük, flirin bir araba alm›fllar.
10. Afla¤›daki cümlelerin hangisinde -l›k (-lik, -luk, -lük)
ekiyle türetilmifl sözcük, yer bildirmektedir?
a. Ald›¤›m ayl›k, masraflar›m› karfl›lam›yor.
b. K›fll›k yiyeceklerimizi flimdiden al›yoruz.
c. Yar›n çaml›¤a do¤ru gezintiye ç›kaca¤›z.
d. Gençli¤imde yapmad›¤›m ifl kalmad›.
e. Güzellik dedi¤in nedir ki gelip geçici bir fley.
16
Türkçe Biçim Bilgisi
Yaflam›n ‹çinden
“
Türk dilinin 570 bin sözcü¤ü dev sözlükte toplan›yor.
Türk dilinin zengin hazinesi, 4 bin sayfal›k dev bir
sözlükte bir araya getiriliyor. Türk Dil Kurumu’nun (TDK) haz›rlad›¤› ve 570 bin 723 sözcü¤ün yer alaca¤› Büyük Türkçe Sözlük`ün bu y›l sonunda bas›lmas› planlan›yor.
TDK`nin günümüz Türkçesine ait kelimeleri içeren çal›flmas› olan Büyük Türkçe Sözlük’te TDK’nin Güncel
Türkçe Sözlük’ündeki 117 bin kelimenin yan›nda, bilim
ve sanat terimlerinden yer adlar›na, kifli adlar›ndan Türkçe a¤›zlar›ndaki sözcüklere kadar her türlü söz varl›¤›
bulunabilecek.
Büyük Türkçe Sözlük’te, TDK taraf›ndan de¤iflik tarihlerde haz›rlanan, Bilim ve Sanat Terimleri Sözlü¤ü’ndeki 188 bin 866, Türkiye Türkçesi A¤›zlar› Sözlü¤ü’ndeki
217 bin 736, Yer Adlar› Sözlü¤ü`ndeki 37 bin 424 ve Kifli Adlar› Sözlü¤ü’ndeki 9 bin 697 kelime yer alacak.
TÜRKÇEN‹N YÜZ AKI
De¤iflik ülkelerin kendi dillerinde k›salt›lmam›fl temel
sözlüklerin bulundu¤unu belirten Akal›n, “Örne¤in, ‹ngilizcenin k›salt›lmam›fl sözlü¤ünde 700 bine yak›n kelime vard›r.” dedi.
Sözlükte yer alacak tüm kelimeleri bir araya getirdiklerini ve standart “A-4” ebatlar›ndaki ka¤›tlara bas›lan sözlük tasla¤›n› haz›rlad›klar›n› aktaran fiükrü Haluk Akal›n, “Haz›rlad›¤›m›z söz varl›klar›n›n bilgisayardan yaklafl›k 27 bin sayfa olarak ç›k›fl›n› ald›k. fiimdi bu söz varl›¤›n›n bas›lmas›na s›ra geldi.” diye konufltu.
Sözlük bas›ld›¤›nda yaz›lar›n di¤er dillerdeki benzerlerinde oldu¤u gibi küçültülece¤ini ve sözcüklerin her
sayfada en az 3 sütunda toplanarak düzenlenece¤ini
ifade eden Akal›n, ayr›ca sözlükte resimlerin de bulunaca¤›n› söyledi.
Bu dev çal›flman›n Türk dilinin “k›salt›lmam›fl tam sözlü¤ü” olaca¤›na iflaret eden Akal›n, “Burada y›llard›r
bunun için çal›flmalar yap›l›yordu. Bu sözlük, Türkçenin, günümüz Türkçesinin bir söz hazinesi. Burada ara-
nan her kelime bulunabilecek.” sözleriyle Büyük Türkçe Sözlük’ün Türkçeye kazand›racaklar›n› özetledi.
Bu sözlüklerin di¤er ülkelerdeki benzerlerinin kütüphanelerin bafl köflelerinde bulundu¤unu ve özel rahlelerde üzerinde kullan›ma sunuldu¤unu anlatan Akal›n,
sözlü¤ü flöyle tan›tt›:
“‹flte hayalimiz olan, benim de en büyük hayalim olan,
Türkçenin en büyük sözlü¤ü Büyük Türkçe Sözlük art›k bas›lmaya haz›r. Kuruluflumuzdan bu yana gerçeklefltirdi¤imiz çal›flmalara yeni katk›larla ortaya konulmufl olan Büyük Türkçe Sözlük, Türkçenin yüz ak›
olacak.
Asl›nda, diller aras›nda bir yar›fl yapmak do¤ru de¤il.
Çünkü her dilin söz varl›¤› kendi dünyas›na yetmektedir. Her dil kendi alan›nda zengindir. Ama ‘Türkçenin
söz varl›¤› son derecede k›s›rd›r ve Türkçe, bilim, sanat,
felsefe dili de¤ildir.’ gibi Türkçenin gücünden haberdar
olmayanlar›n, Türkçeyi yeterince tan›mayanlar›n sözlerini y›llard›r duyduk. Türkçe, söz varl›¤› bak›m›ndan
zengin, güçlü bir dil. ‹flte bu Türkçenin gücü. Türkçenin söz varl›¤›n›n zenginli¤i. Burada bizim tarihsel söz
varl›¤›m›z yok. Bu, günümüzün sözlü¤üdür.”.
TDK`de 76 y›ld›r çal›flan yüzlerce kiflinin göz nuru, al›n
teri, eme¤i ve bilgi birikimiyle ortaya koyduklar› söz
varl›¤›n›n art›k somut hâle gelece¤ine iflaret eden Akal›n, kontrollerin ard›ndan sözlü¤ün bask› ifllemlerini
bafllatacaklar›n› kaydetti.
Amaçlar›n›n bu sözlü¤ü, Ulu Önder Mustafa Kemal Atatürk’ün Dolmabahçe Saray›’nda 1. Dil Kurultay›’n› toplad›¤› gün olan 26 Eylül’e yetifltirmek oldu¤unu vurgulayan Akal›n, “Ancak herkes takdir eder ki bu kolay bir
ifl de¤il. Bu y›l sonuna kadar sözlü¤ü yay›mlamay› amaç
edindik. Daha farkl› bir söyleyiflle bu hedefe kilitlendik.” diye konufltu.
”
Kaynak: 29. 01. 2009.
http://www.tumgazeteler.com/?a=4605972 adresinden
30.03.2009 tarihinde eriflilmifltir.
1. Ünite - Biçim Bilgisine Girifl
17
Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›
1. d
2. b
3. e
4. c
5. a
6. a
7. e
8. d
9. b
10. c
Yan›t›n›z farkl›ysa “ Kök - Gövde” bölümünü
tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Ek” bölümünü tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “ Yap›m Eki - Çekim Eki” bölümünü tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Ek” bölümünü tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “‹fllev Aç›s›ndan Sözcük Türleri” bölümünü tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Kök - Gövde” bölümünü
tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Yap›m Eki - Çekim Eki” bölümünü tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Ek” bölümünü tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Birlefltirme - K›saltma - Kopyalama” bölümünü tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Türetme” bölümünü tekrar
okuyunuz.
S›ra Sizde Yan›t Anahtar›
S›ra Sizde 1
Edilgen Çat›: Eylemin gösterdi¤i iflten öznenin etkilendi¤ini gösteren çat›d›r. Edilgen çat› eki genel olarak -l-; ama eylemin .⁄l.⁄ ünsüzü veya ünlüyle bitmesi
durumunda -n-’dir: kap› aç-›-l-d›, yasa del-i-n-di, ifle
baflla-n-d› gibi. Ancak -n- ekinin as›l ifllevi edilgenlik
olmad›¤›ndan kimi eylemlerde edilgenli¤i yeterince
belirtmemekte; bu nedenle edilgenli¤in üzerine as›l
edilgenlik eki olan -l- de getirilmektedir: de-n-i-l-mek,
yen-i-l-mek, baflla-n-›-l-mak gibi. Bu örneklerden de
anlafl›ld›¤› gibi kimi durumlarda eylemin gösterdi¤i iflten etkilenen ad ögesi özne olarak ortaya ç›kmaktad›r.
Bu gibi durumlarda, edilgenlik eki geçiflli eylemlere
geldi¤i zaman (Cam k›r›ld›.) sözde özne, geçiflsiz eylemlere geldi¤inde (Yola ç›k›ld›.) mant›ksal özneden
söz edilmektedir.
Dönüfllü Çat›: Dönüfllülük, ifli yapanla iflten etkilenenin ayn› olmas› durumudur. Eki -n-’dir. Tara-n-d›m.
cümlesinde tarayan da tarama iflinden etkilenen de birinci tekil kifli oldu¤u için burada dönüfllü çat› söz konusudur.
.⁄n.⁄ ile biten eylemlerde -n- dönüfllülük eki kullan›lmaz. Bu tip eylemlerin ço¤unda zaten gizli bir dönüfl-
lülük ifadesi vard›r: yan-, don- gibi. Bu nedenle zaten
dönüfllülük ekiyle türemifl olduklar› kabul edilebilir.
Ancak .⁄l.⁄ ünsüzünün de dönüfllülük göreviyle kullan›ld›¤› ya da en az›ndan dönüfllülük - edilgenlik ifllevinin
birbirine kar›flt›¤› durumlar da vard›r: üz-ül-, s›k-›l-, görül-, tut-ul-, kes-il- gibi. Bu gibi durumlarda asl›nda öznenin yapt›¤› iflten kendisinin etkilenmesinden çok bir
kendili¤inden olufl söz konusudur.
‹fltefl Çat›: Yüklemin gösterdi¤i iflin karfl›l›kl› veya ortaklafla yap›ld›¤›n› bildiren çat›d›r: sözle-fl-, at-›fl-, görüfl-, kofl-ufl-, uç-ufl-, bekle-fl-... ‹fltefllik eki, sonuna geldi¤i eylemin öznesinde de¤ifliklik yapmaktad›r. Bu ifllevleri yan›nda olufl bildirdi¤i durumlar da vard›r: yat-›fl-,
iyile-fl-, gel-ifl- gibi. Kimi durumlarda sözcük tek bafl›na
oldu¤u zaman iki farkl› ifllevi ortaya ç›kabilir. Örne¤in
tut-ufl- eylemi herhangi bir biçimsel fark olmadan hem
Elele tutufltular hem de Atefl tutufltu örneklerinde kullan›labilmektedir. Karfl›l›kl› yapma anlatanlar ço¤unlukla
geçiflli (vur-ufl- gibi), birlikte yapma anlatanlar ise ço¤unlukla geçiflsiz eylemlerden (uç-ufl- gibi) türetilmektedirler. Ama genel olarak bu ekle türemifl olan eylemlerin ço¤u geçiflsizdir. Geçiflli örneklerin say›s› azd›r:
(bir fleyi) böl-üfl-, payla-fl-, kap-›fl-...
Ettirgen ve Oldurgan Çat›:
Bu iki çat› geçifllilik-geçiflsizlik kavramlar›yla s›k› s›k›ya
ilgilidir. Bu nedenle önce geçifllilik ve geçiflsizli¤in ne
oldu¤u üzerinde durmak gerekir. En basit tan›m›yla geçifllilik, bir eylemin nesne alabilmesi; yani özne d›fl›nda
bir varl›¤› etkileyebilmesidir: (bir fleyi) oku-, (bir fleyi)
bil-, (bir fleyi) sev-, (bir fleyi) gör- gibi. Geçiflsizlik ise eylemlerin nesne almamas› durumudur: öl-, uç-, git-, gelgibi eylemler geçiflsizdir. Bu eylemlerin gösterdi¤i olufltan etkilenen sadece öznedir; daha do¤rusu iflten do¤rudan etkileneni göstermek için ek alm›fl ayr› bir ad
kullan›lmam›flt›r.
Türkçede, eylem kök ya da gövdelerine eklenerek eylemin geçifllilik-geçiflsizlik durumunu de¤ifltirebilen bir
dizi ek vard›r ki bunlara geçifllilik ekleri diyoruz. Bu de¤ifliklik iki yönde gerçekleflebilir. Geçifllilik ekleri geçiflli eylemlere eklendikleri zaman ettirgen çat›, geçiflsiz
eylemlere eklendikleri zaman ise oldurgan çat› ortaya
ç›kar. Baflka bir söyleyiflle oldurgan çat›, geçiflsiz bir eylemin geçiflli hâle getirilmesidir: (birini) öl-dür-, (bir fleyi) ç›k-ar-, (bir fleyi) gid-er- gibi. Ettirgen çat› ise eylemin gösterdi¤i ifli öznenin bir baflkas›na yapt›rd›¤›n› anlat›r: (bir fleyi birine) biç-tir-, (bir fleyi birine) aç-t›r-,
(bir fleyi birine) yap-t›r- gibi.
18
Türkçe Biçim Bilgisi
Bu ekler flu flekilde s›ralanabilir:
-Ar-, -(X) r-: Yaln›z ünsüzle biten tek heceli eylemlere
eklenebilir: köp-ür-, do¤-ur-, duy-ur-, kop-ar-, ç›k-argibi.
-(X)T: Ünlüyle biten çok heceli eylemler ve ünsüzle biten eylemlerle kullan›l›r. .⁄ r.⁄ ve .⁄l.⁄ ile biten eylemlere
do¤rudan (ba¤lama ünlüsü olmaks›z›n) eklenir. uza-t-,
dire-t-, k›zar-t-, yüksel-t-, dam-›-t- gibi.
-DXr-: Ünlü ile biten tek heceli ve ünsüzle biten tüm
eylemlere eklenir: ye-dir-, vurufl-tur-, yap-t›r- gibi. Bazen uland›¤› eylemin yap›s›n› de¤ifltirebilir: getir- < ET
kel-tür-, kald›r- < kalk-t›r- gibi.
-dAr-: ‹fllek de¤ildir. dön-der-, gön-der- < ET kön- ‘düz
gitmek, do¤ru gitmek’ gibi birkaç eylemde görülür.
Geçifllilik eklerinin baz› durumlarda kal›plaflm›fl olmalar› nedeniyle bu ekleri alan tüm eylemler anlamca geçiflli olmayabilirler: sap-›-t-, se¤ir-t-, sal-d›r- gibi.
Birden fazla ek üst üste kullan›larak eylemlerin geçifllilik dereceleri art›r›labilir: yap-t›r-t-, ak-›-t-t›r-, temizle-t-tir-t- gibi.
S›ra Sizde 2
L. Johanson taraf›ndan gelifltirilen aspekt anlay›fl›na göre geleneksel ayr›mda zaman ekleri olarak verilen ekler, asl›nda sadece zaman› de¤il konuflan›n olaya bak›fl
aç›s›n› da gösterir. K›l›n›fl, eylemin anlam›yla do¤rudan
ilgili oldu¤undan nesnel bir durumu yans›t›rken aspektte olaya öznel bir bak›fl söz konusudur. Bir olufla gerçekleflmifl gözüyle bakabilmek için eylemin kökünden
kaynaklanan ve afl›lmas› gereken belli s›n›rlar vard›r.
Bunlar k›l›n›flla ilgilidir. Örne¤in öldü demek için öznenin gerçekten “ölmesi” gerekirken okudu diyebilmek
için “okuyup bitirmesi” de¤il “herhangi bir flekilde okumas›”; oturdu diyebilmek için de “bir yere oturmufl” olmas› gerekir.
Zaman dilimi içinde herhangi bir flekilde gerçekleflen
bir olay› belli bir noktadan anlatan konuflucu, bu olay›
bafl›na ve sonuna herhangi bir önem vermeden, ne zaman bafllay›p ne zaman bitti¤ine dikkat etmeden olufl
s›n›rlar› aras›nda sürmekte olan bir olay olarak aktarabilir. Örne¤in Saat ikide ya¤mur ya¤›yordu. gibi bir örnekte ya¤murun ne zaman ya¤maya bafllad›¤›, ya¤murun dinip dinmedi¤i konuflan› ilgilendirmez. Buna karfl›l›k Saat ikide ya¤mur ya¤d›. cümlesinde ya¤murun
ne zaman bafllad›¤› de¤ilse bile sonu vurgulan›r. Olay,
anlatana göre olmufl bitmifl durumdad›r ve anlatan bu
durumu kendi gözlemi olarak aktarmaktad›r. Bu, gerçek durumu yans›tm›yor da olabilir. Ama durum, konuflan aç›s›ndan bitmifl olarak alg›lan›r. Buna karfl›l›k Saat
ikide ya¤mur ya¤m›fl. örne¤inde önemli olan s›n›rlar
afl›ld›ktan sonra konuflur, bu olay› duyma, yerin ›slak
olmas›, çeflitli izlerin yard›m›yla sonuç ç›karma gibi yollarla alg›lar. Görüldü¤ü gibi geleneksel yaklafl›m pratik
olsa da dildeki durumu yans›tmaktan uzakt›r ve aspekt,
zaman ekleri, konusu oldukça karmafl›kt›r. Konu ile ilgili daha genifl bilgi edinmek isteyenler ilgili kaynaklara bakabilirler (Johanson, 1971, 1994; Türkçe özeti için
bkz. U¤urlu, 2003).
Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek
Kaynaklar
Bussmann, H. (2002). Lexikon der Sprachwissenschaft,
Dritte, aktualisierte und erweiterte Auflage, Stuttgart: Kröner.
Erdem, M. (2005). Zamirler Anlaml› Kelimeler midir,
Yoksa Görevli Kelimeler mi?, Türk Dili, s. 641, 44449.
Erdem, M. (2008). Türkçede Çekim ve Yap›m Eklerinin
S›n›rlar›, VI. Uluslararas› Türk dili Kurultay› Bildirileri, (bask›da).
Ergin, M. (2004). Türk Dil Bilgisi, ‹stanbul: Bayrak Yay›nlar›.
Hatibo¤lu, V. (1964). Kelime Gruplar› ve Kurallar›, TDAY
Belleten, s. 203-244.
Gökday›, H., Sebzecio¤lu, T. (2006). Geçifl Aflamas›nda
Olan +cA Ekinin Türü, Türk Dili, s. 649: 61-71.
Johanson, L. (1971). Aspekt im Turkischen. Vorstudien
zu einer Beschreiburng des Türkeitürkischen Aspektsystems, Studia Turcica Upsaliensia 1, Uppsala: Acta Universitatis Upsaliensis.
Johanson, L. (1994). Türkeitürkische Aspektotempora,
Tensesystems in European Languages, Tübingen
Linguistische Arbeiten 308.
Tekin, T. (1973). Türkçenin Yap›s› ve Eflsesli ‹sim-Fiil
Kökleri, Hacettepe Sosyal ve Befleri Bilimler Dergisi,
5 (1973-1), s. 36-46.
Tekin, T. (2003). Olumsuzluk eki -ma / -me’nin Etimolojisi, Makaleler 1. Altayistik, Ankara: Grafiker Yay›nlar›.
U¤urlu, M. (2003). Türkiye Türkçesinde Bak›fl, Türkbilig (2003-5).
2
TÜRKÇE B‹Ç‹M B‹LG‹S‹
Amaçlar›m›z
N
N
N
N
Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra;
Adlar› tan›yabilecek, adlar›n özelliklerini aç›klayabilecek,
Adlara gelen ekleri analiz edebilecek,
Adlar›n cümledeki görevlerini saptayabilecek,
Ad tamlamalar›n› analiz edebileceksiniz.
Anahtar Kavramlar
•
•
•
•
•
•
Ad
Özel ad
Tür ad›
Soyut ad
Somut ad
Tekil ad
•
•
•
•
•
Ço¤ul ad
Topluluk ad›
Küçültme adlar›
Adlar›n çekimleri
Ad tamlamas›
‹çerik Haritas›
Türkçe Biçim Bilgisi
Adlar
• ADLAR
• ADLARIN ÇEK‹MLER‹
(DURUMLARI)
• ADLARIN CÜMLEDEK‹ GÖREVLER‹
• AD TAMLAMASI (AD TAKIMI)
Adlar
N
ADLAR (‹S‹MLER)
A M A Ç
1
Adlar› tan›mak, adlar›n özelliklerini aç›klamak
AÇIK DEN‹Z
Balkan flehirlerinde geçerken çocuklu¤um
Her lahza bir alev gibi hasretti duydu¤um.
Kalbimde vard› Bayron’u bedbaht eden melal;
Gezdim o yaflta da¤lar›, hülyam içinde lâl.
Ald›m Rakofça k›rlar›n›n hür havas›n›,
Duydum ak›nc› cetlerimin ihtiras›n›.
SIRA S‹ZDE
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
D Ü fi Ü N E L ‹ M
(Yahya Kemal Beyatl›)
S O R U
Bu örnekte italik harflerle dizilmifl sözcükler birer add›r.
deniz
: Yeryüzünün ço¤unu kaplayan engin sular›n ad›.
Balkan : Avrupa’n›n güneydo¤usundaki yar›madaya verilmifl
D ‹ K K ad.
AT
flehir
: Kasabadan büyük kentlerin genel ad›.
lahza
: Bölünemeyecek kadar k›sa olan zamana verilmifl ad.
SIRA S‹ZDE
hasret : Özlem, özlem duygusunun ad›.
Rakofça : Yahya Kemal Beyatl›’n›n yetiflti¤i bölgenin ad›.
Di¤er sözcükler de türlü varl›klara verilmifl birer add›r. Adlar,
tan›tmak için varAMAÇLARIMIZ
l›klara verilmifl (tak›lm›fl) sözcüklerdir. Adlar çeflitli bak›mlardan bölümlere ayr›l›r:
N N
K ‹ T A P(Ankara: Tek
Adlar konusu ile ilgili daha genifl bilgiyi, Tahir Nejat Gencan’›n D‹LB‹LG‹S‹
A¤aç Eylül Yay›nc›l›k, 2007) adl› kitab›nda bulabilirsiniz.
Varl›klara Verilifllerine Göre Adlar
TELEV‹ZYON
Adlar, varl›klara verilifllerine göre özel ad ve tür ad› olmak üzere ikiye ayr›l›r:
Özel ad: Bir tek varl›¤a verilmifl tan›t›c› sözcüktür: Balkan, Bayron, Rakofça, ‹stanbul, Toros, Akdeniz, Asya, Zeynep... gibi k›ta, bölge, köy, kent, da¤, deniz, ›r‹NTERNET
mak, sokak ve kifli adlar›yla kimi hayvanlara tak›lm›fl sözcükler özel add›r.
• Ulus, yurt, devlet ve millet adlar› özeldir: ‹ngiliz, Arap, Birleflik Amerika,
‹ran...
S O R U
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
22
Türkçe Biçim Bilgisi
• Gazetelere, kitaplara verilmifl adlar özeldir: Vatan, Cumhuriyet, Dünya,
Hürriyet, Çal›kuflu, Sinekli Bakkal, Türkçe Sözlük...
• Kurum, dernek, okul, hastane ve devlet dairelerinin adlar› özeldir: Büyük
Millet Meclisi, Türk Dil Kurumu, Baflbakanl›k, ‹stanbul Erkek Lisesi, K›z›lay,
Numune Hastanesi, Adana Belediyesi...
• Dil adlar› özel add›r: Türkçe, Farsça, Almanca, ‹ngilizce, Uygurca, Latince,
Arapça...
• Kiflilerin adlar›yla soyadlar› özeldir. Okulda, yurtta, yeryüzünde Turgut, Yalç›n, Sevim, Ahmet adl› birçok kiflinin bulunmas› bu sözcükleri özel ad olmaktan ç›karmaz; çünkü bu adlar, onlar›n her birine ayr› ayr› verilmifltir.
Tür ad›: Bir türden olan varl›klar›n hepsine verilmifl add›r: deniz, flehir, alev,
hasret, da¤, hava, özgürlük, dere, duygu, bölük...
Pamuk sözcü¤ü, bilinen nesneyi anlat›yorsa tür ad›d›r. Bir kediye verilmiflse
özel add›r: Bir kilo pamuk..., Bu akflam Pamuk miyavl›yordu. ...
Kifli adlar›yla soyadlar›nda da böyle olanlar vard›r: “Dün kayalara t›rmand›k.”
cümlesindeki “kaya” belli varl›¤›n genel ad›d›r. “Arkadafl›m Kaya anlat›yordu.”
cümlesinde ise “Kaya” bir kiflinin ad›d›r; özel add›r.
Günefl, ay, dünya... sözcükleri, genel olarak birer tür ad› gibi kullan›l›r ve büyük harfle yaz›lmaz. Ancak “Ay, Dünya’n›n uydusudur. ‹kisi birden Günefl’in yörüngesinde döner.” cümlesinde oldu¤u gibi bu sözcüklere birer özel ad de¤eri verilince büyük harfle yaz›l›r.
Tür adlar›, varl›klar› kavray›fl ve anlat›fl bak›m›ndan flöyledir:
• Tür ad› olan her sözcük, o türün bireyleri için de kullan›l›r.
Kuzu meliyor.
At›lan tafl cam› k›rd›.
Bu, bir bilim sözcü¤üdür...
• Tür ad› olan her sözcük, o türün hepsini ya da bir k›sm›n› toptan anlat›r.
Gül dikensiz olmaz. (Atasözü)
Bal›k suda yaflar...
• Biçimce ço¤ullanmam›fl, -ler eki almam›fl tür adlar›n›n ço¤ul yerine kullan›ld›¤›
da olur.
Dedem koynunda yatt›kça benimsin ey güzel toprak!
(Türk ‹lahisi, Süleyman Nazif)
Gülü seven dikenine katlan›r. (Atasözü)
Ça¤›m›z›n en kolay, en rahat tafl›t› uçakt›r.
örneklerindeki dede, gül, seven, diken, uçak sözcükleri dedeler, güller, sevenler,
dikenler, uçaklar anlam›nda kullan›lm›flt›r.
Da¤ da¤a kavuflmaz, insan insana kavuflur. (Atasözü)
cümlesinde oldu¤u gibi yinelenmifl tür adlar›nda da ço¤ulluk aç›kt›r; da¤lar
birbirine, insanlar birbirine anlam›ndad›r.
Varl›klar›n Olufllar›na Göre Adlar
Varl›klar›n olufllar›na göre adlar somut ad ve soyut ad olmak üzere iki türlüdür:
Somut ad: Duyular›m›zla anlafl›lan(özdek) varl›klara verilmifl adlard›r: deniz,
ev, Ankara, yaprak, Marmara, bitki, Turgut, kufl, mikrop...
Soyut ad: Duyularla anlafl›lamayan (özdek olmayan); ancak ak›lla (usla) tasarlanan varl›klar›n ad›d›r: sevinç, dilek, yi¤itlik, ülkü, arkadafll›k, uyku, üzüntü, özgürlük...
23
2. Ünite - Adlar
Varl›klar›n Say›lar›na Göre Adlar
Varl›klar›n say›lar›na göre de adlar tekil ad ve ço¤ul ad olmak üzere iki türlüdür:
Tekil ad: Bir varl›¤› anlatmaya yarayan add›r: çiçek, tafl, çocuk, ö¤renci, Atatürk, Ankara, üzüntü, ülkü,sevgi...
Ço¤ul ad: Birden çok varl›¤› anlatmaya yarayan add›r: çiçekler, tafllar, ö¤renciler, ülküler, üzüntüler, okullar, tarlalar...
Türkçede bütün sözcükler tekildir. Ad soyundan olan sözcüklerle eylemlerin
üçüncü kiflileri -ler ekiyle ço¤ullan›r. -ler eki, kal›n hecelerden sonra büyük ünlü
uyumuna göre kal›nlaflarak -lar olur: evler, a¤açlar, bunlar, çal›flkanlar, sözler, girerler, ahlar, eyvahlar, yaz›klar, okuyorlar, anlats›nlar, birinciler, kazananlar,
geldiler...
Ço¤ul Ekinin Baflka Görevlerde Kullan›l›fl›:
• Ço¤ul eki -ler, öz anlam›ndan s›yr›larak adlara aile anlam› katar: O¤uzlar, Selçuklular, Osmanl›lar, Gazneliler...
• I., II. kiflilere ait iyelik eki alm›fl soydafll›k adlar›ndan sonra gelen -ler, ço¤ulluk
anlam›ndan s›yr›larak o soydan olanlar›n birkaç›n›, hepsini ya da evlerini
anlatmaya yarar:
Dedemler gelecek.
Day›mlar ça¤›r›yor.
Ablanlara gidelim mi?...
• Tümleyeni düflmüfl ad tamlamalar›nda, tümlenene getirilen -ler eki, kimi durumda, sonuna geldi¤i sözcü¤ün de¤il tümleyenlerin ço¤ul oldu¤unu göstermeye
yarar:
Üç kardefl, kap› önünde oturup annelerini bekliyorlar.
Her fleylerini satt›lar. Ellerinde bugün bir tek evleri var.
Pek çok s›k›lm›fllard›. O akflam bir tek liralar›yla ancak ekmek alacaklard›.
Bir inekleri, üç keçileri, iki koyunlar› var...
• Ço¤ul ekinin abartma anlam›nda kullan›ld›¤› da olur:
Kanlara boyanmak
Çocu¤u günefllerde gezdirmek
‹flini gücünü yüz üstü b›rak›p Afrikalara gitmek
Ben seninçün al kanlara boyand›m.
Hasta atefller içinde yat›yor.
Dünyalar kadar mal› var...
Ya¤murlar ya¤d›, gök gürledi ve y›ld›r›mlar saklad› bir kâfirî kubbeye y›ld›r›m
indi.
SIRA S‹ZDE Tarihi, XV.)
(Afl›kpaflazade
• -ler ço¤ul ekinin yüceltme için, sayg› için, nezaket için tekil kiflilere iliflkin eylemlere ve adlara getirildi¤i de görülür:
D Ü fi Ü N E L ‹ M
Say›n bay evdeler mi?
Daha dönmediler mi?
S O R U
Biraz önce valideleri han›mefendiyi gördüm...
Sayg› ve incelik için:
D‹KKAT
‹kinci kifli ad›l› da tekil yerine ço¤ul kullan›l›r.
Eylemlerin ikinci kiflilerinin de tekil yerine ço¤ulu kullan›l›r. Bunlara sayg› ço¤ulu denir.
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
N N
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
24
Türkçe Biçim Bilgisi
• -ler eki, “bir” belgisiz s›fat›yla “zaman, vakit” sözcüklerinden oluflan tamlamalara gelince geçmifle yönelik sürerlik ay›r›nt›s› katar:
Bir zamanlar biz de gençtik.
Bir vakitler gezilere ç›kmay› severdik...
• -ler ço¤ul eki, sonuna geldi¤i adlara, kimi kez “afla¤› yukar›, ona yak›n...” gibi anlamlar katar:
Özgür, befl yafllar›nda bir çocuktur.
O s›ralarda ben de okula yeni bafllam›flt›m.
Saat iki sular›nda (s›ralar›nda) sizi evinizden arad›m...
• -ler + i birleflik eki sabah, akflam, gündüz, gece, yaz, bahar, ö¤le gibi belirli zaman adlar›na; “her” belirtme s›fat›n›n anlam›n› katar ve onlar› belirteç yapar:
Sabahlar› (her sabah) erken uyan›r›m.
Geceleri (her gece) uyku girmez gözüme.
Yazlar› (her yaz) yaylaya ç›kar, k›fllar› (her k›fl) ovaya inerler...
Topluluk Adlar›
Ordu, bölük, dizi, sürü, s›n›f... sözcükleri birer add›r ve tekildir. Bunlar›n öteki tür
adlar›na benzemeyen yanlar› flöyle gösterilebilir:
“Koyun”, tür ad›d›r. Tekil kald›kça bir tanedir. Oysa tür ad› ve tekil olan “sürü”de birçok tekler vard›r.
Topluluk adlar› da öbür tür adlar› gibi ço¤ullan›r: ordular, bölükler, s›n›flar,
tamlamalar, sürüler...
Anlamlar›na Göre Adlar
Adlar, anlamlar›na göre de bölümlere ayr›l›r:
Kesin anlaml› adlar: Anlamlar› bilimsel bir tan›mla kesinleflmifl olanlar:
üçgen, aç›, metre, kilo, dikdörtgen, azot...
Anlam› yans›tan adlar: baflkent, göz kapa¤›, difleti, binbafl›, ›s›rgan, burgu,
süzgeç...
Sözlük anlam›n› düflündürmeyen adlar: Turgut, Hasan, Yalç›n, Erdem, han›meli,Eskiflehir, Ahlat...
De¤iflik anlaml› adlar: Ça¤lar boyunca, öbür sözler gibi türlü etkilerle anlam
de¤ifltirenler ve de¤iflik anlama gelenler, somuttan soyuta geçenler:
kanat (kufllar›n uçmaya yarayan örgenleri)
- uça¤›n kanad›
- kap›n›n, pencerenin kanad›
dal (a¤ac›n, bitkilerin)
- bilim dallar›
göz (görme örgeni)
- masan›n gözü, i¤nenin gözü,
göz afl›s›, göz de¤mek...
Küçültme Adlar›
Bir varl›¤›n küçük oldu¤unu anlatmak isteyince ad›n önüne küçük, ufak gibi niteleyici sözcükler getirilir: küçük tepe, ufak çocuk...
Ço¤u kez bu niteleyici s›fatlar›n anlam›n› bir ek ile de söyleyebiliriz:
küçük tepe = tepecik
ufak kufl = kuflca¤›z
Görülüyor ki -cik, -ce¤iz ekleri adlara küçüklük anlam›n› kat›yor. Bu ekler küçümseme amac›yla da kullan›l›r:
25
2. Ünite - Adlar
Bu ifli yapar›m; ama elli lirac›¤›n›z› da al›r›m.
-cik, -ce¤iz ekleri:
• Büyük ve küçük ünlü uyumlar› gere¤ince sözcüklerin son hecelerine uyarak
-cik, -c›k; -cuk, -cük; -ce¤iz, -ca¤›z olur.
• ‹ki ve daha çok heceli sözcüklerin sonlar›ndaki /k/, ço¤u kez düfler:
bebe(k)cik, aya(k)c›k, yüre(k)cik, yuvarla(k)c›k, kava(k)c›k, barda(k)-c›k,
ine(k)cik...
Bir tek ineci¤imiz var.
(Yaflamak Güzel fiey Be Kardeflim, Naz›m Hikmet)
Mor menekfle boynun e¤mifl yaprac›¤› suya de¤mifl...
(Bir türkü)
Küçültme ekinin sözcüklere katt›¤› anlamlar› araflt›r›n›z.
N
ADLARIN ÇEK‹MLER‹ (DURUMLARI)
A M A Ç
2
Adlara gelen ekleri analiz etmek
SIRA S‹ZDE
1
D Ü fi Ü N E L ‹ M
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
S O R U
Adlar›n cümlelerdeki görevleri çekimlerine (durumlar›na) ba¤l›d›r. Adlar bafll›ca
D‹KKAT
befl durumda bulunur:
Ev uzaktad›r.
(Ev, yal›n durumdad›r.)
SIRA S‹ZDE
Evi gördüm.
(Evi, -i durumundad›r.)
Eve gidiyor.
(Eve, -e durumundad›r.)
Evde çal›fl›yor.
(Evde, -de durumundad›r.)
AMAÇLARIMIZ
Evden geliyor.
(Evden, -den durumundad›r.)
Her ad›n cümledeki görevi, çekimiyle; yani durum eki almay›p yal›n durumda
bulunmas›yla veya ald›¤› durum ekiyle belli olur. ‹ki durum Keki,
‹ Tbir
A Psözcükte art
arda gelmez.
D‹KKAT
N N
N
ADLARIN CÜMLEDEK‹ GÖREVLER‹
A M A Ç
3
SIRA S‹ZDE
TELEV‹ZYON
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
Adlar›n cümledeki görevlerini saptamak
‹NTERNET
Varl›klar› tan›maya yarayan adlar›n kullan›m alan› çok genifl ve çeflitlidir.
• Adlar cümlede özne olur:
Turgut geldi.
Orhan çal›flacak.
Sevim gülüyor.
Tarla ekildi.
Kufl uçar. örneklerinde birinci sözcükler öznedir. Özneler yal›n durumda bulunur.
• Adlar cümlede nesne (düz tümleç) olur:
Orhan’› gördük. Önder’i ar›yordu.
‹zmir’i gördünüz mü?
Pencere açal›m.
Yurdumuzu her fleyden çok severiz.
‹NTERNET
Alanda “cümle” yerine
“tümce” terimi de kullan›l›r.
26
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
Türkçe Biçim Bilgisi
Örnek cümlelerin birinci sözcükleri nesnedir. Nesneler iki türlüdür:
Belirtili nesne: -i durumunda bulunur.
Belirtisiz nesne: -i eki almaz; yal›n durumda bulunur.
• Adlar cümlede dolayl› tümleç olur:
Kardeflim yar›n Ankara’ya gidiyor.
Oturmaktan usand›m.
‹yilik etmeye çal›flal›m.
Gönüllerimizde yurt sevgisi var...
Dolayl› tümleçler -den, -de, -e durum ekleriyle çekimlenir.
• Adlar cümlede ilgeç tümleci olur:
Vatan için ölmek de var.
(Küçük Asker, Tevfik Fikret)
Eskiden araba ile gidilen yerlere flimdi uçakla gidiliyor.
Askerlerimiz arslanlar gibi çarp›fl›yorlar...
• Zaman adlar› ve öbekleri zaman belirteci olur:
Bu akflam daldan dala uçuyordum bahçede.
(Kelebekler, Faruk Nafiz Çaml›bel)
On gün bekledik; iki saat daha bekleyelim.
Yar›n gelir...
• Adlar cümlede bir ad› tümler:
Mermer flad›rvanda flak›rdayan su.
(Bursa’da Zaman, Ahmet Hamdi Tanp›nar)
‹stanbul’un havas› güzeldir.
Yurt sevgisi hiçbir fleyle ölçülemez...
• Adlar ek eylem alarak yüklem olur:
Bir ad›m kelebektir, melektir öbür ad›m.
Ben sevinçle kardeflim; bana kelebek derler.
Belli ki kardeflsiniz nazl› çiçeklerle siz.
(Kelebekler, Faruk Nafiz Çaml›bel)
Badem bahçesinin yan› genifl bir ba¤d›. Oralar baflka bir cihand›.
(Forsa, Ömer Seyfettin)
• Adlar hitap olur, her coflkulu hitap ünlem say›l›r:
Arkadafl, yurduma alçaklar› u¤ratma sak›n!
(‹stiklal Marfl›, Mehmet Akif Ersoy)
Ordular, ilk hedefiniz Akdeniz’dir, ileri!
(Atatürk)
SIRA S‹ZDE
Güzel Marmara, menekflelendin!
Daha bir
pek flendin:
D Ü fisaat
Ü N E Lönce
‹M
Bahard›n, gülflendin!..
Ey güzel ‹stanbul, Ey fliirin yuvas›... gül, nefle bul!
S O R U
(Ali Canip Yöntem)
Hitaplar›n görevi,
ikinci kiflinin dikkatini uyand›rmak, sözün kendisine yöneldi¤ini
D ‹ K K Ayaln›z
T
hat›rlatmakt›r. Onun için hitaplarla ünlemler:
Cümlenin ögesi
SIRA olmaz.
S‹ZDE
Virgül ya da ünlem iflaretiyle (imiyle) ayr›l›r.
N N
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
2. Ünite - Adlar
27
Baz› dillerde adlar, hatta sözcüklerin birço¤u, erillik, diflilik, yans›zl›k
da aySIRAbak›m›ndan
S‹ZDE
r›l›r. Örne¤in Almancada bir tafl (der Stein) “eril”dir, Oysa bir k›z (das Mädchen) “yans›z”d›r. Yani bir ad›n cinsi temelde gerçek cinsiyetine de¤il sözcü¤ün biçimine ba¤l›d›r.
D Ü fi Ü N E L ‹ M
Frans›zcada da geçerli olan bu durum için “dil bilgisel cins” terimi kullan›l›r.
Türkçede dil
bilgisel cins var m›d›r, araflt›r›n›z.
SIRA S‹ZDE
N
AD TAMLAMASI (AD TAKIMI)
A M A Ç
4
2
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
S O R U
D‹KKAT
D‹KKAT
Ad tamlamalar›n› analiz etmek
SIRA S‹ZDE
N N
Adlar cümlede özne, nesne, tümleç olduklar› gibi baflka sözcükleri de tamlar.
Ad, ad› tamlay›nca ad tamlamas› (ad tak›m›) oluflur.
AMAÇLARIMIZ
Orhan’›n evi, okul defteri, demir kap›, benim evim, sizin tarlan›z, onlar›n dile¤i, çal›flman›n faydas›...
Tamlamalarda ikinci adlar tümlenendir; yani as›ld›r. Birinci sözcükler
K ‹ T A P
tümleyendir. Ad tamlamalar›, eklerine göre üçe ayr›l›r:
I. Sevim’in kalemi, Orhan’›n paltosu, Ali’nin bile¤i...
II. yaz› kalemi, çocuk paltosu, erkek bile¤i...
TELEV‹ZYON
III. alt›n kalem, yün palto, demir bilek...
Belirtili Ad Tamlamas› (Birinci Türlü Ad Tak›m›)
‹ N Törneklerinde
ERNET
Sevim’in eli, a¤ac›n dal›, Ülkü’nün i¤nesi, Erdem’in kuzusu...
sözcüklerin ikisi de ek al›yor:
• ‹ki ad aras›nda iyelik ilgisi ile kurulan bu tamlamalarda tümleyen eki -in tümlenen eki -i’ dir.
• Eklerin ikisinde de -i’ler ünlü uyumuna göre de¤iflerek -in, -›n, -un, -ün;-i,-›,
-u, -ü olur.
Türkçede iki ünlü yan yana gelmez. Ünlü ile biten sözcüklere ünlü ile bafllayan
ekler gelince bu yan yana gelifli önlemek için araya kaynaflt›r›c› bir ünsüz harf girer.
• Tümleyeni kifli ad›l› olan ad tamlamalar›nda tümleyen, çok kez, söylenmez:
Kardeflim, kaleminizi verir misiniz?...
Belirtili Ad Tamlamas›n›n Anlam›:
Belirtili ad tamlamalar›nda bafll›ca flu anlamlar vard›r:
• Belirtili bir iyelik anlam› vard›r: Çocu¤un gömle¤i ile çocuk gömle¤i tamlamalar›ndan birincisini ancak belli bir çocuk için kullan›r›z, ikincisinde belirlilik
yok, genellik vard›r; “çocuklara özgü gömlek” demektir.
• Toplumsal ilgiler belirtmeye yarar: Orhan’›n babas›, annesi, kardefli, arkadafl›, dostu, düflman›, komflusu; benim day›m, sizin teyzeniz...
• Yerlerle ilgileri belirtir: Yalç›n’›n soka¤›, mahallesi, köyü, memleketi; bizim
yurdumuz...
• ‹ç benlikle ilgili kavramlar› belirtir: çocu¤un zekâs›, usu, üzüntüsü, vicdan›; senin talihin...
• Kiflisel olufllar› belirtir: Sevim’in yürüyüflü, hastal›¤›; sizin sa¤l›¤›n›z...
• Türlü yönlerden ilgiler belirtir: sözün do¤rusu, olay›n nedeni, arkadafllar›n
birkaç›, okulun birincisi, onun okumas›...
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
Alanda “ad tamlamas›”
terimi yerine “ad tak›m›”
terimi de kullan›l›r.
“belirtili ad tamlamas›”
yerine “birinci türlü ad
tak›m›”, “belirtisizi ad
tamlamas›” yerine “ikinci
türmü ad tak›m›”, “tak›s›z
ad tamlamas›” yerine
“üçüncü ad tak›m›” terimleri
de kullan›l›r.
28
Türkçe Biçim Bilgisi
Tümleneni s›fat olan ad tamlamalar› da kullan›l›r ve kimileri o sözcüklerle kurulmufl s›fat tamlamalar›ndan daha belirgin bir anlam verir. Karfl›laflt›ral›m:
Çiçe¤in güzeli, sözün do¤rusu, arkadafl›n biri, tarlan›n hangisi...
Güzel çiçek, do¤ru söz, bir arkadafl, hangi tarla...
Bu durumlarda tümlenenleri adlaflm›fl s›fat ya da ad›l saymak daha do¤ru aç›klama yoludur; çünkü bu biçimde oluflmufl her tamlaman›n çevirisinde anlam yak›nl›¤› bulunmuyor. Deneyelim:
Ailenin büyü¤ü, Ankara’n›n yerlisi, okulun çal›flkan›, s›n›f›n birincisi... tamlamalar›n› s›ras›yla s›fat tamlamalar›na çevirelim. Anlam›n ne denli de¤iflti¤i görülür:
Büyük aile, yerli Ankara, çal›flkan okul, birinci s›n›f...
Belirtisiz Ad Tamlamas› (‹kinci Türlü Ad Tak›m›)
Kimi durumlarda tümleyen
eki -in yerine -den durum
eki kullan›l›r:
Arkadafllar›mdan ikisi
burada kalacak.
Dostlar›mdan birkaç›...
Ders arac›, yaz günü, okul müdürü, Ankara armudu, Türk yurdu... örneklerinde
sözcüklerden biri, tümlenen ek al›yor. Belirtisiz ad tamlamalar›, tümleyen eki bulunmad›¤› için belirtili ad tamlamalar›na göre daha genifl s›n›rl› olur; genel olarak
bir belirsizlik tafl›r ve çeflitli anlamlarda kullan›l›r:
• erkek eldiveni, okul kitab›, Türk bayra¤›, yolcu uça¤›... örnekleri birer genel
varl›¤a özgüdür.
• armut a¤ac›, gül fidan›, bulgur pilav›, fleker pancar›... tür göstermek için
kurulmufltur.
• kardefl sevgisi, anne flefkati, çimen yeflili, ayva sar›s›, y›ld›r›m h›z›...
örneklerinde tümleyenler tümlenenlerin niteli¤ini gösteriyor.
• deniz tutmas›, deprem y›k›nt›lar›, sinir hastal›¤›, sel felaketi... örneklerinde
tümleyenler tümlenenlerin nedenidir.
• fincan böre¤i, tespih böce¤i, parmak üzümü... örneklerinde tümleyenler
tümlenenlerin neye benzedi¤ini gösteriyor.
• belediye baflkanl›¤›, tabur komutanl›¤›, fabrika iflçili¤i... de birer görev ad›d›r.
Bu tamlamalardaki -lik eki olmazsa görevi yapan, görevli anlam›na gelir: belediye baflkan›, tabur komutan›, fabrika iflçisi gibi bu tamlamalar›n hepsi de genellik anlam› içindedir.
• fiehir, yer özel adlar›yla yap›lan görev anlaml› belirtisiz ad tamlamalar›nda
bu genellik anlam› daral›r ve belirsizlik ortadan kalkar: Ankara Valili¤i, Ankara Valisi; ‹ngiliz Kral›, ‹ngiltere Krall›¤›; Amerika Elçili¤i, Amerika Elçisi;
Kanl›ca Muhtarl›¤›, Kanl›ca Muhtar›...
• çiçek bahçesi, kimsesizler yurdu, tafl oca¤›, kufl yuvas›, savafl alan›, oyun salonu gibi örnekler; tümleyenlere özgü yerleri anlatmaktad›r.
• Yer adlar› olmaya elverifllidir: ‹skenderun Liman›, Taksim Alan›, Konya ‹stasyonu, Sakarya Köprüsü, Ankara Caddesi, Taflkent Soka¤›...
• Kurum ve kurul adlar› olur: Ziraat Bankas›, Türk Dil Kurumu, Ö¤renci Birli¤i, ‹flçi Sigortas›, Fen Fakültesi, ‹fl Bankas›...
• Mecazl› anlat›mlara elverifllidir: umut ›fl›¤›, gönül avc›s›, akflam günefli, ömür
törpüsü...
• Belirtisiz ad tamlamalar›nda; tümleyenler, flehir ve yer adlar› olunca varl›klar›n yetiflti¤i, ç›kt›¤› yerleri, cinslerini belirtir: Amasya elmas›, Ankara keçisi, Van kedisi, Antep f›st›¤›, Rize çay›...
Tümleyen, kifli adlar› olunca onlara iliflkin yap›tlar›, bulufllar› belirtir: Fuzuli Divan›, Naima Tarihi, Evliya Çelebi Seyahatnamesi, Arflimet Kanunu...
Böyle örneklerin belirtili ad tamlamalar›yla anlat›ld›¤› da olur: Reflat Nuri’nin romanlar›,Yakup Kadri’nin Yaban’›, Ziya Gökalp’›n makaleleri, Sait Faik’in hikâyeleri...
2. Ünite - Adlar
• Tümleyeni kifli ad›, tümleneni s›fat ve s›fat gibi kullan›lmaya elveriflli olan
belirtisiz ad tamlamalar› yerme, afla¤›lama için de kullan›labilir: Orhan yaramaz›, Ali çapk›n›, Musa budalas›,... toplan›p da neler yapm›fllar neler!...
edepsizi..., domuzu..., h›nz›r›..., serserisi...
• Osmanl›cada Arapça, Farsça sözcüklerden -i ekiyle yap›lan s›fatlarla kurulmufl tamlamalar›n birço¤u, dilimize bu belirtisiz ad tamlamalar›yla çevrilmifltir: lisan-› Farisi, takvim-i flemsi, ticaret-i bahriye; Fars dili, günefl takvimi,
deniz ticareti...
• Kaynafl›p bileflik ad olan örnekler de çoktur: Adapazar›, Bo¤aziçi, Kufladas›, ‹nönü, Dadalo¤lu, han›meli, dil bilgisi...
Kullan›m alan› çok genifl olan belirtisiz ad tamlamalar›n›n anlamlar› da çok çeflitlidir. Yukar›daki aç›klamalarda yer almayan di¤er örnekleri bulmak sizin için
güç olmayacakt›r.
Tak›s›z Ad Tamlamas› (Üçüncü Türlü Ad Tak›m›)
Demir çubuk, bak›r kap, yün çorap, tunç bilek, tafl yürek...
Tamlamay› kuran sözcüklerin ikisi de ek alm›yor. Bu tamlamalar anlam bak›m›ndan ikiye ayr›l›r:
• Tümleyen, as›l ad›n neden yap›ld›¤›n› gösterir: mermer saray, kerpiç duvar, ipek gömlek, tahta sand›k, lastik top, tafl köprü, bak›r mangal, keten
gömlek...
• Tümleyen, as›l ad›n neye benzedi¤ini gösterir: aslan asker, tunç bilek, tafl
yürek(li), s›rma saç, demir pençe, çelik irade, fleytan adam...
Bu çeflit tamlamalar, benzetmelerin en k›sas› ve anlamca en güçlüsüdür. Tak›s›z ad tamlamalar›nda tümleyen, -den ekiyle çekimlenmifl de olabilir: mermerden
saray...
Ad Tamlamalar›nda Sözcük Türleri:
Ad tamlamalar›;
• Ad soylu sözcüklerle; ad, adlaflm›fl s›fat, ad›l, belirteç, ünlemlerle kurulur:
evin duvar›, düflenin dostu, onun kardefli, arkadafllar›n ço¤u; ahlar›n vahlar›n uzamas›, ö¤rencilerin üçü, iflin kötüsü, sözün k›sas›...
• Eylem soylu sözcüklerle (eylemsilerle) de ad tamlamalar›n›n kuruldu¤u
olur: Orhan’›n yazd›¤› yazaca¤›; bunun olup olmayaca¤›...
• Ba¤›ms›z cümleler de ad tamlamalar›na girer:
“Yaln›z duyan yaflar.” sözü derler ki do¤rudur.
(Düflünce, Yahya Kemal Beyatl›)
“Vakit nakittir”in do¤rulu¤u...
Yafla, var ol sesleri alan› dolduruyordu.
Ad Tamlamalar›nda Sözcüklerin Yer De¤ifltirmesi:
Türkçe tamlamalarda tümleyen önce, tümlenen sonra gelir. Bu s›ran›n ölçü ve
uyak (kafiye) düzeni yüzünden kofluklarda de¤iflti¤i az da olsa görülür:
Postu s›rt›nda gezer hayvan›n. = (hayvan›n postu)
‹lmi sadr›nda olur insan›n. = (insan›n ilmi)
(Sümbülzade Vehbi, XVIII.)
Koçyi¤itler elde silah tutuyor.
Zafere ç›k›yor yolu Afyon’un. = (Afyon’un yolu)
(Afyon Türküsü, Osman Atillâ)
29
30
Türkçe Biçim Bilgisi
Nema’rekeydi çepçevre gö¤sü kand› yerin. = (yerin gö¤üsü)
(Vahdet, Mehmet Akif Ersoy)
Devrik cümlelerde, konuflma dilinde de bu de¤iflmelere rastlan›r:
Çocuklar, serin sular›na dald›lar denizin. = (denizin serin sular›na)
(Efsaneler, Ali Püsküllüo¤lu)
Aç›ld› m› kap›s› s›n›f›n? = (s›n›f›n kap›s›) Bu yer de¤ifltirme ancak belirtili ad tamlamalar›nda olur.
Ad Tamlamalar›nda Sözcük Düflmesi:
• Soruya yan›t olan cümlelerde:
Tümlenen düfler:
- Turgut kimin kardeflidir?
- Orhan’›n...
Tümleyen düfler:
- Turgut, Orhan’›n nesidir?
- Kardeflidir.
• Yinelememek için de tümlenen düfler:
Bu defter benim (defterim) dir.
fiu ev çoban›n (evi) d›r.
Elimdeki kalem sizin (kaleminiz) dir.
Mesut ve ileri Türkiye’nin saadeti herkesindir. = (herkesin saadetidir.)
(Falih R›fk› Atay)
• Özel ad bulunan tamlamalarda; “o¤lu, k›z›...” tümlenenleri, yinelenmifl olaca¤› için, düflürülebilir: Muhtar›n (o¤lu) Memifl, Hasan Day›lar›n (k›z›) Fatma, ‹mam›n (k›z›) Zehra...
• Kifli ad›llar›yla kurulan tamlamalarda tümleyen s›k s›k düfler: (Benim) kardeflim, (sizin) baban›z› tan›yor...
• Üçüncü kiflilere ait iyelik (tümlenen) eki alm›fl sözcükler vard›r ki
tümleyenlerin bulundu¤u ve düfltü¤ü art›k düflünülmez olmufltur: süresi dolmadan, ellisinde bir kad›n, yetmiflini bulmufl bir adam, iyisi mi, do¤rusu,
baflkas›, ço¤u, birkaç›, öbürü, hangisi, nicesi...
Buras›, fluras›, oras› nas›ld›r?
Böylesi, öylesi görülmüfl müdür?
Baz›s› (baz›lar›) böyle söyler.
Biri geldi.
Önemi yok...
Ad Tamlamalar›nda Araya Sözcük Girmesi:
• Orhan’›n befl gün önce kaybolan defteri bulundu.
fiehrin, flimdiye de¤in görmedi¤im bir semti...
Memleket ve milleti korumaya çal›flanlar›n ayn› zamanda mesleklerinde birer
namuslu mütehass›s ve birer âlim olmalar› laz›md›r.
(Atatürk)
örneklerinde oldu¤u gibi belirtili ad tamlamalar›nda tümlenenin s›fatlar› ve s›fat öbekleri araya girer.
• Belirtisiz tamlamalarda ve tak›s›z tamlamalarda araya sözcük girmez. Bunlarda tümlenenin s›fatlar› tamlamalar›n bafl›na gelir: siyah günefl gözlü¤ü,
ucuz okul önlü¤ü, dört fabrika iflçisi, Büyük Millet Meclisi, büyük mermer
saray, küçük demir kap›...
SIRA S‹ZDE
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
2. Ünite - Adlar
D ‹ K Khangisine
AT
Tamlaman›n bafl›nda bulunan s›fat, sözcüklerden ikisine de kayabiliyorsa,
ait oldu¤u kestirilemiyorsa kayman›n önüne geçmek için baflka anlat›m yollar› aramak gerekir.
SIRA S‹ZDE
N N
• Belirtisiz tamlaman›n bafl›na, tümlenenin neden yap›ld›¤›n› gösteren ad gelir. Böylece belirtisiz ve tak›s›z tamlamalar›n öbekleflti¤i görülür:
Has›r yemek sepetlerinin alt›nda kullan›lmaktan eskiyen...
AMAÇLARIMIZ
(‹shak, Onat Kutlar)
Alt›n kol saati, yün erkek çorab›, gümüfl çay kafl›¤›... Bunlara karma tamlama
ad› da verilir.
K ‹ T A P
S O R U
31
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
Ad Tamlamalar›n›n Ço¤ullanmas›:
Çocuklar›n oyunu, evin pencereleri, ö¤rencilerin kitaplar›...
Belediye baflkanlar›, gül fidanlar›, müdürler toplant›s›,T Eyürekler
L E V ‹ Z Y O Nac›s›, kahramanlar yurdu, avuçlar dolusu...
Tafl bebekler, demir bilekler, çelik süngüler, yün ceketler...
Yukar›daki örnekleri incelersek flu sonuçlar› elde ederiz:
• Belirtili ad tamlamalar›nda, anlam gere¤ine göre, sözcüklerden
‹ N T E R N E Tbiri ve ikisi
de ço¤ullan›r.
• Belirtisiz ad tamlamalar›nda sözcüklerden ancak biri ço¤ullan›r.
• Tak›s›z tamlamalarda yaln›z tümlenenler ço¤ul eki al›r.
• Ço¤ul eki, türetme eklerinden önce gelir.
Zincirleme Ad Tamlamas›
fiehrin sokaklar›n›n temizli¤i, çocuk kitaplar› sergisi, belediye baflkanlar› toplant›s›,
Orhan’›n kardeflinin tarih kitab›, Sevim’in teyzesinin o¤lunun arkadafl›, (sizin)
teyzenizin torunu, (benim) halam›n k›z›...
Örneklerde görülüyor ki:
• Her tamlama bir ad say›l›yor ve baflka bir ada tümleyen oluyor.
• Böylece ikileflen tamlama da bir baflka ada tümleyen olabilir. Bu yolla, tamlamalar›n üçlüsünü, dörtlüsünü ve daha ço¤unu da kurabiliriz.
Bunlara zincirleme ad tamlamas› ad› verilir. ‹kiyi aflan tamlamalar, kullan›fll›
de¤ildir; bu tür tamlamalardan sözde de yaz›da da kaç›nmakta yarar vard›r. ‹kililer
içinde de çok hecelilerin söylenifllerindeki a¤›rl›k hofla gitmez. Odan›z›n pencerelerinin aç›kl›¤›, küçüklerin teyzelerinin o¤ullar› gibi örneklerde de gördü¤ünüz
gibi aral›kl› da olsa ikiyi aflan zincirlemeler kullan›fll› de¤ildir:
Okulumuzun üçüncü s›n›flar›n›n dün sona eren s›navlar›n›n sonuçlar›n›
bildiriyorum.
Yukar›daki gibi cümlelerde sevimsizli¤i gidermek veya azaltmak için tamlama
sadelefltirilebilir:
Üçüncü s›n›flar›n s›nav sonuçlar›n› bildiriyorum.
Anlat›m› cümlelere bölmek yoluna gidilebilir:
Üçüncü s›n›flar›n s›navlar› sona ermifltir; sonuçlar›n› bildiriyorum...
Ad Tamlamalar›nda Tümlenen Ekinin Art Arda Gelmesi:
Türkçede görevleri ayn› olan ekler art arda gelmez. Tümleyen ve tümlenen ekleri
de böyledir. Ancak:
• Birkaç sözcükte tümlenen ekinin art arda geldi¤i görülür: birisi, kimisi... Bu
ekler, sözcüklerin gövdelerine kaynam›flt›r, kal›plaflm›flt›r.
• Belirtisiz ad tamlamalar›n›n kaynaflmas›yla oluflmufl birkaç birleflik adda da
iki tümlenen ekinin art arda geldi¤i görülür: onbafl› - tak›m›n onbafl›s›, yüzbafl› - bölü¤ün yüzbafl›s›; Orhan’›n kahvalt›s›, ayakkab›lar›...
• Ad tamlamalar›nda ço¤ul eki -ler, tümlenen eki -i’den önce gelir. fiu örneklerde ekle gövde büsbütün kaynaflt›¤› için -ler, en sona gelir: onbafl›lar, yüzbafl›lar, y›lbafl›lar, kahvalt›lar, ayakkab›lar...
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
32
Türkçe Biçim Bilgisi
Özet
N
A M A Ç
1
Adlar› tan›mak, adlar›n özelliklerini aç›klamak
Adlar, tan›tmak için varl›klara verilmifl (tak›lm›fl)
sözcüklerdir. Adlar çeflitli bak›mlardan bölümlere ayr›l›r:
Varl›klara verilifllerine göre adlar: Özel ad,
tür ad›.
Varl›klar›n olufllar›na göre adlar: Soyut ad,
somut ad.
Varl›klar›n say›lar›na göre adlar: Tekil ad, ço¤ul ad.
Topluluk Adlar›: Ordu, bölük, dizi, sürü, s›n›f...
sözcükleri birer add›r ve tekildir. Bunlar›n öteki
tür adlar›na benzemeyen yanlar› flöyle gösterilebilir: “Koyun”, tür ad›d›r. Tekil kald›kça bir tanedir. Oysa tür ad› ve tekil olan “sürü”de birçok
tekler vard›r. Topluluk adlar› da öbür tür adlar›
gibi ço¤ullan›r: ordular, bölükler, s›n›flar, tamlamalar, sürüler...
Anlamlar›na göre adlar: Kesin anlaml› adlar,
anlam› yans›tan adlar, sözlük anlam›n› düflündürmeyen adlar, de¤iflik anlaml› adlar olarak incelenebilir.
Küçültme adlar›: -cik, -ce¤iz ekleri adlara küçüklük anlam› katar. Bu ekler, küçümseme amac›yla da kullan›labilir.
N
A M A Ç
2
N
A M A Ç
3
•
•
•
•
•
•
•
Adlara gelen ekleri analiz etmek
Adlar›n cümlelerdeki görevleri çekimlerine (durumlar›na) ba¤l›d›r. Adlar bafll›ca befl durumda
bulunur: Yal›n durum, -i durumu, -e durumu, -de
durumu, -den durumu. Her ad›n cümledeki görevi çekimiyle; yani durum eki almay›p yal›n durumda bulunmas›yla veya ald›¤› durum ekiyle
belli olur. Bir sözcükte, iki durum eki art arda
gelmez.
Adlar›n cümledeki görevlerini saptamak
Varl›klar› tan›maya yarayan adlar›n kullan›m
alan› çok genifl ve çeflitlidir.
Adlar cümlede özne olur.
Adlar cümlede nesne (düz tümleç) olur.
Belirtili nesne: -i durumunda bulunur.
Belirtisiz nesne: -i eki almaz; yal›n durumda
bulunur.
Adlar cümlede dolayl› tümleç olur.
Adlar cümlede ilgeç tümleci olur.
Zaman adlar› ve öbekleri zaman belirteci olur.
Adlar ek eylem alarak yüklem olur.
Adlar hitap olur, her coflkulu hitap ünlem say›l›r.
2. Ünite - Adlar
N
Ad tamlamalar›n› tan›mak
4
Adlar cümlede özne, nesne, tümleç olduklar› gibi baflka sözcükleri de tamlar. Ad, ad› tamlay›nca ad tamlamas› oluflur. Tamlamalarda ikinci adlar tümlenendir; yani as›ld›r. Birinci adlar
tümleyendir.
Belirtili Ad Tamlamas›: Belirtili ad tamlamalar›nda bafll›ca flu anlamlar vard›r: Toplumsal ilgiler belirtmeye yarar, yerlerle ilgileri belirtir, iç
benlikle ilgili kavramlar› belirtir, kiflisel olufllar
belirtir, türlü yönlerden ilgiler belirtir. ‹ki ad aras›nda iyelik ilgisi ile kurulan bu tamlamalarda
tümleyen eki -in, tümlenen eki -i’dir. Eklerin ikisinde de -i’ler ünlü uyumuna göre de¤iflerek
-in, -›n, -un, -ün; -i, -›, -u, -ü olur.Tümleyeni kifli ad›l› olan ad tamlamalar›nda tümleyen, çok
kez, söylenmez.
Belirtisiz Ad Tamlamas›: Belirtisiz ad tamlamalar›, tümleyen eki bulunmad›¤› için belirtili
ad tamlamalar›na göre genifl s›n›rl› olur; genel
olarak bir belirsizlik tafl›r ve çeflitli anlamlarda
kullan›l›r.
Tak›s›z Ad Tamlamas›: Tamlamay› kuran sözcüklerin ikisi de ek almaz. Bu çeflit tamlamalar, benzetmelerin en k›sas› ve anlamca en güçlüsüdür. Bu
tamlamalar anlam bak›m›ndan ikiye ayr›l›r:
• Tümleyen, as›l ad›n neden yap›ld›¤›n› gösterir.
• Tümleyen, as›l ad›n neye benzedi¤ini gösterir.
Zincirleme Ad Tamlamas›: Her tamlaman›n bir
ad say›l›p bir baflka ada tümleyen oldu¤u tamlamalard›r. Böylece tamlamalar›n üçlüsü, dörtlüsü
ve daha ço¤u da kurulabilir. ‹kiyi aflan tamlamalar kullan›fll› de¤ildir; bu tür tamlamalardan sözde de yaz›da da kaç›nmakta yarar vard›r. ‹kililer
içinde de çok hecelilerin söylenifllerindeki a¤›rl›k hofla gitmez.
Ad Tamlamalar›nda Tümlenen Ekinin Art Arda Gelmesi
Türkçede görevleri ayn› olan ekler art arda gelmez. Tümleyen ve tümlenen ekleri de böyledir.
Ancakbirisi, kimisi gibi birkaç sözcükte tümlenen
ekinin art arda geldi¤i görülür. Bu ekler, sözcüklerin gövdelerine kaynam›flt›r, kal›plaflm›flt›r.
• Belirtsiz ad tamlamalar›n›n kaynaflmas›yla oluflmufl onbafl› - tak›m›n onbafl›s›, yüzbafl› - bölü¤ün yüzbafl›s›; Orhan’›n kahvalt›s›, ayakkab›lar› gibi birkaç birleflik adda iki tümlenen ekinin
art arda geldi¤i görülür.
A M A Ç
33
• Ad tamlamalar›nda ço¤ul eki -ler, tümlenen eki
-i’den önce gelir. Ancak onbafl›lar, yüzbafl›lar,
y›lbafl›lar, kahvalt›lar, ayakkab›lar örneklerinde ekle gövde büsbütün kaynaflt›¤› için -ler en
sona gelir.
34
Türkçe Biçim Bilgisi
Kendimizi S›nayal›m
1. Ço¤ul eki -ler tür adlar›na her zaman ço¤ul anlam›
katmaz. Afla¤›daki cümlelerin hangisinde ço¤ul eki eklendi¤i sözcü¤e küçümseme anlam› katm›flt›r?
a. Hayvanlar› sevmek, do¤aya duyulan sayg›n›n
gere¤idir.
b. Ben gelinceye kadar neler yapt›n›z?
c. Beyefendiler istediler diye böyle mi yapmam›z
laz›m!
d. Bu vatan için ne kanlar döküldü.
e. Gözlerim a¤r›yor.
2. Afla¤›daki cümlelerde geçen alt› çizili sözcüklerden hangisi varl›klar›n olufllar›na göre di¤erlerinden
farkl›d›r?
a. Bugün denize girmek için güzel bir gün.
b. Dün çok ilginç bir rüya gördüm.
c. Sana olan inanc›m azald›.
d. ‹çindeki korkuyla yüzleflmen gerekecek.
e. O, özgürlü¤üne çok düflkün.
3. Afla¤›daki alt› çizili sözcüklerden hangisi tür ad› olarak kullan›lmam›flt›r?
a. Okulda bugün yeni ö¤retmenimizle tan›flt›k.
b. Pamuk soban›n kenar›nda uyumay› çok seviyor.
c. Bugün hava çok güzel.
d. Çiçeklerin en güzeli papatyad›r.
e. Bugün manavdan taze sebze ald›m.
4. Afla¤›daki cümlelerin hangisinde -ler eki eklendi¤i
sözcü¤e “afla¤› yukar›, ona yak›n” anlam› katm›flt›r?
a. Bu flehirdeki köy yollar› bugün ulafl›ma kapal›.
b. Yazlar› yaylaya ç›kmay› çok severim.
c. Hasan o s›ralarda okula yeni bafllam›flt›.
d. Geceleri gözüme uyku girmiyor.
e. Halamlar yar›n bize gelecek.
Bu saatler olunca hep eve gitmek istiyorum.
I
II
III
IV
V
5. Yukar›daki cümlede geçen alt› çizili sözcüklerden
hangisi ad görevinde kullan›lm›flt›r?
a. I.
b. II.
c. III.
d. IV .
e. V.
6. Afla¤›daki alt› çizili sözcüklerin hangisinde ad, cümlede nesne görevinde kullan›lm›flt›r?
a. Bursa’da zaman çok güzel geçti.
b. Bugün ifle otobüsle gittim.
c. Turgut bugün de okula gelmedi.
d. Oturmaktan usand›m.
e. ‹stanbul’u gördünüz mü?
7. Afla¤›daki cümlelerin hangisinde bir tamlama yoktur?
a. Bunu hemen sar›n, dedi.
b. Senin iyili¤ini unutamam.
c. S›n›f›n kap›s› tam kapanmad›.
d. Onun derdini bir anlayabilsek!
e. Baflar›n›n s›rr› çok çal›flmaktan geçiyor.
8. “Yar›m” sözcü¤ü afla¤›dakilerin hangisinde farkl› görevde kullan›lm›flt›r?
a. Yar›m elma, gönül alma.
b. Yar›m ekmek yedim; ama doymad›m.
c. Bize de flu yar›m› kald›.
d. Yar›m doktor adam› öldürür.
e. Yar›m a¤›zla konuflma.
9. Afla¤›daki cümlelerde geçen alt› çizili sözcüklerden
hangisi ad görevinde kullan›lm›flt›r?
a. Her zaman güler yüzlü olmak gerekir.
b. Akacak kan damarda durmaz.
c. Dün tan›d›k birine rastlad›m.
d. Çocuksu davran›fllar hofluma gitmiyor.
e. Yazar, kalemiyle neler söylemez ki!
10. Afla¤›daki tamlamalardan hangisi di¤erlerinden
farkl›d›r?
a. tahta sand›k
b. mermer saray
c. tafl köprü
d. güzel hava
e. s›rma saç
2. Ünite - Adlar
“
35
Yaflam›n ‹çinden
Kesme ‹flareti ( ‘ )
Afla¤›da s›ralanan özel adlara getirilen iyelik, durum ve
bildirme ekleri kesme iflaretiyle ayr›l›r:
• Kifli adlar›, soyadlar› ve takma adlar: Atatürk’üm,
Fatih Sultan Mehmet’e, Kâz›m Karabekir’i, Yunus Emre’yi... Sonunda p, ç, t, k ünsüzlerinden
biri bulunan Ahmet, Çelik, Çiçek, Halit, Mehmet,
Mesut, Murat, Özbek, Recep, Yi¤it, Bosna-Hersek,
Gaziantep, Kerkük, Sinop, Tokat, Zonguldak gibi özel adlara ünlüyle bafllayan ek getirildi¤inde
kesme iflaretine ra¤men Ahmedi, Çeli¤i, Çiçe¤i,
Halidi, Mehmedi, Mesudu, Murad›, Özbe¤i, Recebi, Yi¤idi, Bosna-Herse¤i, Gaziantebi, Kerkü¤ü, Sinobu, Tokad›, Zongulda¤› biçiminde son
ses yumuflat›larak söylenir. Özel adlar için yay
ayraç içinde bir aç›klama yap›ld›¤›nda kesme iflareti yay ayraçtan sonra konur: Yunus Emre
(1240?-1320)’nin, Yakup Kadri (Karaosmano¤lu)’nin. Özel adlar yerine kullan›lan “o” zamiri
cümle içinde büyük harfle yaz›lmaz ve kendisinden sonra gelen ekler kesme iflaretiyle ayr›lmaz.
• Millet, boy, oymak adlar›: Türk’üm, Alman’s›n›z,
‹ngiliz’den, Rus’mufl, O¤uz’un, Kazak’a...
• Devlet adlar›: Türkiye Cumhuriyeti’ni, Osmanl›
Devleti’ndeki, Amerika Birleflik Devletleri’ne...
• Din ve mitoloji ile ilgili özel adlar: Allah’›n, Tanr›’ya, Cebrail’den, Zeus’u...
• K›ta, deniz, nehir, göl, da¤, bo¤az, geçit, yayla;
ülke, bölge, il, ilçe, köy, semt, bulvar, cadde, sokak vb. co¤rafyayla ilgili yer adlar›: Asya’n›n,
Marmara Denizi’nden, Akdeniz’i, Meriç Nehri’ne, Van Gölü’ne, A¤r› Da¤›’n›n, Çanakkale
Bo¤az›’n›n, Zigana Geçidi’nden, Uzunyayla’ya,
Türkiye’dir. Yer bildiren özel isimlerde k›saltmal› söyleyifl söz konusu oldu¤u zaman ekten önce
kesme iflareti kullan›l›r: Hisar’dan, Bo¤az’dan...
• Gök bilimiyle ilgili adlar: Jüpiter’den, Venüs’ü,
Halley’in, Merih’e, Büyükay›’da, Yedikardefl’ten...
• Saray, köflk, han, kale, köprü, an›t vb. adlar›: Dolmabahçe Saray›’n›n, Çankaya Köflkü’ne, Sait
Halim Pafla Yal›s›’ndan, Ankara Kalesi’nden...
• Kitap, dergi, gazete ve sanat eseri (tablo, heykel,
müzik vb.) adlar›: Nutuk’ta, Safahat’tan, Kiral›k
Konak’ta, Sinekli Bakkal’›, Hürriyet’te, Resmî Gazete’de, Onuncu Y›l Marfl›’n›...
• Kanun, tüzük, yönetmelik, yönerge ve genelge
adlar›: Millî E¤itim Temel Kanunu’na, Medeni
Kanun’un, Atatürk Uluslararas› Bar›fl Ödülü Tüzü¤ü’nde, Telif Hakk› Yay›n ve Sat›fl Yönetmeli¤i’nin. Belli bir kanun, tüzük, yönetmelik kastedildi¤inde büyük harfle yaz›lan kanun, tüzük,
yönetmelik sözlerinin ek almas› durumunda kesme iflareti kullan›l›r: Bu Kanun’un 17. maddesinin c bendi... Yukar›da ad› geçen Yönetmelik’in
2’nci maddesine göre...
• Hayvanlara verilen özel adlar: Sar›k›z’›n, Karabafl’a, Pamuk’u, Minnofl’tan...
• Kurum, kurulufl, kurul ve ifl yeri adlar›na gelen
ekler kesmeyle ayr›lmaz: Türkiye Büyük Millet
Meclisine, Türk Dil Kurumundan, Türkiye Petrolleri Anonim Ortakl›¤›na, Dil ve Tarih-Co¤rafya Fakültesi Dekanl›¤›na, Hacettepe Üniversitesi
Rektörlü¤üne, Türk Dili ve Edebiyat› Bölümü Baflkanl›¤›n›n...
• Özel adlara getirilen yap›m ekleri, çokluk eki ve
bunlardan sonra gelen di¤er ekler kesmeyle ayr›lmaz: Türklük, Türkleflmek, Türkçü, Türkçülük,
Türkçe, Müslümanl›k, Hristiyanl›k, Avrupal›...
• Kifli adlar›ndan sonra gelen sayg› sözlerine getirilen ekleri ay›rmak için konur: Nihat Bey’e, Ayfle.
Han›m’dan, Mahmut Efendi’ye, Enver Pafla’ya...
• Unvanlardan sonra gelen ekler kesmeyle ayr›lmaz: Cumhurbaflkan›nca, Baflbakanca, Türk Dil
Kurumu Baflkan›na göre...
• K›saltmalara getirilen ekleri ay›rmak için konur:
TBMM’nin, TDK’nin, BM’de, ABD’de, TV’ye. Sonunda nokta bulunan k›saltmalarla üs iflaretli k›saltmalar kesmeyle ayr›lmaz. Bu tür k›saltmalarda
ek noktadan ve üs iflaretinden sonra, kelimenin
ve üs iflaretinin okunufluna uygun olarak yaz›l›r:
vb.leri, Alm.dan, ‹ng.yi; cm3e (santimetre küpe),
m2ye (metre kareye), 64ten (alt› üssü dörtten),...
• Ak›m, ça¤ ve dönem adlar›ndan sonra gelen ekler
kesmeyle ayr›lmaz: Eski Ça¤›n, Yükselme Döneminin, Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyat›na...
Kaynak: http://www.tdk.gov.tr adresinden 25.03.2009
tarihinde eriflilmifl ve özel adlar›n yaz›m› ile ilgili bölümden derlenmifltir.
”
36
Türkçe Biçim Bilgisi
Kendimizi S›n›yal›m Yan›t Anahtar›
1. c
2. a
3. b
4. c
5. d
6. e
7. a
8. c
9. e
10.d
Yan›t›n›z farkl›ysa “ Ço¤ul Ekinin Baflka Görevlerde Kullan›l›fl›” bölümünü tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Varl›klara Verilifllerine Göre
Adlar” bölümünü tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “ Adlar” bölümünü tekrar
okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “ Ço¤ul Ekinin Baflka Görevlerde Kullan›l›fl› “ bölümünü tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Adlar” bölümünü tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “ Adlar›n Cümledeki Görevleri” bölümünü tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Ad Tamlamas›” bölümünü
tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “ Adlar” bölümünü tekrar
okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “ Adlar” bölümünü tekrar
okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Ad Tamlamas›” bölümünü
tekrar okuyunuz.
S›ra Sizde Yan›t Anahtar›
S›ra Sizde 1
• Küçültme eki adlara, yerine göre, sevgi ya da ac›ma
anlam› katar:
Anneci¤im bayrama kaç gün var?
Babac›¤›m› pek özledim; ne gün gelecek?
fiu kad›nca¤›z› gördükçe içim s›zlar.
Bu cümlelerde anneci¤im, babac›¤›m› sözcüklerinde
sevgi; kad›nca¤›z sözcü¤ünde de ac›ma anlam› vard›r.
Kuflca¤›zlar ararlarm›fl,
Bulamazlarm›fl yiyecek;
Ne bir dar›, ne bir böcek,
Ben pek ac›r›m onlara. (K›fl Baba, Tevfik Fikret)
• Önemsizlik anlam› katar:
Beyefendi, çolu¤unun, çocu¤unun bafl›yçün
On parac›k sadaka ver; ihtiyar› sevindir. (Türk Saz›,
Mehmet Emin Yurdakul)
• Küçültme eki çeflitli anlamlar katarak ad›llara eklenir:
flu-n-ca¤›z, bu-n-ca¤›z...
Kimsecikler görmeden, burac›kta uyurum...
• -cik ekiyle türemifl baz› sözcükler küçültme anlam›ndan s›yr›larak somut varl›klara ad olmufltur:
gelincik, bademcik, k›z›lc›k, tatarc›k, arpac›k, maymuncuk, dipçik, kabarc›k, y›lanc›k, tomurcuk,elmac›k
(kemikleri)...
• Özel yer adlar› da vard›r:
Kalecik, Kuzguncuk, Gölcük, Osmanc›k, Ç›narc›k,
Germencik...
S›ra Sizde 2
Türkçede erkek adlar›yla difli adlar›n› ay›rt edecek bir
ek yoktur. Çok eski dönemlerde birkaç sözcü¤e, eklerle diflillik anlam›n›n kat›ld›¤›n› gösteren izlere rastlanmaktad›r:
han (Türk sultan›) - han›m (han’›n efli)
be¤ (bey) - begüm (beyin efli), bike
(Burhan-› Kat’›)
a¤a - a¤aca (a¤an›n efli)
ka¤an - katun
(Orhun Yaz›tlar›)
Ço¤alt›lamayan bu örnekler gösteriyor ki bugün oldu¤u gibi eski ça¤larda da Türkçe sözcüklerde erkeklik
ve diflilik kavramlar›n› belirtecek flekil geliflmemifltir.
Bunun içindir ki Türkçede bir varl›¤›n erke¤i için ayr›,
diflisi için ayr› adlar vard›r: erkek - kad›n, o¤lan - k›z,
day› - teyze, a¤abey - abla, ana - baba, gelin - güvey,
bald›z - kay›n, koyun - koç, keçi - teke, öküz - inek, ayg›r - k›srak...
Erke¤iyle diflisi için ayr› sözcükleri bulunmayan insan
adlar›; erkek, kad›n, k›z sözcüklerinin uygunlar›yla tümlenir: erkek aflç›, kad›n hizmetçi, hizmetçi k›z, k›z kardefl... Hayvanlarda bu ay›rma erkek, difli... sözcükleriyle
yap›l›r: erkek aslan, difli kaplan, baba hindi, difli kurt...
Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek
Kaynaklar
Banguo¤lu, T. (1990). Türkçenin Grameri, Türk Dil
Kurumu Yay›nlar›: 528, Ankara.
Ergin, M. (2004). Türk Dil Bilgisi, Bayrak Yay›nlar›,
‹stanbul.
Korkmaz, Z. (2003). Türkiye Türkçesi Grameri (fiekil
Bilgisi), Türk Dil Kurumu Yay›nlar›: 827, Ankara.
3
TÜRKÇE B‹Ç‹M B‹LG‹S‹
Amaçlar›m›z
N
N
N
N
N
Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra;
S›fatlar› tan›yabilecek, niteleme ve belirtme s›fatlar›n› s›n›fland›rabilecek,
Pekifltirmeli s›fatlar› tan›yabilecek,
Küçültme s›fatlar›n› ve s›fatlara gelen ekleri tan›yabilecek,
S›fat tamlamas›n› analiz edebilecek,
Adlaflm›fl s›fatlar› tan›yabileceksiniz.
Anahtar Kavramlar
•
•
•
•
•
S›fat
Niteleme s›fat›
Belirtme s›fat›
‹flaret s›fat›
Say› s›fat›
•
•
•
•
•
•
Belgisiz s›fat
Soru s›fat›
Unvan s›fatlar›
Pekifltirmeli s›fatlar
Küçültme s›fatlar›
S›fat tamlamas›
‹çerik Haritas›
Türkçe Biçim Bilgisi
S›fatlar
•
•
•
•
SIFATLAR
SIFAT TÜRLER‹
SIFAT TAMLAMASI
ADLAfiMIfi SIFAT
S›fatlar
N
SIFATLAR (ÖNADLAR)
A M A Ç
1
S›fatlar› tan›mak, niteleme ve belirtme s›fatlar›n› s›n›fland›rmak
Güzel çiçek, kokulu elma, dokuzuncu s›n›f, befl lira, flu ev... sözleri birer tamlamad›r. ‹kinci sözcükler add›r. Birinci sözcükler bu adlar›n nas›l olduklar›n› gösteriyor,
bu adlar› niteliyor: güzel, kokulu.
S›ras›n›, say›s›n›, yerini belirtiyor: dokuzuncu, befl, flu.
Varl›klar› niteleyen ya da belirten sözcüklere s›fat denir. S›fatlar görevleri bak›m›ndan ikiye ayr›l›r:
• Niteleme s›fatlar›
• Belirtme s›fatlar›
S›fat: Varl›klar› niteleyen ya
da belirten sözcüklerdir.
SIFAT TÜRLER‹
Niteleme S›fatlar›
Nevin’in solgun yanaklar›ndan akan yafllar maflrapadaki bulan›k suya kar›fl›yor;
ince dudaklar›n›n kenarlar›ndan s›zarak bo¤uk h›çk›r›klarla titreyen boynuna, gö¤süne daml›yordu.
(Reflat Nuri Güntekin)
Cümlede italik harflerle dizilmifl sözcükler, kendilerinden sonra gelen adlar› niteliyor; yani adlar›n nas›l olduklar›n› gösteriyor. Varl›klar› niteleyen; yani varl›klar›n durumlar›n›, biçimlerini, renklerini, özelliklerini gösteren sözcüklere niteleme
s›fat› denir.
S›fatlar›n anlat›ma katt›¤› de¤eri daha iyi anlamak için yukar›daki örne¤i s›fatlar› atarak okuyal›m. Eylem anlaml› iki s›fat› (akan, titreyen) atamay›z. Buna karfl›l›k
solgun, bulan›k, ince, bo¤uk s›fatlar› at›labiliyor; cümle bozulmuyor, anlat›mda
önemli bir aksakl›k da olmuyor. Yaln›z yanak, su, dudak, h›çk›r›k sözcükleriyle
adland›r›lan varl›klar›n nitelikleri, nas›l olduklar› anlafl›lmayaca¤› için imgede istenen biçimde canland›r›lam›yor. Bu deneme gösteriyor ki birer soyut kavram olan
s›fatlar -adlarla eylemler gibi- cümlenin ögesi de¤ildir. Görevi, cümledeki adlar› adlar›n gösterdikleri varl›klar›- türlü yönden tamlamakt›r.
Niteleme s›fat›: Varl›klar›
niteleyen; yani varl›klar›n
durumlar›n›, biçimlerini,
renklerini, özelliklerini
gösteren sözcüklerdir.
D‹KKAT
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
40
AMAÇLARIMIZ
N N
SIRA S‹ZDE
Türkçe BiçimAMAÇLARIMIZ
Bilgisi
‹ T ilgili
A P daha genifl bilgiyi, Tahir Nejat Gencan’›n D‹LB‹LG‹S‹(Ankara: Tek
S›fat konusuK ile
A¤aç Eylül Yay›nc›l›k, 2007) adl› kitab›nda bulabilirsiniz
K ‹ T A P
Belirtme
T E L ES›fatlar›
V‹ZYON
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
Belirtme s›fat›: Varl›klar›
türlü yönlerden belirten
sözcüklerdir.
Nitelenmemifl, bir adla ya da belirtici bir s›fatla tamlanmam›fl adlar belirtisizlik içinde kal›r:
A¤aç yefleriyor, çiçek aç›p meyve verecek.
‹NTERNET
Kufl uçacak.
Bal›k yüzer.
Bu cümlelerde adlar, nitelikleri gösterilmedi¤i; yerleri, nicelikleri belirtilmedi¤i
için s›n›rs›z bir genellik içindedir. Bu s›n›rs›z genellik, daha çok belirtici s›fatlarla k›s›l›nca varl›¤›n tan›nmas› kolaylafl›r. Varl›klar› türlü yönlerden belirten sözcüklere
belirtme s›fat› denir. Belirtme s›fatlar› görevleri bak›m›ndan flu bölümlere ayr›l›r:
• ‹flaret (‹m) s›fatlar›
• Say› s›fatlar›
• Belgisiz s›fatlar
• Soru s›fatlar›
‹flaret (‹m) S›fatlar›
Varl›klar› tan›tmak, göstermek için en kesin yol jestlerdir. Ancak yaz›da, jestler kullan›lmad›¤› için sözcüklerden yararlan›l›r.
Bu ev, flu a¤aç, o ›rmak, o tepe, flu duvar, bu çocuk ... örneklerinde bu, flu, o
sözcüklerini kullan›rken, çok kez, iflaret parmaklar›m›zla da varl›klar› gösteririz.
Anlamca birbirine yak›n olan bu üç iflaret sözcü¤ü aras›ndaki ayr›mlara dikkat edelim: bu çocuk, flu çocuk, o çocuk; bu ev, flu ev, o ev ...
Örneklerde de görüldü¤ü gibi “bu” sözcü¤ünü yak›n için, “flu” sözcü¤ünü biraz daha uzak için, “o” sözcü¤ünü de daha uzak için ya da göz önünde bulunmayan varl›klar› göstermek için kullan›r›z. Ancak bu kullan›m ayr›m› kesin de¤ildir.
Eflit durumlarda bu sözcükler birbirinin yerine de kullan›labilir. Ancak geçmifl konular için “bu” , sonra gelecekler için “flu” ayr›m›n›n gözetilmesi do¤ru olur.
• ‹flaret s›fatlar›n›n belirttikleri adlara, kavramlara duygu de¤eri katmak için
kullan›ld›klar› da olur:
Halk bizim için hâlâ o eski meçhul, hâlâ o çözülmez bilmece...
(Falih R›fk› Atay)
Ses yok, haber yok. Sessizlik ve habersizlik ümitsizli¤e dönmek üzere. Neden susar bu Anadolu? Neden bir kelimesi duyulmaz bu Mustafa Kemal’in? Hilali Ahmer’e gidiyoruz düflünen düflünene.
(Falih R›fk› Atay)
• Yinelenen görevdefl ögeleri belirtirken anlat›ma kat›lan duygu abart›lm›fl olur:
Yana¤› gülgûn ü lalin dudaklar
O simin sak o ter sib-i zenahlar.
(Afl›kpaflazade Tarihi, XV.)
• ‹flaret s›fatlar›yla belirttikleri adlar aras›na tamlay›c› sözcükler girer: bu yaramaz çocuk, flu ele avuca s›¤maz çocuk, o k›rm›z› boyal› ev ...
“‹flte” sözcü¤ü iflaret s›fatlar›n› pekifltirir: iflte flu bahçe, iflte bu adam ...
SIRA S‹ZDE
1
SIRA S‹ZDE
‹flaret s›fatlar›n›n
eski biçimlerini araflt›r›n›z.
D Ü fi Ü N E L ‹ M
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
S O R U
D‹KKAT
D‹KKAT
3. Ünite - S›fatlar
41
Varl›klar›, say› ile ilgili çeflitli yönlerden belirten sözcüklerdir. Say›lar›n bafllang›c›
s›f›rd›r. Say›lar, s›f›r›n üstünde ve alt›nda sonsuzlu¤a uzar gider. Dilimizde say›lar
onlu düzene ba¤l›d›r.
As›l Say›lar: Varl›klar›n say›lar›n› bildiren sözcüklerdir: befl parmak, yetmifl iki
kurufl, on bin alt› yüz k›rk kilo, befl buçuk milyon lira ...
As›l say›lar yap›lar› bak›m›ndan üç çeflittir:
SIRA S‹ZDE
Bir sözcüklü say›lar: bir, befl, on, yirmi, doksan, yüz, bin ...
S›fat tak›m› biçiminde olan çarp›ml› say›lar: üç yüz, yedi bin, dokuz yüz,
seksen bin, befl yüz milyon ...
D Ü fi Ü N E L ‹ M
Öbekleflmifl, toplaml› say›lar: on iki, k›rk üç, altm›fl befl, yüz on dokuz, bin
yüz k›rk alt›, üç bin alt›, yüz otuz iki, k›rk sekiz milyon dört yüz
on alt› bin sekiz
S O R U
yüz elli üç ...
Say› s›fatlar›: Varl›klar›, say›
ile ilgili çeflitli yönlerden
belirten sözcüklerdir.
Say› S›fatlar›
D‹KKAT
• Say›lar›n her sözcü¤ü ayr› yaz›l›r.
• Aralar›na bir say› s›¤d›r›lmas› kayg›s› varsa bütün say›lar bitiflik de yaz›labilir:
yediyüzdoksansekizbinalt›yüzyetmifldört Türk Liras› ...
SIRA S‹ZDE
• Rakamlara gelen ek kesme ( ’) iflareti ile ayr›l›r. 145’ten 23’ü ç›karal›m, 1919’da bafllayan Kurtulufl ... , 6418’in yar›s› ... ,1958’lilerin yoklamas› ...
AMAÇLARIMIZ
N N
• As›l say›lar, varl›klar›n say›lar›n› belirttikleri için kurduklar› tamlamalardaki
adlar›n ço¤ullanmamas› gerekir. Ancak say›lar ve say›larla kurulan s›fat tamK ‹ T A P
lamalar› birer toplam, birer deyim, birer terim de¤erinde
klifleleflmifl olunca
-ler ekiyle ço¤ullan›r: k›rklar, yediler, binler, on binlerin dönüflü, üç büyükler toplant›s›, k›rk haramiler, üç aylar, yedi deliler, Beflevler ...
TELEV‹ZYON
• Say› s›fatlar›ndan sonra gelen adlar, daha önce geçen tümleyenlerine
uymak
için de ço¤ullan›rlar:
Size karfl› erkeklerin haiz olduklar› bir haklar›n› söyleyeyim.
(Cad› , Hüseyin
Gürp›nar)
‹ N T E R NRahmi
ET
• As›l say›lar, ülefltirme anlam›nda kullan›l›nca ya da ayr› varl›ktaki say› ile ilgili fleyleri anlatma durumunda olunca tümlenenler ço¤ul kullan›l›r:
Y. ile V. iki elleriyle kalçalar›n› tutarak sars›la sars›la gülüyorlard›.
(Billur Kalp, Hüseyin Rahmi Gürp›nar)
• Belirtme s›fat› “bir”den sonra kimi sözcüklerin ço¤ullanmas› anlat›ma abart› katar:
Ben onu bir yerlere içgüveyisi veremem.
(Tutuflmufl Gönüller, Hüseyin Rahmi Gürp›nar)
• Abartmayla ço¤ullanm›fl say›lar›n belirttikleri adlar da ço¤ul olabilir:
Binlerle, binlerle liralar verdiler.
(Eflkiya ‹ninde, Hüseyin Rahmi Gürp›nar)
• Yar›m, çeyrek gibi nicelik bildiren sözcükler de say› s›fat› görevindedir: yar›m saat, yar›m elma, yar› gece, çeyrek saat, iki buçuk kilo ...
• As›l say›larla belirtilmifl ölçü ve tart› tamlamalar› birer belirtme s›fat› gibi kullan›l›r: üç metre kumafl, iki kilometre yol, on befl kilo fleker...
S›ra Say›lar›: Varl›klar›n s›ralar›n› belirten say›lard›r: onuncu y›l, beflinci s›n›f,
yirmi sekizinci okul, alt›nc› ev ...
• Ünsüzle biten as›l say›lar›n sonuna -inci eki gelir: birinci, üçüncü, beflinci,
dokuzuncu, sekizinci, yetmiflinci, yüzüncü...
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
42
Türkçe Biçim Bilgisi
• Ünlüyle bitenlerde iki ünlünün yan yana gelmemesi için -i düfler: ikinci, alt›nc›, on yedinci, yirminci, ellinci ...
• Her ek gibi -inci eki de ünlüler uyumuna göre de¤iflir: birinci, k›rk›nc›, dokuzuncu, yüzüncü ...
• Rakamdan sonra gelen nokta, -inci ekinin yerini tutar: XVII. yüzy›l, 3. s›n›f,
V. kilometre ...
• “‹lk” sözcü¤ü “birinci” sözcü¤ü yerine kullan›l›nca s›ra say›s› görevinde kullan›lm›fl olur.
• “kaç›nc›, onuncu, ortanca ...” sözcükleri de s›ra anlaml›d›r.
SIRA S‹ZDE
2
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
-(I)ncI ekinin
eski
biçimlerini araflt›r›n›z.
SIRA
S‹ZDE
Ülefltirme Say›lar›: Varl›klar›n eflit bölümlere ayr›ld›¤›n› belirten say›lard›r:
Ü fi Ü N E L ‹ M
üçer elma,Don
ikifler lira, alt›flar dönüm, dörder arkadafl, yüz elli sekizer ...
• Ülefltirme say›lar› -er ekiyle türer. Bu ek, ünsüzlerle biten as›l say›lardan
O R Ukal›n hecelerden sonra -ar olur: birer, üçer, yüzer, biner; otuzar,
sonra S-er;
k›rkar, doksanar ...
• Çarp›ml›
say›lar “befl yüz-er, elli bin-er, sekiz bin-er...” veya “befl-er yüz, elliD‹KKAT
fler bin, sekiz-er bin ...” biçiminde türer.
Yar›m, az, tek, kaç, çift, birkaç... sözcüklerinin ülefltirme biçimleri de yar›mflar,
S‹ZDE
azar azar, SIRA
teker,
kaçar, çifter çifter, birkaçar ... biçimlerinde türer:
Birkaçar kadehle neflelendik.
N N
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
AMAÇLARIMIZ
(Eflkiya ‹ninde, Hüseyin Rahmi Gürp›nar)
Bizim çifter çifter hizmetçimiz yok ya...
(Billur Kalp, Hüseyin Rahmi Gürp›nar)
• “milyon,
gibi büyük say›larla öbekleflmifllerde öncül say›lar ülefltirme
K ‹ Tmilyar...”
A P
ekini al›r: yedifler milyon, on sekizer milyar, sekiz yüz k›rk alt›flar milyon ...
• Ülefltirme say›lar›yla kurulan s›fat tamlamalar›nda adlar ço¤ullanmaz: onar
lira...
TELEV‹ZYON
Kesir Say›lar›: Varl›klar›n bölümlerini belirten say› öbekleridir: dörtte üç, onda dokuz, yüzde on iki, binde bir, yüzde befl faiz ...
• Kesir say›lar›, birinci say›ya gelen -de ekiyle türer. -de eki, ünlülerin uyumuTERNET
na ve‹ N ünsüzlerin
benzeflmesine göre de¤iflerek -de, -da; -te, -ta olabilir: binde alt›, otuzda dört, dörtte iki, 10516’da 295 hisseli ...
• -de ekini alan say›lar, varl›¤›n kaça bölündü¤ünü, sonra gelen say›lar bundan kaç bölümün söylenmek istendi¤ini anlatmaya yarar.
Topluluk Say›lar›: Toplulu¤u gösteren sözlerdir: ikiz kardefller, üçüzlerin biri, dördüz do¤urmak, Kanadal› beflizler ...
Belgisiz S›fatlar
Belgisiz s›fatlar: Varl›klar›
tam olarak de¤il de afla¤›
yukar› belirten sözcüklerdir.
Varl›klar› tam olarak de¤il de afla¤› yukar› belirten sözcüklerdir: birkaç ö¤renci,
bütün insanlar, bir kimse, her çocuk, baflka gün, kimi kez, birçok, birtak›m, herhangi bir, hiçbir, baz›, falan ...
Belgisiz s›fatlar›n belirttikleri adlar›n ço¤ullan›p ço¤ullanmamalar› kurallara
ba¤l›d›r:
• Her, birkaç, hiçbir, her bir, herhangi bir, biraz ... s›fatlar›n›n belirtti¤i adlar
ço¤ullanmaz:
Her koyun kendi baca¤›ndan as›l›r.
(Atasözü)
43
3. Ünite - S›fatlar
Seçimlerde hür vatandafll›k hakk›n› kullanan hiçbir seçmen seza görmez.
(Falih R›fk› Atay)
• Ancak daha önce geçmifl sözcüklerle uyum sa¤lanmas› için ço¤ullanmas›
gereken cümleler olabilir:
Lord Byron gibi, Victor Hugo gibi Alfred de Musset gibi, her kitaplar› iki üç y›lda bir kere üç yüz bin nüsha bas›lmakta olan ...
(Nam›k Kemal)
• Bütün, birtak›m ... belgisiz s›fatlar›n›n tamlad›¤› adlar ço¤ul olur: bütün insanlar, birtak›m kimseler ...
“Bir” sözcü¤ü hangi durumlarda say› s›fat›, hangi durumlarda belgisizSIRA
s›fat S‹ZDE
olarak kullan›l›r?
SIRA S‹ZDE
3
• Bir sözcü¤ünün cümleye katt›¤› anlama göre vurgusu da farkl› olur:
D Ü fi Ü N E L ‹ M
Bir kalem ald›m. Vurgusuzdur (herhangi bir anlam›nda), belgisiz s›fatt›r.
Hastan›n yan›nda bir kifli kalabilir. Vurguludur, say› s›fat›d›r.
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
Bir f›rt›na, bir sa¤anak, bir dolu!.. Nereye s›¤›naca¤›m›z› bilemedik.
Kuvvetli
belirtme vurgusuyla söylenir, abart›l› bir niteleme özelli¤i vard›r.
S O R U
Bir ev alm›fl ki görmelisin. Çok güzel anlam›nda niteleme özelli¤i
vard›r.
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
S O R U
D‹KKAT
N N
N N
Varl›klar›n durumlar›n›, yerlerini, say›lar›n› soru yoluyla belirtmek için kullan›lan
AMAÇLARIMIZ
sözcüklerdir.
Nas›l çocuk?
Hangi okul?
K ‹ T A P
Kaç kurufl?
Ne zaman?
K ‹ T A P
Ne biçim söz?
Ne türlü davran›fl?
• Ne s›fat›n›n soru görevinden s›yr›larak anlat›ma abart› katt›¤›
T E L E V ‹ Zs›k
Y O Ngörülür:
Ne fland›r hak yolunda halka bezl-i can edip durmak
TELEV‹ZYON
Ne devlettir flehid-i zi-hayat olmak bu âlemde.
(Nam›k Kemal)
Ne kadar para verdiniz?
‹NTERNET
Ne gibi kitaplar ald›n›z?
SIRA S‹ZDE
• Ne s›fat› ile kurulan yan›ts›z soru tak›mlar› olumsuzluk anlam› sezdirebilir:
Ne çare? (Çare yok.)
Ne hakk› var? (Hakk› yok.)
Ne fayda? (Fayda yok, faydas›z.)
Ne vazifem? (Vazifem
D Ü fide¤ildir.)
ÜNEL‹M
• Kaç sözcü¤ü varl›klar›n say›lar›n› belirtme sorusudur; eklerle türeyerek s›ra,
ülefltirme ve kesir say›lar›n› bulmam›za yard›mc› olur: kaç›nc› kat, kaçar liS O R U
ra, kaçta kaç hisse...
AMAÇLARIMIZ
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
‹NTERNET
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
D‹KKAT
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
Soru s›fatlar›: Varl›klar›n
durumlar›n›, yerlerini,
AMAÇLARIMIZ
say›lar›n› soru yoluyla
belirtmek için Kkullan›lan
‹ T A P
sözcüklerdir.
TERNET
• Ne soru s›fat› “kadar, denli, gibi, biçim...” sözcükleriyle‹ Nöbekleflebilir:
Soru sözcükleri:
Bir ad› belirtince s›fat olur.
Bir ad›n yerini tutunca ad›l olur.
S›fatlar›, eylemleri k›s›nca ya da güçlendirince belirteç olur.
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
D ‹ K “çok”
K A T anlam›nda
“Fazla” sözcü¤ü “artan, gere¤ini aflan” gibi bir anlam tafl›r. Bu nedenle
SIRA S‹ZDE
kullan›lmas› do¤ru de¤ildir.
Soru S›fatlar›
SIRA S‹ZDE
N N
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
TELEV‹ZYON
44
Türkçe Biçim Bilgisi
Unvan (San) S›fatlar›
Unvan (San) s›fatlar›:
‹nsanlar›n rütbe, derece,
görev ve sosyal durumlar›na
göre adlar›na tak›lan sayg›
ve tan›tma sözleridir.
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
4
‹nsanlar›n rütbe, derece, görev ve sosyal durumlar›na göre adlar›na tak›lan sayg›
ve tan›tma sözleridir. Bu s›fatlar da bir çeflit niteleme s›fat›d›r.
Unvan s›fatlar›n›n adlarla kullan›l›fllar› flöyledir:
• Unvan s›fatlar›, bütün s›fatlar gibi adlardan önce gelir: Bay Turgut, Bayan
Sevim, fiehzade Cem, Aksak Timur, Y›ld›r›m Beyaz›t, Deli Petro, Doktor
Baykal, Mareflal Çakmak, Ulu Önder Atatürk...
• Ancak adlardan sonra gelen unvan s›fatlar› da vard›r: Nam›k Kemal Bey, Nigar Han›m, Ali Day›, Zeynep Hatun, Ziya Pafla, Ahmet Mithat Efendi, Dursun Onbafl›, Mehmet A¤a, Elif Bac›...
• Hem addan önce hem de sonra gelen unvan s›fatlar› da vard›r: Sultan Murat, Kösem Sultan, Fatih Sultan Mehmet, Valide Sultan; O¤uz Han; Han Ahmet; Çelebi Mehmet, Evliya Çelebi; Osman Gazi; Gazi Osman Pafla; Ali Hoca; Hoca Ali...
SIRA S‹ZDE
Unvan s›fatlar›n›n
ilk harfi büyük mü, küçük mü yaz›l›r, araflt›r›n›z.
N
Pekifltirmeli S›fatlar
AM AÇ
2
D Ü fi Ü N E L ‹ M
Pekifltirmeli s›fatlar› tan›mak
S O R U
S›fatlar, belirteçlerle derecelendikleri gibi kimi ön eklerle de pekifltirilir: yemyeflil
D‹KKAT
ova, ipince bir
kalem, tertemiz, kaskat›, bembeyaz, besbelli, apak...
Bitkin bedeni ile dipdinç dima¤›, karfl›mda müthifl tezat hâlinde duruyordu.
N N
SIRA S‹ZDE
(Atatürk’ün Hastal›¤›, Ruflen Eflref Ünayd›n)
• Baz› niteleme s›fatlar›n›n ilk ünlü sesine kadar olan k›sm› /m/, /p /, /r/, /s/
harflerinden uygun olan› ile kapan›r ve bir ön ek biçimine gelerek s›fat›n
AMAÇLARIMIZ
bafl›na eklenir: bem-beyaz, k›p-k›z›l, ter-temiz, dos-do¤ru...
• Bir ünlü ya da bir -›l artmas›yla flu biçimde pekiflenler de vard›r: sapasa¤lam, düpedüz, ç›r›lç›plak, yapayaln›z...
K ‹ T A P
• Bunlara yak›n biçimde öbekleflmifl adlar da vard›r: güpegündüz, tortop, çepeçevre...
• S›fatlar, kendilerinden yap›lm›fl bu ön eklerle pekifltirildikleri gibi yinelenme
TELEV‹ZYON
(ikileme) yoluyla da pekiflirler: kara kara gözler, iri iri karpuzlar , türlü
türlü insanlar...
K›z›l k›z›l develer.
‹NTERNET
(Dede Korkut)
Serin serin Kapal›çarfl›
C›v›l c›v›l Mahmutpafla
Güvercin dolu avlular
(Orhan Veli Kan›k)
• ‹kileflmifl adlar da pekifltirme s›fat› olarak kullan›labilir:
Tavla tavla flahbaz atlar›m sana binit olsun.
Katar katar develerim sana yüklet olsun.
(Dede Korkut)
3. Ünite - S›fatlar
• Yinelenen s›fatlar›n birincisine soru eki kat›l›nca pekifltirme daha canl› olur:
Burada (Bolu ormanlar›nda) ikinci bir Bursa do¤uyor. Bir Bursa ki havas›, f›rdolay› çam ormanlar›yla çevrilmifl olmas›ndan ve denize 710 metre yükseklikte
bulunmas›ndan dolay› temiz mi temiz, sa¤lam m› sa¤lam...
(Refik Halit Karay)
• Yinelenmifl adlar -ikilemeler- da çokluk bildiren pekifltirme anlaml› s›fat
olur: kucak kucak çiçek, avuç avuç para, bardak bardak flerbet, dilim dilim
kavun...
Salk›m salk›m tan yelleri esti¤inde...
katar katar develer...
(Dede Korkut)
• Yak›n anlaml› sözcüklerin yinelenmesiyle ve yak›flt›rma ikizlemeleriyle de
pekifltirme anlam› elde edilir: anl› flanl› bir zafer, iri yar› bir genç, k›r›k dökük, yar›m yamalak, abuk sabuk, süklüm püklüm, yorgun arg›n, ulu orta,
kaba saba, aç›k saç›k, boz bulan›k, kara kuru, irili ufakl›, ileri geri...
• ‹kileme ve ikizleme biçiminde belirteçler de pekifltiricidir:
Derin derin düflündü.
Üçer üçer s›raland›k.
Kofla kofla gidiyorduk.
A¤laya s›zlaya anlatt›.
Düfle kalka hasta-i gam...
(fieyh Galip, XVIII.)
N
Küçültme S›fatlar›
A M A Ç
3
Küçültme s›fatlar›n› ve s›fatlara gelen ekleri tan›mak
S›fatlar›n anlamlar›, dereceleme ve pekifltirme yollar›yla kuvvetlendi¤i gibi eklerle
de küçültülebilir: güzelce ev, k›sac›k boy, ekflimsi, mavimt›rak...
Yukar›daki örneklerin anlam› fludur:
Güzelce = oldukça güzel, k›sac›k = hayli k›sa, ekflimsi = biraz ekfli, çok ekfli de¤il; mavimt›rak = maviye çalar...
• Küçültme ekleri örneklerde görüldü¤ü gibi -ce, -cik, -imsi, -(i)mtrakt›r. Bu
eklerden -ce, ünlü uyumuna ve ünsüzlerin benzeflmesine göre de¤iflerek
-ce, -ca, -çe, -ça olur: serince, uzunca, sertçe, y›k›kça, düzgünce, geniflçe...
• Bu ekin konuflma dilinde -cene biçiminde uzat›lm›fl› da görülür: güzelcene,
düzgüncene...
• -cik eki, ünlü uyumuna ve benzeflmeye göre de¤iflebilir; -cek de olur. Sözcük sonlar›ndaki /k/ çok kez düflürülür: k›sac›k, yavrucuk, yavrucak, büyücek, çabucak, ufac›k...
• Bir heceli birkaç sözcükte, ekten önce /i/, /a/ geldi¤i görülür: bir-i-cik , az›-c›k, dar-a-c›k...
• Küçük, k›sa, ufak, az gibi asl›nda küçüklük anlam› veren s›fatlara -cik eki
afl›r›l›k anlam› katar: küçücük = çok küçük, ufac›k = çok ufak, az›c›k = çok
az, körpecik = pek körpe...
‹çinde ›l›k, incecik bir ürperti vard›...
(Yer Demir, Gök Bak›r, Yaflar Kemal)
• -cik eki, “bura, flura, ora” ad›llar›na yak›nl›k anlamlar› katar:
fiurac›kta, köfle bafl›ndaki evde.
• -cek eki zaman belirteçlerini de pekifltirir: demincek, çabucak...
45
46
Türkçe Biçim Bilgisi
• Ekin -cecik, -cicik biçiminde uzad›¤› da olur: hemencecik, ufac›c›k, yak›ncac›k...
• -(i)msi eki, sözcüklerin son hecesine uyar. Ünlülerle biten sözcüklerde /i/
düfler:yeflil-imsi, mor-umsu, sar›-ms›, mavi-msi, ac›-ms›, kekre-msi, tatl›-ms›,
kadife-msi, köylü-msü, çoban-›ms›...
• -si olarak da kullan›m› vard›r:
Bu k›r saçl› adam›n çocuksu hâllerinden hoflland›¤› için...
(Nilgün, Refik Halit Karay)
• -(i)mt›rak eki ünlü uyumuna ayk›r›d›r. ‹nce ünlülü sözcüklerden sonra da
kal›nl›¤› de¤iflmez: ekflimt›rak, ac›mt›rak...
N
SIFAT TAMLAMASI (SIFAT TAKIMI)
AM AÇ
4
S›fat Tamlamas› (S›fat
Tak›m›): S›fat›n adlar› ya da
ad›llar› tamlamas›yla ortaya
gelen söz öbe¤idir.
S›fat tamlamas›n› analiz etmek
• S›fatlar›n as›l görevi adlar› tamlamakt›r: engin deniz, k›rm›z› çiçek, yi¤it Türk,
on iki ö¤renci, beflinci s›n›f, birkaç kurufl, Mithat Pafla, Nasrettin Hoca...
• S›fatlar ad›llar› tamlar: zengin kimseler...
• S›fat›n adlar› ya da ad›llar› tamlamas›yla ortaya gelen söz öbe¤ine s›fat tamlamas› (s›fat tak›m›) denir. S›fat tamlamalar›, kurulufl eki almaz; bu bak›mdan tak›s›z ad tamlamas›na benzer.
aslan asker, alt›n kalem, demir bilek, yün kumafl...
yi¤it asker, güzel kalem, kuvvetli bilek, sa¤lam kumafl...
Yukar›daki örneklerden birinci sat›rdakiler tak›s›z ad tamlamas›d›r. ‹kinci sat›rdakiler ise s›fat tamlamas›d›r. Bunlar, ancak tümleyen sözcüklerin çeflidine göre
adland›r›l›r. S›fat tamlamalar›nda s›fat önce, ad sonra gelir. Ancak sövme, afla¤›lama ve azarlamalarda s›fat›n addan sonra geldi¤i de olur. Sonra gelen s›fat iyelik eki
al›r; bu suretle de belirtisiz ad tamlamas› durumuna girer:
Yalvard›lar... Temür bedbaht› kendilerine uydurdular.
(Afl›kpaflazade Tarihi, XV.)
Bunlar› bizim hizmetçi budalas› yapm›fl.
Aykut yaramaz› gene kitaplar› alt üst etmifl.
Ad tamlamalar› gibi durum ekleriyle de çekimlenirler: Temür bedbaht›n›, hizmetçi budalas›na, Aykut yaramaz›ndan...
• S›fat tamlamalar› -her tamlama bir ad say›ld›¤› için- ad tamlamalar›nda
tümleyen ve tümlenen de olurlar: komflunun güzel evi, güzel evin kap›s›,
güzel evin aç›k kap›s›...
• Her tamlama -söz dizimi bak›m›ndan- bir bütün, bir ad say›l›r ve çekimlenir:
güzel kalem; güzel kalemleri, kalemlerinizi, kalemlerim, kalemlerini, kalemlerinden, kalemlere...
Türer: yeni elbiseli çocuk
• Bir s›fat, görevdefl birkaç ad› niteler ya da belirtir:
Genifl odalar, sofalar, salonlar pek güzel döflenmiflti.
fiu kitaplar›, defterleri, dosyalar› yerlerine kald›r›n›z.
• Durum ekleriyle çekimlenmifl s›fat tamlamalar›n›n baflka bir ad› niteledikleri de görülür:
Az say›da arkadaflla gezmeye gittiler.
• Bir tamlamada art arda birkaç s›fat gelebilir. Bir ad› tamlayan s›fatlardan:
3. Ünite - S›fatlar
Bir türden olanlar virgülle, uygun ba¤laçlarla s›ralan›r:
Uslu, terbiyeli, genç ve bilgili bir adam.
Hem güzel hem kokulu gül...
• S›fatlar ayr› türlerden ise önce belirtme, sonra niteleme s›fatlar› gelir:
fiu büyük bahçe...
Her yi¤it asker...
Karfl›daki k›rm›z› ev...
• “Bir” sözcü¤ünün belirtme görevine önem verilmek istenince s›fatlar›n yerleri de¤iflir:
bir güzel çiçek - güzel bir çiçek
bir çal›flkan ö¤renci - çal›flkan bir ö¤renci...
Niteleme s›fatlar› birden fazla olunca ya da belirtmeyi güçlendirmek gerekince
belirtme s›fat› sonra gelebilir ve böylece belirtmeye önem kazand›r›r:
Yan›mdaki uzun masaya, kad›nl› erkekli on kifli birden geldi.
(Aziz Nesin)
Dar, kirli, bak›ms›z bu sokaklar› kim temizleyecek?
K›rm›z› kap›l› flu ev...
• Ortaç görevli niteleme s›fatlar›, belirtmelerden önce gelir: dün gelen iki konuk, uçaktan inecek her yolcu...
Sizi arayan o adam gene geldi.
• Tamlama kuran s›fatlarda sözcük vurgusu daha belirgin olur: coflkun dere,
korkak çocuk, güzel çiçek, bofl oda, hangi arkadafl...
ADLAfiMIfi SIFATLAR (SIFATLARIN AD G‹B‹
KULLANILMASI)
N
A M A Ç
5
Adlaflm›fl s›fatlar› tan›mak
Her s›fat›n ana görevi bir varl›¤› nitelemek, belirtmek; yani bir ad› tamlamakt›r. S›fatla ve adla kurulan tamlamaya s›fat tamlamas› denir. Her s›fat tamlamas›nda temel sözcük add›r. S›fat, onun anlam›n› tamlar.
Dünyan›n de¤iflmez ilkelerinden biri de fludur: Az emek, çok ifl. Bütün çabalar
buna yönelmifltir. Fabrikalar, makineler, bütün uygar bulufllar, durmadan sürüp
giden araflt›rmalar, hep bunu sa¤lamak içindir. “Az emek”in dilde de önemi sonsuzdur. Az sözcükle çok nesne anlatmak, anlamca bir eksiklik b›rakmamak üzere
elden geldi¤ince sözcük atarak anlat›m› k›saltmak önemli bir baflar›d›r. Kolayca
anlafl›lacak durumlarda s›fat tamlamas›ndan ad düfler, anlam›yla eki s›fata geçer.
Çal›flkan insanlar baflar› gösterir.
Çal›flkanlar baflar› gösterir.
Çal›flkan insanlar s›fat tamlamas›ndan insan sözcü¤ü düflmüfl, anlam›yla ço¤ul
eki çal›flkan s›fat›na geçmifltir. “‹nsan” ad›n›n anlam›n› içine alan çal›flkan sözcü¤ü -asl›nda s›fat olmakla birlikte- bu cümlede adlaflm›flt›r:
“Zenginler, yoksullar› düflünmelidir.” cümlesindeki zenginler, yoksullar› sözcüklerinin anlam› aç›kt›r:
Zengin insanlar, yoksul kimseleri düflünmelidir, demektir.
Kolayca ve iyice anlafl›laca¤› için adlar düflmüfl; anlamlar› ekleriyle birlikte kendilerine geçmifltir. Bütün s›fatlar -kolayca ve iyice anlafl›lmak kofluluyla- bu flekilde adlafl›r.
47
48
Türkçe Biçim Bilgisi
Kimi s›fatlar›n adlaflma derecesi giderek artar; ay›rt edilemez olur. Böylelerini
konulufl anlam›na göre de¤il kullan›l›fl›na uygun olan›yla de¤erlendirmek gerekir.
Çekim eki alan her s›fat adlaflm›flt›r.
Adlaflm›fl yal›n s›fatlar da çoktur:
Yayladan inerken bir güzel gördüm
A¤lar melil melil bilmem nedendir?
Ak yerine karalar› bafl›na
Ba¤lar melil melil bilmem nedendir?
SIRA S‹ZDE
(Karacao¤lan)
SIRA S‹ZDE
Hikâye, söyleyenin ve dinleyenin heyecan›n› art›rarak gelifliyordu.
(Atatürk’ün Hastal›¤›, Ruflen Eflref Ünayd›n)
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
Akflamlar›
D Ü fi Ü“serin”e
N E L ‹ M yavafl yavafl “so¤uk” deme¤e bafllad›k. A¤aç yapraklar› aras›nda solmufllar bile var.
(Falih R›fk› Atay)
S O R U
Yüzde yetmifli okur yazar olmayan bir memlekette...
D ‹ K K cümlede
AT
Adlaflm›fl s›fatlar,
bir addan hemen önceye rastlarsa bir s›fat tamlamas› gibi olur.
Böyle olmad›¤›n› göstermek için adlaflm›fl s›fattan sonra virgül konur:
So¤uk, ellerimizi
dondurdu.
SIRA S‹ZDE
Adlaflm›fl s›fatlardan sonra virgül koymamak anlat›m bulan›kl›¤›na sebep olabilir:
Yaral› doktora minnetle bakarak: “Beni kurtard›n›z; teflekkür ederim”, dedi.
AMAÇLARIMIZ
Örnekte yaral›
olan›n kim oldu¤u belli de¤ildir.
N N
Adlaflm›fl S›fatlar›n Cümledeki Görevleri
K ‹ T A cümlede
P
Adlaflm›fl s›fatlar,
ad gibidir:
• Özne olur:
H›rs›z, Mehmet’e do¤ru geliyordu.
TELEV‹ZYON
(Reflat Nuri Güntekin)
Büyük buyurur, küçük yapar.
Çal›flan kazan›r...
• Nesne
‹ N T Eolur:
RNET
Tembeli babas› da sevmez.
Yaramaz› gördünüz mü?
Zaman yeniyi do¤urmak için eskiyi bütün h›flm›yla öldürür.
(‹ffet, Hüseyin Rahmi Gürp›nar)
• Tümleç olur:
‹nsan›n söylemezinden, suyun flarlamaz›ndan kork.
(Atasözü)
Usludan örnek al.
Haylaza bakma.
Yedincide dur.
... derim de pek az kimse inanm›fla benzer, birçoklar› gülere benzer.
(Falih R›fk› Atay)
• Edimi niteleyerek eylemlere belirteç olur.
• Ad tamlamalar›nda tümleyen olur: çal›flkan›n notu, birço¤unun anlay›fl›, binin yar›s›, ö¤renci s›ras›...
• Ad tamlamalar›nda tümlenen olur: s›n›f›n çal›flkan›, ulusun sevgilisi,
dünya güzeli, adam›n biri, sözün do¤rusu...
3. Ünite - S›fatlar
Ovan›n yeflili, gö¤ün mavisi
Ve minarelerin en ilahisi...
(Ahmet Hamdi Tanp›nar)
• Adlar gibi hitap ve ünlem de olur:
Dolafl da y›rt›c› arslan kesil behey miskin!
Niçin yat›p kötürüm tilki olmak istersin?
Elin kolun tutuyorken çal›fl kazanmaya bak
Ki ara¤›nla geçinsin senin de bir yatalak!
(Mehmet Akif Ersoy)
• Ek eylem alarak cümlenin yüklemi olur:
Tanr› uludur!
Pek naziksiniz.
Çok güzelmifl. Orhan beflincidir. ...
• Yüklemi s›fat olan cümleler devrik de olur:
Aç›kt›r pencere.
Güzeldir bugün hava.
Üzgünmüfl Yalç›n. ...
Bu cümlelerden ek eylem düflünce kimileri s›fat tamlamas›na benzeyebilir. Bu
benzerli¤i; konuflmada belirtme vurgusu, yaz›da da s›fattan sonra konacak virgül
önleyebilir:
Güzel, bugün hava.
Aç›k, pencere.
Üzgün, Yalç›n. ...
• Adlaflm›fl ortaçlar da özne ve tümleç olur; ek eylem alarak cümlelerin, temel önermelerin yüklemi olur:
Koflan elbet var›r; düflen kalkar;
Kara tafltan su damla damla akar.
Birikir sonra bir gümüfl göl olur;
Arayan, Hakk› en sonunda bulur.
(Tevfik Fikret)
Paray› veren, düdü¤ü çalar.
(Atasözü)
49
50
Türkçe Biçim Bilgisi
Özet
N
A M A Ç
1
S›fatlar› tan›mak, niteleme ve belirtme s›fatlar›n› s›n›fland›rmak
N
A M A Ç
2
Pekifltirmeli s›fatlar› tan›mak
S›fatlar belirteçlerle derecelendikleri gibi kimi ön
Varl›klar› niteleyen ya da belirten sözcüklere s›fat
eklerle de pekifltirilir. Baz› niteleme s›fatlar›n›n
denir. S›fatlar görevleri bak›m›ndan ikiye ayr›l›r:
ilk ünlü sesine kadar olan k›sm› /m/, /p/, /r/, /s/
• Niteleme s›fatlar›
harflerinden uygun olan› ile kapan›r ve bir ön ek
• Belirtme s›fatlar›
biçimine gelerek s›fat›n bafl›na eklenir.
Niteleme S›fatlar›: Varl›klar› niteleyen; yani var-
S›fatlar, kendilerinden yap›lm›fl ön eklerle pekifl-
l›klar›n durumlar›n›, biçimlerini, renklerini, özel-
tirildikleri gibi yinelenme (ikileme) yoluyla da
liklerini, nas›l olduklar›n› gösteren sözcüklerdir.
pekiflirler. Yak›n anlaml› sözcüklerin yinelenme-
Belirtme S›fatlar›: Varl›klar› türlü yönlerden be-
siyle ve yak›flt›rma ikizlemeleriyle de pekifltirme
lirten sözcüklerdir. Belirtme s›fatlar› görevleri ba-
anlam› elde edilir.
k›m›ndan bölümlere ayr›l›r:
• ‹flaret (‹m) s›fatlar›
• Say› s›fatlar›
N
A M A Ç
3
Küçültme s›fatlar›n› ve s›fatlara gelen ekleri tan›mak
• Belgisiz s›fatlar
S›fatlar›n anlamlar›, dereceleme ve pekifltirme yol-
• Soru s›fatlar›
lar›yla kuvvetlendi¤i gibi eklerle de küçültülebi-
‹flaret (‹m) S›fatlar›: Varl›klar› tan›tmak, göster-
lir. Küçültme ekleri -ce, -cik, -imsi, -(i)mtrakt›r.
mek için en kesin yol jestlerdir. Ancak yaz›da, jest-
Bu eklerden -ce, ünlü uyumuna ve ünsüzlerin
ler kullan›lmad›¤› için sözcüklerden yararlan›l›r.
benzeflmesine göre de¤iflerek -ce, -ca, -çe, -ça
Say› S›fatlar›: Varl›klar›, say› ile ilgili türlü yön-
olur.
lerden belirten sözcüklerdir.
-cik eki, ünlüler uyumuna ve benzeflmeye göre
• As›l Say›lar: Varl›klar›n say›lar›n› bildiren söz-
de¤iflir. Bazen -cek de olur. Sözcük sonlar›ndaki
cüklerdir.
/k/de çok kez düfler.
• S›ra Say›lar›: Varl›klar›n s›ralar›n› belirten sa-
-(i)msi eki, sözcüklerin son hecesine uyar. Ünlü-
y›lard›r.
lerle biten sözcüklerde /i/ düfler. -si olarak da
• Ülefltirme Say›lar›: Varl›klar›n eflit bölümlere
kullan›labilir.
ayr›ld›¤›n› belirten say›lard›r.
-(i)mt›rak eki, ünlü uyumuna ayk›r›d›r. ‹nce ün-
• Kesir Say›lar›: Varl›klar›n bölümlerini belir-
lülü sözcüklerden sonra da kal›nl›¤› de¤iflmez.
ten say› öbekleridir.
• Topluluk Say›lar›: Biçimce tekil, anlamca ço¤ul olan say›lard›r.
N
A M A Ç
4
S›fat tamlamas›n› analiz etmek
S›fat›n adlar› ya da ad›llar› tamlamas›yla ortaya
Belgisiz S›fatlar: Varl›klar› tam olarak de¤il de
gelen söz öbe¤i s›fat tamlamas›d›r. S›fat tamla-
afla¤› yukar› belirten sözcüklerdir.
malar›, kurulufl eki almaz; bu bak›mdan tak›s›z
Soru S›fatlar›: Varl›klar›n durumlar›n›, yerlerini,
ad tamlamas›na benzer. S›fat tamlamalar›nda s›-
say›lar›n› soru yoluyla belirtmek için kullan›lan
fat önce, ad sonra gelir. Ancak unvan s›fatlar›n-
sözcüklerdir ki hem niteleme hem de belirtme
dan bir k›sm› addan sonra gelir. Sövme, afla¤›la-
s›fatlar›yla ilgilidir.
ma ve azarlamalarda s›fat›n addan sonra geldi¤i
Soru sözcükleri bir ad› belirtince s›fat olur. Bir
de olur. Sonra gelen s›fat iyelik eki al›r; bu suret-
ad›n yerini tutunca ad›l olur. S›fatlar›, eylemleri
le de belirtisiz ad tamlamas› durumuna girer. S›-
k›s›nca ya da güçlendirince belirteç olur.
fat tamlamalar›, her tamlama bir ad say›ld›¤› için,
ad tamlamalar›nda tümleyen ve tümlenen de
olurlar. Her tamlama -söz dizimi bak›m›ndan- bir
bütün, bir ad say›l›r ve çekimlenebilir. Bir s›fat,
3. Ünite - S›fatlar
görevdefl birkaç ad› niteleyebilir veya belirtebilir.
Durum ekleriyle çekimlenmifl s›fat tamlamalar›n›n baflka bir ad› niteledikleri de görülür. Bir tamlamada art arda birkaç s›fat gelebilir.
N
A M A Ç
5
Adlaflm›fl s›fatlar› tan›mak
Her s›fat›n ana görevi bir varl›¤› nitelemek, belirtmek; yani bir ad› tamlamakt›r. S›fatla addan
kurulan tamlamaya s›fat tamlamas› denir. Her
s›fat tamlamas›nda temel sözcük add›r. S›fat onun
anlam›n› tamlar.
Ça¤dafl dünyan›n de¤iflmez ilkelerinden biri de
“Az emek, çok ifl”tir. Bütün çabalar buna yönelmifltir. “Az emek”in dilde de önemi sonsuzdur.
Az sözcükle çok nesne anlatmak; anlamca bir
eksiklik b›rakmamak üzere elden geldi¤ince sözcük atarak anlat›m› k›saltmak önemli bir baflar›d›r. Kolayca anlafl›lacak durumlarda s›fat tamlamas›ndan ad düfler, anlam›yla eki s›fata geçer.
51
52
Türkçe Biçim Bilgisi
Kendimizi S›nayal›m
1. Afla¤›daki cümlelerde alt› çizili sözcüklerden hangisi, niteleme s›fat› de¤ildir?
a. Oldukça zeki bir çocuktu.
b. Küçük yaflta okuldan ayr›ld›.
c. Babas› ona bir saz alacak.
d. ‹nce bedenine ne giyse yak›fl›yordu.
e. Mutlu bir hayat sürmek onun da hakk›yd›.
6. Afla¤›daki cümlelerde geçen iflaret sözcüklerinden
hangisi, s›fat göreviyle kullan›lm›flt›r?
a. fiunlar› di¤er tarafa ay›r›n.
b. Sana bu iflten bir hay›r gelmez.
c. Bunu da m› bilemedin?
d. fiu benim, öteki de senin olsun.
e. Bunu senin için ald›m.
2. Afla¤›daki cümlelerde alt› çizili sözcüklerden hangisi, s›fat göreviyle kullan›lmam›flt›r?
a. Uzun saçlar›n› savurdukça savuruyordu.
b. Bayg›n bak›fllar›yla gençlerin akl›n› çeliyordu.
c. Babas› yafllar›nda, zengin bir adamla evlendi.
d. Çok k›sa zamanda mahallenin abisi oldu.
e. K›sa etekleri rüzgârda savruluyor; ama o yine de
ald›rm›yordu.
7. Afla¤›daki cümlelerde geçen pekifltirme anlaml› sözcüklerden hangisi, s›fat görevinde kullan›lmam›flt›r?
a. Sana pembemsi bir elbise ne de çok yak›fl›r.
b. Çal›flkan m› çal›flkan bir çocuk.
c. Bembeyaz elbiseleriyle adeta peri masallar›ndan
ç›km›fl gibiydi.
d. Onu almak için avuç avuç para sayd›m.
e. Aflç›n›n yapt›¤› çorba ac› m› ac› olmufltu.
3. Afla¤›daki cümlelerin hangisinde soru anlam› bir s›fatla sa¤lanm›flt›r?
a. Hangi elbiseyi alay›m?
b. Yar›n sen de bizimle gelecek misin?
c. Kim benimle çarfl›ya gelmek ister?
d. Neresini daha çok be¤endiniz?
e. Niçin yan›ma gelmiyorsun?
8. Afla¤›daki cümlelerin hangisinde, “o” sözcü¤ü di¤erlerinden farkl› bir görevde kullan›lm›flt›r?
a. Onun gibisiyle daha önce hiç karfl›laflmad›m.
b. O, çocuksu davran›fllar›ndan bir türlü kurtulamad›.
c. O evin duvarlar›n› bafltan boyamal›y›z.
d. Onu masan›n üzerine b›rakmal›s›n.
e. Bir arkadafl›m bana çiçek ald›; ama onu vazoya
koymay› unuttum.
4. Afla¤›daki sözcüklerden hangisi s›fat göreviyle kullan›lamaz?
a. k›sa
b. dar
c. sivri
d. büyük
e. bak›fl
5. Afla¤›daki cümlelerin hangisinde, “öyle” sözcü¤ü di¤erlerinden farkl› görevde kullan›lm›flt›r?
a. Öyle zamanlar oluyor ki hiç akl›mdan ç›km›yorsun.
b. Öyle bak›p durma, iflin ucundan sen de tut.
c. Öyle durumlarda hep sen akl›ma gelirsin.
d. Öyle bir insanla konuflmamak benim için büyük
bir kay›p de¤il.
e. Öyle yan›tlar vererek bu ifli geçifltiremezsin.
9. Afla¤›daki cümlelerin hangisinde, “bir” sözcü¤ü di¤erlerinden farkl› bir görevde kullan›lm›flt›r?
a. Herkesin pay›na yaln›z bir elma düfltü.
b. Bir adam yanl›fll›kla bizim kap›y› çald›.
c. Dün yolda bir ö¤rencimle karfl›laflt›m.
d. Evimi kiraya vermek için bir emlakç›yla görüflece¤im.
e. Geçenlerde bir kifli bana seni sordu.
10. Afla¤›daki sözcüklerden hangisi, s›fat göreviyle kullan›labilir?
a. flunlar
b. kimi
c. biri
d. di¤eri
e. onlar
3. Ünite - S›fatlar
“
53
Yaflam›n ‹çinden
Eski ‹stanbul Valisi
TRT’nin yayg›nlaflt›rd›¤› bir kullan›m var; haberlerin sonunda, genellikle s›ra ölümlere geldi¤inde duyars›n›z:
“Bay›nd›rl›k eski bakanlar›ndan falanca vefat etti; cenazesi flu camiden kald›r›l›p…” TRT bafllatm›flt› bu söyleyifli, flimdi bütün özel televizyonlarda bu biçimde yer
almakta. Kendileri Türkçe konusunda çok titizdirler ya,
hemen benimsediler. Efendim, e¤er “eski bay›nd›rl›k
bakan›” denirse “eski bay›nd›rl›k” diye bir tip bay›nd›rl›k oldu¤u anlafl›l›rm›fl; bu yüzden “bay›nd›rl›k eski bakan›” demeliymifliz. Füsun Akatl›’n›n bu konuya da de¤inen bir yaz›s›n› an›ms›yorum, y›llar önce Cumhuriyet
gazetesinde yay›mlam›flt›; verdi¤i örnek bile akl›mda:
“Yo¤urtlu patl›can k›zartmas›” yerine “patl›can yo¤urtlu
k›zartmas›” m› diyece¤iz, diye soruyordu. Öyle ya,
birilerinin k›zartman›n de¤il de patl›can›n yo¤urtlu oldu¤unu anlama tehlikesi yok mu? O yaz›dan sonra da
bir fley de¤iflmemiflti, bu yaz›dan sonra da de¤iflmeyecek. Olsun, biz yine de yazmaktan, yinelemekten ve
an›msamaktan yüksünmeyelim.
Türkçede sözcükler aras›ndaki iliflkiler eklerle kurulu,
iki sözcük aras›ndaki iliflki ekle belirlenmiflse araya baflka sözcükler girebilir; ama iliflki, eksiz kurulmuflsa araya baflka sözcük girmez. Belirtisiz nesne ile yüklem
böyledir, belirtisiz ad tamlamas› da böyledir. “Çocuk
dün balkonda kitap okudu” yükleminin aras›na “çocuk”, “dün”, balkonda” sözcüklerinden herhangi birini
koyamazs›n›z. Belirtisiz ad tamlamas›nda da durum ayn›d›r. “Bahçenin kap›s›” gibi bir belirtili ad tamlamas›nda, araya “eski”, “yeni” gibi bir s›fat girebildi¤i gibi,
“dün kardeflin taraf›ndan yeniden boyanan” biçiminde
bir yan tümcecik bile girebilir; oysa tamlama “bahçe kap›s›” ise araya herhangi bir sözcük sokamazs›n›z. “Bay›nd›rl›k bakan›”, “‹stanbul valisi” gibi tamlamalar da
belirtisiz ad tamlamas›d›r; aralar›na baflka bir sözcük
girmemelidir. T›pk›, “hemflirelik okulu”, “makine mühendisi” gibi. Bunlar›n bafl›na getirilmesi gereken “yüksek” s›fat› da iki sözcü¤ün aras›na konmakta ve bu konudaki yanl›fll›k genellefltirilmekte.
Bir baflka önemli özellik de flu: Belirtili ad tamlamas›n›n
bafl›na getirilen sözcük, tamlayan›n, yani ilk sözcü¤ün
s›fat› olurken, belirtisiz ad tamlamas›n›n bafl›na getirilen
sözcük, tamlanan›n s›fat› olur. Hemen uygulayal›m: “Eski bahçenin kap›s›” dendi¤inde “eski” olan “bahçe”dir;
“eski bahçe kap›s›” dendi¤inde ise “eski” olan “kap›”d›r.
Demek “eski ‹stanbul valisi” dendi¤inde de zaten “eski”
olan›n, “vali” oldu¤u anlafl›l›r.
Tamlamalar konusunda bu anlams›z duyarl›l›¤› gösteren TRT’den saptad›¤›m bir tümce flöyleydi: “Kültablas›, adam›n, birbiri ard›na yakt›¤› sigara izmaritleriyle
doluydu.” Bu tümce, söz konusu kiflinin “izmaritçi” oldu¤unu söyler bize. Çünkü “sigara izmaritleri” de belirtisiz ad tamlamas›d›r ve bu durumda adam›n yakt›klar›
“sigara” de¤il, “izmarit” olur. Adam›n “sigara” içti¤i söylenmek isteniyorsa tamlaman›n belirtili duruma getirilmesi yeterlidir: “Kültablas›, adam›n, birbiri ard›na yakt›¤› sigaralar›n izmaritleriyle doluydu.”
“50’ye yak›n Alman parlamentosundan insan vard›
orada.” Tümcesinde “50’ye yak›n” niceli¤i, nas›l parlamento say›s›n› belirtir durumdaysa ve düzeltmek için
bu sözü al›p “insan” sözcü¤ünden önce getirmek gerekiyorsa “Say›n Tansu Çiller hükümeti…” dendi¤inde
“say›n” olan Çiller de¤il, hükümet olur.
Sonuç: “‹stanbul’un eski valisi” do¤rudur; ama “‹stanbul eski valisi” yanl›flt›r. Endiflelenmek bofluna! Kimse,
“eski ‹stanbul valisi” sözünden “eski ‹stanbul” diye bir
yer oldu¤unu ç›karmaz, “yüksek makine mühendisi”
sözünden “yüksek makine” anlam›n› ç›karamayaca¤›
gibi.
Kaynak: Hepçilingirler, Feyza (2007). Türkçe “Off”,
Everest Yay›nlar›, ‹stanbul, s:18-20.
”
54
Türkçe Biçim Bilgisi
Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›
1. c
2. d
3. a
4. e
5. b
6. b
7. e
8. c
9. a
10. b
Yan›t›n›z farkl›ysa “Niteleme S›fat›” bölümünü
tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “S›fatlar” bölümünü tekrar
okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “ Soru S›fatlar›” bölümünü
tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “S›fatlar” bölümünü tekrar
okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “S›fatlar” bölümünü tekrar
okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “‹flaret S›fatlar›” bölümünü
tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Pekifltirmeli S›fatlar” bölümünü tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “ ‹flaret S›fatlar›” bölümünü
tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Belirtme S›fatlar›” bölümünü tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “S›fatlar” bölümünü tekrar
okuyunuz.
S›ra Sizde Yan›t Anahtar›
S›ra sizde 1
Yak›n ça¤lara dek “flu, o” sözcükleri “flol, ol” biçiminde kullan›lm›flt›r:
Hüma gibi flol kafesten
Bir gün uçar demedim mi?
(Karacao¤lan, XVII.)
An ol günü ki âh›r olup nevbahar-› ömr
Berk-i hazana dönse gerek ruy-i lale-renk.
(Baki, XVI.)
“Bu” yerine “üflbu, iflbu” biçimlerinin kullan›ld›¤› dönemler de olmufltur:
Üflbu söze Hak tan›kt›r bu can gözüne konuktur
Bir gün ola ç›ka gide kafesten kufl uçmufl gibi.
(Yunus Emre, XIII-XIV.)
Alt› altuna iflbu Ahmet’ten bir at al›p verip haklaflt›m.
(fier’iye Sicilleri, XVI.)
S›ra sizde 2
-(i)nci ekinin eskiden (-i)nç biçiminde kullan›ld›¤› dönemler olmufltur:
ikinç: “ikinç nen¤ = ikinci nesne”
üçünç: Say›da üçüncü
10’dan afla¤›da olan say›larda köke - kendinden önceki
say›n›n arkas›ndan geldi¤ini bildirmek için - n ve c sesleri getirilmifltir. “Törtünç”, “beflinç” gibi ki as›llar› “tört”
ile “befl”tir...
S›ra sizde 3
Varl›¤›n say›s›n›; yani bir tane oldu¤unu gösteriyorsa
say› s›fat›d›r: Bir tek çocuk...
“Herhangi bir” anlam›na geliyorsa belgisiz s›fatt›r: Bir
çocuk geldi.
S›ra Sizde 4
Özel adlarla birlikte kullan›lan unvan s›fatlar›n›n ilk harfi büyük yaz›l›r. Özel ad yerinde kullan›lan unvan s›fatlar› da büyük harfle bafllar:
O gün Gazi Hazretleri, Mareflalle görüflüyorlard›. Biraz
sonra Baflbakan da geldi.
Bu sabah Baflçavufl, bölü¤e gelerek Yüzbafl›n›n emirlerini söyledi.
Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek
Kaynaklar
Banguo¤lu, T. (1990). Türkçenin Grameri, Ankara: Türk
Dil Kurumu Yay›nlar›: 528.
Ergin, M. (2004). Türk Dil Bilgisi, ‹stanbul: Bayrak Yay›nlar›.
Korkmaz, Z. (2003). Türkiye Türkçesi Grameri (fiekil
Bilgisi), Ankara: Türk Dil Kurumu Yay›nlar› : 827.
4
TÜRKÇE B‹Ç‹M B‹LG‹S‹
Amaçlar›m›z
N
N
N
Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra;
Belirteçleri tan›yabilecek ve belirteç türlerini s›n›fland›rabilecek,
Belirteç türlerinin özelliklerini ve kullan›m yerlerini belirleyebilecek,
Belirteçlerin yap›lar›n› analiz edebileceksiniz.
Anahtar Kavramlar
•
•
•
•
Belirteç
Zaman belirteçleri
Yer-yön belirteçleri
Durum belirteçleri
• Azl›k-çokluk belirteçleri
• Soru belirteçleri
• Koflul belirteçleri
‹çerik Haritas›
Türkçe Biçim Bilgisi
Belirteçler
• BEL‹RTEÇLER
• BEL‹RTEÇ TÜRLER‹
• BEL‹RTEÇLER‹N YAPILARI
Belirteçler
N
BEL‹RTEÇLER (ZARFLAR)
A M A Ç
1
Belirteçleri tan›mak ve belirteç türlerini s›n›fland›rmak
Sizin ecdad-› pakiniz
Cidden birer hazane-i himmetti; en metin,
En zinde bir meram ile asr›n ve flüphesiz
Dünyan›n en bahad›r› onlard›; fahredin...
Ma¤rur olun... Fakat vatan, ikmal-i flan için
Evlad›n›n kemalini ister.
O, mutlaka ister ki siz de himmet edin, siz de yükselin,
Yükselmek isteyenlere pervaz için feza
Daim küfladedir...
(Tevfik Fikret)
Dün bezminizin bir ezelî nefl’esi vard›. Saz sesleri ta fecre kadar körfezi sard›.
Vaktaki sular flark›lar inlerken a¤ard›. Bendim geçen ey sevgili, sandalla denizden.
(Yahya Kemal Beyatl›)
Yukar›da gördü¤ünüz örneklerden birinci parçada italik harflerle dizilen sözcüklerden;
“en” sözcü¤ü; s›ras›yla “metin, zinde, bahad›r” s›fatlar›n› belirtiyor.
“flüphesiz, mutlaka, daim” sözcükleri de kendilerinden sonra gelen “onlard›,
ister, küfladedir” yüklemlerini belirtiyor.
‹kinci parçadaki “dün” sözcü¤ü, “vard›” sözcü¤ündeki geçmifl zaman›n sonsuzlu¤undan bir gününü ay›rarak gösteriyor; yani zaman› k›s›yor. “Ta fecre kadar,
vaktaki” söz öbekleri de kendilerinden sonra gelen “sard›, a¤ard›” eylemlerinin
ne zamana kadar sürdü¤ünü belirtiyor.
S›fatlar›n, eylemlerin ya da görevce kendine benzeyen sözcüklerin anlamlar›n›
belirten ya da k›s›p s›n›rlayan sözcüklere belirteç (zarf) denir.
Belirteçler, görevleri bak›m›ndan gruplara ayr›l›r:
• Zaman belirteçleri
• Yer-yön belirteçleri
• Durum belirteçleri
• Azl›k-çokluk belirteçleri
• Soru belirteçleri
• Koflul belirteçleri
D‹KKAT
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
58
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
N N
SIRA S‹ZDE
Türkçe Biçim Bilgisi
AMAÇLARIMIZ
Belirteçler konusu
K ‹ T AileP ilgili daha genifl bilgiyi, Tahir Nejat Gencan’›n D‹LB‹LG‹S‹ (Ankara:
Tek A¤aç Eylül Yay›nc›l›k, 2007) adl› kitab›nda bulabilirsiniz.
BEL‹RTEÇ
T E L E V ‹ TÜRLER‹
ZYON
N
Zaman Belirteçleri
‹NTERNET
AM AÇ
2
‹NTERNET
Belirteç türlerinin özelliklerini ve kullan›m yerlerini belirlemek
Zaman, “Bir iflin, bir oluflun içinde geçti¤i, geçece¤i veya geçmekte oldu¤u süre,
vakit.” fleklinde tan›mlanmaktad›r (TDK, 2005). Zaman, bafllang›c› ve sonu olmayan; hatta bafllang›c› ve sonu düflünülemeyen bir ak›flt›r. Bu bafls›z ve sonsuz soyut ak›fl› içinde olup biten ifllerin, eylemlerin anlat›l›fl› bak›m›ndan, k›saca, dil bak›m›ndan ay›rabiliriz:
• Geçmifl zaman
• fiimdiki zaman
• Gelecek zaman
Bu ayr›mlar› gerektiren ve belirten kavramlar flunlard›r:
• ‹fl, yani eylem
• ‹flin anlat›lmas›
Bu iki kavram›n birbirinden önce ya da sonra olufllar›na göre üç zaman flöyle
karfl›laflt›r›l›r:
• ‹fl önce, anlat›fl sonra = Geçmifl zaman
• Anlat›fl önce, ifl sonra = Gelecek zaman
• ‹flle anlat›fl birlikte = fiimdiki zaman
Yer sars›ld›, cümlesindeki zaman flöyle düflünülebilir:
Sars›lma eylemi anlat›fltan öncedir; yani geçmifl zamandad›r. Anlat›fltan az önce için de “sars›ld›” denir, yüzlerce, binlerce y›l öncesi için de. ‹flte bu s›n›rs›z
geçmiflte bir olay›n zaman›n› belirtmek için eyleme s›n›rlay›c› sözcükler katmak
gerekir:
fiimdi sars›ld›.
Biraz önce sars›ld›.
Akflam sars›ld›.
Dün sars›ld›.
On y›l önce, bin y›l önce sars›lm›fl. ...
Ya¤mur ya¤acak, cümlesindeki eylemin zaman› da böyledir. Gelecek zaman›n
sonsuzlu¤u için de belirtici sözcüklerden yararlanmak gerekir:
fiimdi ya¤acak.
Az sonra ya¤acak.
Bugün ya¤acak.
Yar›n ya¤acak.
Bir y›l, befl y›l, bin y›l sonra ya¤acak. ...
Di¤er eylemler de böyledir. Görülüyor ki bu belirteçlerin görevleri, eylemlerin
sonsuz zamanlar›n› s›n›rlamakt›r. fiimdi baz› zaman belirteçlerinin nas›l kullan›ld›klar›n› örneklerle görelim.
Dün, geçmifl zamanl› eylemleri ve eylemsileri bir gün önce yap›ld›klar›n› göstererek s›n›rlar:
Dün gördüm. Dün gelmifl.
Dün okuyacakt›k.
Dün ald›¤› kitab› satacak. ...
Yar›n, geçmifl zamanl› olmayan bütün eylemlerle eylemsileri bir gün sonra yap›lacaklar›n› belirterek s›n›rlar:
Yar›n gelecek.
Yar›n gider.
Yar›n gitmeli.
Yar›n gidiniz.
Yar›n gideyim.
Yar›n giderse. ...
59
4. Ünite - Belirteçler
Bugün, bütün kiplerin ve eylemsilerin, içinde bulundu¤umuz yirmi dört saatte
yap›ld›¤›n› ya da yap›laca¤›n› gösterir:
S‹ZDE
Bugün geldi.
Bugün gelmifller. Bugün çal›fl›yoruz. SIRA
Bugün
okuyaca¤›m.
Bugün söylersin. Bugün görmeliyim. Bugün anlatal›m. Bugün çal›fl›r›z.
Bugün gülüyordu. Bugün gitse. ...
D Ü fi Ü N E L ‹ M
Afla¤›daki örneklerde ise bugün belirteci “bugünlerde, bu zamanda” anlam›
katmaktad›r:
R U
Bugün çal›flan yar›n rahat eder.
Bugün kazand›¤›m›z›S Oyar›n
harcar›z.
Bugün, içinde bulundu¤umuz gün anlam›ndaysa bitiflik yaz›l›r:
D‹KKAT
Bugün hava güzeldir.
Bugün git, yar›n gel.
Bu gün, s›fat tamlamas› olarak kullan›l›r; birinci sözcük ikincisini belirtirse ayr› yaz›l›r:
SIRA S‹ZDE
Yeryüzü çok ac› günler geçirdi. Tarih bu günleri, bu günlerin ac›lar›n› kim bilir nas›l
yazacak?..
AMAÇLARIMIZ
N N
fiimdi, zaman› en çok k›san belirteçtir. Eylemlerin, anlat›fla en yak›n zamanda
yap›ld›klar›n› ya da yap›lacaklar›n› belirtmek için kullan›l›r:
K ‹ T A P
fiimdi geldi.
fiimdi gidecek.
fiimdi yazar.
fiimdi yat›yor.
fiimdi çal›flan...
fiimdi anlatt›¤›m...
Art›k ay›rt ediyorum
Fabrikay› mezarl›ktan
Meydan flimdi meydan oldu
Yollar flimdi yola benzer.
TELEV‹ZYON
‹ N T E R(Cahit
N E T S›tk› Taranc›)
fiimdicik, konuflma dilinde küçültme ekiyle yak›nl›k anlam›n› biraz daha belirginlefltirir:
fiimdicik oturur yazar›m. fiimdicik kalkar gideriz.
fiimdicik söylediniz. ...
fiimdilik, eyleme “yap›ld›¤›, yap›laca¤› s›ralarda” ayr›m›n› katar. Bu da bir s›n›rlamad›r:
fiimdilik kendimi unutturmaya çal›fl›yor, hemen hiç soka¤a ç›km›yorum.
(Çal›kuflu, Reflat Nuri Güntekin)
Hemen, zaman› k›s›tlamada flimdi ile görevdefl gibidir; eyleme “hiç vakit geçirmeden” anlam›n› katar:
Onlar› duyunca hemen yola ç›kt›. Hemen gidece¤im. Hemen bafllamal›y›z.
Gider, hemen dönersiniz.
Hemen anlat›n›z. ...
Hemen hemen biçiminde yinelenince “az çok” anlaml› yaklaflma belirteci olur:
... hemen hemen size benzer.
- ‹fllerinizi bitirdiniz mi?
- Hemen hemen.
“Afla¤› yukar›” anlam›nda yaklaflt›rma görevi, tek kullan›fllarda da görülür:
Hemen gün afl›r› giderim. Hemen her saat u¤rad›m. Hemen hepinizi tan›r. ...
Hemen flimdi öbe¤i ise daha s›n›rl›d›r:
Uçak hemen flimdi kalkacak.
Orhan hemen flimdi gidiyor.
Hemen flimdi geldim.
Hemen flimdi söyleyiniz. ...
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
60
Türkçe Biçim Bilgisi
Demin, demincek; eylemin az önce yap›ld›¤›n› bildirir:
Çok sigara içiyorsun. Daha demincek söndürmüfltün.
Demin söyledim.
Orhan demin buralardayd›. ...
Çabuk, çabucak, çarçabuk, derhal sözcükleri de eylemin zaman›n› tezlik ayr›nt›s›yla s›n›rland›r›p belirtir:
O, eve gelince her fley çarçabuk eski tas, eski hamam olacakt›.
(Reflat Nuri Güntekin)
Niyetim derhal Abant’a gitmek, dört befl gün kalmak...
(Refik Halit Karay)
Ans›z›n, apans›z sözcükleri, eylemin birdenbire yap›ld›¤›n› gösterir:
Mucip ne hakarete apans›z
Tarihi yazan benim, yapan siz.
(Eflber, Abdülhak Hâmit)
Biraz sözcü¤ü sonra, önce belirteçleriyle öbekleflerek eylemlerdeki ve eylemsilerdeki zaman anlam›n› “azl›k” ayr›m›yla k›s›p belirtir. Öbekleflmeden de zaman›
k›st›¤› olur:
Biraz sonra gel. Biraz önce gitti. Biraz bekleyiniz. Biraz oturaca¤›m. ...
Sonra, eylemin belirtilmeyen bir gelecekte yap›laca¤›n› ya da düflünüldü¤ünü
anlatmak için kullan›l›r:
Sonra söylerim.
Sonra anlafl›r›z.
Biz gidiyoruz; o, sonra gelecek. ...
Sonra ile zaman adlar› öbekleflince belirtisizlik ayr›m› kalkar:
Bir hafta sonra Ankara’ya gidece¤im. Bu fidanlar üç y›l sonra meyve verecek.
Bir saat sonra düflünürüz. ...
Önce, önceleri, ilk önce sözcükleri; eylemin belirtisiz bir geçmiflte yap›ld›¤›n› ya
da düflünüldü¤ünü gösterir:
Önce söyledi, sonra vazgeçti.‹lk önce bu ifli yapal›m. Bir hafta önce yazd›m. ...
‹lk önce sözü “hemen, derhal” gibi zaman› k›sarken anlama “her fleyden önce”
ayr›m› da katar.
-leyin eki, büyük ünlü
uyumuna ayk›r› olan birkaç
ekten biridir.
-leyin ekiyle türemifl sözcükler de eylemin zaman›n› gösterir:
Sabahleyin yola ç›kaca¤›m. Akflamleyin Orhan’› gördüm. ...
-in yap›l› belirteçler:
Birkaç sözcük -leyin yerine -in eki al›r:
Kar›nca e¤lenir: - Beyim,
.................. ne var?
Yaz›n çalan k›fl›n oynar.
(Tevfik Fikret)
... içinde gündüzün kandil yanan dar, uzun, tek pencereli oda...
(Son Arzu, Hüseyin Rahmi Gürp›nar)
K›fl›n havalar so¤ur.
Güzün yapraklar sarar›r.
Ekinler yaz›n biçilir.
‹lkin size rastlad›m...
Ö¤leyin iflten dönüyordum.
61
4. Ünite - Belirteçler
Sabah, akflam, gece, gündüz, hafta, ay, yaz, k›fl, b›ld›r (geçen y›l) gibi zaman
adlar› da tek ya da öbekleflmifl olarak belirteç görevinde kullan›l›r:
Sabah hava aç›kt›.
Bu gece ay tutulacak.
Bu y›l ekinler iyi imifl.
Sabah akflam ifle geliyor. Gece gündüz çal›fl›yor. Okullar bu hafta aç›lacak.
Geçen k›fl görüflmüfltük. ...
Erken, geç sözcükleri de zaman belirtmek için kullan›l›r:
Erken gel, geç kalma.
Geç yat›p erken kalkan rahats›z olur. ...
Er geç deyimi “nas›l olsa bir gün” anlam›yla zaman belirteci görevinde kullan›l›r:
Kad›n› er geç hastaneden taburcu edecekler. ...
Henüz, hâlâ, daha sözcükleri; eylemin konuflulan ana dek sürdü¤ünü bildiren
birer zaman belirtecidir:
- Henüz geldim; derslerimi yapaca¤›m.
- Daha bitiremediniz mi?
SIRA S‹ZDE
- Orhan nerede?
- Uyuyor, daha kalkmad›.
Hâlâ doludur bahçeler en tatl› sesinle.
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S(Yahya
O R U Kemal Beyatl›)
S O R U
Henüz belirteci;
D‹KKAT
Olumlu cümlelere “az önce, hemen flimdi” anlam›n› katar:
Henüz uyand›m; daha giyinmedim.
SIRA S‹ZDE
Olumsuz cümlelerde eylemin umuldu¤u, beklendi¤i hâlde daha gerçekleflmedi¤ini anlat›r:
Güz geldi; ama ya¤murlar henüz bafllamad›.
AMAÇLARIMIZ
D‹KKAT
N N
Beri, sonra, önce sözcükleri ile -den eki alm›fl sözcüklerin öbekleflmesinden
do¤an belirteçler; eylemlerin bafllang›çlar›n› göstermek için kullan›l›r:
K ‹ T A P
Akflamdan beri bekliyordum.
Öteden beri tan›fl›r›z.
Çoktan beri u¤ramad›n›z.
Sizden önce onu gördüm.
Dün akflamdan sonra görüflemedik.
TELEV‹ZYON
‹stanbul befl yüz y›ldan beri Türk elindedir.
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
1908’den beri iktidarlar, muhalefeti kötülemekten baflka bir fley düflünmediler.
(Dünya, Falih R›fk› Atay)
‹NTERNET
‹NTERNET
Kadar sözcü¤üyle -e eki alm›fl sözcüklerin öbekleflmesinden do¤an belirteçler
eylemin bitimini göstermek için kullan›l›r:
Akflama kadar bekledik. Gece yar›lar›na kadar çal›fl›r. Bugüne kadar u¤raflt›m. ...
-e kadar’la öbekleflen yer anlaml› sözcükler de eylemin nerede bitti¤ini gösterir:
Eve kadar girmifl.
Buraya kadar...
Ankara’ya kadar gitmek zorunda kald›. ...
-e kadar yerine ayn› anlamda hangi sözler kullan›labilir?
SIRA S‹ZDE
1
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
S O R U
D‹KKAT
D‹KKAT
62
Türkçe Biçim Bilgisi
Bir sözcü¤ü ile -de eki alm›fl zamanla ilgili sözcükler öbekleflince eylemin belirtilen zamanlarda yinelendi¤ini gösterir:
Haftada bir sinemaya gidermifl.
Y›lda bir u¤ramak ...
‹kide bir, arada bir deyimleri de bu anlamda belirteç olur.
Zamanla ilgili sözcüklerden kimileri ço¤ulland›ktan sonra iyelik eki -i’yi alarak
yineleme anlam›nda belirteç olur:
Akflamlar› hava serinliyor, geceleri so¤uk oluyor.
Sabahlar› ifle gider. Önceleri yeme¤e gelirdi, sonralar› gelmez oldu. ...
Bir zamanlar, bir vakitler, her vakit, her zaman... söz öbekleri de eylemlerin
belirtili olmayan zamanlarda yap›ld›klar›n›, yinelendiklerini göstermeye yarayan
belirteç görevli deyimlerdir.
Yer-Yön Belirteçleri
Geri dönmeyelim.
D›flar› ç›k›n›z.
‹çeri giriniz.
Uzak durmay›n›z.
Yi¤it Mehmetçikler ileri at›ld›.
Yukar› tükürse b›y›k, afla¤› tükürse sakal. (Atasözü)
Temafla çün beri gel kim göresin
Nite gözüm yafl› ›rma¤ u çayd›r.
(Sultan Velet, XIII-XIV.)
SIRA S‹ZDE
2
Afla¤›daki cümlelerde
SIRA S‹ZDEyer-yön gösteren sözcükleri inceleyin.
Geri dönelim. Afla¤› bak›n›z. Yukar› ç›kt›lar. ‹çeri geliniz.
Geriye dön.
Afla¤›ya bak›n›z. Yukar›ya ç›kt›. ‹çeriye gel.
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
D Ü fi Ü N E L ‹ M
Yer ve yön anlaml› üst, alt, ön, arka, art, sa¤, sol, yak›n, uzak, ›rak, yukar›,
afla¤›, d›flar›,S ileri,
O R U içeri, geri, yan, öte, yan› s›ra, ard› s›ra... belirteçleri s›fat ve ad
olarak da kullan›l›r: üst yamaç, alt yol, ön kap›, arka bahçe, sa¤ kol, uzak ülkeler,
Orta Asya, öte yanda, ileri uluslar...
D‹KKAT
Daha öncede belirtildi¤i gibi sözcüklerin çeflidi, konulufl anlam›ndan çok kullan›l›fl anlam›na ba¤l›d›r. Bir sözcük hem ad hem s›fat hem belirteç olarak kullan›SIRA S‹ZDE
labilir.
Yukar›da gördü¤ünüz yer ve yön belirteçlerinin ço¤u yal›n hâldedir, bir k›sm›
da türemifltir. Bunlar›n yan›nda öbekleflen belirteçler de vard›r:
AMAÇLARIMIZ
güneye do¤ru yönelmek yana do¤ru kaymak
düflmana karfl› gitmek ...
K›rlara do¤ru yürüdü.
N N
K ‹ T A P
(Metres, Hüseyin Rahmi Gürp›nar)
da¤dan da¤a (kaç-)
bir bafltan bir bafla (dolafl-)
karfl›dan karfl›ya (geç-)
uzaktan uza¤a (bak-) ...
L E V ‹ Z Y Oeklerini
N
-den, -eT Edurum
alm›fl adlar, s›fatlar yinelenerek öbekleflmifllerdir.
Durum Belirteçleri
‹NTERNET
Eylemin nas›l
yap›ld›¤›n›, ne durumda oldu¤unu belirten sözcüklerdir; çok ve
‹NTERNET
çeflitlidir.
Anlam ayr›mlar›na göre bafll›calar› flunlard›r:
4. Ünite - Belirteçler
Niteleme Belirteçleri:
Bir sözcük s›fat›, daha çok da eylemi niteleyince; yani “nas›l, ne durumda, ne
biçimde...” sorular›n› yan›tlay›nca niteleme belirteci olur:
Aç›k sar› çiçekler, koyu kahverengi bir palto...
Güzel düflün, iyi hisset, yan›lma, aldanma;
Ne varsa do¤rudad›r; do¤ruluk flaflar sanma.
(Tevfik Fikret)
Yirmi befl y›ll›k meslek hayat›ndan kolay kurtulunur mu?
(Reflat Nuri Güntekin)
Aln›n› ne kadar yüksek tutarsan yere o kadar sa¤lam basars›n.
(Cenap fiahabettin)
E¤ri otural›m, do¤ru söyleyelim.
(Atasözü)
Erken kalkan yol al›r. Yorgun görünüyorsunuz.
Kitaplar temiz tutulmal›. ...
Pekifltirmeli s›fatlar da bu görevde kullan›labilir. Pekifltirmeli s›fatlar belirteç görevinde kullan›ld›klar›nda bunlara pekifltirmeli belirteç de denir.
Dosdo¤ru söyleyiniz.
Apaç›k anlatt›.
fiimdi bambaflka konufluyor. ...
Küçültme s›fatlar› da niteleme belirteci olabilir:
‹yice düflündüm.
Tren h›zl›ca gidiyor.
Az›c›k bekleyiniz.
K›saca anlatay›m. Hemencecik anlad›m.
Kap›y› sertçe çarpt›¤› için onu güzelce azarlayaca¤›m. ...
Böyle, flöyle, öyle sözcükleri;
Adlar› tamlay›nca niteleme s›fat›d›r:
Zannetme ki flöyle böyle bir söz
Gel sen dahi söyle böyle bir.
(fieyh Galip, XVIII.)
Eylemleri niteleyince belirteç olur:
Sand›m olmufl ceste bir fevvare-i ab-› hayat
Böyle gösterdi bana ol kadd-i müstesna seni.
(Nedim, XVIII.)
Gider hab-› tegafül didelerden dür olur bir gün
Bu meclis böyle kalmaz mestler mahmur olur bir gün.
(Veysi, XVII.)
Öyle san›yorum ki Orhan bu konuda böyle düflünmeyecek. ...
Yinelenmifl sözcükler de eylemi çeflitli anlamlarla nitelemeye yarar:
Güzel güzel anlaflm›fllard›.
Birden sert sert bak›flmaya ve h›zl› h›zl› konuflmaya bafllad›lar.
Yavafl yavafl yürüyelim. ...
Rahat rahat uyuyun son afliyan›n›zda.
(Kemalettin Kamu)
63
64
Türkçe Biçim Bilgisi
Eylemi niteleme görevi, kimi niteleme s›fatlar›yla kendilerine uyan yak›flt›rma
sözlerin öbekleflmesiyle (ikizleflmesiyle) de yap›l›r:
aç›k saç›k gezmek
e¤ri bü¤rü yürümek
saçma sapan konuflmak ...
Eylem tabanlar›ndan -e yap›l› sözcükler yinelenir (ikileflir):
Civarda (Bolu ormanlar›nda) köpüre köpüre bofla ak›p giden bir Ömerler maden suyu varm›fl...
“At Yaylas›” n›n latifli¤ini, hele kirazlar›n›n methini anlata anlata bitiremiyorlar.
(Refik Halit Karay)
Güle güle gidiniz.
Korka korka anlatt›.
Sevine sevine gidiyor. ...
Eylem tabanlar›ndan -e ekiyle yap›lm›fl anlamca ilgili ikiz sözcükler de yüklemi
niteler: ite kaka, gire ç›ka, k›ra döke, özene bezene, t›ka basa...
a¤laya s›zlaya anlatmak
utana s›k›la istemek ...
Düfle kalka hasta-i gam der-i lûtf-i yâre düfltü.
(fieyh Galip, XVIII.)
Yinelenmifl adlar da eylemin yap›l›fl anlam›na belirtisiz bir genifllik, bir abart›
anlam› katar:
kap› kap› dolaflmak demet demet toplamak avuç avuç saçmak...
Alt› afl›nm›fl pabuçlar›yla diyar diyar dolaflarak “hürriyet” dilenirdi.
(Yakup Kadri Karaosmano¤lu)
Da¤ da¤ o güzel ses bütün etraf› gezindi;
Görmüfl ve geçirmifl denizin kalbine sindi.
(Yahya Kemal Beyatl›)
... s›rma saçlar› zihni gibi periflanlaflarak yüzüne saç›l›yor, bayg›n gözleri büsbütün
süzülüyor, yanaklar› gül gül oluyor.
(Billur Kalp, Hüseyin Rahmi Gürp›nar)
Hep kan› kalbine kaçar; saçlar›, kafllar›, b›y›klar› diken diken kabar›r.
(Tutuflmufl Gönüller, Hüseyin Rahmi Gürp›nar)
‹kinci sözcükleri -e durum eki alan yinelenmifl adlar, ikilemeler eyleme yaklafl›kl›k anlam› katmaktad›r:
Yan yana yürüyorlard›.
Burun buruna geldiler.
Diz dize oturdular.
Yüz yüze konufltuk. ...
Nerede ise bir ‹sveç bestesi yüzünden kadeh kadehe, tabak taba¤a, bo¤az bo¤aza gelece¤iz.
(Falih R›fk› Atay)
Yans›malar ve yans›malardan -ir, -il gibi eklerle geliflmifl tabanlarla yinelenerek,
ikileflerek, ikizleflerek eylemi niteleyen sözcükler belirteç olur:
Çat›r çat›r k›rd›.
Har›l har›l okuyor.
Horul horul uyudunuz.
Püfür püfür eser.
Çat pat konuflur.
Pald›r küldür yuvarland›. ...
Kutuyu açarken yüre¤i küt küt çarp›yormufl.
(Aziz Nesin)
4. Ünite - Belirteçler
-den, -e durum eklerini art arda alarak öbekleflen deyim de¤erli ikilemelerle
ikizlemeler de birer belirteç olur:
Havadis kulaktan kula¤a yay›lm›fl. Tepeden t›rna¤a ›sland›m. ...
-den...-e belirteci, yerine göre, zaman ve yer anlamlar›nda kullan›labilir.
Yans›malardan türemifl eylemlerin kökleri de yinelenir:
... kalkmamak için homur homur homurdan›yordu.
(Eflk›ya ‹ninde, Hüseyin Rahmi Gürp›nar)
Yinelenmifl, ikileflmifl dilek-flart kipleri de “ancak” anlam›nda durum belirteci
olur:
Bu gemi alsa alsa saatte yirmi mil yol al›r. ...
Gösterme ve Tan›tma Belirteci:
‹flte, eylemi göstererek kesinlefltirir:
Arad›¤›n›z ev iflte karfl›dad›r.
Bak iflte yaz›yorum. ...
Özneleri gösterirken yüklemi kesinlefltiren bir belirteç olur:
‹flte Orhan geliyor. ‹flte biz bu hâle düfltük. ...
‹flte Anadolu’nun k›y› ve köflelerinde böyle baharlar, böyle cennetler sakl›d›r.
(Refik Halit Karay)
Yinelemeli kullan›mlar, anlat›ma k›flk›rtma anlam› katar:
‹flte sen, iflte gö¤süm, iflte hançer...
(Nesteren, Abdülhak Hâmit Tarhan)
Yüklemleri düflmüfl cümleler, k›zg›nl›k vurgusuyla, tonuyla söylenmeye elverifllidir:
‹flte bafl›m›n belas›!..
‹flte yaramazl›¤›n sonu!..
Belirteçleri pekifltirirken yüklemlere de farkl› anlamlar katar:
‹flte flimdi gelecek.
‹flte o zaman görürsün. ...
Cümle sonuna gelirse belirtme anlam› kesinleflir:
Vermeyece¤im iflte!..
Geldim iflte!..
Kesinlik Belirteçleri:
Elbet, elbette belirteçleri
Elbette gider gelen cihana.
(Fuzuli, XVI.)
Aç›lur elbet nesim-i nevbahar essün hele
Bend-i dil muhkem de¤il bend-i nikah›ndan senin.
(Nedim, XVIII.)
Elbette olur ev y›kan›n hânesi viran.
(Ziya Pafla, XIX.)
örneklerinde görüldü¤ü gibi gitme, aç›lma, viran olma eylemlerinin olaca¤›ndan kuflku b›rakm›yor, bu eylemleri kesinlefltiriyor:
... Vatandafl, herkesin bildi¤ini söylemekte elbette mahzur görmez.
(Falih R›fk› Atay)
65
66
Türkçe Biçim Bilgisi
Mutlaka, flüphesiz, kuflkusuz sözcükleri de eylemin pekifltirilmesi, kesinlefltirilmesi için kullan›l›r:
Mutlaka gitmeliyim.
fiüphesiz hepimizden büyüktür. ...
Asla, eylemlerdeki olumsuzluk anlam›n› pekifltirmek ve kesinlefltirmek için kullan›l›r:
Kimseye asla minnet etmez. Kurnazl›k yap›yor; asla sezdirmiyor. ...
Hiç, olumsuzlu¤u pekifltirmek ve kesinlefltirmek için kullan›l›r:
Do¤du¤umdan beridir âfl›k›m istiklale,
Bana hiç tasmal›k etmifl de¤il alt›n lale.
(Mehmet Akif Ersoy)
“mi” soru ilgeci alm›fl olumlu eylemlere “herhangi bir zaman” anlam› katar:
Hiç ava gittiniz mi? ...
Söyleyifl tonuyla belirtilince karfl›t› kastedilen sorulara pekifltirme anlam› katar:
Hiç böyle fley olur mu? ‹nsan arkadafllar›n› unutur mu hiç?
Hiç devlet ahlak bozuculu¤u eder mi?
(Dünya, Falih R›fk› Atay)
Sorulu cümlelerin yan›t›nda tek olarak kullan›l›r. Ögeleri düflmüfl bir cümlenin
yerini tutar. Vurgu ve tonla olumsuzluk anlam› pekiflir:
Bir fley anlad›n›z m›?
Hiç! Hiçbir fley anlamad›m.
Ne mi kazand›m? Bir hiç!..
Hiç olmazsa, hiç de¤ilse; “baflka bir fley olsa bile, en az, bari” gibi anlamlarla
yüklemleri belirginlefltirerek durum belirteci olur:
Hiç olmazsa günde bir iki kez soka¤a ç›kar.
Hiç de¤ilse ben, bu kitaplar› okudum. ...
Gerçekten, “gerçek olarak” anlam›yla yüklemi kuvvetlendirir.
Ne olursa olsun, söze kesinlik katar:
Ne olursa olsun gidece¤im.
Verdi¤im sözden, ne olursa olsun, dönemem. ...
Dilek Belirteçleri:
Keflke, bari, tek sözcükleri; “hiç olmazsa” ve benzeri anlamlarla kullan›l›r:
Keflke ben de o günleri görseydim.
Keflke bu ifle bafllamasayd›m. ...
Umma Belirteçleri:
Umar›m ki, umulur ki, inflallah, Allah kerim... sözleri cümleye umma anlam›
katar:
Bu ifl, umar›m ki yar›da kalmaz.
‹nflallah sona erer.
Allah kerim, her fleyin kolay› bulunur. ...
Olas›l›k Belirteci:
Belki, “olabilir, umulur, ihtimal ki, galiba” anlamlar› katarak eylemi pekifltirir:
Ben flairim o kamet-i mevzunu do¤rusu
Sevmem desem de belki yalan söylerim sana.
(Nedim, XVIII.)
67
4. Ünite - Belirteçler
Affeyleyelim ki belki bilmez.
Bir sürçen at›n bafl› kesilmez.
(fieyh Galip, XV.)
Yumuflak bafll› isem kim dedi uysal koyunum;
Kesilir belki fakat çekeye gelmez boyunum.
(Mehmet Akif Ersoy)
Do¤acakt›r sana vadetti¤im günler Hakk’›n;
Kim bilir belki yar›n, belki yar›ndan da yak›n.
(Mehmet Akif Ersoy)
Yineleme Anlaml› Belirteçler:
Yine, gene sözcükleri; bulunduklar› cümlenin yüklemini yineleme anlam›yla
belirtince belirteç olur:
Eyvah bu baziçede bizler yine yand›k.
Zira ki ziyan ortada, bilmem ne kazand›k.
(Ziya Pafla, XIX.)
Her sabahki gibi ortal›k gene ya¤mur içinde.
(Kavak Yelleri, Reflat Nuri Güntekin)
Tekrar;
Tekrar anlad›m ki yolsuz bir ülkede terakki nam›na hiçbir ifl görmeye, hele ilk
tahsil mecburiyetini baflarmaya imkân yoktur.
(Refik Halit Karay)
Kolumun a¤r›s› dün akflam geçer gibi oldu¤u hâlde bu sabah tekrar bafllad›.
(Kavak Yelleri, Reflat Nuri Güntekin)
Bir daha, bir kez (kere) daha, befl defa, bin defa belirteçleri de eylemin yinelendi¤ini, yinelenece¤ini anlatmak için kullan›l›r:
Bu y›l Ankara’ya üç kere gittim. ...
“Kez” eski metinlerde, “gez”
yineleme belirteci olarak s›k
kullan›lm›flt›r.
Çok kez (kere), ikide bir sözleri eylemdeki yinelenifle belirtilmeyen bir s›kl›k
SIRA S‹ZDE
anlam› katar:
‹kide bir otomobili durduruyor, orman›n zevkini ç›karmaya çal›fl›yordum.
D Ü fi Ü N(Refik
E L ‹ M Halit Karay)
Çok kez (kere) karfl›lafl›r; konuflmadan geçeriz.
‹ki günde bir bize gelir. ...
S O R U
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
“‹kide bir, günde bir...” sözleri;
D‹KKAT
• Belirtisizlik anlam›yla eylemin yinelendi¤ini göstermek için kullan›l›nca durum belirteci
olur.
SIRA S‹ZDE
• Zaman anlam› daha belirgin ise zaman belirteci olur.
N N
Ara s›ra, arada s›rada, baz› kere, baz› defa, baz› baz›, kimi
kere, kimi kez sözAMAÇLARIMIZ
leri ve söz öbekleriyle “bazen” sözcü¤ü; belirtilmek istenen yinelenifle seyreklik
anlam› katmak için kullan›l›r:
K ‹ T A P
Neticeden korkmufltu, ara s›ra sertelmeye çal›fl›yordu.
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
(Reflat Nuri Güntekin)
TELEV‹ZYON
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
‹NTERNET
68
Türkçe Biçim Bilgisi
Yan›t (Cevap) Belirteçleri:
Sorulara karfl›l›k olarak kullan›lan sözcüklerdir. Eylemleri çeflitli yönlerden pekifltirir. Bu görevde kullan›lan söz say›s› çoktur: evet, elbet, elbette, pekiyi, flüphesiz,
kuflkusuz, hay hay, olur; hay›r, yok, asla...
- Siz mi yazacaks›n›z?
- Evet. = (Ben yazaca¤›m.)
- Yar›n gelecek misiniz?
- Elbette.
Bu görevde baflka sözcükler de kullan›l›r:
- Siz de böyle mi düflünüyorsunuz?
- Tamam›yla, herhâlde, tabi...
- Paray› verecek misiniz?
- Hay›r. = (Paray› vermeyece¤im.) ...
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
3
“Evet, hay›r”SIRA
sözcükleri
S‹ZDE baflka hangi görevlerde kullan›l›r?
Ülefltirme Belirteçleri:
D Ü fi Üikileflen
NEL‹M
Yinelenen,
ya da ikizleflen ülefltirme say›lar› da eylemlerden önce gelirse nitelik anlaml› durum belirteci olur:
Arabalara
S Oüçer
R U üçer binmifller.
Masalarda dörder befler oturuyorduk.
Elmalar› teker teker toplad›lar. ...
D‹KKAT
Yukar›daki belirteçlerin d›fl›nda -ce, -cesine yap›l› sözcükler de eylemi niteleyerek durum SIRA
belirteçleri
S‹ZDE olurlar: insanca yaflamak ; mertçe, erkekçe ölmek ; ak›ll›ca
ifl yapmak...
Kavga edercesine ba¤›r›yor; delicesine kofluyorlard›...
N N
AMAÇLARIMIZ
Köylüler ta karfl›ma ba¤dafl kurmufllar, konuflmaya f›rsat arayarak sab›rs›zca
bekliyorlard›.
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
K ‹ T A P
(Falih R›fk› Atay)
Art›k sözcü¤ü de eylemin gecikmeden yap›lmas›n›n gerekli oldu¤unu göstermek için kullan›lan bir durum belirtecidir. Yüklemden sonra gelirse sab›rs›zl›k, daTELEV‹ZYON
yan›lmazl›k anlam› pekiflir:
Art›k keseyim yeter figan›;
Ervaha dokunmas›n ziyan›.
T E R N E T eyliyor cûfl.
Bu ah ki‹ Ncandan
Art›k an› kendim eyleyim gûfl.
Art›k kalay›m sükût içinde
Fikretmek için o yâr-› can›.
(Makber, Abdülhak Hâmit Tarhan)
Yeter art›k!
Sus art›k!
B›kt›m art›k!
Bittim art›k! ...
Azl›k -Çokluk Belirteçleri
S›fatlar›, eylemleri ve kendi türünden olanlar› nicelik, azl›k - çokluk bak›m›ndan
k›san ya da pekifltiren sözcüklerdir. Bafll›calar› flunlard›r:
69
4. Ünite - Belirteçler
Eflitlik belirteci: Kadar ilgeci, kendinden önce gelen sözcüklerle öbekleflerek
s›fatlara eflitlik anlam› katarak belirteç göreviyle kullan›l›r.
Melek kadar uslu çocuk
Tüy kadar hafif çanta ...
Senin bugün cennet kadar güzel vatan›n var.
(Tevfik Fikret)
Eyleme de nicelikle ilgili eflitlik anlam› katar:
‹ki saat kadar yürüdünüz.
Befl yüz metre kadar kofltuktan sonra yar›fl› b›rakt›.
Bu kadar düflünmeyiniz. ...
O kadar... ki... biçiminde kullan›l›nca eflitlikten s›yr›larak s›fata ve eyleme s›n›rs›z bir afl›r›l›k anlam› katar:
O kadar güzel ki...
Dün o kadar yoruldum ki...
O kadar çal›flkand›r ki...
‹nsano¤lu o kadar garip bir mahlûktur ki yüz verdikçe fl›mar›r. fi›mard›kça yüz
bulacak olursa daha ziyade fl›mar›r. Cihan an›n esiri olsa, ezmek için cihan›n haricinde ahrar aramaya kalk›fl›r.
(Ahmet Mithat)
Sorulu cümlelerde de bu kadar, o kadar sözlerinin temel anlam›, eflitlik olmakla birlikte söyleyifl tonuyla afl›r›l›¤a kaymaya elveriflli olur:
O kadar uyunur mu?
Bu kadar yaramazl›k görülmüfl müdür? ...
Üstünlük belirteci : Daha, s›fatlar› ve belirteçleri üstünlük derecesine ç›kar›r:
Ondan daha iyi bir insan bulunmaz.
Daha önce geldim.
Daha çal›flkan bir ö¤renci
Bu kalemi be¤endim; ama daha güzel bir kalem isterim. ...
ile (-le) ilgeciyle öbekleflerek belirteç göreviyle kullan›lan adlara üstünlük
anlam› katar:
SIRA S‹ZDE
Ellerini bu sefer daha fliddetle çarpt›...
SIRA S‹ZDE
(Yakup Kadri Karaosmano¤lu)
D Ü fi Ü N E L ‹ M
Eylemlere “henüz, baflka” gibi çeflitli anlamlar katar:
Daha uyanmad›.
Daha ne istiyorsunuz?
Bir saat daha beklemeli.
S O R U
‹ki lira daha vermelisiniz. ...
“Daha” sözcü¤ü “henüz” anlam›nda kullan›l›yorsa zaman belirteci Dolur.
toplama
‹ K K ADaha,
T
iflleminde de say›lar›n birbirine kat›lmalar›n› anlatmaya yarar:
‹ki, befl daha yedi eder. Sekiz, üç daha on bir, dört daha on beflSIRA
eder.
S‹ZDE
N N
-den durum ekiyle çekimlenen adlarla tamlanm›fl kimi s›fatlarda da üstünlük
AMAÇLARIMIZ
anlam› bulunur:
Minareden uzun kavak
Kardan beyaz çamafl›r
K ‹ T A P
Kap›dan genifl pencere...
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
‹NTERNET
70
Türkçe Biçim Bilgisi
En üstünlük belirteci: En, s›fatlar› en üstünlük derecesine yükseltir: en flerefli millet, en yak›n arkadafl...
En güzel çiçek güldür.
En yüksek tepeye ç›k›yorduk.
En âciz, en felekzede millet, kad›nl›¤› hemflire-i cehalet edendir!....
(Tevfik Fikret)
Bölü¤ün en çal›flkan eri Yalç›n’d›r. ...
Afl›r›l›k belirteçleri: Afl›r›l›k, gere¤inden fazlal›k anlam› veren belirteçlerdir:
Çok, pek, gayet...
Pek sevimli bir kuzu ald›m. ...
Bolu’dan itibaren flose gayet meskûn ve refahl› bölgeden, Düzce ile Hendek’ten
geçiyor.
(Refik Halit Karay)
Bu belirteçler, niteleme s›fatlar›n› afl›r›l›k derecesine yükseltir. Eylemlere de afl›r›l›k anlam› katar:
Çok yoruldum.
Pek usanm›fl.
Pek çok sevineceksiniz. ...
Afl›r›l›k belirteçleri yinelenince anlam daha da pekiflir:
Pek, pek iptidai milletlere yaraflacak olan bu zilletten Türklü¤ün toplulu¤unu
kurtaral›m.
(Dünya, Falih R›fk› Atay)
Bu belirteçlerle “en” aras›nda anlam ayr›m› vard›r. Karfl›laflt›ral›m:
Orhan, s›n›f›n en çal›flkan ö¤rencisidir.
Orhan, pek çal›flkan ö¤rencidir.
Birinci cümlede bir k›yaslama, bir ölçümleme fark› vard›r. ‹kinci cümlede ise
Orhan’›n çal›flkanl›¤› baflkalar›n›nkiyle karfl›laflt›r›lmam›flt›r. Terimleri de buna göre
verilmifltir.
Fazla;
Fazla zay›f ve flahsiyetsiz insanlardan hofllanmam.
(Ruflen Eflref Ünayd›n)
“Fazla” ile “pek, çok” aras›nda önemli kullan›m ayr›m› vard›r:
Orhan bugünlerde çok çal›fl›yor.
Kitaplar›m›z›n çoklu¤u
Orhan bugünlerde fazla çal›fl›yor.
Kitaplar›m›z›n fazlal›¤› ...
“Eksik” s›fat› eylemi
niteleyince “fazla”n›n karfl›t›
olur:
Sat›c› elmay› eksik tartm›fl;
paray› da eksik alm›fl.
Örnekler gösteriyor ki “fazla” sözcü¤ünde gereksizlik, ondan da ileri zararl›l›k
anlam› vard›r. Bu anlam özelli¤ini göz önünde bulundurarak “fazla” sözcü¤ünü
yanl›fl kullanmaktan kaç›nmak gerekir.
Arapçadan Türkçeye geçen fevkalade, harikulade gibi birleflik deyimler de afl›r›l›k belirteci olarak kullan›l›r.
Refik Halit Karay, son yaz›lar›ndan birinde bu yabanc› deyimler yerine “olas›ya” sözcü¤ünü kullan›r:
Etraf›, da¤lar›n en ormanl› ve en güzel biçimleriyle uzaktan çevrilmifl yayvan,
ufak; lakin olas›ya sevimli ve refah bir kasaba (Bolu)... Ne güzel da¤lar onlar. Meflhur Bo¤aziçi parklar› gibi muhtelif a¤açlarla kapl›, olas›ya gölgelik...
4. Ünite - Belirteçler
Bu anlamda “alabildi¤ine” sözcü¤ü de kullan›labilir. “Çok” belirtecinin karfl›t›
olan “az” sözcü¤ü de afl›r›l›k anlam›ndad›r. Yukar›da s›ralanan bu belirteçler eylemlere de afl›r›l›k anlam› katar:
Çok oturduk.
Pek üzüldüm.
Fazla konuflur.
Bu gece az uyudu. ...
Daha çok, en çok, pek çok, daha fazla, en fazla, pek fazla, daha az, en az, çok
az biçiminde öbekleflmifl belirteçler de kullan›l›r. Bu öbeklerdeki sözcüklerin her
ikisi de belirteçtir. Birinciler ikincileri pekifltirmektedir. Bu öbekler, di¤er belirteçleri de pekifltirebilirler:
‹fle çok erken bafllar›z.
En geç ayr›lan da biziz.
Hemen flimdi geldi.
Koyu siyah bir palto giymiflti. Pek yorgun görünüyordu.
Konuflmay› biraz k›sa tutsak...
Dilde titizli¤e önem verenler, bu belirteçlerle pekiflerek öbekleflmifl belirteçleri
gelifligüzel kullanmaktan çekinirler. Do¤rusu da budur. Her belirtecin anlam özelli¤ini göz önünde bulundurmak gerekir.
Afl›r›l›k belirteçlerinden baz›lar› küçültme ekleri al›r:
Çokça, fazlaca;
Orhan’› çokça üzgün gördüm.
Fazlaca yorgundu da...
Az›c›k;
Bolu’ya inifl az›c›k daha kolay oldu.
Bolu, zelzele felaketinden sonra kendisini az›c›k toplam›fl.
(Refik Halit Karay)
Biraz sözcü¤ü de s›fatlar›n, eylemlerin anlamlar›n› s›n›rlar:
Biraz çarp›kt›.
Biraz yürüdüm.
Ta;
Cedvel-i Sim içre âdem binse bir zevrakçeye
‹stese mümkün var›lmak cennetin ta yanma.
(Nedim, XVIII.)
Merdivenleri t›rmand›k, ta üst kata ç›kt›k.
(Gecelerim, Ahmet Rasim)
Toros da¤lar›n›n etekleri ta Akdeniz’den bafllar.
(‹nce Memet, Yaflar Kemal)
Ta A¤r›’n›n tepesinde aram›fllar bu kal›nt›lar›....
Örnekler gösteriyor ki “ta” belirteci, -den ve -e, kimi kez de -de eki alm›fl tümleçlerin bafl›na geliyor; eylemin bafllang›c›na, bitimine, yerine, uzakl›k ve yak›nl›kta “en son” anlam›n› kat›yor.
“Kendi” ad›l›n› pekifltirdi¤i örnekler de vard›r:
‹flte ta kendisi...
Soru Belirteçleri
Soru belirteçleri, yüklemleri ve s›fatlar› soru yoluyla k›san ya da pekifltiren sözcüklerdir.
Ne
Ne bak›yorsun?
O adam buralarda ne dolafl›p duruyor?
71
72
Türkçe Biçim Bilgisi
“Ne” sözcü¤ü s›fatlara, ses tonuyla pekiflen bir afl›r›l›k anlam› katar; eylemlere
de de¤iflik anlaml› soru anlam› katar.
Ne, “etmek, eylemek, olmak” yard›mc› eylemleriyle “idi, imifl, ise, -dir” ek eylemlerine bir ön ek gibi bitiflir:
Ben bana zulmeyledim ettim günah
Neyledim nettim sana ey padiflah.
(Yunus Emre, XIII-XIV.)
Kendin ald›rd›n gönül noldun ne hal olmufl sana?
(Nedim, XVIII.)
Neydi, neymifl, nedir, neyse...
Nas›l
Bu kayguya yürek nas›l dayans›n?
(Recaizade Ekrem)
Rüzgârl› engin denizden, kuytu bir orman köflesindeki avuç kadar gölün durgunlu¤u nas›l istenebilir?
(Refik Halit Karay)
Nas›l düfltün bu titreflimli bo¤untuya?
(O¤uz Kâz›m Atok)
Niçin (ne için)
Beni niçin arad›n›z?
Niçin erken ç›k›yorsunuz? Niçin gelmiyor?
Bana niçin karamsar oldu¤umu soranlar var. Ben karamsar de¤ilim, realistim.
(Falih R›fk› Atay)
Atatürk, Yalova’ya ne zaman, niçin gelmiflti?..
(Atatürk’ün Hastal›¤›, Ruflen Eflref Ünayd›n)
Ne diye öbe¤i de anlat›ma piflmanl›k sorusu katan bir belirteç görevindedir:
Ne diye bu ac›kl› hat›rlara sapt›m? ...
Ne biçim, yüklemlere “nas›l” anlam›n› kat›nca belirteç olur:
‹lim ilim bilmektir
‹lim kendin bilmektir.
Sen kendini bilmezsen
Ne biçim okumakt›r?
(Yunus Emre, XIII-XIV.)
Nice
Bu binay› nice gördüler?
(Evliya Çelebi, XVII.)
Yukar›da s›ralanan soru belirteçleri yüklemlere, birbirine yak›n anlamda sorular katmaktad›r.
Hani
Hani bir gün seninle Topkap›’dan
Geliyorduk; yol üstü bir meydan,
Bir ç›nar gördük...
(Haluk’un Veda›, Tevfik Fikret)
4. Ünite - Belirteçler
Hani çay gelmedi yahu?..
(Mehmet Akif Ersoy)
“Hani”nin soru anlam›ndan s›yr›larak “de¤il” sözcü¤ünü ve olumsuzluk kavram›n› çeflitli anlamlar katarak pekifltirdi¤i de olur:
Hani tafl atmak için de¤il de ortal›¤› neflelendirmek için bir f›kra anlatay›m.
(Falih R›fk› Atay)
“Ya” ünlemiyle uzam›fl olan “hani ya” an›msatma belirteci olur:
Hani ya sen geçen gün bana, “Gelirim.” demifltin, niçin gelmedin?
Ne kadar, s›fatlara ve eylemlere sorudan çok abart› ve nicelik anlamlar› katarak
pekifltirir:
Ne kadar tatl› konufluyordu.
Bu da¤ ne kadar yüksekmifl.
Ne kadar arad›m sizi.
Ne kadar zengin olsa da...
Koflul Belirteci
E¤er, koflullu yüklemleri pekifltirir. Konuflma dilinde “flayet” sözcü¤ünün de bu anlamda kullan›ld›¤› görülür:
E¤er demokrasiye inan›yorsak ve memlekette bir hürriyet rejimi kararlaflt›rmas›n› istiyorsak bir fleref terbiyesine ihtiyac›m›z vard›r.
(Falih R›fk› Atay)
E¤er be¤enmiyorsa almas›n.
O gelmezse e¤er biz yapar›z.
fiayet be¤enmiyorsa almas›n.
O gelmezse flayet biz yapar›z. ...
Di¤er Belirteçler
S›ras›yla, bütünüyle, dolay›s›yla, hakk›yla durum belirteci olarak kullan›labilir.
‹yelik eki alm›fl “vaktiyle” sözcü¤ü de “ile” ilgeciyle kaynaflarak belirteç olarak kullan›lmaktad›r:
Vaktiyle baban kimseye minnet mi ederdi?
(Tevfik Fikret)
Afla¤› yukar›, say› s›fatlar›na “tastamam de¤il, ona yak›n...” anlam›yla belgisizlik katar:
Afla¤› yukar› iki y›l önceydi.
O gün, afla¤› yukar› elli lira harcad›k. ...
fiöyle böyle sözü de ayn› görevde kullan›l›r:
fiöyle böyle k›rk y›ll›k gazeteciyim.
(Falih R›fk› Atay)
“fiöyle böyle bir adam” tamlamas›nda ise “iyi de¤il, kötü de de¤il, orta” anlam›ndad›r.
Yinelenen soru s›fat› ve ad›l› “ne”ler, ses tonuyla beslenince soru anlam›ndan
s›yr›larak anlat›ma afl›r›l›kla ilgili çeflitli anlamlar katar, belirteç olur:
Koridor çocuk bahçesine döndü. Ne kovalamacala, ne saklambaçlar...
(Refik Halit Karay)
73
74
Türkçe Biçim Bilgisi
N
BEL‹RTEÇLER‹N YAPILARI
AM AÇ
3
Belirteçlerin yap›lar›n› analiz etmek
Yap›lar›na göre belirteçler befl grupta incelebilir:
•
Yal›n belirteçler
•
Türemifl belirteçler
•
Birleflik belirteçler
•
Öbekleflmifl belirteçler
•
Deyim biçiminde belirteçler
Yal›n belirteçler: dün, yar›n, geç, az, çok, en, hep...
Türemifl belirteçler: flimdicik, önce, ans›z›n, akflamleyin, ö¤leyin...
Birleflik belirteçler: bugün, ilk önce, biraz, b›ld›r (= bir y›ld›r)...
Öbekleflmifl belirteçler: hemen flimdi, güzel güzel...
Durum eki alm›fl adlar›n ilgeçlerle öbekleflmesinden oluflan söz kal›plar› da vard›r:
Sabaha karfl› uyand›m. Akflama de¤in bekledik. Gece yar›s›na do¤ru geldi. ...
Bu öbekler, biçim bak›m›ndan, cümlede ilgeç tümleçleri; anlam bak›m›ndan
belirteç tümleçleri say›l›r.
Deyim biçiminde belirteçler: ikide bir, arada s›rada, er geç...
4. Ünite - Belirteçler
75
Özet
N
A M A Ç
1
N
A M A Ç
2
Belirteçleri tan›mak ve belirteç türlerini s›n›fland›rmak
S›fatlar›n, eylemlerin ya da görevce kendine benzeyen sözcüklerin anlamlar›n› belirten ya da k›s›p s›n›rlayan sözcüklere belirteç denir.
Belirteçler görevleri bak›m›ndan çeflitlere ayr›l›r:
• Zaman belirteçleri
• Yer-yön belirteçleri
• Durum belirteçleri
• Azl›k-çokluk belirteçleri
• Soru belirteçleri
• Koflul belirteci
Belirteç türlerinin özelliklerini ve kullan›m yerlerini belirlemek
Zaman belirteçleri: Eylemlerin sonsuz zamanlar›n› s›n›rlar: flimdi, bugün, yar›n, dün, önce,
sonra, flimdilik, hemen, demin, derhal, ans›z›n,
biraz önce, biraz sonra, erken, geç, henüz, hâlâ,
daha, ikide bir, arada bir, her zaman...
Yer-yön belirteçleri: Eylemlerin yerlerini ve yönlerini gösteren sözcüklerdir: üst, alt, ön, arka, art,
sa¤, sol, yak›n, uzak, ›rak, yukar›, afla¤›, d›flar›,
ileri, içeri, geri, yan, öte, yan› s›ra, ard› s›ra...
Durum belirteçleri: S›fat›, eylemi niteleyen;
eylemin nas›l yap›ld›¤›n›, ne durumda oldu¤unu belirten sözcüklerdir, say›lar› ve çeflitleri çoktur: aç›k sar› çiçekler, koyu kahverengi bir palto; güzel düflün-, iyi hisset-, kolay kurtul-, sa¤lam bas-, e¤ri otur-, do¤ru söyle-, erken kalk-,
yorgun görün-, temiz tut-, teker teker topla-,
kavga edercesine ba¤›r-; evet, elbet, elbette, pekiyi, flüphesiz, kuflkusuz, hay hay; hay›r, yok,
asla; ara s›ra, arada s›rada, baz› kere, baz› defa, baz› baz›, kimi kere, kimi kez, çok kez, bir
daha, tekrar, yine; belki, umar›m ki, umulur ki,
inflallah, allah kerim; gerçekten, hiç, ne olursa
olsun, asla, mutlaka, flüphesiz, kuflkusuz...
Azl›k-çokluk belirteçleri: S›fatlar›, eylemleri ve
kendi türünden olan sözcükleri nicelik, azl›kçokluk bak›m›ndan k›san ya da belirten sözcüklerdir: daha, en, pek, pek çok, gayet, fazla, çokça,
az›c›k, fazlaca, ta...
Soru belirteçleri: Yüklemleri ve s›fatlar› soru
yoluyla k›san ya da belirten sözcüklerdir: ne, nas›l, niçin, ne biçim, nice, hani, ne kadar...
Koflul belirteci: Koflullu yüklemleri pekifltiren
sözcüklerdir: e¤er, flayet.
N
A M A Ç
3
Belirteçlerin yap›lar›n› analiz etmek
Yap›lar›na göre belirteçler befl çeflittir:
• Yal›n belirteçler: dün, yar›n, geç, az, çok, en,
hep...
• Türemifl belirteçler: flimdicik, önce, ans›z›n,
akflamleyin, ö¤leyin...
• Birleflik belirteçler: bugün, ilk önce, biraz, b›ld›r (= bir y›ld›r)...
• Öbekleflmifl belirteçler: hemen flimdi, güzel
güzel...
• Deyim biçiminde belirteçler: ikide bir, arada
s›rada, er geç...
Durum eki alm›fl adlar›n ilgeçlerle öbekleflmesinden oluflan söz kal›plar› da vard›r: sabaha karfl›,
akflama de¤in, gece yar›s›na do¤ru...
76
Türkçe Biçim Bilgisi
Kendimizi S›nayal›m
1. “yanl›fl” sözcü¤ü, afla¤›daki cümlelerin hangisinde
ötekilerden farkl› bir görevde kullan›lm›flt›r?
a. Testteki yanl›fl soruyu ilk ben fark ettim.
b. Size yanl›fl telefon numaras› vermifller.
c. Bana göre sen yanl›fl düflünüyorsun.
d. Yalan yanl›fl sözlerle beni oyalama!
e. Bunlar› konuflmak için yanl›fl zaman seçmifl.
6. “Cengiz geçen sene okula umutla bafllam›flt›.”
Yukar›daki cümlede afla¤›dakilerden hangisi yoktur?
a. Özel ad
b. Zaman belirteci
c. Yer-yön belirteci
d. Durum belirteci
e. S›fat
2. Afla¤›daki cümlelerin hangisinde soru anlam› bir belirteçle sa¤lanm›flt›r?
a. Daha çok ne tür kitaplar okuyorsun?
b. Akflam bizimle sinemaya gelir misin?
c. Nas›l bir ev hayal ediyorsun?
d. Niçin benimle konuflmuyorsun?
e. Orada kaç ay kalacaks›n›z?
7. Afla¤›daki cümlelerin hangisinde belirteç kullan›lmam›flt›r?
a. S›ms›cak bir gülümseme vard› yüzünde.
b. Önce içeri gir, sonra konufl.
c. Akflam vakti gel gizlice.
d. Oldukça büyük bir odas› var.
e. Dostlarla da ayr›ld› yollar›m›z bir bir.
3. Afla¤›daki cümlelerin hangisinde eylemi durum yönünden tamlayan bir sözcük kullan›lmam›flt›r?
a. Konuflmalardan s›k›lm›fl olmal› ki odadan yavaflça
ayr›ld›.
b. Bu so¤uk havada buraya kadar zor geldik.
c. Bu y›l k›fl mevsimi çok sert geçti.
d. Sorular›m›z› kolayca yan›tlad›.
e. San›r›m eve biraz geciktik.
8. Afla¤›daki cümlelerin hangisinde azl›k-çokluk belirteci kullan›lm›flt›r?
a. fiimdiye kadar ne yapt›n?
b. Oldukça çal›flkan bir ö¤renciydi.
c. Ne diye bak›yorsun?
d. Ona güzel bir kitap seçtim.
e. A¤›r a¤›r yürüyordu.
4. Afla¤›daki cümlelerin hangisinde ikileme farkl› görevde kullan›lm›flt›r?
a. ‹çim tir tir titriyor.
b. Uzun uzun bakt› gözlerimin içine.
c. Yerli yersiz konuflup durma.
d. Saçma sapan sözler duymak istemiyorum.
e. Düfle kalka geldik buralara.
5. Afla¤›daki cümlelerin hangisinde soru anlam› belirteçle sa¤lanm›flt›r?
a. Bu okula hangi yoldan gidilir?
b. Buradaki notu kim ald›?
c. Hiç yüre¤in s›zlamaz m›?
d. Ben sadece duvardaki bir resim miyim?
e. Nas›l tan›yamad›n beni?
9. Afla¤›daki cümlelerin hangisinde eylemin gösterdi¤i
sonsuz zaman bir belirteçle s›n›rlan›p belirtilmemifltir?
a. Hava iyice karard›, ya¤mur ya¤acak.
b. Sabahleyin buradan otobüse binece¤im.
c. Vapur, biraz önce hareket etti.
d. Buras› on y›l önce harabeymifl.
e. Bu hediyeyi bize dün vermiflti.
10. Afla¤›dakilerden hangisinde “aç›k” sözcü¤ü, türü
yönünden ötekilerden farkl›d›r?
a. Aç›k havada biraz yürüyelim.
b. Aç›k kap›dan içeri girmifl kedi.
c. Ne söyleyeceksen aç›k söyle.
d. Pazar günü çok arad›k; ama aç›k bir yer bulmad›k.
e. Ben yaz›n daha çok aç›k renkleri tercih ederim.
4. Ünite - Belirteçler
“
77
Yaflam›n ‹çinden
Türkçeye Sorumlulu¤umuz
Dilin en önemli özelli¤i, kuflkusuz, düflünme arac› olmas›d›r. Bu ba¤lamda düflünmeyi ç›kar›mlar yap›lmas›,
kavramlar ve önermeler aras›nda ba¤lant›lar kurulmas›,
derin ve yarat›c› düflünceler üretilmesi, özellikle soyut
kavramlar›n özümsenmesi olarak alg›lamak gerekir.
Gerçekten yetersiz ve karmakar›fl›k bir dille duru bir
düflünceye var›lmas› olanaks›zd›r. Bir toplumu ulus yapan niteliklerin en güçlüsü dildir. Toplumun pek çok
özelli¤i, yaflay›fl›, gelenekleri, dünya görüflü, yaflam felsefesi, inançlar›, bilim-teknik ve sanata olan katk›lar› dilin geliflmifllik düzeyinden etkilenir ve o toplumun diline yans›r.
Mümtaz Soysal’›n “Yabanc› dil ö¤renmenin kaç›n›lmaz
bir gereklilik durumuna gelmifl olmas›, anadili koruma,
gelifltirme ve yüceltme diye bir ulusal görev yaratm›flt›r.
Yoksa yaln›z Türkçe de¤il Türkçeyle birlikte bütün bir
kimlik de yitip gidecek.” kayg›s›n› dile getirmesi bofluna de¤ildir. W. Von Humboldt’a göre “Düflünceyi yaratan ve ileri götüren dildir. Dilin engellendi¤i yerde düflünce de engellenmifl olur.” Dolay›s›yla ancak dilini
oluflturan, yücelten bir ulus gerçek bir düflünce etkinli¤i gösterebilir. Dili ilkel kalm›fl bir ulus kültür yaflam›nda da ilerleme gösteremez.
Do¤an Aksan “Bu benim anadilim, bir denizdir. Derinli¤iyle, gözün eriflemeyece¤i geniflli¤iyle, s›n›rs›z gücü,
güzellikleriyle...” diyerek sevgiyle tan›ml›yor Türkçeyi.
Türkçenin yüksekö¤retim ve bilimsel etkinlikler için
yetersizli¤inden söz edilemeyece¤i y›llard›r bu alanlarda Türkçe olarak yürütülen çal›flmalardan (227. y›l›n›
Türkçe ö¤retimle sürdüren ‹TÜ’den) aç›kça ortadad›r.
Bedia Akarsu da bu görüflü destekliyor : “Felsefenin en
güç anlafl›l›r konular›n› bile rahatl›kla iflleyen felsefecilerimiz az de¤il, bilim adamlar›m›z herkesin rahatl›kla
anlayabilece¤i terimler ve sözcüklerle dile getiriyorlar
araflt›rmalar›n›n sonuçlar›n›.”
Dil uzman› Ömer Demircan konuya flu sözlerle aç›kl›k
getirmeye çal›fl›yor : “Türk dili gerek yap›sal olanaklar›
gerekse anlamlama ve türetme vars›ll›¤› (zenginli¤i) bak›m›ndan her düzeyde ö¤retim ve her alanda bilimsel
anlat›ma yetecek ölçüde geliflmifltir.”
Bu görüfllere karfl›l›k, Türkçenin ö¤retim ve bilim dili
olarak yetersizli¤ini ileri sürenler de vard›r. Bu sav›n
do¤ru oldu¤u varsay›l›rsa yap›lmas› gereken Türkçeyi
ö¤retim ve bilim alan›nda kullan›p iflleyerek ö¤retim ve
bilim dili olarak güçlendirmektir. Çünkü bir dilin yeter-
sizli¤i de¤il, ifllenmeyen bir dilin geliflememesi, zay›flamas› giderek evde ve sokakta basit bildiriflimler için
kullan›labilen k›s›tl› bir dil durumuna gerilemesi söz
konusudur.
Bana göre, Türkçenin ö¤retim, bilim ve kültür dili olabilmesi konusunda ö¤retim üyelerinin ve bilim adamlar›n›n önemli görev ve sorumluluklar› bulunmaktad›r.
Atatürk’ün dil devriminin temel amac› da Türkçeyi ö¤retim ve bilim dili olarak güçlendirmektir. Bu nedenle,
Türkçeyle ilgili her türlü tart›flman›n yarar›na inanmakla birlikte, dikkatleri yaln›z sözcükler üzerine yo¤unlaflt›rman›n yerindeli¤i tart›fl›labilir. As›l olan düflüncelerin
en anlafl›labilir ve etkin biçimde, Türkçenin kurallar›yla
ve özellikleriyle aç›klanabilmesidir. Bu yaklafl›m içinde
olabildi¤ince Türkçe sözcükler kullanman›n daha
uyumlu ve güzel; dinlenmesi, okunmas› zevk veren,
üstelik yaln›z seçkinlerin de¤il herkesin anlayabilece¤i
bir anlat›m sa¤layaca¤›ndan kuflku duymuyorum. Böyle bir çabada birleflme için hiçbir engel düflünemiyorum. Bu nedenle, seçkinler için yazma sav›nda olanlar›n ‘bilim d›fl›’ yerine ‘gayri ilmi’ de de¤il yamal› bohçay› uyumsuz renkteki ipliklerle tutturmay› ye¤leyerek
“gayr› bilimsel” gibi bir söz kullanmalar›n› anlayam›yorum. Bütün yurttafllar›n Türkçe üzerine görüfl belirtme
hakk› vard›r. Bilimcilerin bu hakk› yan›nda Türkçenin
ö¤retim ve bilim dili olarak vars›llaflmas›na ve güçlenmesine çaba gösterme görev ve sorumluluklar› da bulunmaktad›r. Umuyorum ki bu anlay›flta ve Türkçe üzerine konuflurken tutarl› ve sorumlu davranmaya özen
göstermek gere¤inde görüfl ayr›l›¤›m›z olmayacakt›r.
Kaynak: Evren, Güngör
http://mimoza.marmara.edu.tr/
~avni/dersbelgeligi/dil/gungorevren.htm adresinden
03.05.2009 tarihinde eriflilmifltir.
”
78
Türkçe Biçim Bilgisi
Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›
S›ra Sizde Yan›t Anahtar›
1. c
S›ra Sizde 1
-e kadar yerine; -e dek, -e de¤in de kullan›lmaktad›r. Bu
sözlerin Türk edebiyat›nda örnekleri çoktur:
Eder iran-zemini ta hudud-› Belh’a dek teshir
E¤er bir kerre ruhsat verse ti¤-i tiz-i üryana.
2. d
3. e
4. d
5. e
6. c
7. a
8. b
9. a
10. c
Yan›t›n›z farkl›ysa “Durum Belirteçleri”
bölümünü tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Soru Belirteçleri” bölümünü
tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Durum Belirteçleri”
bölümünü tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Durum Belirteçleri”
bölümünü tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Soru Belirteçleri” bölümünü
tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Yer-Yön Belirteçleri”
bölümünü tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Belirteç” bölümünü tekrar
okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Azl›k-Çokluk Belirteçleri”
bölümünü tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Zaman Belirteçleri”
bölümünü tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Durum Belirteçleri”
bölümünü tekrar okuyunuz.
(Nedim, XVIII.)
Bister-i gamda gözüm giceler uyku görmez.
Ederim subha de¤in naleleri döne döne.
(Baki, XVI.)
Kimsenin ç›ras› tana dek yanmaz.
(Ülfeti, XIX-XX.)
Türk olan nimet-flinas olmak gerek
Var yeri gitsem mezar-› Türk’e dek.
(Muallim Naci, XIX.)
• Bölge a¤›zlar›nda ve eski yaz›nda -e kadar yerine
-ecek, -acak’ta görülür: flimdiyecek, burayacak...
Vazifesini dibinecek görmüfltür.
(Metres, Hüseyin Rahmi Gürp›nar)
S›ra Sizde 2
Alt alta yaz›lan cümleler anlamca farks›zd›r. Hepsinde
de birinci sözcükler eylemin yerle, yönle ilgisini belirtiyor; ancak biçimce aralar›nda fark vard›r:
a. Birinci sat›rdaki “geri, afla¤›, yukar›, içeri” sözcükleri yal›n durumdad›r ve yer-yön belirtecidir.
b. ‹kinci sat›rdaki “geriye, afla¤›ya, yukar›ya, içeriye”
sözcükleri ise -e durum ekini ald›klar› için cümlede
dolayl› tümleç say›l›r, bu sözcükler birer add›r.
S›ra Sizde 3
Evet, hay›r sözcükleri bir san›y›, bir görüflü ve inan›fl› pekifltirme görevinde de kullan›l›r; anlat›ma canl›l›k katar:
• Evet, onamada pekifltirici olur:
Bugün derin bir sayg› ve hayranl›k, yar›n bir hiçe
say›fl; hatta, evet hatta bir kötüleyifl, bir hor görüfl...
(Zoraki Diplomat, Yakup Kadri Karaosmano¤lu)
• Hay›r; kötü, sevimsiz, geri... düflünceleri çürütür,
onaylamazken onlara karfl› olan inan›fllar› pekifltirir:
Hay›r, ilerleyen Türkiye bir gerçek olacak. Hay›r,
Atatürk bofluna dünyaya gelmifl ve kara Türk kaderini bofluna de¤ifltirmifl olmayacak.
Hay›r, zaferlerimiz bir masal olmayacak...
(Falih R›fk› Atay)
4. Ünite - Belirteçler
Yaralan›lan ve Baflvurulabilecek
Kaynaklar
Banguo¤lu, T. (1990). Türkçenin Grameri, Ankara: Türk
Dil Kurumu Yay›nlar›: 528.
Ergin, M. (2004). Türk Dil Bilgisi, ‹stanbul: Bayrak Yay›nlar›.
Korkmaz, Z. (2003). Türkiye Türkçesi Grameri (fiekil
Bilgisi), Ankara: Türk Dil Kurumu Yay›nlar› : 827.
79
5
TÜRKÇE B‹Ç‹M B‹LG‹S‹
Amaçlar›m›z
N
N
Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra;
Ad›llar› tan›yabilecek ve s›n›fland›rabilecek,
Ad›llar›n cümledeki görevlerini saptayabileceksiniz.
Anahtar Kavramlar
•
•
•
•
Ad›l
Kifli ad›llar›
‹flaret ad›llar›
Belgisiz ad›llar
• Soru ad›llar›
• ‹lgi ad›l›
• ‹yelik ad›l›
‹çerik Haritas›
Türkçe Biçim Bilgisi
Ad›llar
• ADILLAR
• ADIL TÜRLER‹
• ADILLARIN CÜMLEDEK‹
GÖREVLER‹
Ad›llar
N
ADILLAR (ZAM‹RLER)
A M A Ç
1
Ad›llar› tan›mak ve s›n›fland›rmak
O gitti, bilmem nereye? Galiba Plevne’ye gitti ve gelmedi; bir daha hiç gelmedi.
Ben bundan yirmi sene evvel, bugün sizin oldu¤unuz gibi, ey aziz kardefllerim, bir flehidin yetimi olmufltum; benimki de sizinkiler gibi hayat›n› barut dumanlar›na sarm›fl gitmiflti. Bugünkü siz, yirmi sene evvelki bensiniz; ben sizin hissiyat›n›z›, bütün ruhunuzu bilirim... Ben o yaran›n samimi bir aflinas›y›m. O yaray›, seviniz; o, sizin ebedi bir niflane-i iftihar›n›zd›r.
Söyledim, söyledim, çocuklu¤umun bütün kalb-i melülünü söyledim. Çünkü
herkes size vermek istiyor; ben sizden olmak, alan›n›za ifltirak etmek suretiyle sizin
dertlerinizden bir k›sm›n› almak istiyorum.
(Cenap fiahabettin)
Yukar›daki parçada italik harflerle dizilen “o, bu, ben, siz, herkes, nereye” sözSIRA S‹ZDE
cükleri ve -ki; adlar› anlatmak için kullan›lm›flt›r:
o: An›lan kiflinin ad› yerine (babam) kullan›lm›flt›r.
bu: ‹flaret edilmek istenen nesneyi, içinde bulundu¤u günüD Üanlatmak
için kulfi Ü N E L ‹ M
lan›lm›flt›r.
ben: Söz söyleyeni, yaz›y› yazan› anlat›r.
S O R U
siz: Kendilerine söz söylenenleri anlat›r.
herkes: Adlar› söylemekle bitmeyen ya da söylenmek istenmeyen kiflilerin hepsini birden anlatmaya yarayan sözcüktür.
D‹KKAT
Adlar›n, ad öbeklerinin, bazen de cümlelerin yerini tutan ve ad gibi kullan›lan
sözcüklere ad›l ( zamir ) denir.
SIRA S‹ZDE
ADIL TÜRLER‹
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
D‹KKAT
Ad›l (Zamir): Cümlede
adlar›n veya daha önce
geçmifl kavramlar›n
SIRA yerlerini
S‹ZDE
tutan sözcüklerdir.
N N
Ad›llar, yerlerini tuttuklar› varl›klara ve tutufl özelliklerine göre
befle ayr›l›r: Kifli
AMAÇLARIMIZ
ad›llar›, iflaret (im) ad›llar›, belgisiz ad›llar, soru ad›llar›, ilgi ad›llar›.
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P(Ankara: Tek
Ad›llar konusu ile ilgili daha genifl bilgiyi, Tahir Nejat Gencan’ ›n D‹LB‹LG‹S‹
A¤aç Eylül Yay›nc›l›k, 2007)adl› kitab›nda bulabilirsiniz.
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
‹NTERNET
82
Türkçe Biçim Bilgisi
Ad›llar befl gruba ayr›l›r:
Kifli ad›llar›
‹flaret ad›llar›
Belgisiz ad›llar
Soru ad›llar›
‹lgi ad›llar›
Kifli Ad›llar›
Dil bak›m›ndan kifliler üçe ayr›l›r:
I. Söz söyleyen kifli, birinci kifli
II. Kendisine söz söylenen kifli, ikinci kifli
III. An›lan kifli, üçüncü kifli
Söz söyleyen kifli, cümleye kendi ad›n› katmaz; yerine ben der. ‹kinci kifliye ad›n› söylemedi¤imiz durumlarda sen deriz. Üçüncü kiflinin ad›n› söylemedi¤imiz ya
da yazmad›¤›m›z durumlarda o ad›l›n› kullan›r›z. Kiflilerin adlar› yerine kullan›lan
sözcüklere kifli ad›l› denir.
Tablo 5.1
Kifli Ad›llar›n›n
Çekimi
I. Kifli
II. Kifli
III. Kifli
Tekil
Ço¤ul
Tekil
Ço¤ul
Tekil
Ço¤ul
Yal›n durum
ben
biz
sen
siz
o
onlar
-i durumu
beni
bizi
seni
sizi
onu
onlar›
-e durumu
bana
bize
sana
size
ona
onlara
-de durumu
bende
bizde
sende
sizde
onda
onlarda
-den durumu
benden
bizden
senden
sizden
ondan
onlardan
Ad›llar, adlar›n yerine kullan›ld›klar› için adlar gibi ço¤ullan›r ve durum ekleriyle
çekimlenir. Kifli ad›llar›n›n ço¤ullanmalar› ve çekimleri Tablo 7.1’de gösterilmifltir:
- Siz de gelecek misiniz?
= Sen de gelecek misin?
- Biz öyle yerlere gidemeyiz. = Ben öyle yerlere gidemem.
‹kinci tekil kifli ad›l› “sen”, söze nezaket ve sayg› katmak için “siz” olarak
kullan›l›r. “Ben” yerine “biz” kullan›lmas›nda da bir anlam fark› vard›r. Yukar›dan bak›fl, ululanma, böbürlenme veya çekingenlik anlam› sezilir:
Biz, onun içindir ki iktidar elindeki kah›r ve lütuf imkânlar›n›n hür rejimdeki ölçülere indirilmesini istemiflizdir.
(Falih R›fk› Atay)
Bu güzel kitab› bana sen vermifltin, kardeflim.
cümlesinde ise “sen” yerine “siz” dersek daha ince olur; fakat s›cak içtenlik
gider. ‹çtenli¤in üstün olaca¤› yerlerde “sen” yerine “siz” kullanmak; sözü, so¤uk bir yapmac›kl›k havas› içine itebilir. Azarlamalarda, küçümsemelerde, k›zg›n konuflmalarda da “sen” kullan›ld›¤› olur:
Belediye reisi azametle kalkarak:
- Yalan söylüyorsun, dedi.
Bakkal difllerini s›karak:
- Sen flimdi görürsün, diye söylendi.
(Yakup Kadri Karaosmano¤lu)
Anlat›ma bir genellik, bir ö¤üt anlam› katmak istenince de “sen” kullan›labilir:
Sana ›smarlad›lar m› bu yalan dünyay›
Sen yar›n› düflünmezsen yar›n seni kim düflünecek?
(Nam›k Kemal)
Anlat›ma abart› katmak iste¤iyle birinci ve ikinci kifli ad›llar›n›n ço¤ullar› -ler
ekiyle bir daha ço¤ullan›r: sizler, bizler.
83
5. Ünite - Ad›llar
Böyleleri bizlerden ›rak olsun.
Biz çok iyiyiz; sizler nas›ls›n›z?...
-ler ço¤ul eki alm›fl olan “siz” ad›l›n›n üçüncü kifli ad›l› gibi tümleyen olarak
kullan›ld›¤› olur:
Sarp bir da¤ bölgesinde kad›nlar, sizlerin yurdunda erkeklerin ald›¤› vazifeler
görürler.
(Zoraki Diplomat, Yakup Kadri Karaosmano¤lu)
Tanr› için; yurt, ulus, bayrak, sancak gibi kutsal varl›klar için de “sen” kullan›l›r:
Ya ‹lahi ger sual etsen bana
Budur anda cevab›m üfl sana
Ben bana zulmeyledim ettim günah
Neyledim nettim sana ey Padiflah.
(Yunus Emre XIII-XIV.)
Sen misin, sen misin garip vatan?
(Vaveyla, Nam›k Kemal)
Ulu, yüce kiflilere coflkulu hitaplarda da “sen” kullan›l›r:
Atam›zs›n sen,
Ad›m›z senden,
Yürür izinden
Sana inanan.
(Atatürk, Hasan Âli Yücel)
Hangi durumlarda “siz” ad›l› yerine “sen” ad›l› kullan›l›r?
Ad Tamlamalar›nda Kifli Ad›llar›
SIRA S‹ZDE
1
D Ü fi Ü N E L ‹ M
Benim evim, bahçem; bizim evimiz, bahçemiz,
Senin evin, bahçen; sizin eviniz, bahçeniz,
S O R U
Onun evi, bahçesi; onlar›n evleri, bahçeleri...
Kifli ad›llar› ad tamlamalar›nda ancak tümleyen olur. Kifli ad›llar›yla kurulan
tamlamalar, sözcüklerin ikisi de ek ald›¤› için, belirtili ad tamlamas›d›r.
D‹KKAT
Birinci kifli ad›llar›yla kurulan tamlamalarda;
Tümleyen eki: -im
SIRA S‹ZDE
Tümlenen eki: tekilde -(i)m, ço¤ulda -(i)miz’dir.
‹kinci kifli ad›llar›yla kurulan tamlamalarda;
Tümleyen eki:-in
AMAÇLARIMIZ
Tümlenen eki: tekilde -(i)n, ço¤ulda -(i)niz’dir.
Üçüncü kifli ad›llar›yla kurulan tamlamalarda di¤er ad tamlamalar›nda oldu¤u gibi;
Tümleyen eki: -nun
K ‹ T A P
Tümlenen teki: -i veya -si’dir.
Kifli ad›llar›yla kurulan ad tamlamalar›ndaki tamlama ekleri, tablo 7.2’de
özetlenmifltir:
TELEV‹ZYON
Ad tamlamalar›nda tümlenen eklerinin düfltü¤ü de görülür:
Bizim ev flu sokaktad›r. Sizin dükkân da buralarda m›d›r?...
Kifli ad›llar›yla kurulmufl ad tamlamalar›nda tümleyen tekil kifli ad›l› kullan›lsa
‹NTERNET
da kullan›lmasa da tümlenenin ço¤ul kullan›lmas› anlat›ma sayg›,
ululama anlam›
katar:
Ö¤retmenim, kitab›n›z› getirdim. Verdi¤iniz ödevi de getirece¤im.
Say›n Baflkan geliyor. Eflleri de gelecek...
N N
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
84
Türkçe Biçim Bilgisi
Tablo 5.2
Kifli Ad›llar›yla
Kurulan Ad
Tamlamalar›ndaki
Tamlama
SIRA S‹ZDEEkleri
D Ü fi Ü N E L ‹ M
D‹KKAT
AMAÇLARIMIZ
II. Kifli
III. Kifli
Tekil
Ço¤ul
Tekil
Ço¤ul
Tekil
Ço¤ul
Tümleyen kifli
ad›llar›n›n ekleri
-im
-im
-in
-in
-nun
-nlar›n
Tümlenen sözcüklerin
ekleriS O R U
-(i)m
-(i)miz
-(i)n
-(i)niz
-i, -si
-leri
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
SIRA S‹ZDE
I. Kifli
Tümleyen “hepimizin,
D ‹ K K A T cümlemizin...” sözcükleri olunca tümlenenler iki biçimde olabilir:
. Üçüncü kiflideki gibi -(s)i olur:
Bu vatana gelen
saadetlerde de felaketlerde de hepimizin hissesi vard›r.
SIRA S‹ZDE
N N
(Bedii Faik)
. Birinci ço¤ul kiflideki gibi -(i)miz olur:
Cümlemizin
validemizdir vatan.
AMAÇLARIMIZ
(Nam›k Kemal)
Bu mühim s›r ikimizin aras›nda kals›n.
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
K ‹ T A P
(Cad›, Hüseyin Rahmi Gürp›nar)
“Kendi” sözcü¤ü
T E L Ekapt›rarak
V‹ZYON
Kendimi
tekerle¤in sesine
Uzanm›fl›m kalm›fl›m yayl›n›n fliltesine.
(Han Duvarlar›, Faruk Nafiz Çaml›bel)
‹NTERNET
Kendi evim, kendi kitab›n›z, kendi düflünceleri... söz öbekleri birer ad tamla‹NTERNET
mas›d›r. “Kendi” sözcü¤ü tümleyendir.
Orhan’›n kendisi söyledi.
Bu, sizin kendinizi ilgilendirir.
Ben, kendimi baflkalar›yla ölçmem.
Çeflmeden su doldurmaya gelen köyün genç ve orta yafll› kad›nlar› çok defa meraktan kendilerini alamay›p yavafl yavafl, sessiz sessiz onun yan›na sokuldular,
kulaklar›n› onun a¤z›na yanaflt›rd›lar.
(Panorama, Yakup Kadri Karaosmano¤lu)
Yukar›daki cümlelerde “kendi” sözcü¤ü tümlenendir ve flöyle çekimlenir:
Tablo 5.3
Kendi Ad›l›n›n ‹yelik
Ad›lar›yla Çekimi
Kifliler
Tekil
Ço¤ul
I. Kifli
II. Kifli
III. Kifli
kendi-m
kendi-n
kendi-si, kendi
kendi-miz
kendi-niz
kendi-leri
“Kendi” sözcü¤ü flu cümlelerde pekifltirme görevindedir; özneyi pekifltirmektedir. Bu öbeklere pekifltirmeli özne ad› verilir:
Ben kendim söyledim.
Siz kendiniz almad›n›z m›?
O, kendisi götürecek...
5. Ünite - Ad›llar
Bais-i flekva bize hüzn-i umumidir Kemal;
Kendi derdi gönlümün billah gelmez yad›na.
(Nam›k Kemal)
“Kendi” sözcü¤ünden tümlenen ekinin düfltü¤ü örnekler de vard›r:
Babur’un kendi flark›lar bestelemifltir.
(Falih R›fk› Atay)
“Kendi” sözcü¤ü durum eklerini araya gelen /n/ sesi yard›m›yla al›r: kendini,
kendinde, kendinden, kendine. I. ve II. kiflilere ait tümlenen (iyelik) eki alm›fl
olanlar, durum eklerini ald›klar›nda bu özellik görülmez: kendimi, kendimde, kendinize, kendinizden...
Kifli Ad›llar›yla Kurulan Ad Tamlamalar›nda Tümleyenin Düflmesi
(Benim) kardeflim geldi.
(Sizin) yeme¤inizi getirdim.
(Bizim) evimizin kap›s› aç›ld›.
(Senin) kalemin nerede?
Orhan’› gördüm, (onun) babas› iyileflmifl.
Yukar›daki cümlelerde ad tamlamalar›ndan parantez içindeki tümleyenler at›l›nca anlat›mda bir eksiklik olmaz; çünkü tümlenen kardeflim, yeme¤iniz, evimiz,
kalemin, babas› sözcüklerindeki -im, -iniz, -in, -s› ekleri; tümleyen ad›llar› aç›kça
gösteriyor. Bu nedenle bu tümleyenlerin düflmesi, daha k›sa söyleme yoluyla anlat›m› durulaflt›rd›¤› için tercih edilir:
O¤lum, onu gönlünce yaflat... Ölme fakat sen! (benim o¤lum)
(Tevfik Fikret)
Bir canl› izin varsa yer üstünde silinmez... (senin izin)
(Mehmet Akif Ersoy)
‹flaret (‹m) Ad›llar›
Korkma; sönmez bu flafaklarda yüzen al sancak
Sönmeden yurdumun üstünde tüten en son ocak.
O, benim milletimin y›ld›z›d›r parlayacak!
O, benimdir; o benim milletimindir ancak!
(Mehmet Akif Ersoy)
Son dizelerdeki “o” sözcükleri “al sancak” yerine kullan›lm›flt›r; iflaret anlaml›
birer ad›ld›r.
“Bu, arkadafl›m; flu, dostum; o da kardeflimdir.” cümlesindeki “bu, flu, o” sözcükleri de ad›ld›r.
‹flaret ad›llar›, parmakla gösterilen varl›klar›n adlar› yerine kullan›l›r. ‹flaret ad›llar›yla iflaret s›fatlar› ayn› sözcüklerdir: Bu, flu, o.
Bu kitaplar benimdir.
fiu kalemi kaça ald›n›z?
O çocu¤a veriniz.
Bunlar benimdir.
fiunu kaça ald›n›z?
Ona veriniz...
Yukar›daki ilk üç örnekte “bu, flu, o” sözcükleri “kitap, kalem, çocuk” adlar›n›
iflaretle gösterdikleri için birer iflaret s›fat›d›r. Di¤er örneklerde ise “bu, flu, o” sözcükleri “kitap, kalem, çocuk” adlar›n›n yerlerini tutuyor; onun için ad›ld›r. ‹flaret
ad›llar›nda da iflaret s›fatlar›nda oldu¤u gibi yak›nl›k uzakl›k derecelidir:
bu: Yak›ndakini iflaretlemek için: Bu benimdir.
flu: Biraz ötedekini göstermek için: fiu da sizin.
o: Uzaktakini, göz önünde olmayan› iflaretlemek için: Atk›m› kaybettim; onu
bulan var m›?
85
86
Türkçe Biçim Bilgisi
‹flaret ad›llar›; adlar›n yerlerini tuttuklar› gibi önce geçmifl bir kavram›n da bir
cümlenin, bir önermenin de yerini tutar:
Damarlar›m›zda yaflayan iyi hisler takviye edilsin. Bu, kâfidir.
‹flaret ad›llar›, adlar›n bütün görevlerinde kullan›ld›klar› için hem ço¤ullan›r
hem de çekimlenir. ‹flaret ad›llar›n›n çekimleri Tablo 7.3’te gösterilmifltir.
Tablo 5.4
‹flaret Ad›llar›n›n
Çekimi
Yak›nda bulunan
adlar›n yerine
Tekil
Yal›n durum
-i durumu
- e durumu
- de durumu
- den durumu
bu
bunu
buna
bunda
bundan
Ço¤ul
bunlar
bunlar›
bunlara
bunlarda
bunlardan
Biraz ötede olan
adlar›n yerine
Tekil
flu
flunu
fluna
flunda
flundan
Ço¤ul
flunlar
flunlar›
flunlara
flunlarda
flunlardan
Uzakta olan
adlar›n yerine
Tekil
Ço¤ul
o
onu
ona
onda
ondan
onlar
onlar›
onlara
onlarda
onlardan
Öteki, beriki sözcükleri de iflaret anlaml›d›r:
S›fat olur: öteki ev ...
Ad›l olur: Berikinden güzeldir ...
Öteki beriki istedi¤ini söyleyebilir.
Ötekine berikine kulak asma, ifline bak.
Ötekinin berikinin sözüyle ifl olmaz.
örneklerinde oldu¤u gibi ikisi birlikte kullan›l›nca flu bu, fluna buna, flunun bunun... anlamlar›nda belgisiz ad›l olur.
Yer Anlaml› ‹flaret Ad›llar›
Buray› kaça ald›n›z?
fiuradan gidelim.
Oran›n suyu nas›ld›r?
Yukar›daki cümlelerde “bura, flura, ora” sözcükleri yer anlaml› birer iflaret ad›l›d›r . -ra ekiyle türeyen bu ad›llar, daha çok, -si ekiyle kullan›lmaktad›r:
Buras› bizimdir.
fiuras›n› yeni ald›k.
Oras›n› sataca¤›z...
Yer anlaml› ad›llar da öbür ad›llar gibi eklerle çekimlenir ve cümlede adlar›n
bütün görevlerinde kullan›labilir:
Ben ölürsem bayra¤›m›n alt›nda ölürüm, fluradan fluraya k›m›ldamam.
(Zoraki Diplomat, Yakup Kadri Karaosmano¤lu)
Yer anlaml› ad›llar; önceden geçmifl kavramlar›n, cümlelerin de yerlerini tutar:
Beyin mühim bir ifli var m›? Ciddi bir adamla m› konufluyor? Kafas› yorgun
mu? Hiç buras›n› düflünen yok.
(Billur Kalp, Hüseyin Rahmi Gürp›nar)
Tarz Anlaml› ‹flaret Sözcükleri
“Bu, flu, o”dan geliflen böyle, flöyle, öyle sözcükleri;
Böyle elma gördünüz mü?
fiöyle bir düflünce ileri sürdü. cümlelerinde birer iflaret s›fat›d›r.
5. Ünite - Ad›llar
Böylesini görmedim.
Öylesiyle konuflulmaz. cümlelerinde iflaret ad›l›d›r.
Herkes f›rsat düfltükçe çeflni de¤ifltirmeye can at›yor. Ben de böyleyim, sen de
böylesin.
(Billur Kalp, Hüseyin Rahmi Gürp›nar)
örne¤inde ek eylemle yüklem olmufltur.
Böyle tuttum.
fiöyle k›rd›m.
Siyasi havay› öyle bir kar›flt›rm›flt› ki...
Öyle konuflmay›n›z...
(Zoraki Diplomat, Yakup Kadri Karaosmano¤lu)
Yukar›daki cümlelerde eylemlerdeki olufl ve k›l›fl›n nas›l yap›ld›¤›n›, nas›l oldu¤unu gösterdikleri için birer belirteçtir.
“Böyle, flöyle, öyle” sözcükleri”; -sine ekiyle de s›fat ya da belirteç olurlar:
Ben böylesine bir gönül ac›s› ömrümde görmedim.
(Zoraki Diplomat, Yakup Kadri Karaosmano¤lu)
Öylesine yalanc› ki do¤ru söyledi¤i zaman yüzü k›zar›r.
(Falih R›fk› Atay)
Ad Tamlamalar›nda ‹flaret Ad›llar›
fiunun defteri nerededir?
Öylesinin evine gidilir mi?
Ötekinin sözü
Bunun anlat›fl› ile onun okuyuflu birbirine benzemez...
Yukar›daki örneklerde oldu¤u gibi iflaret ad›llar›, ad tamlamalar›nda ancak
tümleyen olur. Kifli ad›llar›nda oldu¤u gibi anlamda bir eksiklik b›rakm›yorsa iflaret ad›llar› da düfler:
Bu kitaplar› kaça ald›n›z? Paralar›n› verdiniz mi? (bunlar›n paralar›)
Belgisiz Ad›llar
Ödevlerinizi gözden geçirdim. Birço¤u pekiyi, birtak›m› orta, birkaç› da baflar›s›zd›r.
Hepinizi baflar›l› görmek isterim.
Baflkalar›na de¤il, kendi akl›n›za uyunuz.
Birimiz hepimiz için, hepimiz birimiz için...
Yukar›daki cümlelerde adlar›n yerlerine kullan›lan sözcükler birer ad›ld›r. Bu
ad›llar›n hangi adlar›n yerlerini tuttuklar› aç›kça belli olmad›¤›ndan bunlara belgisiz ad›l ad› verilir. Belgisiz ad›llar›n ço¤u, ayn› zamanda belgisiz s›fatt›r. Ancak arada flu ayr›m vard›r:
Belgisiz s›fatlar adlar› tamlar: baflka insanlar, birkaç kifli...
Belgisiz s›fatlarla kurulmufl tamlamalardan adlar düflünce;
Baflkalar›na yard›m borcumuzdur.
Birkaç› içeri girdi.
Öbürleri de içeri girsin. cümlelerinde oldu¤u gibi belgisiz ad›l olur.
Belgisiz s›fatlardan ad›llaflanlar iyelik eki al›r; yani ad tamlamalar›nda tümlenen
olur: bunlar›n hepsi, birkaç›, birço¤u, baz›s›, kimisi...
Herkes, öte, beri, fley; söylemek istemedi¤imiz, söyleyemedi¤imiz, ad›n› unuttu¤umuz varl›klar›n yerlerini tutar:
Öteden saikalar parçal›yor âfak›;
Beriden zelzeleler kald›r›yor âmak›.
(Mehmet Akif Ersoy)
Öte beri almak için pazara gittim.
Sahibine söylenmeden bir fley al›nmaz...
87
88
Türkçe Biçim Bilgisi
Kimse, kimi, kimisi sözcükleri de belgisiz ad›l olarak kullan›l›r:
Ne sen bir kimseden incin ne kimse senden incinsin.
Dünya talebiyle kimisi halk›n emekte
Kimi oturup zevk ile dünyay› yemekte.
(Ruhi XVI.)
Herkesin zevki baflkad›r: Kimi okumay› sever, kimi gezmeyi sever; kimi musikiden hofllan›r, kimi e¤lenceden...
Falan sözcü¤ünün belgisiz ad›l gibi kullan›ld›¤› örnekler vard›r. Bir addan sonra kullan›l›nca da o ad›n benzerleri anlam›nda belgisiz ad›l olur:
Can›m, dedi, sen bana son defa param› kurtarmak için bir dava açaca¤›m,
bundan bir fley ç›kmazsa meclise istida verece¤im, filan falan demifltin hani?
(Panorama, Yakup Kadri Karaosmano¤lu)
Para falan istemem.
Toplant›ya çocuk falan getirilmesin...
Soru Ad›llar›
Sessiz yaflad›m; kim beni nerden bilecektir?
(Mehmet Akif Ersoy)
Ne var, dedim, nereden geldin ihtiyar? Ne ad›n?
(Orhan Seyfi Orhon)
Bir zindanda bir mahpus, kasvetin manas›n› benden daha iyi bilemez. Ne istiyorum, ne ar›yorum? Bugünü de nas›l geçirece¤im?
(Bir Mektup, Yakup Kadri Karaosmano¤lu)
Hanginiz anlatacaks›n›z?
Kaça ald›n›z?
Niçin söylemiyorsunuz?...
Yukar›daki örneklerde soru sözcükleri hem soru anlam›ndad›r hem de di¤er
ad›llar gibi adlar›n yerlerini tutmaktad›r. Bunlara soru ad›l› denir.
Soru ad›llar›n›n bafll›calar› flunlard›r:
• Ne, kim gibi as›l ad›llar,
• Çekim eki alm›fl hangi, kaç gibi soru s›fatlar›.
Kim ad›l›, insanlar› sormak için kullan›l›r. Ne; insandan baflka varl›klar›, kavramlar› sormak içindir. Hangisi ad›l›yla insanlar da nesneler de sorulur. Kaç, nicelikleri sormaya yarar.
Ne ad›l›, dilek-flart kipiyle öbekleflir. Öbek soru anlam›ndan s›yr›larak -di¤i (di¤inin hepsi) ortac›n›n anlam›n› verir:
Ne söylese (= söyledi¤ine, söyledi¤inin hepsine) kimse inanmaz.
Ne verdimse (= verdi¤imi, verdiklerimin hepsini) az buldu.
Ne isteseniz (= istediklerinizi, istediklerinizin hepsini) yapar›m...
Nereye, nereden, nerede; neden türemifl yer anlaml› sözcüklerdir. “Ne” soru ad›l› ad tamlamalar›n›n eklerini “su” sözcü¤ünde oldu¤u gibi daha çok araya /y/ sesi
getirerek al›r:
Neyi varsa ona atalardan kalm›flt›r.
(Zoraki Diplomat, Yakup Kadri Karaosmano¤lu)
Samimi konuflmalarda flöyle de kullan›l›r:Benim nem, senin nen, onun nesi; bizim nemiz, sizin neniz, onlar›n neleri.
Soru ad›l› “ne”, yer anlaml› -re ekini al›r ve durum ekleriyle çekimlenir: nereyi,
nereden (nerden), nereye, nerede (nerde), nerdeki...
89
5. Ünite - Ad›llar
Di¤er Soru Ad›llar›
Çekim eki alm›fl soru s›fatlar› da belgisiz s›fatlar gibi soru ad›l› olur ve cümlede çeflitli görevlerde kullan›l›r:
Bu kalemi kaça ald›n›z? Hangisi daha ucuz? Hangisini be¤eniyorsunuz?...
“Bu yeme¤i ben yapt›m. Bunu ben yapt›m.”, “Bunlar› kaç liraya ald›n?SIRA
Bunlar›
S‹ZDEkaça ald›n?”
örneklerini inceleyin ve bu cümlelerde ad›llar ile s›fatlar› ay›ran özelli¤in ne oldu¤unu belirlemeye çal›fl›n.
2
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
S O R U
‹lgi ve ‹yelik Ad›llar›
‹lgi Ad›l›
Orhan’›n boyu uzun, Erdem’inki k›sad›r.
D‹KKAT
Komflunun kuzusu bizimkinden iri.
Kalemimi evde unutmuflum; sizinkini alabilir miyim?
SIRA S‹ZDE
Yukar›daki cümlelerde;
Erdem’inki = Erdem’in boyu,
Bizimki = bizim kuzumuz,
AMAÇLARIMIZ
Sizinki = sizin kaleminiz
anlam›ndad›r. Örneklerin hepsinde de -ki, belirtili ad tamlamalar›nda tümleyenin sonuna gelmifl ve tümlenenin yerini tutmufltur. Adlar›nK yerlerini
‹ T S‹ZDE
A P tutan bu SIRA
ki’ ler ad›l say›l›r. Belirtili ad tamlamalar›nda mal, daha genifl anlam›yla iyelik ve
ilgi kavram› vard›r:
Anne: “Benimki benden gitti. Ellerinki yaflas›n.”
T DE ÜL Efi ÜV N‹ ZEYL O‹ MN
D‹KKAT
N N
TDEÜLfiEÜVN‹ ZE LY‹OMN
Tümlenen görevinde olan -ki, tümleyenin mal› olan varl›¤›n yerini tutar; ilgi
S O R U
anlam› tafl›r.
S O R U
‹NTERNET
‹NTERNET
D ‹ Ktafl›r
K A T ve bitiflik yaAd tamlamalar›nda tümlenenin yerini tutan ilgi ad›l› -ki, sözcük anlam›
z›l›r. Bitiflik yaz›lan ilgi ad›l› -ki, ünlü uyumlar›na ayk›r›d›r, de¤iflmez.
SIRA S‹ZDE
D‹KKAT
N N
‹lgi ad›l› -ki’nin eklendi¤i sözcüklerde çekim özellikleri flöyledir:
AMAÇLARIMIZ sizlerin• -ki, ço¤ul eki alm›fl tümleyenlerin de sonuna eklenir: komflular›nki,
ki, arkadafllar›nki...
• Ço¤ul eki, -ki’den sonra da gelir; böylece -ki ad›l› anlamca ço¤ullan›r: beK ‹ T A P
nimkiler, komflununkiler, arkadafllar›nkiler...
• Ço¤ullanm›fl -ki’ler, iyelik eki -i ile de biçimlenir ve türlü eklerle çekimlenir: benimkileri, Orhan’›nkileri, sizinkilerini, komflununkilerinden, seninkilerine...
T E L E V ‹ Zonlar›nkinde,
YON
Durum ekleri araya /n/ sesi alarak gelir: benimkini, bizimkini,
komflular›nkinden...
‹yelik Ad›l›
‹NTERNET
‹lgi ad›l› -ki’nin ek-ad›l oluflundan örnekseme yoluyla, kifli ad›llar›yla kurulan benim bafl›m, senin gözün, bizim evimiz, sizin bahçeniz... tamlamalar›ndaki tümlenen eklerini (-(i)m, -(i)n, -(i)miz, -(i)niz...) iyelik ad›l› sayan görüfller de vard›r.
SIRA S‹ZDE
Türkçenin tarihî geliflimi içinde ad›llar›n nas›l kullan›ld›¤›n› araflt›r›n›z.
AMAÇLARIMIZ
KSIRA
‹ TS‹ZDE
A P
(Hüseyin Rahmi Gürp›nar)
‹lgi Ad›l›n›n Çekimi
SIRA S‹ZDE
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
Baz› kaynaklarda ilgi ve
iyelik ad›llar›na “Ek
Durumundaki Ad›llar” da
denmektedir.
3
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
S O R U
90
Türkçe Biçim Bilgisi
N
ADILLARIN CÜMLEDEK‹ GÖREVLER‹
AM AÇ
2
Ad›llar›n cümledeki görevlerini saptamak
Ad›llar adlar›n yerlerini tutar. Cümledeki görevleri de adlarda oldu¤u gibidir:
Özne olur:
O kaça sat›ld›?
Kimse bilmiyor.
Birkaç› çal›fl›yor.
Hepimiz oturuyorduk.
Hanginiz gördünüz?
Kim söyledi?
Ad›llar, belirtisiz ad
tamlamalar›nda yer almaz.
Ben söyledim, siz dinlediniz, o okudu.
Bu sat›lacak; flu, biraz daha bekleyecek.
Bizim ev uzakta; sizinki yak›n m›?...
Nesne olur:
Sizi ar›yorlar.
fiunu gösteriniz.
Kimseyi görmedim.
Neyi bekliyordunuz?
Orhan kendi kalemini de¤il benimkini ald›...
Tümleç olur:
Bana anlat›n›z.
Bundan alal›m.
Nerede beklediniz?
Orhan’›n evi bizimkinden güzelmifl. Birço¤unuzla anlaflt›k...
Ad tamlamalar›nda tümleyen olur:
Bunun de¤eri...
Herkesin arkadafl›...
Kimin evini ar›yorsunuz?
Hangisinin kitab›?...
Ad tamlamalar›nda tümlenen görevli ad›llar da vard›r:
Kitaplar›m›n hepsi
ö¤retmenlerin birkaç›
sizin birço¤unuz
Onun nesi k›r›ld›?
Zavall› yavruca¤›n kimsesi yoktur. ...
Ek eylem alarak yüklem olur:
Bendim geçen ey sevgili sandalla denizden.
(Yahya Kemal Beyatl›)
Tarihi yazan benim; yapan siz.
(Abdülhak Hâmit Tarhan)
Dedem koynunda yatt›kça benimsin ey güzel toprak,
Neler yapm›fl bu millet en yak›n tarihe bir sor, bak.
Yerim sensin, gö¤üm sensin; cihan›m, cennetim hep sen;
Nas›l bir flanl› millet ç›kt› gördüm hasta sinenden.
(Süleyman Nazif)
Özne Olan Ad›llar›n Düflmesi
Yüklemlerdeki çekim ekleri, öznenin kaç›nc› kifli oldu¤unu göstermeye yeter. Örne¤in
Yar›n Ankara’ya gidece¤im.
Ö¤renciyiz, ‹zmirli misin?
Bunu dün anlatm›flt›n›z. cümlelerinde özne olan “ben, biz, sen, siz” ad›llar›
kullan›lmam›flt›r. Bu düflme, kifli ad›llar›n›n tümleyen oldu¤u belirtili ad tamlamalar›nda da görülür. Kifli ad›llar› kullan›ld›¤›nda cümlelere pekifltirme anlam› katar.
Belirtme vurgusu da bu pekifltirmeyi güçlendirir.
5. Ünite - Ad›llar
91
Özet
N
A M A Ç
1
Ad›llar› tan›mak ve s›n›fland›rmak
Adlar›n, ad öbeklerinin, bazen de cümlelerin yerini tutan ve ad gibi kullan›lan sözcüklere ad›l
denir.
Ad›llar, yerlerini tuttuklar› varl›klara ve tutufl özelliklerine göre befle ayr›l›r: Kifli ad›llar›, iflaret ad›llar›, belgisiz ad›llar, soru ad›llar›, ilgi ad›llar›. Kiflilerin adlar› yerine kullan›lan sözcüklere kifli
ad›l› denir. Kifli ad›llar› ad tamlamalar›nda ancak
tümleyen olur. Kifli ad›llar›yla kurulan tamlamalar, sözcüklerin ikisi de ek ald›¤› için, belirtili ad
tamlamas›d›r. Parmakla gösterilen varl›klar›n adlar› yerine kullan›lan sözcüklere iflaret ad›l› denir. Hangi ad›n yerini tuttuklar› aç›kça belli olmayan ad›llara belgisiz ad›l ad› verilir. Adlar›n
yerini soru yoluyla tutan sözcüklere de soru ad›l› denir. Belirtili ad tamlamalar›nda tümleyenin
sonuna gelerek tümlenenin yerini tutan -ki de
ad›l say›l›r ve ilgi ad›l› olarak adland›r›l›r. ‹lgi
ad›l› -ki’nin ek-ad›l oluflundan örnekseme yoluyla, kifli ad›llar›yla kurulan benim bafl›m, senin gözün, bizim evimiz, sizin bahçeniz... tamlamalar›ndaki tümlenen ekleri (-(i)m, -(i)n, -(i)miz,
-(i)niz...), iyelik ad›l› olarak adland›r›l›r.
N
A M A Ç
2
Ad›llar›n cümledeki görevlerini saptamak
Ad›llar adlar›n yerlerini tutar. Cümledeki görevleri de adlarda oldu¤u gibidir. Ad›llar da adlar gibi cümlede özne, nesne, tümleç olurlar; ad tamlamalar›nda tümleyen ve tümlenen görevinde
kullan›l›rlar ve ek eylem alarak yüklem olurlar.
92
Türkçe Biçim Bilgisi
Kendimizi S›nayal›m
1. Afla¤›daki dizelerin hangisinde kifli ad›l› vard›r?
a. Ac›lara batmam›fl bir aflk söyle bana
b. Y›kmam›fl, k›ymam›fl olsun bir aflk söyle
c. Bir aflk söyle sarart›p soldurmam›fl ama
d. Bir aflk yok ki paydos demifl gözyafllar›na
e. Ama flu aflk ikimizin öyle de olsa
2. Afla¤›dakileri cümlelerin hangisinde tarz anlaml› bir
iflaret ad›l› kullan›lm›flt›r?
a. Ö¤rencilerin birço¤u bugün okula gelmedi.
b. Baflkalar›n›n ne söyledi¤iyle ilgilenmiyorum.
c. Böyleleriyle fazla samimi olmamak gerek.
d. Bunlar› al ve ömrünün sonuna kadar sakla.
e. Kimseye haber vermeden flehri terk etmifl.
3. Afla¤›dakilerin hangisinde iyelik ad›l› kullan›lmam›flt›r?
a. Sabahtan akflama dek karfl›s›nda aynan›n
b. Tarard› alt›n saçlar›n› o kad›n
c. Görürdüm söndürdü¤ünü yang›n› ellerimin
d. Böyle tam ortas›ndayd› trajedimizin
e. Tutturmufl bir hava çal›yor inanmaks›z›n
4. Afla¤›daki dizelerin hangisinde bir belgisiz ad›l vard›r?
a. Asl›nda hiçbir fley kâr de¤il insana
b. Ne gücü ne zay›f yanlar› ne de yüre¤i
c. Gölgesi bir uçak gölgesidir kollar›n› açsa
d. Tuhaf bir ayr›l›kt›r hayat› kapkara
e. Mutlu aflk yok ki dünyada
5. Afla¤›daki cümlelerin hangisinde birden fazla ad›l
vard›r?
a. Yeniden o mavi k›y›lar›, oralar›, düflündü.
b. Kendini yüreklendirecek bir fleyler düflünmeye
çal›flt›.
c. Buras› önceden bir tarlaym›fl.
d. Sana göre yaflam bir oyun zaten.
e. Ben de geliyorum sinemaya, bekleyin.
6. Afla¤›daki cümlelerde geçen soru sözcüklerinden
hangisi soru ad›l› olarak kullan›lm›flt›r?
a. O akflam orada kaç kifli vard›?
b. Niçin düflündüklerini anlatm›yorsun bana?
c. Genellikle ne tür müzikler dinlersin?
d. Bana oralardan neler getirdiniz?
e. Hangi yazarlar› okuyorsunuz?
7. Afla¤›daki cümlelerin hangisinde ilgi ad›l› vard›r?
a. Dünkü olay herkesi çok flafl›rtt›.
b. Buradaki herkes sana inan›yor ve seni destekliyor.
c. Evdeki hesap çarfl›ya uymad› yine.
d. Senin söylediklerin de¤il Emre’ninkiler kafama
tak›ld›.
e. Karfl› apartmandaki üçüncü kat kiral›km›fl.
8. Afla¤›daki cümlelerde geçen ad›llardan hangisinin
cümledeki görevi di¤erlerinden farkl›d›r?
a. ‹ki saattir seni bekliyorum.
b. Buralar› gerçekten çok özlemiflim.
c. Kimse ö¤retmeni dinlemiyordu.
d. Her zaman kendini düflünüyorsun.
e. Kimi aram›flt›n›z?
9. Afla¤›daki cümlelerin hangisinde tümleyeni soru ad›l› olan bir ad tamlamas› vard›r?
a. Senin ne yapt›¤›nla ilgilenmiyorum.
b. Buran›n ayran› meflhurdur.
c. Ö¤rencilerin ço¤u bugünü bekliyordu.
d. Arkadafllar›n afla¤›da seni bekliyor.
e. Yaflananlar kimin umurundaki zaten!
10. Afla¤›daki cümlelerin hangisinde ad›l yoktur?
a. Dün seni arayan bendim.
b. Ne gelen ne de giden var.
c. Uzun süredir buralara gelmemifltim.
d. Ne diyeyim sana bilemiyorum ki?
e. Tatile kiminle gitmeyi düflünüyorsun?
5. Ünite - Ad›llar
“
93
Yaflam›n ‹çinden
Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›
K‹M‹, NEY‹?
1. a
Bizim okullar›m›zda dilbilgisi ö¤retilmez. Türkçe de ö¤retilmez. Dilbilgisi ö¤retimine ortaokulda, hatta ilkokulda bafllan›r; ama bu ö¤retim “Zarflar kaça ayr›l›r?”, “S›fatlar›n çeflitleri nelerdir?”den ibarettir ve ezbere dayan›r. Ayr›ca dilin matematiksel yap›s›, ö¤retmeni sevimsiz k›lar, ö¤rencilerin onu “s›f›rc›” olmakla övünen kimi
matematik ö¤retmenlerine benzetmesine yol açar. Yine
de ortaokulda Türkçenin tad›, biraz sezdirilmeye çal›fl›l›rken lisede bundan tümüyle vazgeçilir. Türkçe, edebiyat denen tats›z tuzsuz derse b›rak›r yerini, dilbilgisi ise
bütün o “zorunlu seçmeli” derslere karfl›n bir türlü ö¤retilemez. Zaten flu “zorunlu seçmeli” sözünü ö¤renciye dayatt›n›z m› onda ne dil zevkinden eser kal›r ne
Türkçe ö¤renme hevesinden. Çünkü dil mant›¤› bunu
reddeder. Öyle ya bir fley “zorunlu” ise “seçme” söz konusu olamaz; “seçmeli” ise “zorunlu” olmak neyin nesi?
...........
“Ben de Sam’in tehlikede oldu¤unu hissediyorum ve
uyard›m.” Bu da bir film tümcesi. Bir fleyi hissediyormufl, güzel! Uyarm›fl. Neyi ya da kimi? Bu tümceye göre “Sam’in tehlikede oldu¤unu” uyarm›fl oluyor; oysa
herhalde “Sam’i” uyarm›flt›r, “Tehlikedesin!” diye. Tümceyi do¤rultmak için “ve”den sonra “Sam’i” sözcü¤ünün eklenmesi gerek ya da daha iyisi “Sam” sözcü¤ünü
yinelemekten kurtulmak için “onu” sözcü¤ü eklenmeli.
...........
”
Kaynak: Hepçilingirler, Feyza. (2007). Türkçe “Off”,
Everest Yay›nlar›, ‹stanbul, s: 134-136.
2. c
3. e
4. a
5. b
6. d
7. d
8. c
9. e
10. b
Yan›t›n›z farkl›ysa “Kifli Ad›llar›” bölümünü tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “‹flaret (‹m) Ad›llar›” bölümünü tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “‹yelik Ad›l›” bölümünü tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Belgisiz Ad›llar” bölümünü
tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Belgisiz Ad›llar” bölümünü
tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Soru Ad›llar›” bölümünü tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “‹lgi Ad›l›” bölümünü tekrar
okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Ad›llar›n Cümledeki Görevleri” bölümünü tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Soru Ad›llar›” bölümünü tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Soru Ad›llar›” bölümünü tekrar okuyunuz.
S›ra Sizde Yan›t Anahtar›
S›ra Sizde 1
Afla¤›daki durumlarda “siz” ad›l›n›n yerine “sen” kullan›l›r:
• ‹çtenli¤in üstün olaca¤› yerlerde,
• Azarlamalarda, küçümsemelerde, k›zg›n konuflmalarda,
• Anlat›ma bir genellik, bir ö¤üt anlam› katmak istenince,
• Tanr›, yurt, ulus, bayrak, sancak gibi kutsal varl›klar›n yerine,
• Ulu, yüce kiflilere de coflkulu hitaplarda.
S›ra Sizde 2
“Bu yeme¤i ben yapt›m. Bunu ben yapt›m.”, “Bunlar›
kaç liraya ald›n? Bunlar› kaça ald›n?” örnekleri incelendi¤inde ad›llar›n çekim ekleri alabildi¤i, s›fatlar›n çekim eki alamad›¤› görülür. Bu özellik, ad›llar ile s›fatlar› ay›ran bir özellik olarak karfl›m›za ç›kar.
94
Türkçe Biçim Bilgisi
S›ra Sizde 3
Türkçenin tarihî geliflimi incelendi¤inde bugün kulland›¤›m›z ad›llar›n farkl› biçimlerde kullan›ld›¤› örneklere
rastlar›z. Bunlar›n bir k›sm› afla¤›da örneklendirilmifltir:
• O ad›l›n›n ek al›nca “a” biçiminde kullan›ld›¤›
dönemlerin oldu¤u görülür:
Tanr› birdir andan art›k Tanr› yok.
(Mihri XV.)
fieytan-› laine uyma zinhar
An›n sözün iflitme ey yâr.
• Eskiden -de ekiyle çekimlenmifl iflaret ad›llar› da
yer anlam›nda kullan›lm›flt›r:
Bunda zulmeyleyenin ak›beti hayrolmaz.
(Evliya Çelebi XVII.)
• “Kimse” ad›l›n›n “kimesne, kimsene” biçimlerinde kullan›ld›¤› görülür:
Bular›n flahtan korkusu yoktur.
Kimesne be¤enesi huflu yoktur.
(Yunus Emre XIII-XIV.)
Kimesnem yoh senden özge ya ‹lâh.
(Nesimi XIV.)
Bir anc›laym gamzesi terrar ele geçmez.
(Nesimi XIV.)
(Kufleni XV.)
• “Öte beri, fley” anlam›nda “nesne” sözcü¤ünün
kullan›ld›¤› örnekler de vard›r.
Anun çün halk-› âlem indürür bafl.
(Kufleni XV.)
Bir bölük sunalar indiler ba¤a
Anlar sayesinde ba¤a nur ya¤a.
(Emrah XIX.)
‹nsan dünyay› i¤fale muvaffak olsa bir flah›s kal›r ki
an› aldatma¤a imkân olamaz. O da kendi nefsidir.
(Nam›k Kemal XIX.)
Ben an›n kim oldu¤unu bilmez miyim?
(Tar›k, Abdülhak Hâmit Tarhan)
• O ad›l›n›n “olar” biçiminde de ço¤ulland›¤› örnekler vard›r:
Olar esrüktürür hergiz ay›lmaz
Olar fehtneylemezler subh u sam›.
(Eflrefo¤lu XV.)
Olard›r din ü dünya padiflah›
Olar›n yeri eyvan-› ilahi.
(Ravzat-ül-Envar, Ahmet Hayali XV.)
Nar-› duzahten olar bulsun necat
Kim duadan sonra vere salavat.
(Mihri XV.)
• “Kendi” ad›l›n›n “kendü” biçiminde kullan›ld›¤›
görülür:
Ko ben kendü halimde olay›n
Ki ye¤ bilür kifli kendü kolay›n.
(Yusuf ve Zeliha, A. fiemsettin XVI.)
Cihan›n nimetinden kendü ab ü danemiz ye¤dir.
(Baki XVI.)
• “Kendi” ad›l›n›n yinelenerek kullan›m›nda da
“kendözü” (= kendü özü) ve “kendüzü” (= kendi,
kendisi) biçimlerinin kullan›ld›¤› görülür:
Asitan›nda flu kim kendüzini hâk eyler
Yerini Hazreti ‹sa gibi eflak eyler.
(Zati XV.)
Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek
Kaynaklar
Banguo¤lu, T. (1990). Türkçenin Grameri, Ankara: Türk
Dil Kurumu Yay›nlar›: 528.
Ergin, M. (2004). Türk Dil Bilgisi, ‹stanbul: Bayrak
Yay›nlar›.
6
TÜRKÇE B‹Ç‹M B‹LG‹S‹
Amaçlar›m›z
N
N
N
Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra;
‹lgeç ve türlerini tan›mlayabilecek, ilgeçlerin yap›lar›n› ve görevlerini aç›klayabilecek,
Ba¤laç ve türlerini tan›mlayabilecek, ba¤laçlar›n yap›lar›n› ve görevlerini
aç›klayabilecek,
Ünlem ve türlerini tan›mlayabilecek, ünlemlerin yap›lar›n› ve görevlerini
aç›klayabileceksiniz.
Anahtar Kavramlar
• ‹lgeç
• Ba¤laç
• Ünlem
‹çerik Haritas›
Türkçe Biçim Bilgisi
‹lgeç, Ba¤laç ve Ünlem
• ‹LGEÇLER
• BA⁄LAÇLAR
• ÜNLEMLER
‹lgeç, Ba¤laç ve Ünlem
‹LGEÇLER (EDATLAR)
N
A M A Ç
1
‹lgeç ve türlerini tan›mlamak, ilgeçlerin yap›lar›n› ve görevlerini
aç›klamak
SIRA S‹ZDE
SIRA S‹ZDE
Atatürk’ün asil yüre¤i -pas tutmayan madenler gibi- kin nedir, hiç bilmemifltir.
Devlet, millet ve ink›lâp davalar›ndaki husumetleri ne kadar sert
D Ü fi Üve
N Ederin
L ‹ M ise kendi flahs›na ve hususi hayat›na taalluk eden meselelerdeki hiddetleri o derece hafif
ve geçici idi... Fertlerin hürriyetlerini herhangi bir zor ve tazyik ile örselemek onun
S O R U
vicdan›n›n kabul edemeyece¤i bir adaletsizlik ve mant›ks›zl›kt›.
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
(Yakup Kadri Karaosmano¤lu)
Yukar›daki örnekte italik harflerle dizilmifl sözcüklerin belliD bafll›
‹ K K A Tbirer anlam›
yoktur. Örne¤in “gibi” sözcü¤ü “asil yürek”le “pas tutmayan maden” aras›nda bir
benzetme ilgisi kuruyor. Bu örnekte de görüldü¤ü gibi sözcükler
aras›nda anlam
SIRA S‹ZDE
ilgisi kurmaya yarayan ve ancak bu görevleri için kullan›lan sözcüklere ilgeç
(edat) denir. ‹lgeçler, genellikle sözcükler aras›nda “benzetme” veya “neden” ilgisi kurar. Bafll›calar› flunlard›r: gibi, kadar, sanki, nitekim, için,
ile, dolay›, ötürü,
AMAÇLARIMIZ
beri, üzere, karfl›, karfl›n, do¤ru, ...
D‹KKAT
N N
K ‹ TGencan’›n
A P
‹lgeç, ba¤laç ve ünlem konular› ile ilgili daha genifl bilgiyi, Tahir Nejat
D‹LB‹LG‹S‹ (Ankara: Tek A¤aç Eylül Yay›nc›l›k, 2007) adl› kitab›nda bulabilirsiniz.
TELEV‹ZYON
Afla¤›da s›k kullan›lan ilgeçler örnekleriyle ele al›nmaya çal›fl›lacakt›r:
Gibi sözcükler aras›nda benzetme ilgisi kurar. Cümlelerin sonlar›na gelerek yüklemlere “denilebilir ki, öyle san›l›r ki, sanki” anlaml› kuflku ya da olabilirlik anlam›
‹NTERNET
da katar; baflka bir deyiflle “gibi”, sonuna geldi¤i eylemin tam de¤il tam olmaya yak›n bir durumda yap›ld›¤›n› ya da o eylemin yap›l›r göründü¤ünü anlatmaya yarar:
Hak ve kuvvet k›l›çla k›n gibidir; içinde k›l›ç olmayan k›na kimse hürmet etmez.
(Cenap fiahabettin)
Hak, “k›l›ca”; kuvvet, “k›na” benzetilmifltir. Bu benzetme ilgisini kuran da “gibi”dir.
‹lgeç (Edat): Sözcükler
SIRA S‹ZDE
aras›nda anlam ilgisi
kurmaya yarayan ve ancak
bu görevleri için kullan›lan
sözcüklerdir. AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
98
Türkçe Biçim Bilgisi
Halk içinde muteber bir nesne yok devlet gibi
Olmaya devlet cihanda bir nefes s›hhat gibi.
(Muhibbi, XVI.)
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
O gül-endam bir al flale bürünsün yürüsün
Ucu gönlüm gibi ard›nca sürünsün yürüsün.
SIRA S‹ZDE
(Vâs›f, XIX.)
Yaz bitti gibi.
Konuflurken
D Ü fi Ü N Es›k
L ‹ Ms›k size bak›yor gibiydi. ...
Kadar, “gibi” yerine de kullan›labilecek bir ilgeçtir. Ancak “gibi” yaln›z benzetS O R U
me görevindedir; “ kadar” benzetme görevine nicelik anlam› da katar.
D ‹ K Kiflaret
A T ad›llar›yla ya da soru ad›l› “ne” ile öbekleflince ölçme anlaml› s›fat
“kadar” sözcü¤ü
ya da belirteç olur:
N N
SIRA S‹ZDE
Bu kadar para, flu kadar emek...
O kadar çal›flt›m.
AMAÇLARIMIZ
Ne kadar kazand›n›z?...
-e kadar öbe¤i, yüklemdeki sürenin sonunu belirtir:
‹ T A çal›flt›k.
P
SabahaKkadar
Kars’a kadar gitmifller.
Yalanc›n›n mumu yats›ya kadar yanar.
(Atasözü)
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
E L E benzetme
V‹ZYON
Sanki,Tbir
ilgecidir. “Gibi”den az çok ayr›l›r. “Gibi”de benzetme anlam› aç›kt›r; “sanki”de anlam biraz örtülü, kapal›d›r.
Neyin ki ç›kar zemzeme saranlar›ndan
Bülbüller
öter sanki gülün flahlar›ndan.
‹NTERNET
(Naili, XVII.)
Neyin deliklerinden ç›kan na¤meler, gül dal›ndaki bülbüllerin ötüflüne benzetilmifltir.
Sorulu cümlelere “sanki” sözcü¤ü, daha çok, hofl görmeyifl anlam› katar:
S›nava girmemekle iyi mi etti sanki?...
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
‹le, sözcüklerin aras›nda “arac›yla anlaml›” ilgiler kurar. Bu ilgilere nitelik, nedenlik, iyi dilek gibi çeflitli anlamlar katar:
Araba ile Ankara’ya gittim.
Uçakla gelmifl.
Parayla ald›m.
Radyo ile yap›lan yay›m ...
SIRA S‹ZDE
Meflhurdur ki f›sk ile olmaz cihan harap
Eyler an› müdahene-i âlimân harap.
D Ü fi Ü N E L ‹ M
Annesini sevinçle kucaklad›.
S O R U
H›zla uzaklaflt›.
(‹zzet Molla, XIX.)
Sa¤l›kla gidip geliniz.
Dikkatle dinleyiniz. ...
“ile”, eflit sözcükler
D ‹ K K A T aras›nda yer al›rsa ba¤laç olur:
Orhan Veli ile Cahit S›tk› Taranc› son yüzy›l›n de¤erli ozanlar›yd›.
Yolcu ile kay›kç› anlaflam›yorlar.
SIRA S‹ZDE
Kirazla viflne...
N N
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
99
6. Ünite - ‹lgeç, Ba¤laç ve Ünlem
Yaln›z, cümle içinde kullan›l›fl özelli¤ine göre tür de¤ifltirebilir.
S›fat olur: Bu tepedeki yaln›z ev Orhan’›nd›r.
‹lgeç olur: Bu kitab› yaln›z orada bulabilirsiniz.
Ba¤laç olur: Giderim; yaln›z arkadafl isterim.
Belirteç olur: Orhan o tepedeki evde yaln›z oturur.
SIRAbelirtiniz.
S‹ZDE
Afla¤›daki cümlelerde “yaln›z” sözcü¤ünün cümlelere katt›¤› anlamlar›
Hak belledi¤in bir yola yaln›z gideceksin.
Büyük iflleri yaln›z büyük milletler yapar.
D Ü fi Ü N E L ‹ M
Tarihten yaln›z Orhan geçti.
Orhan yaln›z tarihten geçti.
S O R U
Orhan köprüden bu gece yaln›z geçti.
“Yaln›z duyan yaflar.” sözü, derler ki do¤rudur. “Yaln›z duyan çeker.” derim, en do¤ru söz budur.
D‹KKAT
1
(Y. Kemal Beyatl›)
Ancak ilgeci, kendisinden önce ve sonra gelen ögeler aras›nda ilgi kurar.
SIRA S‹ZDE
Ben ancak Orhan’la görüflmeye geldim.
Düflmandan ancak kötülük beklenir.
Bu kitab› ancak orada bulabilirsiniz.
AMAÇLARIMIZ
Gençlik, pek k›sa süren ve ancak bir defa görülen bir rüyad›r.
N N
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
(‹ffet, Hüseyin Rahmi Gürp›nar)
So¤uk su ancak s›hhatte bulunanlar› incitmez.
K ‹ T A P
K ‹ T A P
(Falih R›fk› Atay)
Do¤ru, cümle içinde kullan›l›fl özelli¤ine göre tür de¤ifltirebilir.
TELEV‹ZYON
S›fat olur: do¤ru yol, do¤ru adam, Do¤ru söze ne denir?
Ad olur: bir do¤ru çizmek, iflin do¤rusu...
‹NTERNET
-e durum ekli sözcüklerden sonra gelip öbekleflerek ilgeç olur: Bize do¤ru geliyor.
Karfl›, cümle içinde kullan›l›fl özelli¤ine göre tür de¤ifltirebilir.
Ad olur: karfl›da oturanlar, evin karfl›s›...
S›fat olur: karfl› taraf, karfl› düflünce...
-e durum ekli sözcüklerden sonra gelerek öbekleflerek ilgeç olur: Bu söze karfl› ne denir?...
De¤il, sözcükler aras›nda ilgi kurunca ilgeç görevinde kullan›lm›fl olur:
Bu konuyu Sevim de¤il Meltem anlats›n...
Yukar›daki örnekte de görüldü¤ü gibi ek eylemin olumsuzu olan “de¤il”, ad
soylu sözcükleri yüklem yapar.
‹lgeç görevindeki sözcükleri yap›lar› bak›m›ndan üçe ay›rabiliriz:
I. Kök ve kök görünüfllü ilgeçler: gibi, tek, beri, için, ile, karfl›, kadar...
II. Türemifl ilgeçler: dolay›, üzere, karfl›n, yaln›z...
III.Birleflik ilgeçler: sanki, nitekim...
‹lgeçlerin cümle içindeki görevleri flunlard›r:
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
100
Türkçe Biçim Bilgisi
• Sözcükler aras›nda çeflitli yönlerden ilgiler kurar.
• ‹lgeç tümleçleri yapar.
• Ek eylem alarak yüklem olur.
BA⁄LAÇLAR
N
AM AÇ
2
Ba¤laç ve türlerini tan›mlamak, ba¤laçlar›n yap›lar›n› ve görevlerini
aç›klamak
On alt› yafl›mda ya var ya yoktum. Fakat biliyordum ki memleketlerde hürriyet denilen bir saadet vard›r ve oralarda herkes istedi¤i kitab› okuyabilir.
(Yakup Kadri Karaosmano¤lu)
Yukar›daki örnekte italik harflerle dizilmifl sözcükler, eflit ya da anlamca ilgili
ögeleri birbirine ba¤l›yor. Anlamca ilgili cümleleri, kavramlar› ya da görevdefl ögeleri ba¤lamaya yarayan sözcüklere ba¤laç ad› verilir.
Afla¤›da s›k kullan›lan ba¤laçlar örnekleriyle ele al›nmaya çal›fl›lacakt›r:
Ve, iki sözcük veya iki cümle aras›na girerek aralar›nda bir ba¤ oldu¤unu anlat›r.
Yolculukta göz ve gönül mütemadiyen çile doldurur.
(Refik Halit Karay)
örne¤inde “ve”, eflit iki özneyi ba¤l›yor.
Ekinlere bir kere de çiftçi gözüyle bak›n›z: Baflaklar› hükümdar tu¤lar›ndan ve
taneleri incilerden daha k›ymetli bulursunuz.
(Cenap fiahabettin)
örne¤inde “ve”, eflit iki nesneyi (baflaklar›, taneleri); eflit iki dolayl› tümleci (hükümdar tu¤lar›ndan, incilerden) ba¤l›yor.
Yak›n ve Uzak fiark’›n bütün tahtlar›nda menflei Türkçe olan bir ismin turas›n› görürsünüz.
(Yakup Kadri Karaosmano¤lu)
örne¤inde “ve”, flark sözcü¤ünün eflit iki s›fat›n› ba¤l›yor.
Ard›ç a¤ac›n›n ve dikenli at kestanesinin...
(Ruflen Eflref Ünayd›n)
örne¤inde “ve”, iki eflit tümleyeni ba¤l›yor.
Kufl gözleri manas›zl›¤› ve bönlü¤ü...
(Ruflen Eflref Ünayd›n)
örne¤inde “ve”, iki tümleneni ba¤l›yor.
fierbetçiden flerbet istemesi ve melikten medet ummas›...
(Cevdet Pafla)
örne¤inde “ve”, eflit iki yan önermeyi ba¤l›yor.
Abdülhak Hamit, nerede do¤sa bir günefl telakki olunur ve yafl› kaça yükselse
nisan günefli gibi genç görünür.
(Cenap fiahabettin)
101
6. Ünite - ‹lgeç, Ba¤laç ve Ünlem
SIRA S‹ZDE
SIRA S‹ZDE
Dil Kurumu en güzel ve feyizli bir ifl olarak türlü ilimlere ait Türkçe terimleri
tespit etmifl ve bu suretle dilimiz yabanc› dillerin tesirindenDkurtulma
yolunda
Ü fi Ü N E L ‹ M
esasl› ad›m›n› atm›flt›r.
örneklerinde “ve”, ikifler eflit ba¤›ms›z önermeyi ba¤l›yor.
D Ü fi Ü N E L ‹ M
(Atatürk)
S O R U
S O R U
Kullan›m alan› çok genifl olan “ve” ba¤lac›n›n do¤ru kullan›lmas› içinDiki
bulunan
‹ K yan›nda
KAT
ögelerin eflit ve görevdefl olmalar› gerekir.
SIRA S‹ZDE
N N
Arapça kökenli olan “ve” ba¤lac›n›n Türkçedeki kullan›m› ile ilgili çeflitli
görüfller ileri süSIRA S‹ZDE
rülmüfltür, bu görüflleri araflt›r›n›z.
AMAÇLARIMIZ
D Ü fi Ü N E L ‹ M
D‹KKAT
2
Ne... ne ba¤lac›, sözcükleri birbirine ba¤larken cümleye olumsuzluk anlam›
da katar.
K S‹ OTcoflkunlu¤unun
R AU P
Bozk›rlar›n hiçbirinde ne denizin ne orman›n ne de göllerin
gösterifli vard›r.
(Refik Halit Karay)
D‹KKAT
T E Let
E Vne
‹ Z Yyemifl
ON
Babur bir baflka yerde flöyle diyor: Burada ne güzel at ne iyi
ne buz
ve so¤uk su var.
SIRA S‹ZDE
N N
(Falih R›fk› Atay)
Acayipti bu toplant›lar; fakat hofltu do¤rusu. Münakaflas›z ‹ ve
geçerN T Ehareketsiz
RNET
di. Yüksek sesle kimse konuflmazd›. Ne de acele ederdik.
AMAÇLARIMIZ
SIRA S‹ZDE
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
D Ü fi Ü N E L ‹ M
KS ‹O TR AU P
D‹KKAT
TELEV‹ZYON
SIRA S‹ZDE
‹NTERNET
AMAÇLARIMIZ
(Refik Halit Karay)
Bir gün gelecek, Türk fliirinde, Türk edebiyat›nda dev ad›mlar›n›n izleri bile silinip gidecektir. Fakat flu var ki ad› hiçbir zaman unutulmayacakt›r.
K ‹ T A Ne
P de birçoklar›n›n sand›¤› gibi Divan flairlerinin aras›na kar›flacakt›r.
K ‹ T A P
(Yahya Kemal, Yakup Kadri Karaosmano¤lu)
Yukar›daki örneklerde de görüldü¤ü gibi “ne”, görevdefl sözcükleri
T E L E V ‹ Z Y O ya
N da önermeleri ba¤larken onlara olumsuzluk anlam› da katan bir ba¤laçt›r. Cümlelerin yüklemleri görünüflte olumlu; anlam bak›m›ndan olumsuz olur.
Ne k›z› verir ne dünürü küstürür.
‹NTERNET
Ne ölüye a¤lar ne diriye güler.
(Atasözü)
Ne yanar kimse bana atefl-i düden özge
Ne açar kimse kap›m bad-› sabadan gayri.
(Fuzuli, XVI.)
Ne dünyadan safa bulduk ne ehlinden recam›z var
Ne dergah-› Huda’dan maada bir ilticam›z var.
(Nefi, XVII.)
Dedelerimizin yapt›klar›n› b›rakm›flt›k. Ne cirit oynuyorduk ne ok at›yorduk ne
de kürek çekiyorduk.
(Falih R›fk› Atay)
örneklerine her “ne” ayr› bir yüklemin cümlesindedir. Cümleleri ba¤layarak ba¤›ms›z önermeler durumuna getirmifltir. Anlam olumsuz; yüklemler olumludur.
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
102
Türkçe Biçim Bilgisi
Ne flifl yans›n ne kebap.
(Atasözü)
Ne evim var ne ailem ne ad›m.
(Cenap fiahabettin)
Gece pervanelerle bezmi germa germ idi flem’in
Seher bakt›m ne sem’-i meclis-ara var ne pervane.
(fieyhülislam Yahya, XVII.)
Ne kap›y› açt›m, ne pencereyi.
Orhan’›n ne kalemi yitmifl ne çak›s›.
örneklerinde yüklemler birer tanedir; “ne”lerin ba¤lad›¤› görevdefl ögelerin aras›ndad›r. Bu durumda da anlam olumsuz, yüklem olumludur. Görünüflte yüklemler birer tanedir; oysa bunlar:
Ne flifl yans›n ne kebap (yans›n).
Ne evim var ne ailem (var), ne ad›m (var).
Seher bakt›m ne flem’-i meclis-ara var ne pervane (var).
Ne kap›y› açt›m ne de pencereyi (açt›m).
demek oldu¤una göre “ne...ne”ler gene iki ba¤›ms›z cümleyi ba¤lamaktad›r.
Her “ne” ayr› bir cümlededir. ‹kinci cümlelerin yüklemleri, birincinin tekrar› oldu¤u için ve kolayca anlafl›laca¤› için düflmüfltür.
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
“Ne...ne”lerin ba¤lad›¤› cümlelerden yüklemlerin ikisinin de düfltü¤ünü gösteren örnekler de vard›r:
Gam merhalesinde
SIRA S‹ZDE kalm›flam fert
Ne yar ne hem-niflin ne hem-dert.
D Ü fi Ü N E L ‹ M
Ne selam
ne sabah.
Ne sakala minnet ne b›y›¤a.
S O R U
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
S O R U
(Fuzuli, XVI.)
(Atasözü)
“ne...ne” ba¤lac›n›n
D ‹ K K A Tana görevi olumsuzluktur; bulunduklar› cümlelerin yüklemleri olumlu olmal›d›r. Olumlu eylem ya da eylemsi kullanmakta anlam bak›m›ndan, söyleyifl ve kullan›fl gelene¤i bak›m›ndan ayr›l›k, eksiklik seziliyorsa “ne...ne” yerine “de...de” ba¤lac›n›
SIRA S‹ZDE
kullanmak daha uygun olur.
N N
De; sonuna
geldi¤i sözcü¤ü, önceden geçen ya da geçmifl gibi düflünülen göAMAÇLARIMIZ
revdefl bir sözcü¤e, bir kavrama “gibilik, eflitlik, kat›lma” ilgileriyle ba¤lar; pekifltirme anlam› katar:
K ‹ geldi.
T A P (öbür gelenler gibi, onlara kat›larak)
Orhan da
Bunun sonunda ölüm de var. (baflka tehlikeler oldu¤u gibi)
Bu kitab› da okuyunuz. (önce okuduklar›n›z gibi)
TELEV‹ZYON
Ben de gidece¤im.
Orhan’› da alal›m.
Buras› ‹da
N T Egüzelmifl.
RNET
6. Ünite - ‹lgeç, Ba¤laç ve Ünlem
Evvel sen de yücelerde uçard›n
fiimdi enginlere indin mi gönül?
(Karacao¤lan, XVI.)
• “de” ba¤lac›, yukar›daki anlam ilgisiyle birden çok görevdefl ögeleri; eflit özneleri, tümleçleri, yüklemleri ba¤lar:
Bu ifli Orhan da Turgut da yapabilir.
Ben onu da bunu da ötekini de gördüm.
Bugün de bekledik, dün de.
Ben onu gördüm de tan›d›m da...
• Ba¤lad›¤› yüklemlere “üstelik” anlam› katar:
Ben onu severim, sayar›m da...
• Ba¤›ms›z önermeleri ba¤larken flu anlamlar› ve duygular› verir;
Azarlama, çatma:
A paflam, insan iptida kendini bilmeli de sonra baflkas›na ö¤üt vermeli.
(Kani, XVIII.)
Yalvarma:
Dil-i viranemi yapsan da y›k›lsam gitsem.
(Sabit, XVII.)
Övme, be¤enme:
‹d iriflsün bais-i flevk-i cedit olsun da gör
Seyr-i Sadabad’› sen bir kerre id olsun da gör.
(Nedim, XVIII.)
Ne iyi ettin de geldin...
Küçümseme:
Para kazanacakm›fl da çoluk çocuk geçindirecekmifl...
Alay ve umutsuzluk:
Dikenler büyüyecek de yünler tak›lacak da sonra sat›lacak da benim de alaca¤›m ödenecek!..
Öncül önermenin olmas›n› direnerek isteme:
Hasta iyileflsin de ben masrafa katlan›r›m.
Bir mektup gönderse de meraktan kurtulsak.
Akflam bize buyursun da konuflal›m...
Kendinden sonra gelen önermenin olumsuzlu¤unu pekifltirme:
Her fleyin, akar suyun, esen yelin, kaynayan zelzelenin önüne geçilir de bunun önüne geçilmez.
(Yer Demir Gök Bak›r, Yaflar Kemal)
Yak›nma:
Buraya dek gelmifl de bize u¤ramam›fl.
Buralara gelirsin de bizleri unutursun!...
103
104
Türkçe Biçim Bilgisi
• Koflullu eylemlerin sonunda “bile, dahi” anlam›na gelir; ba¤lad›¤› önermeler
karfl›t yarg›l› olur:
Görsem de tan›mam.
Ölsem de unutmam.
Ça¤›rsan da gelmez.
Ça¤›rmasan da gelir. ...
• Karfl›t anlaml› önermeleri pekifltirerek ba¤lar:
Derenin akt›¤› istikamete de¤il de tersine atlaya s›çraya giden alabal›klar...
(Refik Halit Karay)
Büyümüfl de küçülmüfl.
(Atasözü)
• Koflullu eylemlerin olumlu ve olumsuzlar›ndan sonra gelince anlat›ma eflitlik anlam› kazand›r›r:
Y›l boyunca tembellik edenler son bir iki günde çal›flsa da çal›flmasa da baflar› gösteremez.
“de” ba¤lac› cümlelerin
anlamlar›n›, ifade edilen
duygular› pekifltirmeye
yarar. “de” ba¤lac›
ç›kar›ld›¤›nda cümlenin
yap›s›nda önemli bir
de¤ifliklik olmaz.
• Yüklemleri köktefl iki önermeden olumsuz olan birincisi, sorulu ikinciye
“de” ile ba¤lan›rsa anlat›ma kesinlik katar:
Ödülü o kazanmaz da kim kazan›r?
Ben a¤lamayay›m da kimler a¤las›n?...
• Emir kipleriyle kurulmufl önermelerden öncülün sonuna “de” ba¤lac› gelince sonraki önermeye kesinlik katar:
Oku flu kitab› da yar›n anlat...
• Kimi ilgeçlerden, belirteçlerden sonra gelerek cümlenin anlam›n› pekifltirir:
Bu arkadafl, terbiyeli oldu¤u kadar da çal›flkand›r.
(Kavak Yelleri, Reflat Nuri Güntekin)
Sen esmersin.
Belki de var sende
Gecelerin
Usu...
(Faz›l Hüsnü Da¤larca)
• Ünlemli cümlelerde “de”ler ba¤lama görevinden s›yr›l›r ve ünlemi pekifltiren
bir sözcük olur:
Aman sen de!..
Adam sen de!..
Ne de güzel fley!..
• Belgisiz “bir” sözcü¤ünden sonra kullan›l›r. Söze “birden oluflun” coflkusunu katar:
Bir de vagonumuza girip bakt›m ki çantalar aras›nda bir tanesi eksik...
(Refik Halit Karay)
Anlat›ma “fazla olarak” anlam› katar:
‹yi çal›flm›yorsunuz; bir de dolgun gündelik istiyorsunuz.
Bu denli kötülükleri yap; bir de ö¤ünerek anlat!..
S›ralanan ögelerden sonuncusuna gelince “gibilik, eflitlik”anlam› katar:
Bu tafl› bir Orhan kald›rabilir, bir de Yalç›n.
Bir köylü, bir kentli, bir de Nasrettin Hoca yola ç›km›fllar...
6. Ünite - ‹lgeç, Ba¤laç ve Ünlem
105
• ‹flaret ad›l› “o”dan sonra gelince uyar›c› bir anlam katar:
‹nsan dünyay› i¤fale muvaffak olsa bir flah›s kal›r ki an› aldatmas›na imkân olamaz. O da kendi nefsidir.
(Tahrib-i Harabat, Nam›k Kemal)
• Cümlelerin sonunda yer alabilir:
Bu ifli bitireyim de...
• Yinelenmifl sözcükleri ba¤layarak “üsteleme, direnme” anlam› katar:
Muhaliflerin parolas› hürriyet de hürriyet! ‹ktidar›n parolas› ise otorite de
otorite.
(Falih R›fk› Atay)
SIRA S‹ZDE
• Gelecek zaman kipleriyle kurulmufl ba¤›ms›z önermelerden öncüllerin sonuna gelerek “inanmay›fl›, umutsuzluk” duygusunu güçlendirir:
D Ü fi Ü N E L ‹ M
Hiç ummuyorum. Muharebe bitecek de... fleker, ya¤, un ucuzlayacak da param olacak da baklava yiyece¤im. Ölme efle¤im ölme, yoncalar bitecek.
S O R U
(Hakka S›¤›nd›k, Hüseyin Rahmi Gürp›nar)
“de”ba¤lac›n›n yaz›m›nda flu kurallara uyulur:
. Önceki ve sonraki sözcükten ayr› yaz›l›r.
. Kal›n hecelerden sonra “da” olur.
. Sert ünsüzlerden sonra “te, ta” olmaz.
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
D‹KKAT
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
SIRA S‹ZDE
N N
AMAÇLARIMIZ
Dahi; sözcükleri ve cümleleri, önce geçen ya da geçmifl gibi
düflünülen görevdefl sözcüklere ve cümlelere “gibilik, eflitlik” ilgisiyle ba¤lar. Bu bak›mdan “de”
ba¤lac›n›n anlamdafl›d›r. Ancak “Bunu ben dahi biliyordum.” cümlesi ile “Bunu
K ‹ T A P
ben de biliyordum.”cümlesi aras›nda “uyar›c›l›k” bak›m›ndan bir anlam fark› oldu¤una da dikkat ediniz.
Zannetme ki flöyle böyle bir söz
TELEV‹ZYON
Gel sen dahi söyle böyle bir söz.
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
(fieyh Galip, XVIII.)
Bir ben bilirim çekti¤imi bir dahi Allah.
(fieyhülislam
‹ N T E R N E T Yahya, XVII.)
Bile; cümleleri, önce geçen ya da geçmifl gibi düflünülen cümlelere ba¤lar. Bu
yönüyle “dahi” ba¤lac›n›n anlamdafl› say›labilir:
O (‹ranl›), kendi dünyas›n›n içine öylesine kapan›p kalm›flt›r ki bir baflka dünya var m›d›r yok mudur düflünmez bile.
(Zoraki Diplomat, Yakup Kadri Karaosmano¤lu)
Bu akl›¤›n (kar) üstünde en küçük bir leke bile yoktu. Bir kufl, bir sinek lekesi bile.
(Yer Demir Gök Bak›r, Yaflar Kemal)
“Bile”nin birbirine ba¤l› iki olumsuz önermenin sonunda bulundu¤unda ikinci
yarg›ya “umulmazl›k” anlam› katt›¤› da görülür:
Yolsuzlu¤unun hesab› al›nmam›fl de¤il, sorulmam›flt›r bile!
(Falih R›fk› Atay)
‹NTERNET
SIRA S‹ZDE
106
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
SIRA S‹ZDE
Türkçe Biçim Bilgisi
D Ü fi Ü N E L ‹ M
-se bile ise karfl›t yarg›l› önermeleri ba¤lar:
Çal›flsa bile baflaramaz.
S O R U
Çal›flmasa bile baflar›r.
D ‹ K K Agörevdefl
T
Ba¤lama yönünden
olan “de, dahi, bile” ba¤laçlar›; uyarma, söze çeflitli anlamlar
katma bak›m›ndan farkl›l›klar gösterir:
Bu problemiSIRA
Orhan
da çözdü. (önceden çözen arkadafllar› gibi)
S‹ZDE
Bu problemi Orhan dahi çözdü. (Çözemeyen kalmad›.)
Bu problemi Orhan bile çözdü. (Çözümü hiç de güç de¤ilmifl.)
N N
AMAÇLARIMIZ
Ki, kendinden önce ve sonra gelen cümleleri birbirine ba¤lar; kendinden önce
gelen sözcükleri cümleye ba¤lar.
T A kalan
P
Dediler Kki‹ ›ss›z
türbende
Vahfli güller açm›fl; görmeye geldim.
(R›za Tevfik Bölükbafl›)
TELEV‹ZYON
T E Lki
E Vsualime
‹ Z Y O N cevaptan baflka nesne vermezler...
Gördüm
Naçar terk-i mücadele k›ld›m.
(fiikâyetname, Fuzuli, XVI.)
‹NTERNET
Yukar›daki
örneklerde “ki” ba¤lac›, kendinden önce ve sonra gelen cümleleri
‹NTERNET
ba¤lamakla birlikte üçüncü cümleye de “bu sebepten, bu yüzden” anlam›n› kat›yor ve cümleleri ba¤›ms›z önermeler durumuna getiriyor. Böylece üç ba¤›ms›z
önermeli bir birleflik cümlenin kurulmas›na yar›yor.
Hangi güzellik çiçe¤idir ki ölüm hazan› onu yere düflürmemifltir?
(Sinan Pafla, XV.)
Hâk ol ki Huda mertebeni eyleye âli.
(Ruhi, XVI.)
fievkiz ki dem-i bülbül-i fleydada nihan›z
Hunuz ki dil-i gonce-i hamrada nihan›z.
(Neflati, XVII.)
Vehmeyle ki müntakimdir Allah.
(fieyh Galip, XVIII.)
Bir mevsim-i bahar›na geldik ki âlemin
Bülbül havz tehi, hamufl, gülistan harap.
(‹zzet Molla, XIX.)
Dünyada mesut bir gün yoktur ki saadeti dünden haz›rlanm›fl olmas›n.
(Nam›k Kemal)
örneklerinde ise “ki”ler yaln›z ikifler cümleyi, türlü anlam ilgileriyle birbirine
ba¤lamakta; böylece ikifler ba¤›ms›z önermeden birleflik cümlelerin kurulmas›na
yard›m etmektedir.
O da¤a t›rman›rken hayvanlar zorluk çekmesin diye arabac› da ben de yürümüfltük; ç›k›fl öyle uzun sürmüfltü ki...
(Refik Halit Karay)
örne¤inde ise “ki”, cümlelerin sonundad›r; öncül cümleyi, görünüflte, baflkalar›n› ba¤lam›yor.
Görünüflte böyle olmakla birlikte dikkat edildi¤inde “ki”den sonra birer cümlenin düfltü¤ü anlafl›lmaktad›r. ‹kinci cümlenin düflmesinden, anlat›fla canl› bir duygu ve imge de¤eri sinmifltir: ... öyle uzun sürmüfltü ki (anlatamam).
6. Ünite - ‹lgeç, Ba¤laç ve Ünlem
Ne yap›p ye’simi kahreyleyeyim bilmem ki...
Öyle dehfletli muhitimde dönen matem ki...
(Mehmet Akif Ersoy)
Ankara’da tedaviye devam etmiflse de her fleyin gerekti¤i gibi yap›lmas›na, itiraf etmeli ki tam bir riayet göstermemifltir.
(Atatürk’ün Hastal›¤›, Ruflen Eflref Ünayd›n)
Uslu uslu oturayd›m, flüphesiz ki beni mektebe vermezdi...
(Gecelerim, Ahmet Rasim)
Yukar›daki örneklerde “ki’”lerle biten sözler, ba¤›ms›z birer ara önermedir.
O mahiler ki derya içeredir deryay› bilmezler.
(Hayali, XVI.)
Anlar ki kelama can verirler.
Mecnun o kabiledendi derler.
Her kim ki belaya mürtekiptir.
Elbet o oca¤a müntesiptir.
(fieyh Galip, XVIII.)
Bir millet ki insaniyetin tenvir ve tekzibine memur olmak iktidar›nda bulunur,
efrad› dünyaya askerlik için gelir ve askerlik yolunda feday› can eder.
(fiinasi, XIX.)
Yukar›daki örneklerde “ki”ler, iki cümle aras›nda de¤ildir; öznelerden sonra
gelmifltir. Bununla birlikte içinde bulundu¤u cümleyi sonraki cümleye ba¤lamaktad›r. Bu tür kullan›fllar; yani “ki”nin ad soylu sözcüklerden sonra gelifli, pek sezilmese bile, düz yaz›da sevimsiz bir çeviri Türkçesi kokusunu tafl›r:
Bir adam ki söz dinlemez. = Söz dinlemeyen bir adam
O yerden ki herkes kaçar, sen de kaç. = Herkesin kaçt›¤› yerden sen de kaç.
Bir adam ki nasihat dinlemez, hiçbir vakit felah bulmaz. = Nasihat dinlemeyen
adam hiçbir vakit felah bulmaz.
Cümleleri, çeviri kokusundan kurtarmak için “ki”leri kullan›rken özenli olmak
gerekir. “Ki”leri cümleden ç›kar›p birinci cümlenin eylemini -en’li ya da -di¤i’li,
-ece¤i’li gibi uygun eylemsilere çevirmek bir çözüm olabilir.
Ancak “ki”nin ad soylu sözcüklerden sonra gelmesinde bir sak›nca olmayan anlat›mlar da vard›r:
• “ki”den önceki cümle devrikse:
Yana yana a¤lanmaz olur mu o yi¤ide ki hayat›nda en güvendi¤i dayanak
ola¤anüstü zekâs› idi.
(Atatürk’ün Hastal›¤›, Ruflen Eflref Ünayd›n)
Çifte minareli medresenin kap›s›na vard›n m›... Var gir Dal›m o¤ul, serin
güzel avlusuna ki Erzurum’un mavi gök kuflu inmifl su içmeye eski havuzundan ve flimdi ç›karlar tafl odalardan Selçuk o¤ullar› ki, gül dallar› alt›nda biliflmeye...
(Bal›m K›z Dal›m O¤ul, Ceyhun At›f Kansu)
107
108
Türkçe Biçim Bilgisi
• Ad soylu sözcükten sonra bir yüklemin, bir ek eylemin düfltü¤ü sezilirse:
Nihayet bir da¤a t›rmanmak icabeder. Bir da¤ (d›r, idi) ki her kavsinde rüzgâr›n sertleflti¤ini ve havan›n so¤udu¤unu hissedersiniz.
(Anadolu’da Bahar, Refik Halit Karay)
Omuz omuza, dirsek dirse¤e, nefes nefese bir kalabal›k (idi) ki sormay›n.
(Falih R›fk› Atay)
Bilmem ki nas›l anlatay›m:
Nas›l, nas›l size derdimi!
Bir dert ki yürekler ac›s› (derttir ki)
Bir dert ki düflman bafl›na.
Gönül yaras› desem...
De¤il!
Ekmek paras› desem...
De¤il! Bir dert ki... Dayan›l›r fley de¤il.
(Orhan Veli Kan›k)
• “ki” ve sonra gelenler birer ara söz niteli¤inde olursa:
Cumhuriyetçiler ki art›k ne çocukturlar, hatta ne gençtirler, orta yafll› ve
yafll›cad›rlar. Onlar bu yas gününde Atatürk’ün kendilerine nas›l ümit ba¤lam›fl oldu¤unu hat›rlamal›d›rlar.
(Falih R›fk› Atay)
Etkili anlat›mlarda özneden sonra kullan›ld›¤› da görülmektedir. Cümleye “pekifltirme, abart›” anlam› katar:
Sen ki bu iflleri herkesten iyi bilirdin; nas›l aldand›n?
“ki” ile birleflmifl ya da öbekleflmifl belirteçler, ilgeçler ve ba¤laçlar da vard›r:
çünkü, halbuki, mademki, öyle ...ki, nas›l ...ki, yeter ki, demek ki, güya ki (= sanki), kald› ki, ta ki, belki, sanki...
O mevlud-i uhreviye fatihadan baflka bir fley gönderilmez; çünkü dünyada fatihadan baflka istedi¤i yoktu.
(Abdülhak Hâmit Tarhan)
‹nsan vatan›n› sever; çünkü hürriyeti, rahat›, hakk›, menfaati vatan sayesinde
kaimdir.
(Nam›k Kemal)
Vezinler mademki vard›rlar, ahenge muhakkak elverifllidirler; çünkü vücutlar›
baflka türlü tefsir edilemez.
(Vezinler, Yahya Kemal Beyatl›)
Kardefl gibi geçinmeliyiz; çünkü hepimiz bu yurdun çocuklar›y›z.
(Falih R›fk› Atay)
D›flar›ya nazaran içerisi buz dolab›; halbuki biz s›caktan ve havas›zl›ktan bo¤ulaca¤›m›z› sanm›flt›k.
(Falih R›fk› Atay)
Hududa giden asker gözümüzde öyle incelir ve öyle güzelleflir ki her neferi bir
manzumenin bir kelimesi, bir büyük koncan›n bir yapra¤› gibi telakki ederiz ve
bizce ordu sine-i vatanda koca bir demet çiçek halini al›r.
(Cenap fiehabettin)
6. Ünite - ‹lgeç, Ba¤laç ve Ünlem
Öyle kimseler ki elleri öpülme¤e lay›kt›r.
Öyle kimseler ki insana insanl›k dersi verirler.
(Zoraki Diplomat, Yakup Kadri Karaosmano¤lu)
Halk›n gözyafllar›, h›çk›r›klar›, 盤l›klar› havay› öylesine bir yas ve tasa; hatta öylesine bir ümitsizlikle buland›rm›flt› ki güya dünyan›n sonu geldi¤ine hükmedilebilirdi.
(Zoraki Diplomat, Yakup Kadri Karaosmano¤lu)
Mademki son demimdeyim;
Böyle bir iyilik edeyim.
(Orhan Seyfi Orhon)
Mademki Munise’yi evlerinde istemiyorlar, acaba ben kendim evlat etmek istesem verirler mi?
(Çal›kuflu, Reflat Nuri Güntekin)
Mademki öyle emretmifl; öyle yapar›z.
Mademki beni dinlemiyor; ben de onun hiç bir ifline bakmam.
Türk dili dillerin en zenginlerindendir. Yeter ki bu dil fluurla ifllensin.
(Atatürk)
Güya ki o flair-i yegâne
Gelmifl bu kitap için cihane.
(Ziya Pafla)
Hava so¤uk, kald› ki rahats›z›m da, onun için gelemem.
Aç›k söylüyorum, ta ki herkes anlas›n.
(Yakup Kadri Karaosmano¤lu)
Bunlar›n d›fl›nda Türkçede kullan›lan di¤er ba¤laçlar; oysa, nitekim, tek(yeter
ki), hele, yoksa, ister (isterse, ister... ister), zira, kâh (kâh...kâh, gâh), ama (amma),
fakat, lakin, ya, yahut, ya da, veya, hem (hem de, hem...hem), gerek (gerek...gerek,
gerekse), üstelik, yaln›z, ancak, me¤er, me¤erse, ile, hatta, örne¤in, söz gelifli, mesela gibi s›ralanabilir. Bu ba¤laçlar›n baz›lar›yla kurulmufl örnekleri afla¤›da göreceksiniz:
Hiç düflünmeden onlar›n do¤rulu¤una inanm›flt›r. Oysa ben öyle de¤ilim.
(Tedirginin Biri, Sunullah Ar›soy)
Men lebin müfltak›yem, zühhat Kevser talibi
Nitekim meste mey içmek hofl gelür, huflyare su.
(Fuzuli, XVI.)
Kuzum evlad›m... sür... hayvanlar çatlas›n... araba parçalans›n, ne olursa olsun, tek beni befl dakika evvel ormana yetifltir.
(Metres, Hüseyin Rahmi Gürp›nar)
Tabiat bozk›rlarda cilveli, oynak... süslü; hele makyajl› de¤ildir.
(Refik Halit Karay)
Tam çal›fl›p çabalayaca¤› s›rada etraf›n› alan, eline aya¤›na dolaflan bir sürü
çocuk mudur; yoksa anlaflmazl›k m› o talihsizli¤e sebep olmufltur.
(Kavak Yelleri, Reflat Nuri Güntekin)
Hiçbir vatandafl, ister doktor ister mimar ister köylü olsun ister iflçi ister ö¤renci olsun ister ö¤retmen, bu ac› gerçe¤e kay›ts›z kalamaz.
(‹lhan Selçuk)
109
110
Türkçe Biçim Bilgisi
Eyvah bu baziçede bizler yine yand›k:
Zira ki ziyan ortada bilmem ne kazand›k.
(Ziya Pafla)
Gâh eserim yeller gibi
Gâh ça¤lar›m seller gibi
Gâh tozar›m beller gibi
Gel gör beni aflk neyledi.
(Yunus Emre, XIII-XIV.)
Ya Rab, çekemem bu ›st›rab›,
Hatta çekemem huzur u hab›,
Kabrinde onun beni flehit et;
Elverdi türab›n›n azab›.
(Makber, Abdülhak Hamit Tarhan)
Evet, her hareket içinde kötü e¤ilimler bulunabilir. Ama iyi niyetlilerin dayan›flmas›, onlardan gelecek bütün fenal›klar› önler.
(Falih R›fk› Atay)
Bu kona¤a gelip giden çok amma dönüp gelen yok...
(K›sas-› Enbiya, Cevdet Pafla, XIX.)
Vatan ifllerinde ölmek olabilir fakat korkmak asla!..
(Atatürk)
Gençler, bütün ümid-i vatan flimdi sizdedir:
Her fley sizin, vatan da sizin, her fleref sizin;
Lakin unutmay›n ki zaman tünd ü mutmain
Bir hatve-i samut ile takip eder bizi.
(Ferda, Tevfik Fikret)
Yürüyüverdim denize do¤ru. Yürüyüverdim diyorum ya, dünyan›n yolu!
(Orhan Veli Kan›k)
Ya bu deveyi gütmeli ya bu diyardan gitmeli.
(Atasözü)
Bir elinde gül, bir elde cam geldin sakiyâ
Kang›s›n alsam; gülü, yahut ki cam› ya seni.
(Nedim, XVIII.)
Bir rejim, ya örgenlenmifl bir s›n›f ya da halk›n belirli tabakalar›na dayanmazsa...
(Yakup Kadri Karaosmano¤lu)
Dikta rejimi bir flahs›n veya bir flah›slar tak›m›n›n nüfuz ve itibar› üzerinde
tutunur.
(Falih R›fk› Atay)
Minnet Huda’ya iki cihanda k›lup sait
Nam-› flerifin eyledi hem gaz, hem flehit.
(Baki, XVI.)
Bununla birlikte (beraber),
bunun için, onun için, flunun
için, bundan dolay›, bundan
ötürü, bu nedenle, her
nas›lsa, hâl (durum) böyle
iken, bunun üzerine, baflka
bir deyiflle (deyimle) gibi söz
öbekleri de çeflitli
anlamlarla cümleleri
ba¤layarak ba¤›ms›z
önermeler durumuna getirir.
Di¤er ad soylu sözcük türleri gibi ba¤laçlar da yap› bak›m›ndan çeflitlilik gösterir.
• Yal›n ba¤laçlar: ve, ile, gibi, de, dahi, bile, hele...
• Türemifl ba¤laçlar: üstelik, yaln›z, ancak, örne¤in, gerçekten...
• Birleflik ba¤laçlar: halbuki, oysaki, yoksa, nitekim...
• Öbekleflmifl ba¤laçlar: öylesine ki, nas›l ki, demek ki, kald› ki, yeter ki, elverir ki, flu kadar ki, bununla birlikte, onun için, bundan ötürü, gerek...
gerek,...
6. Ünite - ‹lgeç, Ba¤laç ve Ünlem
• Yabanc› kökenli ba¤laçlar: ne...ne, ki, mademki, güya, zira, kâh...kâh, hatta, bazen, ama, fakat, lakin, me¤er, yani, hem, ya...ya, yahut, veya,...
Ba¤laçlar cümle içinde anlamlar›yla oldu¤u kadar görevleriyle de önemlidir.
Ba¤laçlar›n görevlerini flöyle s›ralayabiliriz:
• Görevdefl ögeleri ba¤lar.
• Anlamca ilgili cümleleri, önermeleri ba¤lar.
• Seyrek olsa da -öbür sözcükler gibi- ek eylemle yüklem olur.
• Ad soylu sözcükler gibi özne, nesne, tümleç de olur.
ÜNLEMLER
N
A M A Ç
3
Ünlem ve türlerini tan›mlamak, ünlemlerin yap›lar›n› ve görevlerini aç›klamak
Duygular; sert, dokunakl› etkilerle birden uyan›r, coflkulafl›r. Coflkunun söze dönüflmesiyle, yani bir coflkunun etkisiyle içten kopup gelen sevinç, korku, üzüntü, ac›,
flaflma gibi duygular› daha canl› anlatmaya yarayan sözcüklere ünlem ad› verilir.
Ünlemler genel olarak ikiye ayr›labilir:
• Ça¤r› ünlemleri: ‹kinci veya üçüncü kiflileri ça¤›rmak, uyarmak, onlara bir
fley sormak için kullan›lan ünlemlerdir:
Ey Ulu Tanr›m!
Hey arkadafl!
A iki gözüm, bre yaramaz!..
• Duygu belirten ünlemler: Korku, flaflma, sevinç, ac›, üzüntü gibi duygular› belirten ünlemlerdir. Cümle içinde pekifltireç, belirteç veya ba¤laç görevlerinde de kullan›labilir.
A, a, a! Onu ben mi söylemiflim? Üstüme iyilik sa¤l›k...
E! Ne olacak bunun sonu?...
Ünlemler genel olarak böyle bir s›n›fland›rma içinde incelenebilir. Ancak ünlemler duygularla ilgili olduklar› için böyle bir ayr›m›n kesin olamad›¤›n› söylemekte de yarar vard›r. Bu nedenle ünlem görevinde kullan›lan sözcükleri tek tek
de¤erlendirmek daha yerinde olur. Türkçede s›k kullan›lan ünlemler flunlard›r:
A, kendinden sonra gelen sözcüklerdeki hitaplar› pekifltirir.
A paflam! ‹nsan iptida kendisini bilmeli de sonra baflkas›na ö¤üt vermeli.
(Kani, XVIII.)
Niye boynun bu kadar e¤ri demifller deveye;
A kuzum, hangi yerim do¤ru demifl...
(Mehmet Akif Ersoy)
- Böyle fley olur mu? - Olur a! Kim kar›fl›r?
- Bunu kim yapm›fl? - Ben yapmad›m a! Ne bileyim kimin yapt›¤›n›?
örneklerinde de cevaplardaki yarg›y› pekifltiriyor. “A”lar ç›kar›l›nca pekifltirme
anlam› kalkar.
Allah bilir a bu adam Koca Ahmet’in ta kendisidir.
(Yaflar Kemal)
cümlesinde görüldü¤ü gibi “a” ünlemleri, söze flaflma, ay›rt›l› be¤enme, sevinme, k›zma duygular› kat›yor.
E; söze be¤enme, be¤enmeme, sevinme, flaflma, k›zma, ac›ma gibi duygular›
katar. Bu duygulardan hangisini katt›¤›n›, cümlelerin kurulufllar›ndan çok söyleyiflte ses tonu belirtir.
111
112
Türkçe Biçim Bilgisi
E! Art›k buna diyecek yok!...
E! Ne olacak bunun sonu?
E! Kim gelmifl?
E! Ne olmufl?
“mi” soru ilgeciyle birlikte kullan›lan “e”ler, emirleri pekifltirmek için kullan›l›r:
Kitaplar›m› kar›flt›rma e mi?
Bundan sonra da böyle çal›fl e mi?
Ha, söze isteklendirme duygusu katar; bir konunun birden akla geliflini ya
da birden kavran›fl›n› gösterir, cümle sonuna gelince kendinden önceki yarg›lar› pekifltirir:
Ha gayret!
Ha göreyim seni!
Ha flöyle!
Ha, siz bana kitap getirecektiniz, ne oldu?
Ha, flimdi anlad›m. Ha, evet hat›rl›yorum...
Ha ben, ha sen...
Ha Ali Hoca, ha Hoca Ali...
Eflit ögelerden önce yinelenirse arada bir ayr›m gözetilmeyiflini anlatmaya yarar; ba¤laç görevindedir:
Bekle ha bekle, bir türlü gelmez.
Söyle ha söyle, dinleyen yok ki!..
Tanr›n›n günü iflte böyle didin ha didinmez misin?
(Tesadüf, Hüseyin Rahmi Gürp›nar)
Yukar›daki örneklerde de oldu¤u gibi yinelenen emir kiplerinin aras›na gelince eylemlerin uzay›p gittiklerini, türlü duygular katarak anlat›r:
“Ha bire!”, eylemlerin durmaks›z›n sürüp gidiflinden do¤an yak›nma ay›rt›l›
duygular›n anlat›m›na yarar:
Ha bire söylüyor!
Ha bire yiyordu! Sabahtan beri ha bire konufluyorum...
Haydi (hadi), söyleyiflle de¤iflen bir sertlik, olas›l›k veya olas›l›¤›n art›fl›n› pekifltirme anlam› katar.
Haydi kofl çabuk!
Haydi o¤lum, bize bir kahve söyle!
Hadi sizin dedi¤iniz olsun!..
Haydi versin versin de yüz lira versin!
Yüz liray› gözden ç›karan, befl liray› haydi haydi verir!...
Hay, söze söyleyiflle de¤iflen azarlama, yalvarma, ilenme gibi türlü anlamlar katar; onaylamay› pekifltirir.
Hay yaramaz!..
Hay Allah raz› olsun!.. Hay Allah cezas›n› versin!
- Pencereyi açabilir miyim?
- Hay hay efendim! ...
Ay, birdenbire uyanan duygular›n etkisiyle söylenir.
Ay, diflim tuttu! (ac›)
Ay, bunu sen mi söylüyorsun? (flaflma)
Ay, ne güzel, ne sevimli fley! (be¤enme)
Ay!.. fiuramda bir fley k›m›ld›yor. (korku)...
6. Ünite - ‹lgeç, Ba¤laç ve Ünlem
Vay, söze sevinç, flaflk›nl›k, coflku, öfke anlamlar› katar.
Vay hocam! Vay gözümün nuru efendim buyurun!
Hangi rüzgârd›r atan sizleri?.. Lütfen oturun.
Mütehassirdik efendim, ne inayet! Ne kerem!..
(As›m, Mehmet Akif Ersoy)
Vay efendim vay! Bu ne kurum, bu ne çal›m? Vay can›na!..
Ey, hey, hitaplar› pekifltirmek için kullan›l›r. Söze, ses tonuyla canlanan duygu
de¤eri de katar.
Ey bu topraklar için topra¤a düflmüfl asker!
Gökten ecdat inerek öpse o pak aln› de¤er.
Ey flehit o¤lu flehit, isteme benden makber,
Sana aguflunu açm›fl duruyor Peygamber...
(Mehmet Akif Ersoy)
Bülbüllerin ister seni ey gonce-dehen gel
Gül gitti¤ini anmayal›m gülflene sen gel
Pamal-i flita olmadan iklim-i çemen gel
Ver hükmünü ey serv-i revan köhne bahar›n.
(Nedim, XVIII.)
‹nsan›n ikide bir:
Ey zekâ ve kültür, biraz ahlak ve ey ahlak biraz zeka ve kültür, diye kubbeleri
ç›nlatas› geliyor.
(Falih R›fk› Atay)
“Hey” ünlemi “gidi” ile öbekleflince, geçmifli umutsuz bir özlemle anma duygusunu anlat›r:
Nesl-i haz›r denilen fley pek acayip bir fley;
hoca rahmetliye bak, o¤luna bak, hey gidi hey!
(Mehmet Akif Ersoy)
Ya, konuflma dilinde görülen bir ünlemdir.
• Sorulu yarg›lar› pekifltirir:
Herhangi bir hadise üzerinde uzun boylu durmaya ve ondan hükümler ç›karmaya, zati, vaktimiz yoktu ya!..
(Zoraki Diplomat, Yakup Kadri Karaosmano¤lu)
• Beklenmedik olumsuzlu¤u pekifltirir:
Beni ç›ld›rtan cihet de oras› ya?
H›rs›zl›k mal› de¤il ya?
(Hüseyin Rahmi Gürp›nar)
• Söyleyifl özelli¤iyle, ses tonuyla cümleye soru anlam› katar:
Ya kar ya¤arsa?
Ya gelmek istemezse?
“Ya” ünlemi; “Dünya bu ya!..”, “ ‹yi ya!..” örneklerinde oldu¤u gibi cümleye
onaylama anlam› katar.
“O kitaplar› istiyordunuz ya; iflte getirdim.” cümlesinde oldu¤u gibi an›msat›c›
bir ba¤laç görevinde de kullan›labilir.
113
114
Türkçe Biçim Bilgisi
Bunlar›n d›fl›nda Türkçede kullan›lan di¤er ünlemler; hay, ay, vay, ah, vah, oh,
yahu, ooo, uf, of, öf, eyvah, yaz›k, aferin, yafla, yaflas›n, sa¤ ol, var ol gibi s›ralanabilir. Bu ünlemlerin baz›lar›n›n yer ald›¤› örnekleri afla¤›da göreceksiniz:
Vay yüz bin vay kim dil-dârdan ayr›lm›flam
Fitne-ceflm ü sahir-i hun-hardan ayr›lm›flam.
(Fuzuli, XVI.)
Bir ah çeksem karl› da¤lar kül olur.
Billah bu gamhane bir ah etmeye de¤mez.
(‹zzet Molla, XIX.)
Eyvah!.. ne yer ne yâr kald›,
Gönlüm dolu ah ü zar kald›.
Eyvah, melek de mahvolurmufl!
(Makber, Abdülhak Hâmit Tarhan)
Ebna-y› dehr her hünere aferin verir
Ya Rab, bu aferin ne tükenmez hazinedir?
(Nabi, XVII.)
Vah vah, pek yaz›k!
Vah vah, aldanm›fl›m!
Oh, ne güzel hava!
Oh, dünya varm›fl!
Ooo, maflallah, ne güzel!
Ooo! Bak›n›z kimler geliyor?
Uf, can›m yand›!
Uf, diflim gene pek fena tuttu!..
Of, b›kt›m art›k!..
Oooof! Bu ne çekilmez gürültü?
Öf!.. Ne kötü koku?
Öf, ne densiz adam!..
O kadar masrafa yaz›k!
Yaz›k, ben böyle olmas›n› istemezdim!
Oh olsun! O kadar söyledim de dinlemedi.
Yafla, var ol!.. Yaflas›n Türk ulusu!.. Yaflas›n ordu!..
Her sözcük türü gibi eylemler de kimi durumlarda ünlemleflir:
Koflun! H›rs›z kaç›yor! Yakalay›n!..
Sak›n böyle söyleme!.. Bir daha yapay›m deme, sak›n!..
Coflkuyla birden duygulanman›n etkisiyle a¤›zdan ç›k›veren sözler de yaz›da ünlem iflareti ile bitirilince çeflitli duygu de¤erleri kazan›r. Ünlem iflareti, vurgu ve ses
katk›s› sa¤layarak onlar› birer cümle gibi genifl anlaml› k›lar: Yaz›k!..., Afacan!...,
Yaramaz!.., Hain!.., Dehflet!.., Korkunç!.., Dikkat!.., ‹leri!.., Atefl!.., ‹mdat!.., Hayret!..
Yukar›da s›ralanan ünlem sözcüklerinden baflka belirtme vurgusuyla de¤iflik
sesle söylenmifl adlarla ad de¤erindeki sözcükler ve hitaplar da birer ünlemdir:
6. Ünite - ‹lgeç, Ba¤laç ve Ünlem
Leyli! dedi verdi can-› flirin
Ol âfl›k-› bikarar ü miskin.
(Fuzuli, XVI.)
Sar› kedim,
Siyah kedim,
Beyaz kedim,
Ad› “Rengin” olsun dedim.
Rengin! Rengin! Rengin! Rengin!
Kedim iflitmedi lakin...
(fiermin, Tevfik Fikret)
Ordular! ‹lk hedefiniz Akdeniz’dir, ileri!
(Atatürk)
Kiflilere, kifli niteli¤inde say›lan varl›klara seslenmek için kullan›lan bütün sözcükler vurgu, durgu, ton ve söyleyifl özellikleriyle ünlem olur :
Arkadafl! Yurduma alçaklar› u¤ratma sak›n!
(Mehmet Akif Ersoy)
Sevgi, üzüntü, öfke, birden karfl›laflma, korku gibi türlü duygular›n etkisiyle, çeflitli nedenlerle söyleniveren coflkulu sözcüklerle söz öbekleri de, içlerinde ünlem
sözcükleri bulunmasa da, birer ünlem say›l›r:
Ne yanar kimse bana atefl-i dilden özge
Ne açar kimse kap›m bad-› sabadan gayri!
(Fuzuli, XVI.)
Kar›nca e¤lenir: - Beyim,
fiimdi rask edin ne var?
Yaz›n çalan, k›fl›n oynar!
(fiermin, Tevfik Fikret)
Sert, dokunakl›, coflkulu seslerle söylenmifl eylemler; komutlar ve cümle de¤erli sözler de birer ünlem say›l›r:
Bölük dur! Sa¤a dön!..
Sevinç, korku, darg›nl›k gibi türlü duygular› yans›tan; coflkulu söylenen yan›t
belirteçleri de birer ünlemdir: Evet, Hay›r, Pekiyi, Hay hay, Olur, Yok, De¤il, Olmaz, Asla...
Yans›malar da ünlem olarak s›k s›k kullan›l›r.
Miyav... O kim?
Beyaz kedi,
Siyah kedi,
Sar› kedi...
(fiermin, Tevfik Fikret)
Di¤er sözcük türü gibi ünlemler de yap›lar› bak›m›ndan çeflitlilik gösterir:
• Yal›n ünlemler birer hecelidir: a, e, ha, ey, ya, ay, vay, ah, vah , oh, hiflt, o,
uf, üf,...
• Türlü biçimlerde türemifl, birleflmifl, öbekleflmifl olanlar: yahu, eyvah, yaz›k,
aferin, yafla, sa¤ ol, var ol,...
115
116
Türkçe Biçim Bilgisi
Özet
N
A M A Ç
1
N
A M A Ç
2
‹lgeç ve türlerini tan›mlamak, ilgeçlerin yap›lar›n› ve görevlerini aç›klamak
Sözcükler aras›nda anlam ilgisi kurmaya yarayan
ve ancak bu görevleri için kullan›lan sözcüklere
ilgeç (edat) ad› verilir: gibi, kadar, sanki, ile, yaln›z, ancak, do¤ru, karfl›, de¤il...
‹lgeçlerin cümle içindeki görevleri; sözcükler aras›nda çeflitli yönlerden ilgiler kurmak, ilgeç tümleçleri yapmak ve ek eylem alarak yüklem olmak fleklinde özetlenebilir. ‹lgeç görevindeki
sözcükleri yap›lar› bak›m›ndan üçe ay›rabiliriz:
I. Kök ve kök görünüfllü ilgeçler: gibi, tek, beri,
için, ile, karfl›, kadar...
II. Türemifl ilgeçler: dolay›, üzere, karfl›n, yaln›z...
III.Birleflik ilgeçler: sanki, nitekim...
Ba¤laç ve türlerini tan›mlamak, ba¤laçlar›n yap›lar›n› ve görevlerini aç›klamak
Anlamca ilgili cümleleri, kavramlar› ya da görevdefl ögeleri ba¤lamaya yarayan sözcüklere ba¤laç ad› verilir: ve, ne...ne, de, dahi, bile, oysa, nitekim, tek(yeter ki), yine (gene), hele, yoksa, ister
(isterse, ister... ister), zira, kâh (kâh...kâh, gâh),
ama (amma), fakat, lakin, ya, yahut, ya da, veya, hem (hem de, hem...hem), gerek (gerek...gerek, gerekse), üstelik, yaln›z, ancak, me¤er, me¤erse, ile, hatta, örne¤in, söz gelifli, mesela ...
Bununla birlikte (beraber), bunun için, onun
için, flunun için, bundan dolay›, bundan ötürü,
bu nedenle, her nas›lsa, hâl (durum) böyle iken,
bunun üzerine, baflka bir deyiflle (deyimle) gibi
söz öbekleri de çeflitli anlamlarla cümleleri ba¤layarak ba¤›ms›z önermeler durumuna getirir.
Di¤er sözcük türleri gibi ba¤laçlar da yap› bak›m›ndan çeflitlilik gösterir.
• Yal›n ba¤laçlar: ve, ile, gibi, de, dahi, bile,
hele...
• Türemifl ba¤laçlar: üstelik, yaln›z, ancak, örne¤in, gerçekten...
• Birleflik ba¤laçlar: hâlbuki, oysaki, yoksa nitekim...
• Öbekleflmifl ba¤laçlar: öylesine ki, nas›l ki,
demek ki, kald› ki, yeter ki, elverir ki, flu kadar ki, bununla birlikte, onun için, bundan
ötürü, gerek...gerek,...
• Yabanc› kökenli ba¤laçlar: ne...ne, ki, mademki, güya, zira, kâh...kâh, hatta, bazen,
ama, fakat, lakin, me¤er, yani, hem, ya...ya,
yahut, veya,...
N
A M A Ç
3
Ünlem ve türlerini tan›mlamak, ünlemlerin yap›lar›n› ve görevlerini aç›klamak
Coflkunun söze dönüflmesiyle; yani bir coflkunun etkisiyle içten kopup gelen sevinç, korku,
üzüntü, ac›, flaflma gibi duygular› daha canl› anlatmaya yarayan sözcüklere ünlem ad› verilir: a,
e, ha, haydi (hadi), ay, vay, ey, hey, ya, ah, vah,
oh, yahu, ooo, uf, of, öf, eyvah, yaz›k, aferin, yafla, yaflas›n, sa¤ ol, var ol...
Ünlemler genel olarak ikiye ayr›labilir:
• Ça¤r› ünlemleri: ‹kinci veya üçüncü kiflileri ça¤›rmak, uyarmak, onlara bir fley sormak
için kullan›lan ünlemlerdir.
• Duygu belirten ünlemler: Korku, flaflma,
sevinç, ac›, üzüntü gibi duygular› belirten ünlemlerdir. Cümle içinde pekifltireç, belirteç
veya ba¤laç görevlerinde de kullan›labilir.
Ünlemler genel olarak böyle bir s›n›fland›rma
içinde incelenebilir. Ancak ünlemler, duygularla
ilgili olduklar› için, böyle bir ayr›m›n kesin olamad›¤›n› söylemekte de yarar vard›r.
Coflkuyla birden duygulanman›n etkisiyle a¤›zdan
ç›k›veren sözler de yaz›da ünlem iflareti ile bitirilince çeflitli duygu de¤erleri kazan›r. Ünlem iflareti, vurgu ve ses katk›s› sa¤layarak onlar› birer cümle gibi genifl anlaml› k›lar.
Belirtme vurgusuyla de¤iflik sesle söylenmifl adlarla ad de¤erindeki sözcükler ve hitaplar birer
ünlemdir. Kiflilere, kifli niteli¤inde say›lan varl›klara seslenmek için kullan›lan bütün sözcükler
vurgu, durgu, ton ve söyleyifl özellikleriyle ünlem olur. Sevgi, üzüntü, öfke, birden karfl›laflma,
korku gibi türlü duygular›n etkisiyle, çeflitli nedenlerle söyleniveren coflkulu sözcüklerle söz
öbekleri, içlerinde ünlem sözcükleri bulunmasa
da, birer ünlem say›l›r. Sert, dokunakl›, coflkulu
seslerle söylenmifl eylemler; komutlar ve cümle
de¤erli sözler de birer ünlem say›l›r. Sevinç, korku, darg›nl›k gibi türlü duygular› yans›tan, coflkulu söylenen yan›t belirteçleri de birer ünlemdir. Yans›malar da ünlem olarak s›k s›k kullan›l›r.
Di¤er sözcük türü gibi ünlemler de yap›lar› bak›m›ndan çeflitlilik gösterir:
• Yal›n ünlemler birer hecelidir: a, e, ha, ey,
ya, ay, vay, ah, vah, oh, hiflt, o, uf, üf...
• Türlü biçimlerde türemifl, birleflmifl, öbekleflmifl olanlar: yahu, eyvah, yaz›k, aferin, yafla,
sa¤ ol, var ol,...
6. Ünite - ‹lgeç, Ba¤laç ve Ünlem
117
Kendimizi S›nayal›m
1. Afla¤›daki cümlelerin hangisinde “do¤ru” sözcü¤ü
ilgeç olarak kullan›lm›flt›r?
a. Do¤ru söze kim, ne diyebilir?
b. Do¤rusunu söylemek gerekirse bu ifl olmaz.
c. Do¤ru bildi¤inden flaflma.
d. Do¤ru söyleyeni dokuz köyden kovarlar.
e. Eve do¤ru yürürken Ahmet’le karfl›laflt›m.
2. Afla¤›daki cümlelerin hangisinde alt› çizili sözcük,
tür yönüyle di¤erlerinden farkl›d›r?
a. Kimse onu dinlemiyordu, oysa anlatt›klar› çok
ilgi çekiciydi.
b. Bu ay bütün taksitlerimi ödedim, üstelik biraz
da param kald›.
c. Ben bu konuda ne seni ne de onu dinlerim.
d. Baflar›ya do¤ru giden yol zorluklardan geçer.
e. Bundan sonra beni ister ara ister arama, hiç ilgilenmiyorum.
3. Afla¤›daki cümlelerin hangisinde ilgeç yoktur?
a. Ben ömrüm boyunca yaln›z seni bekledim.
b. Seni benim kadar kimse sevemez.
c. Ben de sizinle gelmek istiyorum, yaln›z iki gün
iznim var.
d. Konuyu de¤iflik aç›lardan ele almal›s›n.
e. Baz›lar›na göre hayat toz pembedir.
4. Afla¤›daki cümlelerin hangisinde ba¤laç kullan›lmam›flt›r?
a. Mademki öyle düflünüyorsun, o zaman istedi¤ini yap.
b. Duydu¤uma göre filmin en tehlikeli sahnelerinde dublörler kullan›lm›fl.
c. En sevdi¤i dostlar› da onu bu kara gününde yaln›z b›rakt›.
d. Bundan sonra ne borç veririm ne de borç al›r›m.
e. Pek çok insan çal›flmas› gerekti¤ini biliyor; fakat
bunun için çaba göstermiyor.
5. Afla¤›dakilerin hangisinde “ile” ötekilerden farkl› görevdedir?
a. ‹fl konusunda kendimi kimseyle karfl›laflt›rmam.
b. Zor bir durumla karfl›laflt›¤›nda ne yapars›n?
c. Yazd›klar›yla söyledikleri birbirini tutmuyordu.
d. Ben telefonla konuflurken annem aniden içeri
girdi.
e. Elindeki parayla yaln›z bir ceket alabilirdi.
6. Afla¤›dakilerden hangisinde “için” ilgeci cümleye
“amaç” anlam› katm›flt›r?
a. Derse geç kald›¤› için özür diledi.
b. Filmi be¤enmedi¤imiz için film bitmeden sinemadan ayr›ld›k.
c. Aktör için yap›lan anma törenine bütün okul
kat›ld›.
d. Konseri yak›ndan izlemek için erkenden s›raya
girdik.
e. Karnesindeki zay›flar› gördü¤ü için a¤lamaya
bafllad›.
7. Afla¤›dakilerden hangisinde “üzere” ilgeci cümleye
yaklafl›kl›k anlam› katm›flt›r?
a. Sabr›m taflmak üzere, biraz sus!
b. Görüldü¤ü üzere her fley zamanla hallediliyor.
c. Pazara gitmek üzere d›flar› ç›km›flt›.
d. Bu kitab› ondan dört günde okumak üzere ald›m.
e. Sabah yola ç›kmak üzere erkenden uyudu.
8. Afla¤›dakilerden hangisinde “kadar” sözcü¤ü cümleye karfl›laflt›rma anlam› katmam›flt›r?
a. Okuduklar›mdan bu roman kadar güzeli yoktur.
b. Onun kadar fedakâr bir anne var m›yd›?
c. Benim kadar ders çal›flan yok, diyordu.
d. En az bu ev kadar güzel bir ev bulduk.
e. Anlafl›ld›¤› kadar›yla suçlu sensin.
9. Afla¤›dakilerden hangisinde ilgeç grubu yüklem görevindedir?
a. Sadece o mutlu olsun diye yapabilece¤im her
fleyi yapt›m.
b. ‹nci kadar beyaz diflleri, esmer tenine yak›fl›yordu.
c. Ölüm kadar üzücü bir olay yoktur flu fani dünyada.
d. Saç›ndaki aklara karfl›n yafl› oldukça genç say›l›rd›.
e. Gelecek içindi, düflünürün söyledi¤i her söz.
10.Afla¤›dakilerden hangisinde “göre” ilgeci cümleye
“uygunluk” anlam› katm›flt›r?
a. Ona göre futbol her fleydi.
b. Anlad›¤›ma göre bu ifllere o da kar›flt›.
c. Hava so¤uk oldu¤una göre yan›ma ceket almal›yd›m.
d. Henüz kendime göre bir u¤rafl bulamad›m.
e. S›n›fa göre çok tembel bir ö¤renciydi.
118
“
Türkçe Biçim Bilgisi
Yaflam›n ‹çinden
Virgülü Kaybettik
Osman Nevres Efendi diyor ki: Önün ard›n gözet, fikri dakîk et, onda bir söyle / Ö¤ütme a¤z›na her ne gelirse âsiyâb-âsâ.
fiu demek: Sözü söylerken önünü ard›n› gözet ve on
kez düflünüp bir kez söyle. A¤z›na gelen her fleyi de¤irmen gibi hemen ö¤ütüverme.
Sözü söylerken on defa düflünmeyi, onu en güzel ve
sanatl› flekliyle söylemeyi nas›l da unuttuk birden. Bir
vakitler, konufltu¤unda herkesin sustu¤u, yazarken kaleminden dima¤a lezzetler yay›lan söz sultanlar› yaflard› bu co¤rafyada oysa. Galiba bir rüzgâr esti üstünden
kentin ve sözün efendisi virgülü yitirdi birden. O zaman genifl, sanatl›, bol ça¤r›fl›ml›, zengin ve tabi olarak
zor cümlelerden korkar oldu ve basit ifadeler, k›sa anlat›mlar kullanmaya bafllad›. ‹fadede bir kargaflayla karfl›laflm›yordu gerçi; ama konufltuklar›n›n etkinli¤i, güzelli¤i, esteti¤i ve sanat› k›smen kaybolmufltu. Cümleleri basitleflince gitgide düflünceleri de basitleflti ve bu,
gün geldi kiflili¤ine yans›d›, onu basit, s›radan ve hatta
önemsiz k›ld›. Efendili¤ini mi yitiriyordu ne?..
Bir baflka gün, o rüzgâr ünlem iflaretini al›p götürdü.
fiimdi alçak sesle ve ses tonunu de¤ifltirmeden konuflur olmufltu usta. Art›k ne k›z›yor ne seviniyor ne de
heyecanlanabiliyordu. Hayat›n›n renkleri kaybolmufl
gibiydi. Yeknesak yaflamaya iflte böyle bafllad›. Ustal›¤› yoktu art›k.
Bir süre sonra, soru iflaretini de yitirdi¤ini gördü. Soru
sormaz, soramaz olmak onu kendi içine kapatm›flt›. Hiçbir fley onu ilgilendirmiyordu art›k. Kalbinden geçen
sevgilerin nedenini, zihnini buland›ran düflüncelerin niceli¤ini, d›fl dünyada olup biten olaylar›n gerçe¤ini anlayam›yordu. Ne evren ne dünya ne ülke ne de kendisi umurundayd› art›k. Çocukken merak ettiklerini bile
merak etmekten uzaklaflt›.
Birkaç y›l sonra sözcü, iki noktan›n anlam›n› unuttu.
Davran›fllar›n›n sebeplerini aç›klamaktan vazgeçmeye
o zaman bafllad›. Baflkalar› da onunla ilgilenmez olmufllard›. Büyük bir yaln›zl›¤›n içinde kalm›fl, kalabal›klar
aras›nda tek bafl›na yaflar olmufltu. Ailesi, çevresi, ifli,
mesle¤i, sosyal hayat› var m›yd›, yok muydu, unutmufltu. Sözü kaybetti.
Ömrünün sonuna do¤ru elinde yaln›zca t›rnak iflaretinin kald›¤›n› fark etti. Kendine özgü tek düflüncesi yoktu art›k. Kendinden s›yr›lm›fl olarak yaflamak, baflka birisinin yerine yaflamak kadar tats›z, bofl ve anlams›zd›.
Üstelik baflkalar›n›n düflüncelerindeki sorumluluklar›
yüklenme endiflesi de iyiden iyiye belini bükmüfltü.
Noktaya geldi¤inde s›ra, düflünmeyi ve konuflmay› da
unuttu.
Kaybetti¤i nokta, son nefesinin sonunda onu beklemekteydi oysa.
Dil bir ayna idi, insan›n en gerçek yank›s›n› d›fla aksettiren. Ve aynalar ya güzelleflmek ve süslenmek; ya da
çirkinliklerimizi görüp gidermek içindir. Aynay› k›rmak,
çirkinli¤imizi baflkalar›n›n gözünden de¤il, kendi gözümüzden saklar.
Kaynak: Pala, ‹skender
http://www.turkboard.com/virgulu-kaybettikvt192188.html adresinden, 20. 06. 2009 tarihinde eriflilmifltir.
Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›
1. e
2. d
3. d
4. b
5. c
6. d
7. a
8. e
9. e
10. d
Yan›t›n›z farkl›ysa “‹lgeç” bölümünü
okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “‹lgeç” bölümünü
okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “‹lgeç” bölümünü
okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Ba¤laç” bölümünü
okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Ba¤laç” bölümünü
okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “‹lgeç” bölümünü
okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “‹lgeç” bölümünü
okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “‹lgeç” bölümünü
okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “‹lgeç” bölümünü
okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “‹lgeç” bölümünü
okuyunuz.
tekrar
tekrar
tekrar
tekrar
tekrar
tekrar
tekrar
tekrar
tekrar
tekrar
”
6. Ünite - ‹lgeç, Ba¤laç ve Ünlem
119
S›ra Sizde Yan›t Anahtar›
Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek
Kaynaklar
S›ra Sizde 1
Orhan o tepedeki evde yaln›z oturur. (Belirteç)
Hak belledi¤in bir yola yaln›z gideceksin. (Belirteç)
Büyük iflleri yaln›z büyük milletler yapar. (‹lgeç)
Tarihten yaln›z Orhan geçti. (‹lgeç)
Orhan yaln›z tarihten geçti. (‹lgeç)
Orhan köprüden bu gece yaln›z geçti. (Belirteç)
“Yaln›z duyan yaflar.” sözü, derler ki do¤rudur. “Yaln›z
duyan çeker.” derim, en do¤ru söz budur. (‹lgeç)
Banguo¤lu, T. (1990). Türkçenin Grameri, Ankara: Türk
Dil Kurumu Yay›nlar›: 528.
Ergin, M. (2004). Türk Dil Bilgisi, ‹stanbul: Bayrak
Yay›nlar›.
S›ra Sizde 2
En eski edebiyat›m›zda “ve” bulunmay›fl›n› göz önünde
tutan Millî edebiyatç›lar (Ziya Gökalp, arkadafllar›) onu
ulusal saym›yor, kullanmamaya çal›fl›yorlard›. Ömer
Seyfettin hikâyelerinde “ve”den elden geldi¤ince kaç›n›r; onun yerine virgül, noktal› virgül, ya da “ile” ba¤lac›n› kullan›rd›. Son hikâyeleri “ve”sizdir.
“Ve”ba¤lac› ile ilgili bir soruya Nurullah Ataç flöyle karfl›l›k vermiflti:
“Ve”den hofllanm›yorum. Türkçenin “ile”si, “de”si varken Arap’›n “ve”sini niye kullanay›m? On alt› y›ld›r birçok yaz› yazd›m, kitaplar çevirdim. Hiçbir zaman da
eksikli¤ini duymad›m.
Refik Halit Karay da bu konuyu inceleyen bir yaz›s›nda
flöyle diyor: “... Dava ‘ve’nin dilimize al›nm›fl olmas›nda, kalmas›nda de¤il; suistimale u¤ramas›ndad›r. Zevk
sahibi, hünerli bir muharrir, hele bir flair onu iptizale
u¤ratmaz. Veveleyenler ya henüz lisana hükmedememifl, yahut sebepsiz yere yüzünü gözünü oynatan ruh
hastalar› gibi bunu “tik” hâline getirmifl olan yaz›c›lard›r...
Bir de Tanzimat yazarlar›ndan Muallim Naci’nin düflüncelerine bakal›m: “Dikkat olunsa anlafl›l›r ki bir ibarede
vav (ve) ne kadar az olursa o kadar sade olur. Lisan›m›z›n as›l letafeti ise sadelik içinde bulunur.
Lisan›m›z›n tabiili¤ini muhafaza için dikkat olunacak
fleylerden biri de yukar›da söylendi¤i üzere vav’›n taklil-i istimalidir. Bizim vav’a ihtiyac›m›z o kadar azd›r ki
bir muharririmiz, içinde velev bir tane olsun vav-› at›fe
(ve ba¤lac›) bulunmamak flart›yla bir cilt yazabilir. fiu
halde vav’›n istimalini istedi¤imiz kadar azaltabiliriz.
Baladaki ifadattan anlafl›ld›¤› üzere vav ne kadar az istimal olunursa flive-i Osmani’ye o kadar riayet edilmifl
olur...”
7
TÜRKÇE B‹Ç‹M B‹LG‹S‹
Amaçlar›m›z
N
N
N
Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra;
Eylemleri, eylemlerde zaman ve kifli eklerini tan›yabilecek,
Bildirme ve dilek kiplerini aç›klayabilecek,
Eylemleri yap›lar›na göre s›n›fland›rabileceksiniz.
Anahtar Kavramlar
•
•
•
•
•
Eylem
Eylem kiflisi
Kip
Bildirme kipi
Dilek kipi
• Yal›n eylem
• Türemifl eylem
• Birleflik eylem
‹çerik Haritas›
Türkçe Biçim Bilgisi
Eylemler
•
•
•
•
•
EYLEMLER
EYLEM K‹PLER‹
EYLEMLERDE K‹fi‹ EKLER‹
EYLEMLERDE OLUMSUZLUK
EYLEM‹N YAPISI
Eylemler-1
N
EYLEMLER (F‹‹LLER)
A M A Ç
1
Eylemleri, eylemlerde zaman ve kifli eklerini tan›mak
Varl›klar›n yapt›klar› iflleri, hareketleri, k›l›fllar›, yarg›lar› zamana ve kifliye ba¤layarak anlatan sözcüklere eylem (fiil) denir.
Sabaha karfl› Plevne’den geçiyorduk. Alaca karanl›kta pencereyi açt›m. Plevne
ovas›n› görmek, arz üzerinde hakir bir mezar› kalmayan zavall› babam›n ruh-›
menfa-niflinini biraz teneffüs etmek istiyordum. Eyvah, yüksek ve zengin ekinleri
okflayan gece rüzgâr› dedi ki: “Baban›n kan›n› emen bu toprak, baban›n cismü ruhuna yabanc› açl›klara sünbüle-i g›da haz›rl›yor...”
fiimdi ufk-› flarkî k›zar›yor, k›zar›yordu; Türk bayra¤› gibi al, kan gibi al olmufltu; bir ruh-› flehit için bu ufk-› sabah ne güzel kefendi! “Baba, seni bu a¤ustos ay›n›n son seherinde, Plevne ufkunun bu genifl kanl› mendili içinde koklad›m!”
(Cenap fiahabettin)
Yukar›daki örnekte italik dizilen sözcüklerin her biri, içinde bulundu¤u cümlenin temelidir. Bu sözcükler olmadan cümle kurulamaz; bu sözcükler olmay›nca
düflünce, duygu, istek ve yarg›lar anlams›z kal›r.
Bu temel sözcüklerde;
• Zaman anlam› vard›r: geçiyorduk, açt›m, istiyordum, dedi, haz›rl›yor, k›zar›yor, k›zar›yordu, koklad›m.
• Kifli anlam› vard›r: geçiyorduk (biz), açt›m, istiyordum, koklad›m (ben); dedi, haz›rl›yor, k›zar›yor, k›zar›yordu (o).
Eylemlerde Zaman
Eylemlerin temel anlamlar›ndan biri de zaman ilgisidir. Zaman; bafllang›c›, sonu
olmayan; bafllang›ç ve son düflünülemeyen soyut bir süre kavram›d›r, bir ak›flt›r.
Genel olarak üçe ayr›l›r:
I. Geçmifl zaman
II. fiimdiki zaman
III. Gelecek zaman
Eylem (Fiil): Varl›klar›n
yapt›klar› iflleri, hareketleri,
k›l›fllar›, yarg›lar› zamana ve
kifliye ba¤layarak anlatan
sözcüklerdir.
122
Türkçe Biçim Bilgisi
Zaman: Bafllang›c›, sonu
olmayan; bafllangݍ ve son
düflünülemeyen soyut bir
SIRA S‹ZDE
süre kavram›d›r, bir ak›flt›r.
Genel olarak üçe ayr›l›r:
I. Geçmifl zaman: ‹fl (edim), anlat›fltan önce yap›lm›flt›r:
Orhan dün geldi.
Sizi arad›k.
Gezmeye gitmiflsiniz...
SIRA S‹ZDE
II. fiimdiki
zaman: ‹flin (edimin) yap›lmakta oldu¤unu, baflka bir deyiflle iflle
anlat›fl›n birlikte oldu¤unu bildiren zamand›r:
Orhan kap›y›
Ben elimi kald›r›yorum.
Siz dinliyorsunuz...
D Ü fi Ü N E aç›yor.
L‹M
III. Gelecek zaman: ‹flin (edimin) söylendikten sonra yap›laca¤›n› bildiren zamand›r:
S O R U
Orhan bize
gelecek.
Uluslar yükselecek. Biz de yükselece¤iz...
I.DGeçmifl
Ü fi Ü N Ezaman
L‹M
II. fiimdiki zaman
III.Gelecek zaman
S O R U
D‹KKAT
D‹KKAT
Eylemlerde Kifli
AMAÇLARIMIZ
‹fli, oluflu, k›l›fl›, hareketi; yani edimi yapan varl›¤a kifli ad› verilir.
SIRA S‹ZDE
Eylemler kiflileri bak›m›ndan üç çeflittir:
Birinci kifli: getirdim, söyleyece¤im; okuyoruz, yazabildik, yard›m edelim...
‹kinci AMAÇLARIMIZ
kifli: getirdin, söyleyeceksin; okudunuz, anlatabilirsiniz...
Üçüncü kifli: getirdi, söyleyecek, okusun, sorabilir; anlat›yorlar, baflarmal›lar...
N N
Kifli:
‹fli,S‹ZDE
oluflu, k›l›fl›,
SIRA
hareketi; yani edimi yapan
varl›kt›r.
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
Kip: Eylemler, zaman ve
anlam özelliklerine göre
türlü eklerle de¤iflik
biçimlere girer. Bu
biçimlerin her birine kip ad›
verilir.
Eylemler konusu
K ‹ T ile
A Pilgili daha genifl bilgiyi, Tahir Nejat Gencan’›n D‹LB‹LG‹S‹ (Ankara:
Tek A¤aç Eylül Yay›nc›l›k, 2007) adl› kitab›nda bulabilirsiniz.
EYLEMT EK‹PLER‹
LEV‹ZYON
Eylemler, zaman ve anlam özelliklerine göre türlü eklerle de¤iflik biçimlere girer.
Bu biçimlerin her birine kip denir. Kipler, iki bölüme ayr›l›r:
I. Bildirme Kipleri (Haber Kipleri): Eylemin yap›ld›¤›n›, yap›laca¤›n› bildi‹ N T E-di,
R N E-mifl,
T
ren kiplerdir:
-ecek, -(i)yor, -(›)r. Hepsi de zaman anlaml›d›r.
II. Dilek Kipleri (Tasarlama Kipleri): Eyleme dilek anlam› katan kiplerdir:
-meli, -e, -se, -sin. Özel bir zaman anlam› yoktur. Hepsinde kendini pek göstermeyen bir gelecek zaman anlam› sezilir. Onun için bu kipler zamanlara de¤il anlamlar›na göre adland›r›lm›fllard›r. Bu dört kipin anlamca ortak yönü ‘dilek’tir.
Bildirme Kipleri:
• Görülen geçmifl zaman kipi
• Duyulan geçmifl zaman kipi
• fiimdiki zaman kipi
• Gelecek zaman kipi
• Genifl zaman kipi
Dilek Kipleri:
• Gereklilik kipi
• ‹stek kipi
• Dilek-flart kipi
• Emir kipi
Bildirme Kipleri (Haber Kipleri)
N
AM AÇ
2
Bildirme ve dilek kiplerini aç›klamak
Eylemin yap›ld›¤›n›, yap›laca¤›n› bildiren bildirme kiplerini flöyle inceleyebiliriz:
Görülen Geçmifl Zaman (Kesin Geçmifl): Eylem tabanlar›na (kök ya da gövdelerine) -di eki gelir. Bu ek, uyuma ve benzeflmeye göre de¤iflerek -di, -d›, -du,
-dü; -ti, -t›, -tu, -tü olur.
7. Ünite - Eylemler-I
Ya¤›z atlar kiflnedi, meflin k›rbaç flaklad›
Bir dakika araba yerinde duraklad›.
Geçidi atlay›nca flafl›rd›m sevincimden.
Sen onlar› görmedin; koflarak gittiler.
Atlar›m›z çözüldü... Girdik handan içeri.
(Han Duvarlar›, Faruk Nafiz Çaml›bel)
Çekimi: Geldim, yazd›n, okudu, güldük, içtiniz, korktular... örneklerinde
görüldü¤ü gibi tekil ve ço¤ul kifli ekleri alarak çekimlenir. Çekimi bir eylemde
görelim:
Tekil
Ço¤ul
I.
kifli
geldim
geldik
II. kifli
geldin
geldiniz
III. kifli
geldi
geldiler
• ‹flin sözden önce yap›ld›¤›n› bildirir:
Ak tolgal› beylerbeyi hayk›rd›: ‹lerle!
Bir yaz günü geçtik Tuna’dan kafilelerle...
(Ak›nc›, Yahya Kemal Beyatl›)
• ‹flin yap›ld›¤› -söyleyenin duyular›yla ya da inanc›yla- kesindir:
Ya¤›z atlar kiflnedi, meflin k›rbaç saklad›. (Ben iflittim.)
Bir dakika araba yerinde duraklad›. (Ben gördüm.)
(Faruk Nafiz Çaml›bel)
Fatih, ‹stanbul’u fethetti (Olay, tarihin tan›kl›¤›yla kesin bir gerçektir.)...
Duyulan Geçmifl Zaman: Eylem tabanlar›na -mifl eki gelir. Ünlüler uyumuna
göre de¤iflerek -mifl, -m›fl, -mufl, -müfl olur. Zaman bak›m›ndan görülen geçmifl zaman kipi gibidir, ifllerin sözden önce oldu¤unu bildirir. Görülen geçmifl zaman ile
duyulan geçmifl zaman birbirinden kesinlik bak›m›ndan ayr›l›rlar. Görülen geçmiflte iflin yap›ld›¤› kesindir. Duyulan geçmiflte bu kesinlik yoktur. Söyleyen kendisi
görüp duymam›fl, baflkalar›ndan iflitmifltir.
Orhan bir ev alm›fl. (Ald›¤›n› görmedim, söylediler.)
Bir gün böyle (cimri) elçilerden biri Yahya Kemal’e demifl ki:
Orhan, Erzurum’a gitmifl, arkadafllar› da Kars’a gitmifller.
Beni dün aram›fls›n, aram›fls›n›z...
Çekimi:
Tekil
Ço¤ul
I.
kifli
ö¤renmiflim
ö¤renmifliz
II. kifli
ö¤renmiflsin
ö¤renmiflsiniz
III. kifli
ö¤renmifl
ö¤renmifller
• ‹flin yap›ld›¤›n› kesinlikle kavrayamay›fl, fark›nda olmaks›z›n yap›l›fl anlam›nda da kullan›l›r:
Bafllad›m uyku taharrisine, lakin ne gezer?
S›zm›fl›m bir aral›k neyse yorulmufl da me¤er
Ortal›k açm›fl uyand›m; dedim, art›k gideyim.
(Seyfi Baba, Mehmet Akif Ersoy)
123
124
Türkçe Biçim Bilgisi
• Bu kip, masallarda çok kullan›l›r:
Bir varm›fl bir yokmufl, gurbet çölünde bir susuz seyyah varm›fl. Allah ona ac›m›fl, bir p›nara rast getirmifl: P›nar ona can, sonra da iman vermifl.
(Bir ‹çim Su, Refik Halit Karay)
Bir varm›fl, bir yokmufl... Annesi söylemifl, Kelo¤lan dinlememifl; alm›fl bafl›n›,
gitmifl gurbete...
• fiaflma, flafl›rtma durumlar›nda kullan›l›r:
Bak bak!... Karfl›ki tepelere kar ya¤m›fl!...
• Ac›lar›, üzüntüleri anlatmaya elverifllidir:
Vard›m ki yurdundan ayak götürmüfl;
Yavru gitmifl, ›ss›z kalm›fl ota¤›.
Camlar flikest olmufl, meyler dökülmüfl;
Sakiler meclisten çekmifl aya¤›.
Laleyi, sümbülü, gülü har alm›fl;
Zevkü flevk ehlini ahu zar alm›fl,
Süleyman taht›n› sanki mar alm›fl.
(Bayburtlu Zihni)
Gama tebdil olmufl ülfetin ça¤›!
Güller kurumufl, son kufl uzaklaflm›fl ufuktan;
Sönmüfl hep ocaklar ve hep ölmüfl kelebekler;
Sorsam flu uçuk yüzlü ve yafl gözlü çocuktan
Atiden acep elleri bö¤ründe ne bekler.
(Cenap fiahabettin)
•Sesteki ton de¤iflikli¤iyle ö¤ünme ve böbürlenmelerde kullan›l›r:
Biz öylelerini çok görmüflüz...
fiimdiki Zaman: Eylem tabanlar›na -(i)yor eki getirilerek yap›l›r.
Kar ya¤›yor.
Çocuklar kar topu oynuyorlar.
Ne duruyorsunuz?
Niçin oynuyorsunuz?
Anlam›yorum...
Kendinden önceki genifl ünlüleri daralt›r: bekle - bekliyor, iste - istiyor, gitme gitmiyor, yazma - yazm›yor...
Daralan ünlü, iki yuvarlak ünlü aras›nda kal›rsa yuvarlaklafl›r: söyle - söylüyor,
durma - durmuyorum, kokla - kokluyorlar, gürle -gürlüyor...
Çekimi:
Tekil
Ço¤ul
I.
kifli
geliyorum
geliyoruz
II. kifli
geliyorsun
geliyorsunuz
III. kifli
geliyor
geliyorlar
• ‹flte anlat›fl›n birlikte oldu¤unu belirtir:
Ölmek kaderde var, bize ürküntü vermiyor.
(Yahya Kemal Beyatl›)
Gökten dökülen s›cak, yanaklar› yak›yor, gö¤üsleri eziyor, nefesleri t›k›yor, elle
tutulabilir bir alev hâline geliyor.
(Ahmet Hikmet Müftüo¤lu)
125
7. Ünite - Eylemler-I
• Geçmiflteki olaya bir yak›nl›k, flimdiki zaman anlam› katmak için de kullan›l›r:
Kurtulufl Savafl› baflar›yla sona erince Atatürk, yeni bir toplumsal savafla, devrimler yapmaya bafll›yor.
• Geçmifl, gelecek ve genifl zaman anlaml› kullan›fllar› da çok yayg›nd›r.
fiimdiki zaman kipinin tarihî geliflimini araflt›r›n›z.
SIRA S‹ZDE
1
Gelecek Zaman: Eylem tabanlar›na -ecek eki getirilerek yap›l›r.
D Ü fi Ü N E L ‹ M
Hak belledi¤in bir yola yaln›z gideceksin.
Bir gün yapacak fen flu siyah topra¤› alt›n;
Her fley olacak kudret-i irfanla inand›m.
S O R U
(Tevfik Fikret)
Tekil
gelece¤im
geleceksin
gelecek
D‹KKAT
N N
SIRA S‹ZDE
(Nahit Ulvi Akgün)
Çekimi:
I.
kifli
II. kifli
III. kifli
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
D‹KKAT
Ne var ne yoksa dünyada kalacak
Ölüp gitti¤in zaman...
Ço¤ul
gelece¤iz
geleceksiniz
gelecekler
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
AMAÇLARIMIZ
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
‹NTERNET
SIRA S‹ZDE
2
Genifl Zaman: Eylemin her zaman yap›ld›¤›n›, yap›laca¤›n› bildirir.
D Ü fi Ü N E L ‹ M
Alçak yere yatma sel al›r
Yüksek yere yatma yel al›r.
SIRA S‹ZDE
K ‹ T A P
• ‹flin sözden sonra olaca¤›n›, yap›laca¤›n› bildirir.
• Olas›l›k anlam› da verebilir.
TELEV‹ZYON
Evde ekmek olacak. (San›r›m evde ekmek var.)
• Ünlüyle biten eylem tabanlar›na ekten önce /y/ kaynaflt›rma ünsüzü gelir.
• -ecek eki kal›n heceden sonra -acak olur.
Gelecek zaman kipinin tarihî geliflimini araflt›r›n›z.
SIRA S‹ZDE
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
S O R U
(Atasözü)
fien adam günefle benzer; girdi¤i yer ayd›nlan›r.
Münaf›¤›n sonu gelmez, söner sefil oca¤›.
D‹KKAT
(Cenap fiahabettin)
N N
SIRA(Mehmet
S‹ZDE Akif Ersoy)
Roman yazmaktan zevk duyar›m.
(Ahmet Mithat)
‹nsan âlemde hayal etti¤i müddetçe yaflar.
AMAÇLARIMIZ
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
(Yahya Kemal Beyatl›)
Kanayan bir yara gördüm mü yanar tâ ci¤erim.
Onu dindirmek için kamç› yerim, çifte yerim.
Adam, ald›rma da geç git, diyemem ald›r›r›m;
Çi¤nerim, çi¤nenirim; hakk› tutar kald›r›r›m.
K ‹ T A P
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
TELEV‹ZYON
(Mehmet Akif Ersoy)
Çal›fl baflar›rs›n, baflar›rs›n›z; biz de bunlar› görür, seviniriz...
‹NTERNET
‹NTERNET
126
Türkçe Biçim Bilgisi
Yukar›daki örneklerin hepsine birer “Ne zaman?” sorusu kat›l›nca yan›t “Her zaman, her vakit” olur.
• Al›flkanl›klar› anlatmaya yarar:
Her akflam içer, kumar da oynar.
• Genel gerçeklerin anlat›m›na da elveriflli bir kiptir. Atasözlerinin, özdeyifl,
genel yarg› ve yasal cümlelerin pek ço¤unun eylemi genifl zaman kipidir:
Su uyur, düflman uyumaz.
Bafla gelen çekilir.
Ölenle ölünmez.
Da¤ da¤a kavuflmaz, insan insana kavuflur...
• Genifl zaman kipinin, gelecek zaman kipi anlam›nda kullan›ld›¤› da görülür:
Topla, f›rlat ne varsa, tafl, i¤ne,
fiu muhitin ser-i rehavetine.
O biraz belki canlan›r ve senin
Zahmetin, himmetin ve fazl›n için
Koyar elbet vatan, bu hasta nine,
Bir s›cak buse terli nasiyene!..
(Tevfik Fikret)
Çekimi:
I.
kifli
II. kifli
III. kifli
Tekil
gelirim
gelirsin
gelir
Ço¤ul
geliriz
gelirsiniz
gelirler
• Ünlülerle biten eylem tabanlar›na yaln›z -r gelir.
• Tek heceli eylem köklerinden sonra genellikle, çift ünsüzle biten eylem
köklerinden sonra ve et- yard›mc› eyleminden sonra -ar, -er gelir: sev-er,
soy-ar, yap-ar, gül-er, kork-ar, ç›rp-ar, serp-er...
• Tek heceli köklerde -›r alan eylemler de vard›r: al-, bil-, bul-, gel-, gör-,
kal-, ol-, öl-, var-, ver-, vur-, san-...
Dilek Kipleri (Tasarlama Kipleri)
Eyleme dilek anlam› katan kipleri flöyle inceleyebiliriz:
Gereklilik Kipi: Eylemin yap›lmas›n›n, olmas›n›n gerekti¤ini bildiren kiptir.
Eylem tabanlar›na -meli eki gelir. Ek kal›n ünlülerden sonra -mal› olur.
Yükselmeli, dokunmal› aln›n semalara (=Yükselmen, aln›n›n göklere dokunmas› gerek.)
Çal›flmal›y›z (= Çal›flmam›z gereklidir.).
Oraya gitmemelisiniz (= Gitmemeniz gerekir.).
Yükselmeli, dokunmal› aln›n semalara;
Doymaz befler dedikleri kufl itilalara.
Yükselmeli art›k yetiflir zillet ü zulmet;
Parlatmak her nasiye bir neyyir-i f›kret.
Cehl ölmeli, zulm ölmeli, hak bulmal› kuvvet;
7. Ünite - Eylemler-I
Hakk›n yüzü güldükçe gülümser befleriyet.
(Tevfik Fikret)
Ruhlar› birlefltiren o havay› bulmak için ne yapmal›, nereye gitmeli?..
(Yakup Kadri Karaosmano¤lu)
• Bu kipin cümleye olas›l›k anlam› katt›¤› örnekler de vard›r:
Annem eve varm›fl olmal›.
Çekimi:
Tekil
Ço¤ul
I.
kifli
gelmeliyim
gelmeliyiz
II. kifli
gelmelisin
gelmelisiniz
III. kifli
gelmeli
gelmeliler
‹stek Kipi: Eylemin olmas›n›n istendi¤ini gösteren kiptir.
Yar›n bir kitap alay›m (= Almay› istiyorum.)
Gidelim (= Gitmemizi istiyorum.)
Bana art›k izin ver, bir yafll› fiaman gibi,
Bu ar›k topraklarda dolaflmaya gideyim:
Saz›m› terk edeyim, sözümü terk edeyim.
Ondan dil almak için, ona dil vermek için
Rabb’e erenler gibi köylüye ermek için.
(Behçet Kemal Ça¤lar)
Siz kuyumcu olunuz, ben demirci olay›m,
Elmas saçan dehay› bütün sizde bulay›m:
K›v›lc›ml› her ocak vatan için yanm›flt›r.
Biz hepimiz bir ruhla sar›lal›m çekice!..
(Mehmet Emin Yurdakul)
Kendimize inanal›m. Kendimize inan›fl› sarsmak isteyen inkârc› ve nankörlere karfl› koyal›m. Mustafa Kemal milliyetçili¤ine sar›lal›m.
(Falih R›fk› Atay)
• ‹stek kipinin birinci ço¤ul kiflisi ö¤üt, dilek anlam›nda kullan›l›r:
Okuyal›m Fuzuli divan›n›, beyitler arayal›m onda, buldu¤umuz güzelliklerle
coflal›m.
(Nurullah Ataç)
Çekimi:
I.
kifli
II. kifli
III. kifli
Tekil
geleyim
gelesin
gele
Ço¤ul
gelelim
gelesiniz
geleler
• Eylem tabanlar›na -e eki gelir:
• Ek, kal›n ünlülerden sonra -a olur.
• Ünlü ile biten gövdelerden sonra /y / kaynaflt›rma harfini al›r: bekle - bekleyeyim, anla - anlayay›m...
Dilek-fiart Kipi: Eylem tabanlar›na -se ekinin gelmesiyle oluflan kiptir. Bu ek,
kal›n ünlülerden sonra gelirse -sa’ya dönüflür.
Cihan y›k›lsa, emin ol, bu cephe sars›lmaz.
(Mehmet Akif Ersoy)
Bir ifl çevirdi ama nas›l anlasak!
(Refik Halit Karay)
127
128
Türkçe Biçim Bilgisi
Çekimi:
I.
kifli
II. kifli
III. kifli
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
Tekil
gelsem
gelsen
gelse
Ço¤ul
gelsek
gelseniz
gelseler
Bu kipin, dilek ve flart olmak üzere iç içe iki anlam› vard›r. Bu nedenle “dilekflart” kipi olarak bilinir. Kipin cümlede dilek ve flart anlamlar›ndan hangisine kayaca¤›, kimi durumlarda, konudan, sözün geliflinden kolayca ay›rt edilir. Bu, ses ve
söyleyifl tonuyla da belirtilir.
Dilek:
SIRA S‹ZDE
Yar›n bize
gelsen, arkadafllarla gelseniz (Gelmenizi dilerim.).
Tanr› bize ac›sa da yeniden o eski onlar, yüzler ve binler felaketini gösterse!
Ve trilyonluk
biz bedbaht kullar›n› sak›nsa!
D Ü fi Ü N Ebütçelerden
L‹M
(Falih R›fk› Atay)
S O R U
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
fiart:
S O R U
Birkaç kez okusa unutmayacak (Unutmamas›n›n flart› birkaç kez okumakt›r.)...
“Gelsene! D ‹ K K A T
Kitaplar›n›z› açsan›za!
Okusan›za!SIRA S‹ZDE
Kar bafllad›; biraz h›zl› yürüsenize! ” biçimindeki ünlemli flart kipleri ayn› zamanda
emir anlam›na kaymaktad›r.
N N
AMAÇLARIMIZ
Emir Kipi: Eylemin yap›lmas›n› buyurmak için kullan›lan kiptir.
Güzel düflün, iyi hisset, yan›lma, aldanma!
K do¤rudad›r;
‹ T A P
Ne varsa
do¤ruluk flaflar sanma!
(Tevfik Fikret)
TELEV‹ZYON
Ölürsem görmeden millette ümmit etti¤im feyzi
T E Lseng-i
E V ‹ Z Y Okabrimde
N
Yaz›ls›n
vatan mahzun, ben mahzun!
(Nam›k Kemal)
‹NTERNET
• ‹stek anlam›nda kullan›ld›¤› da olur:
Kimsesizdir;
incitme, gönlünü k›rma!
‹NTERNET
Hatta biraz da yard›m ediver!..
• Dua ve beddualarda da emir kipi kullan›l›r:
Tanr›m yavrumu koru; onu yuvam›za ba¤›flla!
Ya Rab bela-y› aflk ile k›l aflina beni.
(Fuzuli, XVI.)
Kör olsun a¤lamayan ey vatan felaketine!
(Mehmet Akif Ersoy)
• Emir kipinin üçüncü kiflisi dilek, umut, yalvarma anlamlar›nda kullan›l›r:
Solsun filiz öfkeler h›nçlar solsun
Ç›lg›n coflkulardan gebe kals›n evren
Olsun tüm sevincin görünümü bu yaflam
Kalmas›n sanatç›n›n hayk›raca¤› bir nen.
(24’ün ‹çi, O¤uz Kâz›m Atok)
Tanr› yurdumuzu korusun!
Tanr› yard›mc›m›z olsun!...
129
7. Ünite - Eylemler-I
• Emir kiplerinin komut olarak ünlemleflti¤i s›k görülür: Bölük dur! Yaflas›n!
Sa¤a dön! Sa¤ ol!...
Çekimi:
Tekil
Ço¤ul
I. kifli
–
–
II. kifli
gel
gelin, geliniz
III. kifli
gelsin
gelsinler
Söz söyleyen, kendisine emir veremez; onun için bu kipin birinci kiflisi yoktur.
Ancak bütün eylem tabanlar›, söyleyifl özelli¤iyle, ikinci kifliye emretmifl gibi olur:
oku, yaz, anlat, gidiver, yard›mc› ol, hissettir...
Üçüncü kifliye buyurmalar -sin ekiyle biçimlenir. Bu ek, uyuma göre de¤iflerek
-sin, -s›n, -sun, -sün olur.
EYLEMLERDE K‹fi‹ EKLER‹
Eylemlerin çekimlerini inceledi¤imizde kifli eklerinin baz› kiplerde de¤iflti¤i görülür. Bu de¤ifliklik afla¤›daki tabloda özetlenmifltir.
I. çeflit
II. çeflit
III. çeflit
IV. çeflit
1. tekil kifli
-m
-im
-yim
-
2. tekil kifli
-n
-sin
-sin
-
3. tekil kifli
-
-
-
-
1. ço¤ul kifli
-k
-iz
-lim
-
2. ço¤ul kifli
-niz
-siniz
-siniz
-in, -iniz
3. ço¤ul kifli
-ler
-ler
-ler
-ler
Ald›klar› kifli eklerinin çeflidine göre kipler flöyle kümelenir:
I. çeflit kifli eklerini alanlar: Görülen geçmifl zaman kipi, flart kipi.
II. çeflit ek alanlar: Duyulan geçmifl zaman kipi, flimdiki zaman kipi, gelecek zaman kipi, genifl zaman kipi, gereklilik kipi.
‹stek kipinin birinci ço¤ul eki -lim yerine -k de kullan›lmaktad›r:
Gelin ç›hak da¤lara (ç›kal›m)
Yalvarak adamlara (yalvaral›m)
Su dökek çad›r kurak (dökelim, kural›m)
Dedem gelen yollara.
III. çeflit kifli eklerini alanlar: ‹stek kipi.
IV. çeflit kifli eklerini alanlar: Emir kipi.
EYLEMLERDE OLUMSUZLUK
Olumsuz eylemler; iflin yap›lmad›¤›n›, gerçekleflmedi¤ini bildiren eylemlerdir.
fii’r için “göz yafl›” derler; onu bilmem, yaln›z,
Aczimin giryesidir bence bütün âsar›m!
A¤lar›m, a¤latamam; hissederim, söyleyemem;
Tablo 7.1
Eylemlerde Kifli
Ekleri
130
Türkçe Biçim Bilgisi
Dili yok kalbimin, ondan ne kadar bizar›m!
Oku, flayet sana bir hisli yürek laz›msa;
Oku, zira onu yazd›m, iki söz yazd›msa...
(Mehmet Akif Ersoy)
Bu parçadaki eylemlerin:
Baz›lar› iflin yap›ld›¤›n›, gerçekleflti¤ini bildiriyor, olumludur: derler, a¤lar›m,
hissederim, oku, laz›msa, yazd›m, yazd›msa.
Baz›lar› da iflin yap›lmad›¤›n›, gerçekleflmedi¤ini bildiriyor, olumsuzdur: bilmem, a¤latamam, söyleyemem.
Görülüyor ki olumsuzluk kavram› eylemlere -me ekiyle kat›l›yor. Bu ek;
• Eylem tabanlar›n›n sonlar›na gelir.
• Kal›n ünlülerden sonra uyuma göre -ma olur.
-yor eki gelince -me, -ma’n›n sonundaki genifl ünlüler daral›r -mi, -m› olur: gelmiyorum, yazm›yor...
• Taban›n son hecesinde yuvarlak ünlü varsa olumsuzluk eki -mu, -mü olur:
sormuyor, görmüyor...
• Eylem kiplerinde olumsuzluk nedeniyle bir de¤ifliklik olmaz. Yaln›z genifl
zaman kiplerinde kip eki de¤iflir.
Olumlu: gelir, gelirsin, gelirsiniz, gelirim, geliriz...
Olumsuz: gelmez, gelmezsin, gelmezsiniz, gelmem, gelmeyiz...
SIRA S‹ZDE
3
D Ü fi Ü N E L ‹ M
SIRA biçim,
S‹ZDE kal›p” anlamlar›na gelen kip için gramer kitaplar›nda farkl› tan›mTürkçede “flekil,
lar ve aç›klamalar yap›lm›flt›r, araflt›r›n›z.
N
S O R U
AM AÇ
D‹KKAT
Yap›lar›na Göre Eylemler:
I. Yal›n eylemler
II.SIRA
Türemifl
eylemler
S‹ZDE
III. Birleflik eylemler
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
D Ü fi Ü N E L ‹ M
EYLEM‹N YAPISI
3
S O R U
Eylemleri yap›lar›na göre s›n›fland›rmak
D‹KKAT
Eylemler yap›lar›na göre üçe ayr›l›r:
I. Yal›n (yal›nç, basit, kök, as›l) eylemler
SIRA S‹ZDE
II. Türemifl eylemler
III. Birleflik eylemler
N N
AMAÇLARIMIZ
Yal›n Eylemler
Asl›nda eylem olan; baflka bir sözcükten türememifl, baflka bir sözcükle birleflmeK ‹ T A P
mifl eylemlerdir.
U¤rafl, didin, düflün, ara, bul, kofl, at›l, ba¤›r;
Durmak zaman› geçti, çal›flmak zaman›d›r:
TELEV‹ZYON
(Tevfik Fikret)
Gel, gör, oku, ald›m, yazacaks›n, istemiyorum, kals›nlar...
Bir eylemin sonundaki ekler (kip, kifli ekleri) at›ld›¤›nda geriye kalan k›s›m,
baflka bir sözcükten
ekle türememifl ve birleflme yoluyla var olmam›flsa kök; yani
‹NTERNET
as›l eylemdir.
As›l eylemler hece bak›m›ndan flöyledir:
Bir heceliler: at-, al-d›lar, kork-may›n›z, gör-müfller, dur-, kofl-...
‹ki heceliler: oku-, iflit-, ara-, kavra-d›, düflün-müyor, iste-mifller...
7. Ünite - Eylemler-I
Türemifl Eylemler
Do¤ru-l-du, us-lan-m›fl, mor-ar-mak, t›k-›r-da-d›...
Bu örnekler adlardan, s›fatlardan, yans›malardan çeflitli eklerle türemifltir. Eylemlerin nas›l türedikleri konusunda daha genifl bilgi için 9. Üniteye bak›n›z.
Birleflik Eylemler
‹ki ya da daha çok sözcükle birleflmifl eylemler say›ca çoktur. Bunlar yap›l›fllar›na,
kurala ba¤lan›p ba¤lanmad›klar›na göre üçe ayr›l›r:
I. Kurall› birleflik eylemler
II. Anlamca kaynaflm›fl birleflik eylemler
III. Deyim biçiminde öbekleflmifl eylemler (eylem öbekleri)
I. Kurall› Birleflik Eylemler
Kurall› birleflik eylemler iki ana grupta incelenebilir:
• Özel birleflik eylemler
• Yard›mc› eylemlerle yap›lm›fl birleflik eylemler
Özel Birleflik Eylemler
Özel birleflik eylemler befl türlüdür:
• Yeterlik eylemi
• Tezlik eylemi
• Sürerlik eylemi
• ‹steklenme eylemi
• Yaklaflma eylemi
Yeterlik Eylemi: “Bil-” eylemine -a, -e ekinin gelmesiyle yap›l›r.
Ehliyetli ve mütevaz› olmak güç de¤ildir; güçlük hem ehliyetsiz hem mütevaz›
olabilmektedir.
(Cenap fiahabettin)
Ali, Horoz’la arkadafl›n›n çabucak savufltuklar›n› gördükten sonra güçlükle yerinden kalkabildi.
(Orhan Hançerlio¤lu)
Trene yetiflebildiniz mi?
O kitab› okuyabildiniz mi?
Orhan da gelebildi mi?
Bunu söyleyebilmek için iyice incelemek zorunday›z.
Bu birleflmede “bil-” eylemi kendi sözlük anlam›ndan tamamen uzaklaflarak
birleflti¤i gövdeye;
• Gücü yeterlik, baflarma anlam› katar:
Orhan bu masay› kald›rabilir (= Kald›rmaya gücü yeter).
Befl yafl›nda; gazete okuyabiliyor (= Okumay› baflar›yor).
• Temel eyleme olas›l›k anlam› katar:
Bütün bu koflullardan daha ac›kl› ve daha korkunç olmak üzere, yurdunda,
ifl bafl›nda bulunanlar aymazl›k ve sapk›nl›k içinde olabilirler.
(Söylev, Atatürk)
• Genifl zaman kipinin sorulu biçimi ses tonuyla “‹zin verir misiniz?” anlaml›
çok ince bir dilek anlam› tafl›r:
Odan›za girebilir miyim?...
• Afla¤›daki örnekte yeterlik anlam› katmerleflmifltir: Hem gücü yetmezlik hem
de yapmamak olas›l›¤› birlefliyor:
131
132
Türkçe Biçim Bilgisi
‹ngiliz adalar› halk› kadar ileri demokrasiyi gerçeklefltiremeyebiliriz. Ama bizzat kendimizden de geri kalmam›z için sebep var m›d›r?
(Falih R›fk› Atay)
• Bütün eylemlerde olumsuzluk eki -mA’d›r. Her eylem bu ekle olumsuzlafl›r. Bu genel kurala uygun olarak yeterlik eylemlerinde de olumsuzluk eki
-mA’d›r. Yaln›z yeterlik eyleminin olumsuzlaflmas›nda flöyle bir özellik daha vard›r:
Yeterlik eyleminin olumsuzunda -mA gövdeyi kuran eylemlerden birincisine
eklenen -e, -a’dan sonra gelir: görebildi - göremedi, yazabilecek - yazamayacak,
okuyabilmifl - okuyamam›fl...
Biri ecdad›ma sald›rd› m›, hatta bo¤ar›m.
- Bo¤amazs›n ki?
Hiç olmazsa yan›mdan ko¤ar›m.
(Mehmet Akif Ersoy)
Yeterlik eyleminin olumsuzlu¤unda bil- eylemi kullan›lmaz; fakat sözcükleri birlefltirmeye yarayan genifl ünlü /e/, /a/ gövdede kal›r. Olumsuz gövdelerde
-mA’dan önce görülen bu /e/, /a/ hem biçimce birleflikli¤i hem de anlamdaki
yeterlik kavram›n› göstermeye yarar. Yal›n eylemlerin olumsuzlar›ndan yeterlik
eylemlerinin olumsuzlar›n› ay›rmaya yarayan da bu /e/, /a/’d›r: girmez-giremez,
indirmez-indiremez, okumayacak-okuyamayacak...
Girmeden tefrika bir millete düflman giremez;
Toplu vurdukça yürekler onu top sindiremez.
(Mehmet Akif Ersoy)
Tezlik Eylemi: -i eki ve “ver-” eylemiyle oluflan eylemlerdir.
Geç kalmam, geliveririm.
Daha çok gecikmeyiniz.
Yaz›veriniz...
Üzülür diye söyleyivermekten çekindim. Gençsiniz; yorulmadan pazara gidip
geliverirsiniz...
Bu birleflmede “ver-” eylemi kendi sözlük anlam›ndan s›yr›larak birleflik gövdeye tezlik, çabukluk, apans›zl›k anlam› katm›flt›r:
Geliveririm. = Çabuk gelirim.
Yaz›veriniz. = Çabuk yaz›n›z.
Kofluverdi. = Hemen kofltu.
• Afla¤›daki örnekte tezlik anlam› biraz daha azalm›fl, yerine önemsizlik, gelifligüzellik anlam› gelmifltir:
‹flte flurada flurac›kta... Arada cam olmasa elini uzat›verecek, ona dokunuverecekti.
(Peyami Safa)
Adapazar› treni kaçta gelir? Yar›n ö¤reniver.
(Refik Halit Karay)
Derken Türklerin Asya’daki flarap flehri olan Fergana’dan tutturur, ilk flölenlere geçer, peder-flahi aileden asr-› haz›ra kadar uzan›verirdi.
(Yahya Kemal Beyatl›)
• Emir kiplerinde dilek anlam› sezilir:
Sana bin kerre dedim koflma, yavafl git yaramaz!
Haydi kalk a¤lama, söz dinlesen olmaz m› biraz?
Silkiver üstünü Ahmet bak›ver a¤lamas›n.
(Mehmet Akif Ersoy)
7. Ünite - Eylemler-I
133
• Tezlik eyleminin olumsuzu:
Kap›y› aç›vermedi, Gelivermezse ne yapar›z?
Gidivermemifl...
Yukar›daki örneklerde olumsuzluk eki -mA, birleflik taban›n sonuna gelmifltir;
tezlik anlam› aç›kt›r.
Kap›y› açmay›verdi, Gelmeyiverirse ne yapar›z?
Gitmeyivermifl...
Yukar›daki örneklerde ise olumsuzluk eki -mA, birinci eylemin sonuna gelmifltir; önemsizlik, önem vermeyifl anlam› vard›r.
Sürerlik Eylemi: Eylem taban›na -a, -e eki ile “kal-, gel-, dur-” eylemlerinden
birinin eklenmesiyle oluflan eylemlerdir.
Uça¤› kaç›r›nca arkas›ndan bakakald›.
Yorgundum; uyuyakalm›fl›m.
Y›llardan beri okunagelen kitaplar...
fiehrin en güzel yerinde bafllanan otel, iskelet olarak kalakalm›flt›r.
(Falih R›fk› Atay)
Kad›nlar derin derin birbirinin yüzüne bak›flakald›lar.
(Cad›, Hüseyin Rahmi Gürp›nar)
Bedihe ile Kadir flafl›rakald›lar.
SIRA S‹ZDE
(Billur Kalp, Hüseyin
Rahmi Gürp›nar)
SIRA S‹ZDE
(Mehmet Akif Ersoy)
D Ü fi Ü N E L ‹ M
D Ü fi Ü N E L ‹ M
Tepeden kuyru¤u dikmifl inedursun danalar.
Bu yöntem birçok e¤itimci taraf›ndan y›llard›r uygulanagelmifltir.
Örneklerde oldu¤u gibi “kal-, gel-, dur-” eylemleri sözlük anlamlar›ndan uzakS O R U
laflarak birlefltikleri gövdeye sürerlik anlam› katm›flt›r.
“-e gel-”le birleflen kimi sözcüklerde tezlik anlam› da belirmektedir:D ‹ K K A T
Ǜkageldi. = Birden geldi.
SIRA S‹ZDE
S O R U
D‹KKAT
N N
• Sürerlik eylemlerinde, anlam gerektirdikçe, gövdenin ikinci eylemleri olumsuzlaflmaktad›r:
AMAÇLARIMIZ
Uyuyakalmas›n.
Koflup durmas›n.
Al›koymay›n›z.
• Kimi örneklerde birinci eylemlerin de olumsuzlaflt›¤› görülür:
Bir milletin bafl›na büyük bir felaket gelmeyedursun; bütün ahlak ve karakter
K ‹ T A P
de¤erleri öylesine kar›fl›yor ki...
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
(Zoraki Diplomat, Yakup Kadri Karaosmano¤lu)
‹steklenme Eylemi: -ece¤i yap›l› eylemsi ve o anlama gelen -esi yap›l› sözcükE L E V ‹ Z Y Oöbekleflmesi
N
ler “gel-” eylemiyle öbekleflmektedir. Bu, bir özne ile Tyüklem
olmakla birlikte ayn› zamanda bir isteklenme anlam› da tafl›maktad›r.
Görece¤i gelmek, görece¤im geldi...
... Ona adeta ac›yas›m geldi.
‹NTERNET
(Zoraki Diplomat, Yakup Kadri Karaosmano¤lu)
Ata binesim geldi
Köye gidesim geldi.
(Bir Halk Türküsü)
Gönlümü yâre salas›m geldi
Bahrine aflk›n dolas›m geldi.
(Kuddusi, XIX.)
• ‹steklenme eylemlerinde olumsuzluk eki gövdelerin sonuna gelir: Görece¤im gelmedi.
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
134
Türkçe Biçim Bilgisi
Yaklaflma Eylemi: Eylem tabanlar›na bir düz genifl ünlü /e/, /a/’dan sonra
“yaz-” eyleminin eklenmesi ile oluflan eylemlerdir.
1918’de ‹stanbul elimizden gideyazd›.
(Falih R›fk› Atay)
Aya¤›m kayd›; düfleyazd›m.
Bardak k›r›layazd›.
Bay›layazmak
Öleyazmak...
• “Yaz-” eylemi, sözlük anlam›ndan s›yr›larak birleflti¤i gövdeye “yak›nl›k” anlam› katar: Düfleyazd›m. = Az kals›n düflüyordum.
Yard›mc› Eylemlerle Yap›lm›fl Birleflik Eylemler
Yard›mc› Eylem: Ad soylu
sözcüklere ifl, hareket, olufl,
k›l›fl, yarg› anlam› katan;
as›l görevi bu olan
sözcüklerdir.
Ad soylu sözcüklere ifl, hareket, olufl, k›l›fl, yarg› anlam› katan; as›l görevi bu olan
sözcüklere yard›mc› eylem denir.
Düflkünlere yard›m etmeliyiz.
Sabret, muvaffak olursun.
Tanr› muvaffak eylesin!..
Bir rahm k›lmad›n ci¤eri kan alanlara
Gurbette rüzgâr› periflan olanlara.
(Fuzuli XVI.)
Yard›mc› eylemlerin bafll›calar› flunlard›r:
Et-, eyle-, ol-, k›l-.
“Et-” Yard›mc› Eylemiyle Yap›lan Birleflik Eylemler: Dilimizde yard›mc›
eylemlerle yap›lm›fl birleflikler çoktur. Türkçe ad soylu birçok sözcük yard›mc› eylemlerle birleflti¤i gibi yabanc› birçok ad ve s›fat da bu biçimde birleflik eylem kurmaya yarar. Daha çok addan, ad soylu sözcüklerden birleflik eylemler yap›l›r. Afla¤›daki örneklerin hepsi de “et-” eylemiyle yap›lm›fl birlefliklerdir.
‹fli berbat etti.
Oyun etmifl.
Göz ediyor.
Telefon edelim.
Orhan’› yolcu ettik.
Çal›flan kol topra¤› alt›n eder.
Sonunda herkesi memnun edebildim.
‹ki saatten beri bir tepe üzerinde Adana ovas›n› seyrediyordum.
(Reflat Nuri Güntekin)
• Yard›mc› birleflik eylemlerin yabanc› sözcüklerle birleflenlerine de s›kl›kla
rastlar›z: siparifl et-, icap et-, tasviye et-, ikram et-, protesto et-, boykot et-...
• “Et-”le birleflen, kimi sözcüklerin son harfleri ikizleflir: his - hissediyor, zan zannederim...
• “Et-”le birleflen kimi Arapça sözcüklerin ikinci hecelerinde bulunan dar ünlüler düfler: flükür - flükredelim, sab›r - sabrediniz, kay›p - kaybetti, keflif keflfetmifl, seyir - seyrediyordum, defi - defet...
• ‹ki sözcük birleflirken bir ses olay› olduysa sözcükler bitiflik yaz›l›r: flükür flükredelim, sab›r - sabrediniz, kay›p - kaybetti, keflif - keflfetmifl...
• ‹ki sözcük birleflirken bir ses olay› yoksa ayr› yaz›l›r: yard›m et-, gayret et-,
sarf et-, terk et-...
“Ol-” Yard›mc› Eylemiyle Yap›lan Birleflik Eylemler: Sözcükler “ol-” eylemiyle de birleflik eylem kurarlar.
7. Ünite - Eylemler-I
135
Tanr›’ya flükrolsun; düflmanlar›m›z mahvoldu...
Hastam›z iyi oldu.
Memnun oldum...
• ‹ki sözcük birleflirken bir ses olay› olduysa sözcükler bitiflik yaz›l›r: his - hissolunan, kah›r - kahrolsun!...
‹ki sözcük birleflirken bir ses olay› yoksa ayr› yaz›l›r: Var ol!, Mevcut olan...
“Eyle-” Yard›mc› Eylemiyle Yap›lan Birleflik Eylemler: Sözcükler bazen
“eyle-” eylemiyle de birleflik eylem kurarlar. Ancak kullan›mlar› azd›r.
Can› canan dilemifl vermemek olmaz ey dil
Ne niza eyleyelim ol ne senindir ne benim.
(Fuzuli, XVI.)
Mevla görelim neyler; neylerse güzel eyler.
“Eyle-” sözcü¤üne daha çok eski metinlerde rastlan›r. Günümüzde azalm›fl, yerini “et-” eylemine b›rakm›flt›r.
“K›l-” Yard›mc› Eylemiyle Yap›lan Birleflik Eylemler: Daha çok eski edebiyat›m›zda örneklerine rastlad›¤›m›z, günümüzde kullan›m› yok denecek kadar
azalm›fl yard›mc› eylemlerden biri de “k›l-” sözcü¤üdür.
Esir-i cam olan rinde hakaretle nazar k›lma
Ki her rind-i bela-kefl kendi vadisinde bir Cem’dir.
(Ruhi, XVI.)
Ger ölümden kurtulam dersen yürü var âfl›k ol
Döne döne aflk oduyla cism ü can› k›l kebap.
(Niyazi, XVI.)
II. Anlamca Kaynaflm›fl Birleflik Eylemler
Anlamca kaynaflm›fl birleflik eylemler iki ana grupta incelenebilir.
• Sözcüklerden ikisi de kendi sözlük anlamlar›ndan s›yr›lm›fl, baflka anlaml›
bir gövde kurmufllard›r: al›koy-, elver-, öngör-, afler-, varsay-, vazgeç-...
Hiç, hiçbir fley onlar› zevklerinin en küçü¤ünden al›koymaz.
(Falih R›fk› Atay)
Ya Rab çekemem bu ›st›rab›,
Hatta çekemem huzur u hab›
Tebdil buyur bu hali art›k;
Elverdi bu gördü¤üm karanl›k.
Kabrinde onun beni flehit et;
Elverdi türab›n›n azab›.
(Makber, Abdülhak Hâmit Tarhan)
• Yaln›z ikinci sözcükler, sözlük anlamlar›ndan uzaklaflm›flt›r. Bununla birlikSIRA S‹ZDE
te anlamca birleflmifllerdir: hasta düfl-, yorgun düfl-, hofl gör-...
Terli iken so¤uk su içti¤i için hasta düfltü.
Dün hastanede karyoladan bir hasta düfltü.
D Ü fi Ü N E L ‹ M
Yukar›da birinci örnekteki “hasta” sözcü¤ü tek bafl›na cümlenin bir ögesi
de¤ildir; “düfl-” eylemi ile anlamca kaynafl›p birleflik bir eylem oluflturarak cümlenin
S O R U
yüklemi olmufltur. Oysa ikinci örnekteki “hasta” cümlenin öznesidir.
Anlamca tam olarak kaynaflm›fl olan birleflik eylemler bitiflik yaz›l›r: al›koy-,
öngör-,
D ‹ K K Aelver-,
T
afler-, varsay-, vazgeç-...
Anlamca tam olarak kaynaflmam›fl olan birleflik eylemler ayr› yaz›l›r: hasta düfl-, laz›m gel-,
SIRA S‹ZDE
hofl gör-...
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
N N
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
136
Türkçe Biçim Bilgisi
III. Deyim Biçiminde Öbekleflmifl Birleflik Eylemler
Konulufl, yap›l›fl anlamlar›ndan uzaklaflan, sözlük anlamlar›n› düflündürmeden kullan›lan kal›plaflm›fl birçok söz öbe¤i vard›r. Bunlara deyim denir.
Sonuna ad-eylem eki -mek, -mak’› alabilen tüm deyimler, deyim biçiminde
öbekleflmifl birleflik eylemdir: gönül ver-, difl bile-, yüzü gül-, etekleri zil çal-,
can çekifl-...
7. Ünite - Eylemler-I
137
Özet
N
A M A Ç
1
N
A M A Ç
2
Eylemleri, eylemlerde zaman ve kifli eklerini tan›mak
Eylem; varl›klar›n yapt›klar› iflleri, hareketleri, k›l›fllar› ya da onlarla ilgili olufllar›, yarg›lar› zamana
ve kifliye ba¤layarak anlatan sözcüklerdir. Bu sözcüklerin her biri, içinde bulundu¤u cümlenin temelidir. Bu sözcükler olmadan cümle kurulamaz;
düflünce, duygu, istek ve yarg›lar anlams›z kal›r.
Bu temel sözcüklerde;
• Zaman anlam› vard›r.
• Kifli anlam› vard›r.
Eylemlerin temel anlamlar›ndan biri de zaman ilgisidir. Zaman, iflin yap›l›fl› ve anlat›l›fl› bak›m›ndan üçe ay›r›lr:
I. Geçmifl zaman: ‹fl, anlat›fltan önce yap›lm›flt›r.
II. fiimdiki zaman: ‹flin yap›lmakta oldu¤unu,
baflka bir deyiflle iflle anlat›fl›n birlikte oldu¤unu,
bildiren zamand›r.
III. Gelecek zaman: ‹flin söylendikten sonra yap›laca¤›n› bildiren zamand›r.
‹fli, oluflu, k›l›fl›, hareketi; yani edimi yapan varl›¤a kifli ad› verilir. Eylemler kiflileri bak›m›ndan
üç çeflittir: Birinci kifli, ikinci kifli, üçüncü kifli.
Bildirme ve dilek kiplerini aç›klamak
Bildirme Kipleri
Görülen Geçmifl Zaman (Kesin Geçmifl): Eylem tabanlar›na (kök ya da gövdelerine) -di eki
gelir. Bu ek, uyuma ve benzeflmeye göre de¤iflerek -di, -d›, -du, -dü; -ti, -t›, -tu, -tü olur. ‹flin
sözden önce yap›ld›¤›n› bildirir. ‹flin yap›ld›¤›
söyleyenin duyular›yla ya da inanc›yla kesindir.
Duyulan Geçmifl Zaman: Eylem tabanlar›na -mifl
eki gelir. Ünlüler uyumuna göre de¤iflerek -mifl,
-m›fl, -mufl, -müfl olur. Zaman bak›m›ndan görülen
geçmifl zaman kipi gibidir, ifllerin sözden önce oldu¤unu bildirir. Kesinlik bak›m›ndan ayr›l›rlar. Görülen geçmiflte iflin yap›ld›¤› kesindir. Duyulan geçmiflte bu kesinlik yoktur. Söyleyen kendisi görüp
duymam›fl, baflkalar›ndan iflitmifltir ya da iflitip okudu¤una inanç kesin de¤ildir. Bu kip; ac›lar›, üzüntüleri anlatmaya elverifllidir.
fiimdiki Zaman: Eylem tabanlar›na -(i)yor eki
getirilerek yap›l›r.‹fl yap›l›rken, olurken söylenir.
N
A M A Ç
3
Geçmifl, gelecek ve genifl zaman anlaml› kullan›fllar› çok yayg›nd›r. Geçmiflteki olaya bir yak›nl›k, bir flimdiki zaman anlam› katmak için de kullan›l›r.
Gelecek Zaman: Eylem tabanlar›na -ecek eki
getirilerek yap›l›r. ‹flin sözden sonra olaca¤›n›,
yap›laca¤›n› bildirir.
Genifl Zaman: Eylemin her zaman yap›ld›¤›n›,
yap›laca¤›n› bildirir.
Dilek Kipleri
Gereklilik Kipi: Eylemin yap›lmas›n›n, olmas›n›n
gerekti¤ini bildiren kiptir. Eylem tabanlar›na -meli
gelir. Bu ek, kal›n ünlülerden sonra -mal› olur.
‹stek Kipi: Eylemin olmas›n›n istendi¤i kiptir.
‹stek kipinin birinci ço¤ul kiflisi; ö¤üt, dilek anlam›nda kullan›l›r.
Dilek-fiart Kipi: Eylem tabanlar›na -se ekinin
gelmesiyle oluflan kiptir. Bu ek, kal›n ünlülerden
sonra gelirse -sa’ya dönüflür. Bu kip, iç içe iki
anlam› içerir: Dilek ve flart.
Emir Kipi: Eylemin yap›lmas›n› buyurmak için
kullan›lan kiptir. Bu kip, istek anlam›nda da kullan›l›r. Dualar ve beddualar da emir kipiyle olur.
Emir kipinin üçüncü kiflisi dilek, umut, yalvarma
anlamlar›nda kullan›l›r. Emir kiplerinin komut
olarak ünlemleflti¤i s›k görülür.
Eylemleri yap›lar›na göre s›n›fland›rmak
Eylemler yap›lar›na göre üçe ayr›l›r.
Yal›n (yal›nç, basit, kök, as›l) eylemler: Asl›nda eylem olan; baflka bir sözcükten türememifl,
baflka bir sözcükle birleflmemifl eylemlerdir.
Türemifl eylemler: Adlardan, s›fatlardan veya
yans›malardan çeflitli eklerle türemifl eylemlerdir.
Birleflik eylemler: Birleflik eylemler yap›l›fllar›na, kurala ba¤lan›p ba¤lanmad›klar›na göre
üçe ayr›l›r:
I. Kurall› birleflik eylemler
II. Anlamca kaynaflm›fl birleflik eylemler
III. Deyim biçiminde öbekleflmifl eylemler
I. Kurall› Birleflik Eylemler
Kurall› birleflik eylemler iki ana grupta incelenebilir:
• Özel birleflik eylemler
• Yard›mc› eylemlerle yap›lm›fl birleflik eylemler
138
Türkçe Biçim Bilgisi
Özel Birleflik Eylemler
Eylem tabanlar›ndan biçimce birleflmifl ve anlamca kaynaflm›fl olan sözcüklerdir. Özel birleflik eylemler befl türlüdür:
• Yeterlik eylemi: “Bil-” eylemine -a, -e ekinin
gelmesiyle yap›l›r.
• Tezlik eylemi: -i eki ve “ver-” eylemiyle oluflan eylemlerdir.
• Sürerlik eylemi: Eylem taban›na -a, -e eki ile
“kal-, gel-, dur-” eylemlerinden birinin eklenmesiyle oluflan eylemlerdir.
• ‹steklenme eylemi: -ece¤i yap›l› eylemsi ve
o anlama gelen -esi yap›l› sözcükler “gel-” eylemiyle öbekleflmektedir. Bu, bir özne ile yüklem
öbekleflmesi olmakla birlikte ayn› zamanda bir
isteklenme anlam› da tafl›maktad›r.
• Yaklaflma eylemi: Eylem tabanlar›na bir düz
genifl ünlü /e/, /a/’dan sonra “yaz-” eyleminin
geldi¤i eylemlerdir.
Yard›mc› Eylemlerle Yap›lm›fl Birleflik Eylemler: Ad soylu sözcüklere ifl, hareket, olufl, k›l›fl, yarg› anlam› katan; as›l görevi bu olan sözcüklere yard›mc› eylem denir.Yard›mc› eylemlerin bafll›calar› flunlard›r: Et-, eyle-, ol-, k›l-.
II. Anlamca Kaynaflm›fl Birleflik Eylemler
Anlamca kaynaflm›fl birleflik eylemler iki ana
grupta incelenebilir.
• Sözcüklerden ikisi de kendi sözlük anlamlar›ndan s›yr›lm›fl, baflka anlaml› bir gövde kurmufllard›r.
• Yaln›z ikinciler sözlük anlamlar›ndan s›yr›lm›fllard›r. Bununla birlikte anlamca birleflmifllerdir:
Hasta düflmek, yorgun düfltü, laz›m gelmek, hofl
görmek...
III. Deyim Biçiminde Öbekleflmifl Eylemler
Konulufl, yap›l›fl anlamlar›ndan uzaklaflan, sözlük anlamlar›n› düflündürmeden kullan›lan kal›plaflm›fl birçok söz öbe¤i vard›r. Bunlara deyim
denir.
7. Ünite - Eylemler-I
139
Kendimizi S›nayal›m
1. Afla¤›daki cümlelerin hangisinde eylem, istek kipinde çekimlenmifltir?
a Ben de bir bardak rica etsem.
b. Eve gidince onu bir arar m›s›n?
c. Bir de karfl›daki ma¤azaya bakay›m.
d. Yar›n onlara da u¤ramay› düflünüyorum.
e. Yar›n için eve bir fleyler almal›y›m.
7. Afla¤›dakilerden hangisi yap›s›na göre di¤erlerinden
farkl›d›r?
a. geliver
b. gitmifl
c. soray›m
d. bakt›
e. geliyor
2. Afla¤›daki cümlelerde geçen eylemlerden hangisinin
kipi di¤erlerinden farkl›d›r?
a. Seni onlardan daha çok severim.
b. Ben d›fl güzelli¤e çok önem vermem.
c. Bana biraz borç verir misin?
d. Sana bir fley söylesem çok flafl›r›rs›n.
e. Yar›n annemlere u¤ramam gerekecek.
8. Afla¤›dakilerden hangisi yap›s›na göre di¤erlerinden
farkl›d›r?
a. hissediyorum
b. yüzüyor
c. konuflmufl
d. geldi
e. okuyaca¤›m
3. Afla¤›dakilerden hangisi türemifl eylemdir?
a. kaçt›
b. kaç›rd›
c. kaç›verdi
d. kaçacak
e. kaçabilirmifl
9. Afla¤›daki cümlelerin hangisinde eylem gereklilik kipinde çekimlenmifltir?
a. Çocuklar ilgi ister.
b. Bu kenti özleyece¤im.
c. Eve gidince beni ara.
d. Üzerine düflen görevi yapmal›s›n.
e. Buraya u¤rad›¤›nda bu konuyu bir de onunla
konuflay›m.
4. “Sarmak” sözcü¤ü afla¤›dakilerin hangisinde eylem
görevinde kullan›lm›flt›r?
a. Alevler her taraf› sar›nca kaçacak yer arad›k.
b. ‹çimi saran keder beni günden güne eritiyor.
c. Bahçeyi böcekler sard›.
d. Kufla¤›n› beline sarmadan güne bafllamazd›.
e. Çarda¤› saran bitkileri budad›k.
5. Afla¤›dakilerden hangisi özel birleflik eylemlerden
biri de¤ildir?
a. Yeterlik
b. Sürerlik
c. Yaklaflma
d. Gereklilik
e. ‹steklenme
6. Afla¤›daki sözcüklerden hangisi, bir yard›mc› eylemle birleflince ses de¤iflimine u¤ramaz?
a. his
b. rica
c. sab›r
d. emir
e. af
10. Afla¤›dakilerden hangisi deyim biçiminde öbekleflmifl bir eylem de¤ildir?
a. Bakakald›.
b. Gönül vermifl.
c. Difl bilediler.
d. Gözden düfltün sen.
e. Bafltan ç›km›fl o.
140
“
Türkçe Biçim Bilgisi
Yaflam›n ‹çinden
Bitiflik Yaz›lan Birleflik Kelimeler
Birleflik kelimeler afla¤›daki durumlarda bitiflik yaz›l›rlar:
1. Ses düflmesine u¤rayan birleflik kelimeler bitiflik yaz›l›r: kaynana (< kay›n ana), kaynata (< kay›n ata),
nas›l (< ne as›l), niçin (< ne için), pazartesi (< pazar
ertesi), sütlaç (< sütlü afl), birbiri (< biri biri).
2. Et- ve ol- yard›mc› fiilleriyle birleflirken ses düflmesine veya ses türemesine u¤rayan birleflik kelimeler bitiflik yaz›l›r: emretmek (<emir etmek), kaybolmak (<kay›p
olmak), haletmek (<hal’ etmek=tahttan indirmek), menolunmak (<men’ olunmak); affetmek (<af etmek), reddetmek (<ret etmek).
UYARI: Sadece söyleyiflte tonlulaflma biçiminde ses de¤iflmesine u¤rayanlar ayr› yaz›l›r: azat etmek, hamt etmek, izaç etmek, iktisap etmek. Bu örneklerde tonluluk
söyleyiflte belirtilir.
3. Kelimelerden her ikisi veya ikincisi, birleflme s›ras›nda benzetme yoluyla anlam de¤iflmesine u¤rad›¤›nda
bu tür birleflik kelimeler bitiflik yaz›l›r.
a. Bitki adlar›: aslana¤z›, civanperçemi, keçiboynuzu,
kuflburnu, turnagagas›, aç›ka¤›z, akkuyruk (çay), alabafl, alt›nbafl (kavun), alt›parmak (palamut), beflb›y›k
(muflmula), acemborusu, çobançantas›, gelinfeneri,
karn›kara (börülce), kuflyemi, fleytanarabas›, venüsçar›¤›, y›lanyast›¤›, akflamsefas›, camgüzeli, çad›rufla¤›,
gecesefas›, ayflekad›n (fasulye), haf›zali (üzüm), havvaanaeli, meryemanaeldiveni.
b. Hayvan adlar›: danaburnu (böcek), akbafl (kufl), alabacak (at), ba¤r›kara (kufl), beflparmak (deniz hayvan›), beflpençe (deniz hayvan›), çak›rkanat (ördek), elmabafl (tepeli dalg›ç), kababurun (bal›k), kamç›kuyruk
(koyun), kam›flkulak (at), karabafl, karagöz (bal›k),
karafatma (böcek), k›z›lkanat (bal›k), sar›kuyruk (bal›k), yeflilbafl (ördek), sazkayas› (bal›k), s›rt›kara (bal›k), fleytani¤nesi, yal›çapk›n› (kufl), bozbakkal (kufl),
bozyürük (y›lan), karadul (örümcek), sar›sab›r (bitki).
c. Hastal›k adlar›: itdirse¤i (arpac›k), delibafl, karabacak, karataban.
ç. Alet ve eflya adlar›: bal›kgözü (halka), deveboynu
(boru), domuzaya¤› (çubuk), domuzt›rna¤› (kanca),
horozaya¤› (burgu), kargaburnu (alet), keçit›rna¤› (oyma kalemi), kedigözü (lamba), leylekgagas› (alet), s›çankuyru¤u (törpü), baltabafl (gemi) gagaburun (gemi), kancabafl (kay›k), adayavrusu (tekne).
d. Biçim adlar›: ay›baca¤› (yelken biçimi), bal›ks›rt› (desen), civankafl› (nak›fl), efleks›rt› (çat› biçimi), kazkanad› (oyun), k›rlang›çkuyru¤u (iflaret), koçboynuzu (iflaret), köpekkuyru¤u (spor), s›çandifli (dikifl), balgümeci
(dikifl), beflikörtüsü (çat› biçimi), turnageçidi (f›rt›na).
e. Yiyecek adlar›: dilberduda¤› (tatl›), han›mgöbe¤i
(tatl›), han›mparma¤› (tatl›), kad›nbudu (köfte), kad›ngöbe¤i (tatl›), kargabeyni (yemek), kedidili (bisküvi), tavukgö¤sü (tatl›), vezirparma¤› (tatl›), bülbülyuvas› (tatl›), kufllokumu (kurabiye), alinazik (kebap).
f. Oyun adlar›: befltafl, dokuztafl, üçtafl.
g. Gök cisimlerinin adlar›: Alt›kardefl (y›ld›z kümesi),
Ar›kovan› (y›ld›z kümesi), Büyükay› (y›ld›z kümesi),
Demirkaz›k (y›ld›z), Küçükay› (y›ld›z kümesi), Kervank›ran (y›ld›z), Samanyolu (y›ld›z kümesi), Yedikardefl
(y›ld›z kümesi).
¤. Renk adlar›: baklaçiçe¤i, balköpü¤ü, camgöbe¤i, devetüyü, fildifli, gülkurusu, kavuniçi, narçiçe¤i, ördekbafl›, ördekgagas›, tavflana¤z›, tavflankan›, turnagözü,
vapurduman›, viflneçürü¤ü, yavrua¤z›.
4. -a, -e, -›, -i, -u, -ü zarf-fiil ekleriyle bilmek, vermek,
kalmak, durmak, gelmek, görmek ve yazmak fiilleriyle
yap›lan tasvirî fiiller bitiflik yaz›l›r: alabildi¤ine, düflünebilmek, yapabilmek; uyuyakalmak; gidedurmak, yazadurmak; ç›kagelmek, olagelmek, süregelmek; düfleyazmak, öleyazmak; al›vermek, gelivermek, gülüvermek, uçuvermek; düflmeyegör, ölmeyegör.
5. Bir veya iki ögesi emir kipiyle kurulan kal›plaflm›fl
birleflik kelimeler bitiflik yaz›l›r: alafla¤›, albeni, ateflkes,
çalçene, çalyaka, dönbaba, gelberi, incitmebeni, rastgele, sallabafl, sallas›rt, s›kbo¤az, unutmabeni; çekyat,
geçgeç, kaçgöç, kapkaç, örtbas, seçal, veryans›n, yapboz, yazboz tahtas›.
6. -an/-en, -r/-ar/-er/-›r/-ir, -maz/-mez ve -m›fl/-mifl s›fat-fiil eklerinin kal›plaflmas›yla oluflan birleflik kelimeler bitiflik yaz›l›r: a¤açkakan, alaybozan, cankurtaran,
çöpçatan, dalgak›ran, demirkapan, etyaran, filizk›ran,
gökdelen, oyunbozan, saçk›ran, yelkovan, yolgeçen;
ak›mtoplar, alt›patlar, bar›flsever, bas›nçölçer, betonkarar, bilgisayar, çoksatar, dilsever, füzeatar, özezer, pürüzal›r, uçaksavar, yurtsever; bafltan›maz, de¤erbilmez, etyemez, hac›yatmaz, kadirbilmez, kar›ncaez-
7. Ünite - Eylemler-I
mez, kuflkonmaz, külyutmaz, tanr›tan›maz, varyemez;
çokbilmifl, güngörmüfl.
7. ‹kinci kelimesi -d› (-di / -du / -dü, -t› / -ti / -tu / -tü)
kal›plaflm›fl belirli geçmifl zaman ekleriyle kurulan birleflik kelimeler bitiflik yaz›l›r: albast›, ci¤erdeldi, ç›tk›r›ld›m, dalbast›, f›rdöndü, gecekondu, gündöndü, hünkârbe¤endi, imambay›ld›, karya¤d›, külbast›, mirasyedi, papazkaçt›, serdengeçti, fl›psevdi, z›pç›kt›.
8. Her iki kelimesi de -d› (-di / -du / -dü, -t› / -ti / -tu / tü) belirli geçmifl zaman veya -r /-ar /-er genifl zaman
eklerini alm›fl ve kal›plaflm›fl bulunan birleflik kelimeler
bitiflik yaz›l›r: dedikodu, kapt›kaçt›, oldubitti, uçtuuçtu
(oyun); biçerba¤lar, biçerdöver, göçerkonar, kazaratar,
konargöçer, okuryazar, uyurgezer, yanardöner, yüzergezer.
Ayn› yap›da olan çakaralmaz kelimesi de bitiflik yaz›l›r.
9. Somut olarak yer bildirmeyen alt, üst ve üzeri sözlerinin sona getirilmesiyle kurulan birleflik kelimeler bitiflik yaz›l›r: ayakalt›, bilinçalt›, gözalt› (gözetim), fluuralt›; akflamüstü, akflamüzeri, ayaküstü, ayaküzeri,
bayramüstü, gerçeküstü, ikindiüstü, ola¤anüstü, ö¤leüstü, ö¤leüzeri, suçüstü, yüzüstü.
10. ‹ki veya daha çok kelimenin birleflmesinden oluflmufl kifli adlar›, soyadlar› ve lakaplar bitiflik yaz›l›r: Alper, Aydo¤du, Birol, Gülnihal, Gülseren, Gündo¤du,
fienol, Varol; Abas›yan›k, Ad›var, Atatürk, Gökalp, Güntekin, ‹nönü, Karaosmano¤lu, Tanp›nar, Yurdakul;
Boynue¤ri Mehmet Pafla, Tepedelenli Ali Pafla, Yirmisekiz Çelebi Mehmet, Yedisekiz Hasan Pafla.
11. ‹ki veya daha çok kelimeden oluflmufl Türkçe yer
adlar› bitiflik yaz›l›r: Çanakkale, Gümüflhane; Ac›payam, P›narbafl›, fiebinkarahisar; Befliktafl, Kabatafl.
fiehir, kent, köy, mahalle, da¤, tepe, deniz, göl, ›rmak,
su vb. kelimelerle kurulmufl s›fat tamlamas› ve belirtisiz
isim tamlamas› kal›b›ndaki yer adlar› bitiflik yaz›l›r: Akflehir, Eskiflehir, Suflehri, Yeniflehir; Atakent, Bat›kent,
Konutkent, Korukent, Çengelköy, Sar›yer, Yenimahalle;
Karaba¤, Karada¤, Uluda¤; Kocatepe, T›naztepe; Akdeniz, Karadeniz, K›z›ldeniz; Ac›göl; K›z›l›rmak, Yeflil›rmak; ‹ncesu, Karasu, Sar›su, Akçay.
12. Kifli adlar› ve unvanlar›ndan oluflmufl mahalle, meydan, köy vb. yer ve kurulufl adlar›nda unvan kelimesi
sonda ise, gelenekleflmifl olarak bitiflik yaz›l›r: Abidinpafla, Bayrampafla, Davutpafla, Ertu¤rulgazi, Kemalpafla (ilçesi); Necatibey (Caddesi), Mustafabey (Caddesi).
13. Ara yönleri belirten kelimeler bitiflik yaz›l›r: güneybat›, güneydo¤u, kuzeybat›, kuzeydo¤u.
14. Bunlardan baflka dilimizde her iki ögesi de as›l anlam›n› korudu¤u hâlde yayg›n bir biçimde gelenekleflmifl olarak bitiflik yaz›lan kelimeler de vard›r:
a. Bafl sözüyle oluflturulan s›fat tamlamalar›: bafla¤›rl›k,
baflbakan, baflçavufl, bafleser, baflfiyat, baflhekim, bafl-
141
hemflire, baflkahraman, baflkarakter, baflkent, baflkomutan, baflköfle, baflmüfettifl, baflö¤retmen, baflparmak,
baflpehlivan, baflrol, baflsavc›, baflflehir, baflyazar.
b. Bir toplulu¤un yöneticisi anlam›ndaki bafl› sözüyle
oluflturulan belirtisiz isim tamlamalar›: aflç›bafl›, binbafl›, çarkç›bafl›, çeribafl›, elebafl›, mehterbafl›, onbafl›, ustabafl›, yüzbafl›.
c. O¤lu, k›z› sözleri: çapano¤lu, elo¤lu, hino¤luhin, elk›z›.
ç. A¤a, bey, efendi, han›m, nine vb. sözlerle kurulan
birleflik kelimeler: a¤ababa, a¤abey, beyefendi, efendibaba, han›manne, han›mefendi, hac›a¤a, h›yara¤al›k,
kad›nnine, paflababa.
d. Biraz, birkaç, birkaç›, birtak›m, birçok, birço¤u, hiçbir, hiçbiri, herhangi belirsizlik s›fat ve zamirleri de gelenekleflmifl olarak bitiflik yaz›l›r.
15. Ev kelimesiyle kurulan birleflik kelimeler bitiflik yaz›l›r: aflevi, bak›mevi, bas›mevi, do¤umevi, gözlemevi,
huzurevi, konukevi, orduevi, ö¤retmenevi, polisevi, yay›nevi.
16. Hane, name, zade kelimeleriyle oluflturulan birleflik
kelimeler bitiflik yaz›l›r: çayhane, dershane, kahvehane, yaz›hane; beyanname, kanunname, seyahatname,
siyasetname; amcazade, day›zade, teyzezade.
UYARI: Eczahane, hastahane, pastahane, postahane
sözleri kullan›mdaki yayg›nl›k dolay›s›yla eczane, hastane, pastane, postane biçiminde yaz›lmaktad›r.
17. Farsça kurala göre oluflturulan isim ve s›fat tamlamalar› ile kal›plaflm›fl biçimler bitiflik yaz›l›r: cürmümeflhut, dar›dünya, ehlibeyit, ehvenifler, erkân›harp, fecrisad›k, gayrimenkul, gayrimeflru, hüsnükuruntu, hüsnüniyet, suikast, hamdüsena, hercümerç.
18. Arapça kurala göre oluflturulan tamlamalar ve kal›plaflm›fl biçimler bitiflik yaz›l›r: aliyyülâlâ, ceffelkalem,
darülaceze, darülfünun, daüss›la, fevkalade, fevkalbefler, h›fz›ss›hha, hüvelbaki, fleyhülislam, tahtelbahir,
tahteflfluur; âlemflümul, cihanflümul, aleykümselam, Allahualem, bismillah, fenafillah, fisebilillah, hafazanallah, inflallah, maflallah, velhas›l, velhas›l›kelam.
19. Müzik makam adlar› bitiflik yaz›l›r: acembuselik, hisarbuselik, muhayyerkürdi.
Bir s›fatla oluflturulan usul adlar›nda s›fat ayr› yaz›l›r:
a¤›r aksak, yürük aksak, yürük semai.
20. Kanunda bitiflik geçen veya bitiflik olarak tescil ettirilmifl olan kurulufl adlar› bitiflik yaz›l›r: ‹çiflleri, D›fliflleri, Genelkurmay, Yüksekö¤retim.
”
Kaynak: http://www.tdk.gov.tr adresinden 12.07.2009
tarihinde eriflilmifl ve “Birleflik Kelimelerin Yaz›l›fl›” bölümünden al›nm›flt›r.
142
Türkçe Biçim Bilgisi
Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›
1. c
2. e
3. b
4. c
5. d
6. b
7. a
8. a
9. d
10.a
Yan›t›n›z farkl›ysa “Eylem Kipleri” bölümünü
tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Eylem Kipleri” bölümünü
tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “ Eylemin Yap›s›” bölümünü
tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Eylemler” bölümünü tekrar
okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Özel Birleflik Eylemler” bölümünü tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Yard›mc› Eylemlerle Yap›lm›fl Birleflikler” bölümünü tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Eylemin Yap›s›” bölümünü
tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Eylemin Yap›s›” bölümünü
tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Eylem Kipleri” bölümünü
tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Deyim Biçiminde Öbekleflmifl Eylemler” bölümünü tekrar okuyunuz.
S›ra Sizde 2
-ecek biçimindeki gelecek zaman kipi yak›n yüzy›llarda
do¤mufltur. Daha önceleri gelecek zaman kipi anlam›,
de¤iflik eklerle verilmifltir:
Bu ek Orhun Yaz›tlar›nda -daç› fleklindedir:
Boldaç›sen = olacaks›n. (VIII. yy.)
Divan-ü Lûgat-it-Türk’te gelecek zaman eki olarak -gey,
-gay kullan›lm›flt›r:
gelgey = gelecek
kurgay = kuracak (XI. yy.)
-iser fleklinin kullan›ld›¤› örnekler vard›r:
Hayr›m flerrim yaz›l›sar
ömrüm ipi üzülüser.
(Yunus Emre, XIII-XIV.)
Eflrefo¤lu Rumi sen de âhir toprak olusars›n.
(Eflrefo¤lu, XV.)
-esi fleklinin kullan›ld›¤› örnekler de vard›r:
Ya Yusuf gözlerin ne görklüdür! “Evvel tenimden yere
düflesi oldurur.” Ya Yusuf yüzün ne görklüdür! “Evvel
toprak an› yiyesidir.”
(Yusuf ve Zeliha, XIV.)
S›ra Sizde 3
S›ra Sizde Yan›t Anahtar›
S›ra Sizde 1
-(i)yor eki için çok say›da araflt›rma yap›lm›flt›r. Bu ekin
eski bir “yürür, yorur” eyleminden geldi¤i ileri sürülmektedir.
Gördü kim kendi... aptes al›yürür (al›yorur). fieyhin
seccadesi dahi a¤aç üzerinde durur.
An›n tarik-› irflat ve tasavvufu bu âlemde henüz duruyorur (duruyürür).
(Müzekki’n-Nüfus, XV.)
-(i)yor ekinin oluflup geliflmesinden önce, bu anlamda -ir ekiyle biçimlenmifl kiplerin kullan›ld›¤› görülmektedir:
Bana sorma niflün esrük olursun.
(Sultan Veled)
Beyrek, O¤uz’a geldi bakt› bir ozan gidir. Eydür Mere
ozan nereye gidirsen? Ozan eydür Bey yi¤it dü¤üne gidirem.
Ne söylirsen ne eydürsen can›m baba
Bu kadar iflten korkan yi¤it mi olur?
(Dede Korkut)
F‹‹LDE K‹P
(Alm. Modus; Fr. mode; ‹ng. mood; Osm. sîga)
Bat› dillerine Lâtince modus teriminden aktar›lm›fl olan
ve Türkçede “flekil, biçim, kal›p” anlamlar›na gelen kip
için gramerlerimizde verilen tan›mlar ve yap›lan aç›klamalar oldukça bulan›k ve kar›fl›kt›r. Bunlar baz› noktalarda birbirleriyle uyuflmakta, baz› noktalarda birbirinden ayr›lmaktad›r. Kipi, fiilin gösterdi¤i hareketin nas›l
yap›ld›¤›n› veya oldu¤unu bildiren bir flekil veya tarz
olarak kabul eden görüfllerin yan›nda kip ile zaman› iç
içe düflünen ve bunlar› birbirinden ay›rmay›p zaman›
kip gibi kabullenen görüfller de vard›r.
Baz› gramer kitaplar›nda da kip, “fiillerin eylemleri,
olufllar›, durumlar› zamanla ilgili olarak anlatma biçim-
7. Ünite - Eylemler-I
leri” veya “fiilde eylem, zaman ve flah›s kavramlar›n›n
birleflkesi” olarak verilmifltir. “Eylemin zaman ve kifli
kavram› veren biçimine kip denilmektedir.” tan›m› ile
ayn› görüflü paylaflan daha baflka gramer yazarlar› da
vard›r.
Tahsin Banguo¤lu da kipin “zaman (ve varsa tarz) eki
ile uzat›lm›fl bir fiilin tekli ve çoklu kifli ekleri almas›yla
meydana geldi¤ini” bildirmifltir. Dolay›s›yla kipi yine
zaman (varsa tarz) ve flah›s kavramlar›na ba¤lam›flt›r.
J. Deny, siyga (kip)’n›n bir tan›mlamas›n› yapmamakla
birlikte, zaman ve flah›sla ilgili aç›klamalar›ndan, onun
da kipi yine zaman ve flah›s kavramlar›na ba¤lad›¤› anlafl›l›yor. Sezai Günefl ise, “Zaman ‹fadesi / Kipler” bafll›¤› alt›nda, dördü flekil, befli zaman ifade etmek üzere
kullan›lan dokuz ana kal›ptan söz etmifltir. Ancak, yapt›¤› s›n›fland›rmada “Haber kipleri”nde yaln›z “zaman
ifadesi”nin “Tasarlama kipleri”nde de yaln›z “flekil ifadesi”nin bulundu¤unu bildirmifltir.
Kipi bütünüyle zaman kavram› d›fl›nda tutan görüfller
de vard›r. A. Dilaçar, kipin zamanla hiç ilgisi olmad›¤›n› belirtir. Ona göre kip, “fiilin gösterdi¤i sürecin (vetire, proces) hangi psikolojik koflullar alt›nda meydana
geldi¤ini ya da gelmek istendi¤ini bildiren ve ruh durumunu, kiflisel duygular›, niyeti, iste¤i belirten bir gramatikal ulamd›r.” Burada “önemli olan ruh durumunun
herhangi bir anlat›m kal›b›na girerek belirtilmesidir.”
Demek oluyor ki Dilaçar’a göre kip, insandaki çeflitli
ruh durumlar›n›n türlü anlat›m biçimleri ile ortaya konmas›d›r. Bu bak›mdan kiplerin say›s› da s›n›rl› de¤ildir.
Ruh durumlar›n›n say›s›nca kip vard›r.
Dilin toplumsal bir olgu oldu¤u ve de¤iflik ifllevleri bulundu¤u noktas›ndan hareket ederek, Dilaçar’›n yapt›¤›
kip ay›r›mlar›n›n “salt eylem öbe¤i çerçevesinde alg›lanmas›n›n yeterli olmad›¤›”, bunun daha baflka ölçüler
ile de de¤erlendirilmesi gerekti¤i görüflünde olan baz›
dilciler de vard›r.
Do¤an Aksan’a göre kip, “Eylemin bildirdi¤i devinimin,
oluflun, k›l›n›fl›n konuflan aç›s›ndan ne tarzda ve ne yolda yans›t›ld›¤›n› gösterir. Bir bak›ma, aç›klamada beliren ruh durumudur da denebilir.”
Gramerlerimizde ve özel araflt›rmalarda kip için yer alan
bafll›ca görüfllere iflaret ettikten sonra, kipin zaman ile
do¤rudan do¤ruya bir iliflkisi olmad›¤›n› belirtmek durumunday›z. Ancak, kiplerin bir grubu, girdikleri çekim
kal›plar› içinde ayn› zamanda zaman kavram›n› da tafl›m›fl olduklar›ndan, bu durum kip ile zaman›n iç içe girmesine ve birbirine kar›flt›r›lmas›na yol açm›flt›r. Bu
aç›klamadan sonra kipi, Türkçedeki flekil ve ifllev özelliklerine bakarak flöyle bir tan›ma ba¤layabiliriz: Kip,
143
kök veya gövde durumundaki fiilin bildirdi¤i hareketin,
olufl ve k›l›fl›n, konuflan, dinleyen veya kendisinden söz
edilen aç›s›ndan ne biçimde, ne tarzda yans›t›ld›¤›n›
gösteren bir gramer kal›b›, bir anlat›m biçimidir. Bu kal›p içinde, bu anlat›m biçiminde kipin dildeki kullan›l›fl
biçimleriyle ilgili olarak bir ruh durumunun varl›¤› da
söz konusudur. Yani kip, ayn› zamanda bir olufl ve k›l›fl›n nas›l bir ruh durumu ile ilgili oldu¤unu da belirtir.
Sonuç olarak diyebiliriz ki, fiiller flekil, zaman ve flahsa
ba¤l› bir yarg›ya dönüflebilmek için belirli anlat›m kal›plar›na girerler. ‹flte bu anlat›m kal›plar›na kip, bu kavram› karfl›layan eklere de kip ekleri diyoruz.
Türkiye Türkçesinde bafll›ca iki anlat›m kal›b› yani iki
ana kip vard›r. Bunlar: 1. Bildirme kipleri, 2. Tasarlama
kipleridir. Ancak, mastar olmaktan ç›karak bir yarg›ya
dönüflmüfl olan fiiller ister istemez zaman ve flah›s eklerine ba¤land›klar›ndan, fiillerin bu ekleri alm›fl çekimli biçimlerinde bildirme kiplerinde befl, tasarlama kiplerinde dört olmak üzere toplam dokuz anlat›m kal›b› yani kip ortaya ç›kar.
Görülüyor ki kip, flekil ve zaman kavramlar› temelde
ayr› ayr› fleylerdir. Ancak, kipler, zaman ekleri ile birleflmeden kendi varl›klar›n› ortaya koyamad›klar› için,
çekimli bir fiilin bir yarg› kal›b› içinde mi yoksa bir niyet, bir tasarlama kal›b› içinde mi oldu¤unu ancak zaman ve tasarlama ekleri belli etti¤inden, bu noktada zaman kavram› ile kip kavram› iç içe girmifl bulunmaktad›r. Daha do¤rusu fiildeki kip, kendi varl›¤›n› ancak zaman ekleri ile ortaya koyabilmektedir. Buna göre kip,
flekil + zaman kavramlar›n›n birlefli¤idir. Bir k›s›m gramerlerde kip ile zaman›n birbirine kar›flt›r›lmas› veya
ayn› say›lmas› da san›r›z bundan kaynaklanm›flt›r.
Kaynak: Korkmaz, Zeynep (2003). Türkiye Türkçesi
Grameri (fiekil Bilgisi), TDK yay›n›, Ankara, s:567-570.
Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek
Kaynaklar
Banguo¤lu, T. (1990). Türkçenin Grameri, Ankara: Türk
Dil Kurumu Yay›nlar›: 528.
Ergin, M. (2004). Türk Dil Bilgisi, ‹stanbul: Bayrak
Yay›nlar›.
Korkmaz, Z. (2003). Türkiye Türkçesi Grameri (fiekil
Bilgisi), Ankara: Türk Dil Kurumu Yay›nlar› : 827.
8
TÜRKÇE B‹Ç‹M B‹LG‹S‹
Amaçlar›m›z
N
N
N
N
Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra;
Eylem çat›lar›n› aç›klayarak geçiflli ve geçiflsiz eylemleri saptayabilecek,
Ek eylemleri tan›mlayarak s›n›fland›rabilecek,
Birleflik zamanl› eylemleri çözümleyebilecek,
Eylemsileri tan›yabileceksiniz.
Anahtar Kavramlar
•
•
•
•
•
Çat›
Nesne
Geçiflli eylem
Geçiflsiz eylem
Etken eylem
•
•
•
•
•
Edilgen eylem
Dönüfllü eylem
‹fltefl eylem
Ek eylem
Eylemsi
‹çerik Haritas›
Türkçe Biçim Bilgisi
Eylemler-II
•
•
•
•
EYLEM‹N ÇATISI
EK EYLEMLER
B‹RLEfi‹K ZAMANLI EYLEMLER
EYLEMS‹LER
Eylemler-II
N
EYLEM‹N ÇATISI
A M A Ç
1
Eylem çat›lar›n› aç›klayarak geçiflli ve geçiflsiz eylemleri saptamak
Eylemlerin nesnelerine, öznelerine göre olan özelliklerine; bir baflka deyiflle çekimli bir eylemden oluflan yüklemin nesne ve özneye göre gösterdi¤i durumlara çat› denir.
Nesnelerine Göre Eylemler
Eylemler, nesne al›p almad›klar›na göre ikiye ayr›l›r:
• Geçiflli eylemler
• Geçiflsiz eylemler
Geçiflli Eylemler
Turgut kap›y› açt›.
Yalç›n fliir okuyor.
cümlelerinde Turgut’un “açma” iflinden etkilenen öge, kap›;
Yalç›n’›n “okuma” iflinden etkilenen öge, fliirdir.
Kap›y› ve fliir sözcükleri “nesne”dir. Bir örnek daha verelim:
Bu yüksek tepeye dikti bu tafl›.
(Yahya Kemal)
Yukar›daki cümlelere göre öznelerin yapt›klar› “açmak, okumak, dikmek” iflleri
baflkalar›na geçmifl, baflkalar›n› etkilemifltir. Baflka bir deyiflle öznenin etkisi d›fla dönüktür. Öznesinin yapt›¤› ifl baflkas›na geçen; yani nesne alan eylemler geçifllidir.
Geçiflsiz Eylemler
Kufl uçar.
Yalç›n düfltü.
Susad›m gayet hararetten kati.
(Mevlit, Süleyman Çelebi)
Top patlad›.
Çat›: Çekimli bir eylemden
oluflan yüklemin nesne ve
özneye göre gösterdi¤i
durumlard›r.
146
Türkçe Biçim Bilgisi
Yukar›daki cümlelerde “uç-, düfl-, patla-, susa-” eylemleri özneden baflkalar›na
geçmiyor; yani öznenin etkisi d›fla vurmuyor. Öznesinin yapt›¤› ifl baflkalar›na geçmeyen; yani nesne almayan eylemler geçiflsizdir.
Bir eylemin geçiflli olup olmad›¤›n›, nesne al›p almad›¤›n› denemek için eyleme “Neyi?”, “Kimi?” sorular›ndan biri sorulur. Sorulardan biri uygun düfler, soruya
yan›t al›n›rsa eylem geçifllidir. Sorular uygun düflmez, yan›t al›nmazsa geçiflsizdir.
fiu örneklerde deneyelim:
Dinleyiniz.
Neyi?
Gördüler.
Neyi?
Yazacak.
Neyi?
Dersi, konferans›...
Evi, oday›, a¤ac›...
fiiiri, ödevi...
Kimi? Beni...
Kimi? Orhan’›...
Yukar›da verilen örneklerde sorulan sorulara yan›t al›n›yor; eylemler geçifllidir.
Oysa;
Geldik. SIRA S‹ZDE
Durunuz.
Gülmek.
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
D‹KKAT
AMAÇLARIMIZ
Kimi geldik?
Kimi durunuz?
Kimi gülmek?
Yukar›da verilen örneklerde ise sorulan sorulara yan›t al›nam›yor; eylemler
geçiflsizdir.
S O R U
SIRA S‹ZDE
Neyi geldik?
Neyi durunuz?
Neyi gülmek?
D ‹ K K olan
A T geçiflli eylemlerde “Neyi?” sorusu yerine “Ne?” de kullan›l›r. Hem
Nesnesi belirtisiz
geçiflli hem geçiflsiz; yani kimi anlamlar›yla geçiflli kimi anlamlar›yla geçiflsiz olan eylemler vard›r: gez-,
SIRA geç-,
S‹ZDEsür-, çal-...
N N
Tren biraz önce önümüzden geçti. (geçiflsiz)
Otomobil, AMAÇLARIMIZ
otobüsü h›zla geçti. (geçiflli)
Geçiflsiz Eylemlerin Ekle Çat› De¤ifltirmesi
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
Oldurgan eylem: Geçiflsiz
olan bir eylemin kök ya da
gövdesine uyuma göre -t,
-Ir, -DIr eklerinden birinin
getirilmesiyle oluflan
eylemdir.
Afla¤›daki örneklerde
K ‹ T A P de görülece¤i gibi geçiflsiz eylemler geçiflli duruma gelebilir:
Üflümek, geçiflsizdir; üflü-t-mek, -t ile geçiflli olmufltur.
Yatmak, geçiflsizdir; yat-›r-mak, -Ir ile geçiflli olmufltur.
Ötmek,T Egeçiflsizdir;
öt-tür-mek, -DIr ile geçiflli olmufltur.
LEV‹ZYON
Dalmak, geçiflsizdir; dal-d›r-mak, -DIr ile geçiflli olmufltur.
Örnekler gösteriyor ki geçiflsiz bir eylemin kök ya da gövdesine uyuma göre -t,
-Ir, -DIr eklerinden biri gelirse eylem geçiflli olur. Bu flekilde oluflan eylemlere ol‹ N T E R N E denir.
T
durgan eylemler
Afla¤›da bu yap›lar daha ayr›nt›l› olarak ele al›nacakt›r.
-t, -(I)t Ekiyle Geçiflli Olan Eylemler
I. ‹nle-tmek, yürü-tmek, büyü-tmeli, eri-tmeli, ac›-t›yor...
II. ‹ncel-tmek, azal-tmak, do¤rul-tmak, yüksel-tmeli, alçal-t›yor...
III.Öksür-tmek, aks›r-tmak, kabar-t›r, otur-tmad›, ba¤›r-tmaz...
IV. a) Tüketmek, aldatmak, avutmak, ö¤retmek...
b) ‹letmek, yönetmek, yaratmak, gözetmek...
Yap›l›fl›
Bu eylemlerin tabanlar› ikifler hecelidir.
I. örneklerde tabanlar ünlü ile bitiyor.
II. örnekler, s›fatlardan -(e)l ekiyle türemifl eylemlerdir.
8. Ünite - Eylemler-II
III. örnekler, tabanlar› /r/ harfiyle biten ikifler heceli köklerdir.
IV. -t ile geçiflli duruma gelmifle benzeyen eylemler vard›r: tüketmek, aldatmak,
kirletmek, avutmak, ö¤retmeli, donatmak...
Bunlar›n -t’siz kökleri kullan›lmad›¤› için bunlar› oldurgan de¤il geçiflli saymak yerinde olur.
Ayr›ca;
/rk/ ile biten tabanlar da -It eki al›r: sark-›tmak, kork-utmam›fl, ürk-ütmeyiniz...
/k/ ile biten kimi tabanlar da -It eki al›r: ak-›tmak, kok-utmak...
-(I)r Ekiyle Geçiflli Olan Eylemler
Pifl-irmek, tafl-›rmak, kop-armak, duy-urmak, doy-urdu, bit-ir-, ç›k-ar-,
kaç›r- , afl-›r-, düfl-ür-, uçur-...
Yap›l›fl›
Eylemlerin hepsi de birer heceli köklerdir. Ancak böyle olan her kök -(I)r ekiyle
geçiflli yap›lmaz: in-dirmek, kay-d›rmak, k›z-d›rmay›n›z, küs-türmüfl, kofl-turuyor...
-r’den önce gelen ünlü, çok kez dard›r; düz genifl ünlü oldu¤u da görülür: koparmak, gid-ermek, ç›k-armak...
Kesin bir kurala ba¤lanamayan bu ek için genel kullan›l›fla uymak do¤ru olur.
-DIr Ekiyle Geçiflli Olan Eylemler
I. Es-tirmek, öt-türmek, in-dirdim, kofl-turmufl, gez-direlim, gül-dürmek,
var-d›rmak...
II. Kucaklafl-t›rmak, sevin-dirmek, inan-d›rm›fl, uslan-d›racak...
Yap›l›fl›
I. -DIr eki daha çok bir heceli köklere gelmektedir.
II. ‹ki ve daha çok heceli eylem tabanlar›ndan;
• Sonunda /l/ ya da /r/ bulunmayanlara ve ünlülerle bitmeyenlere gelmektedir.
• Dönüfllü ve daha çok ifltefl tabanlar da -DIr’ la çat› de¤ifltirebilirler.
Geçifllilik Derecelerinin Art›r›lmas›
Geçiflsiz eylemler, eklerle geçiflli olabildikleri gibi geçiflli eylemler de bu eklerle
ikinci, üçüncü dereceden geçiflli olur:
“Yaz-” eylemi geçifllidir, -DIr ekiyle ikinci dereceden geçiflli olur: yaz-d›r-... Bir
ek daha (-t) eklenirse üçüncü dereceden geçiflli olur: yaz-d›r-t-... Bunlara ettirgen,
katmerli ettirgen eylemler de denir.
Turgut kitab› ald›. “Ald›” asl›nda I. derece geçifllidir.
Turgut kitab› Ahmet’e ald›rd›. “Ald›rd›” ekle II. derecede geçiflli olmufltur.
Turgut kitab› Ahmet’in arac›l›¤›yla Yalç›n’a ald›rtm›fl. “Ald›rtm›fl” iki ekle III.
derecede geçiflli olmufltur.
Dördüncü dereceye ç›kanlar da vard›r: böl-, böldür-, böldürt-, böldürttür-...
Bu eklerle bütün geçiflsiz eylemler geçiflli oldu¤u gibi geçifllilerin de geçifl dereceleri art›r›labilir. Ancak ikiden çok ek getirmek sak›ncal›d›r; ikiden çok ek geldi¤inde:
• Anlam› kavramak güçleflir. “Turgut kitab› ald›.” cümlesinde “almak” iflini,
do¤rudan özne (Turgut) yap›yor. Eylem ikinci dereceden geçiflli olunca,
“Turgut kitab› Ahmet’e ald›rd›.” fleklinde, “almak” iflini özne (Turgut), Ah-
147
148
Türkçe Biçim Bilgisi
met’e yapt›r›yor. Üçüncü derecede; “Turgut kitab› Ahmet’in yard›m›yla Yalç›n’a ald›rtm›fl.” cümlesinde de “almak” iflini özne (Turgut) de¤il, araç olan
Ahmet de¤il ikisinin etkisiyle üçüncü bir kifli olan Yalç›n yap›yor. Eklerin say›s›; yani geçifl dereceleri bundan fazla olursa özne etkisinin kaç araçtan
geçti¤ini kavramak güçleflir.
• Çok ekli bir eylemin söylenifli de ses aç›s›ndan güçleflir, sevimsiz olur.
Örne¤in “yazd›rtt›rd›m” eyleminde üç geçifl eki vard›r. Sesleri ç›kartmak
zorlaflmaktad›r, eylemin kaç kiflinin etkisi ve arac›l›¤› ile yap›ld›¤›n› kavramak kolay de¤ildir.
Say›s› çok olmasa da kimi eylemler geçifllilik eki al›rken gövdelerinde, az çok,
de¤iflmeler olur:
Gel- eyleminin geçifllisi (geldir- de¤il) getirdir.
Kalk- eyleminin geçifllisi (kalkt›r- de¤il) kald›rd›r.
Öznelerine Göre Eylemler
I. Turgut Orhan’› dövdü.
II. Orhan dövüldü.
III. Turgut’la Orhan dövüfltü.
IV. Anneleri dövündü.
Bu cümlelerde öznelerin ifl bak›m›ndan durumlar› flöyledir:
I. cümlede özne (Turgut), ifli yapand›r.
II. cümlede özne (Orhan), iflten etkilenendir.
III. cümlede özne (Turgut’la Orhan), ifli karfl›l›kl› yapm›fllard›r.
IV. cümlede özne (anne), hem ifli yapan hem de iflten etkilenendir.
Eylemin eki de¤ifltikçe öznenin durumu da de¤iflmektedir. Özneyi ilgilendiren
bu de¤iflikli¤e de çat› denir.
Öznelerine göre eylemler, çat› bak›m›ndan dörde ayr›l›r:
. Etken eylemler
. Edilgen eylemler
. Dönüfllü eylemler
. ‹fltefl eylemler
Etken Eylemler: Özneleri yap›c› olan eylemler etken çat›l›d›r.
Turgut, Yalç›n’› ça¤›rd›.
Ben gidece¤im. Çocuk uyumufl...
Haydar Atlamazo¤lu, memnun memnun koltu¤una oturur.
(Bekir S›tk› Kunt)
Bu cümlelerde özneler, eylemlerin anlatt›¤› ifli, olufl ve k›l›fl› (edimi) yapmaktad›r, yapand›r; özneler yap›c›d›r.
Edilgen Eylemler: Özneleri, yap›lan iflin etkisine u¤rayan eylemler edilgen
çat›l›d›r.
Yalç›n ça¤r›ld›.
Sular çekilmifl.
Kap› aç›ld›.
fiiir okunuyor.
Etkenlerde özneler yap›c›yd›; oysa bu cümlelerde özneler, eylemlerin anlatt›klar› ifllerden, olufl ve k›l›fllardan etkilenmifllerdir.
8. Ünite - Eylemler-II
Yap›l›fl›
I. Ünlülerle biten eylem tabanlar›ndan sonra -n eki gelir : y›ka-n-, temizlen-, oku-n-...
II. /l/ ünsüzü ile biten eylem tabanlar›ndan sonra -In eki SIRA
gelir:
al-›n-, bil-in-,
S‹ZDE
sil-in-...
III. Di¤er eylem tabanlar›ndan sonra -Il eki gelir: sev-il-, yaz-›l-, sar-›l-...
Çi¤nendi yeter varl›¤›m›z cehlile kahra
Do¤rand› mübarek vatan›n ba¤r› sebepsiz.
(Tevfik Fikret)
149
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
S O R U
Geçiflsiz edilgen eylemlerin cümlelerinde özne bulunmaz ve bu eylemlerin
tekil kiD ‹ K K üçüncü
AT
flileri kullan›l›r. Bunlar› tek kiflili eylemler saymak gerekir:
Batakl›klar geçildikten sonra, tekrar sürülmüfl tarlalara gelinir.SIRA S‹ZDE
N N
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
(‹nce Memet, Yaflar Kemal)
Gerekirse edilgen eylemin gerçek öznesi (cümlenin öznesi olarakAMAÇLARIMIZ
de¤il) “taraf›ndan, dolay›s›yla, etkisiyle...” sözcüklerinin tamlay›c›s› olarak cümleye girer ve bu söz öbe¤i yüklemin belirteci olur:
K ‹ T A P
Çal›kuflu Reflat Nuri Güntekin taraf›ndan yaz›lm›flt›r.
Dönüfllü Eylemler: Yap›lan iflin yapana döndü¤ünü veya bir iflin kendi kenTELEV‹ZYON
dine yap›ld›¤›n› gösteren eylemler dönüfllü çat›l›d›r.
Zeynep süslendi, inciler tak›nd›.
Kad›n dövünüyor, söyleniyor.
Orhan soyunuyor, y›kanacak, sonra kurulan›p giyinecek.
‹NTERNET
Aflevinden gelen kebap kokusunu derin derin koklayarak y›rt›c› bir ifltahla
yaland›.
(Devlet Ana, Kemal Tahir)
“Nereye sindi, sakland›ysa bulurlar, asarlar yavrumu asarlar!” diye 盤r›n›yordu. Kap›dan girdi usul usul. K›zlar 盤r›n›p kalkt›lar.
(T›rpan, Fakir Baykurt)
Eylemlere dönüfllülük anlam› -(I)n ekiyle kat›ld›¤› gibi “kendisi, kendine, kendi kendini” ad›llar›yla da kat›labilir:
Orhan övünüyor. = Orhan kendini (kendi kendini) övüyor.
Tehlikeden korun. = Tehlikeden kendini koru.
-(I)n ekiyle türemifl edilgen eylemler de biçimce dönüfllülere benzer:
“Y›kan-” eylemi;
“Çamafl›r y›kan›yor.” cümlesinde edilgendir; çamafl›r› baflkas› y›k›yor. “Turgut
y›kan›yor.” cümlesinde ise dönüfllüdür; çünkü “y›kayan” da “y›kanan” da Turgut’tur; yani Turgut kendini y›kamaktad›r.
“Süslen-” eylemi;
“Etraf süslenmifl.” cümlesinde edilgendir; etraf› baflkalar› süslemifltir. “Zeynep süslenmifl.” cümlesinde ise dönüfllüdür; çünkü “Zeynep kendini süslemifl.” demektir.
E¤er -(I)n eki cümleye “kendini, kendine” anlam›n› kat›yorsa dönüfllüdür. Bu
anlam yoksa, eylemi özneden baflkas› yapm›flsa edilgendir. Cans›z öznelerin ken-
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
150
Türkçe Biçim Bilgisi
di kendilerini etkilendirmesi; yani ifli kendi üzerlerinde yapmas› düflünülemez ve
olmaz. Bunun içindir ki cans›z öznelerin eylemleri dönüfllü olmaz.
Kimi eylemlerin de edilgenleriyle dönüfllüleri ayr› ayr› eklerle yap›l›r; edilgenleri -Il, dönüfllüleri -In ekini al›r:
görmek
dövmek
giymek
sevmek
Edilgen
görülmek
dövülüyor
giyildi
sevilir
Dönüfllü
görünmek
dövünüyor
giyindi
sevinir
-In ekiyle dönüfllü çat›lar› geliflmemifl kimi eylemlerde -Il ekiyle türemifl olanlar hem edilgen hem de dönüfllü anlamlar›nda kullan›l›r:
Silah at›ld›.
(edilgen)
Orhan ileriye at›ld›.
(dönüfllü)
Bayrak dikildi.
(edilgen)
Turgut karfl›m›za dikildi.
(dönüfllü)
Süte su kat›lm›fl.
(edilgen)
Yalç›n da “Geziye kat›laca¤›m.” diyor.
(dönüfllü)
Bunlar› sözün geliflinden kolayca ay›rt etmek de mümkündür. Cümlede gerçek
özne varsa eylem dönüfllüdür; yoksa edilgendir.
‹fltefl Eylemler: ‹fltefl yap›l› eylem tabanlar›nda bafll›ca flu anlamlar vard›r:
Birliktelik: ‹fli, oluflu, k›l›fl› iki veya daha çok özne birlikte yapar:
Bülbüller ötüflüyor, kuzular melefliyor, serçeler c›v›ldaflarak uçufluyorlard›.
Kad›nlar kaç›flt›lar, a¤lafl›p yana yana,
Da¤›ld›lar gittiler, her birisi bir yana.
(Yusuf Ziya Ortaç)
Karfl›l›k: Eylemi iki, ikiden çok özne karfl›l›kl› yapar:
Dostlar seviflir, kucaklafl›r; düflmanlar dövüflür, bo¤azlafl›rlar.
Hayvanlar koklafla koklafla, insanlar konufla konufla anlafl›rlar.
Bayram günleri bar›fl›r, seviflir, öpüflür... hiç olmazsa susuflurlar.
(Burhan Felek)
Dönüfllü ve ‹fltefl Eylemlerin Çat› De¤ifltirmesi
Dönüfllülerle ifltefl eylemlerin pek ço¤u nesne almaz; geçiflsizdir. Bütün geçiflsizler
gibi eklerle çat›lar› de¤iflir; geçiflli olur: sevinmek - sevindirmek, soyunmak-soyundurmak, giyinmek-giyindirmek; dövüflmek-dövüfltürmek, paylaflmak - paylaflt›rmak, görüflmek- görüfltürmek, çekiflmek- çekifltirmek...
Dönüfllü ve ifltefl eylemlerin birkaç› nesne al›r; geçifllidir:
Orhan yeni elbiselerini giyinmiflti.
Ortaklar mallar›n› bölüfltüler.
Kardefller babalar›ndan kalan varl›klar›n› paylaflt›lar. ...
Dönüfllü ve ifltefl eylemler etkendirler. Bunlardan bir k›sm› edilgenlik ekiyle
çat› de¤ifltirir:
Bu kadar süslenilir mi?
Ad› her yerde söylenilecek.
Yurt için savafl›l›r, dövüflülür.
Kazançlar paylafl›ld›.
SIRA S‹ZDE
SIRA S‹ZDE
151
8. Ünite - Eylemler-II
D Ü fi Ü N E L ‹ M
D Ü fi Ü N E L ‹ M
Burada soyunulur, y›kand›ktan sonra giyinilir. ...
S O R U
Böylece çat› eklerinin art arda gelmesiyle oluflan biçime katmerli
çat› denir.
Dönüfllülük ekiyle ifltefllik eki bir gövdede birleflmez.
N
EK EYLEMLER
A M A Ç
2
D‹KKAT
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
Ek eylemleri tan›mlayarak s›n›fland›rmak
S O R U
AMAÇLARIMIZ
N N
Ad soylu bütün sözcüklerin sonlar›na gelerek onlar›n yüklem olmalar›n› sa¤layan
‹ T A P biçimlere
ve basit zamanl› eylem çekimlerinden birleflik zamanl› kiplerKoluflturan
ek eylem (ek fiil) denir. Ekleflerek sözcüklere bitiflen ek eylemler vurguyu çekmez; vurgu, kendilerinden önceki hecede kal›r: Zengindi, ö¤renciymifl, buradaysa, s›cakt›r, görecektim, aram›flt›r, geldiyse, anlat›yormufl...T E L E V ‹ Z Y O N
Ek eylemin as›l eylemlerden farkl› olarak yaln›zca bildirme niteli¤inde olan dört
kipi vard›r. Bunlar; görülen geçmifl zaman (idi / -di’li geçmifl), duyulan geçmifl zaman (imifl / -mifl’li geçmifl), genifl zaman ve flart kipidir.
‹NTERNET
Ek Eylemin Çekimi
Görülen Geçmifl Zaman
Ben idim, küçük idim, hasta idi; biz idik, siz idiniz, genç idiler...
Bendim, küçüktüm, hastayd›; bizdik, sizdiniz, gençtiler...
Çekimi
idim, idin, idi; idik, idiniz, idiler.
Genellikle /i/’ler düfler:
-dim, -din, -di; -dik, -diniz, -diler.
• Bütün ad soylu sözcüklere eklenir, onlar› yüklem yapar:
Buras› güzel bir bahçe idi. O zamanlar sen daha çocuktun.
Bendim geçen ey sevgili sandalla denizden.
(Yahya Kemal Beyatl›)
idi, yaz›mda ve söyleyiflte daha çok bitiflir. Bitiflirken;
• Sözcü¤ün sonu ünsüz ise /i/ düfler; -di bir ek gibi uyuma ve benzeflmeye
göre de¤iflir; -di, -d›, -du, -dü; -ti, -t›, -tu, -tü olur.
• Sözcü¤ün sonu ünlü ise /i/, /y/ olur: kedi idi = kediydi...
Anlam›
“idi” ile birleflen sözcüklerde eylemler kesin geçmifl zaman anlaml›d›r; varl›¤›n
geçmifl zamandaki durumunu bildirir.
SIRA S‹ZDE
Ek eylem (Ek fiil): Ad soylu
bütün sözcüklerin sonlar›na
AMAÇLARIMIZ
gelerek onlar›n yüklem
olmalar›n› sa¤layan ve basit
zamanl› eylem
çekimlerinden birleflik
‹ T A P
zamanl› kiplerKoluflturan
parçalard›r.
TELEV‹ZYON
Ek eylemin kipleri:
• Görülen geçmifl zaman
• Duyulan geçmifl
‹ N T Ezaman
RNET
• Genifl zaman
• fiart kipi
152
Türkçe Biçim Bilgisi
Duyulan Geçmifl Zaman
Her yer karl› imifl .
Bu ifli yapan Orhan’m›fl.
Senmiflsin, benmiflim, bizmifliz...
Çekimi
imiflim, imiflsin, imifl; imifliz, imiflsiniz, imifller.
Genellikle /i/’ler düfler:
-miflim, -miflsin, -mifl; -mifliz, -miflsiniz, -mifller.
• Bütün ad soylu sözcüklere gelir, onlar› yüklem yapar:
Orhan evde imifl, hastaym›fl.
Siz de oradaym›fls›n›z.
imifl, yaz›mda ve söyleyiflte daha çok bitiflir. Bitiflirken;
• Sözcü¤ün sonu ünsüz ise /i/ düfler, -mifl bir ek gibi sözcü¤e uyar: güzelmifl,
s›cakm›fl, üzümmüfl, buzmufl...
• Sözcü¤ün sonu ünlü ise /i/, /y/ olur.
Anlam›
“imifl”le birleflen sözcüklerde eylemler kesin anlaml› de¤ildir; yani anlat›lanlar,
baflkalar›ndan iflitilmifltir; görülmüfl de¤ildir ya da kendi taraf›ndan, fark›nda olmadan yap›lm›flt›r.
SIRA S‹ZDE
SIRA S‹ZDE
Genifl Zaman
Hava güzeldir.
D Ü fi Ü N E L ‹ M
Hepimiz insan›z.
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
AMAÇLARIMIZ
S O R U
D‹KKAT
Benim ö¤retmenim
Ben ö¤retmenim.
N N
D Ü fi Ü N E L ‹ M
‹NTERNET
S O R U
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
Benim çocu¤um
Ben çocu¤um.
Benim sekreterim
Ben sekreterim.
Benim k›z›m
Ben k›z›m.
SIRA S‹ZDE
Yukar›daki örneklerden birinci sat›rdakiler birer ad tamlamas›d›r; ikinci sözcükler tümlenendir. ‹kinci sat›rdakiler ise birer cümledir; ikinci sözcükler ek eylem alarak yüklem
olmufltur. Hem
tümlenen hem tümleyen eki olan hem de ad soylu bütün sözcükleri yüklem
AMAÇLARIMIZ
yapmaya yarayan -im’ler vurgular›yla da ay›rt edilir:
“Benim ö¤retmenim” tamlamas›nda tümleyen ve tümlenen ekleri -im’lerin ikisi de vurguludur. K ‹ T A P
“Ben ö¤retmenim.” cümlesindeki yüklemin -im’i ise vurguyu çekmez.
K ‹ T A P
T SIRA
E L E V S‹ZDE
‹ZYON
Sen gençsin.
Onlar bahçededirler.
Çekimi: -im, -sen, -dir; -iz, -siniz, -dirler.
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
Ben Türküm.
Arkadafls›n›z.
1
Yukar›dakiT aç›klamalarda,
ek eylemin genifl zaman kipinin üçüncü kifli çekiminde -d›r ve
ESIRA
L E V ‹S‹ZDE
ZYON
-d›rlar biçiminde di¤erlerinden farkl› bir ek kullan›ld›¤›n› gördünüz. Bu farkl›l›¤›n nedenini araflt›r›n›z.
D Ü fi Ü N E L ‹ M
fiart Kipi‹ N T E R N E T
S O R Sen
U orada isen...
Hava güzelse...
Çekimi
D ‹ Kise;
K A isek,
T
isem, isen,
iseniz, iseler.
Genellikle /i/’ler düfler:
-sem, -sen,
-sek, -seniz, -seler.
SIRA-se;
S‹ZDE
N N
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
Ben oyunda isem...
Ö¤renci iseniz...
8. Ünite - Eylemler-II
Ek eylemin flart kipi, daha çok bitiflir. Bitiflirken sözcü¤ün;
• Sonu ünsüz ise /i/ düfler, -se bir ek gibi sözcü¤e uyar: güzelse, gençse, severse, görmüflse, yapacaksa...
• Sonu ünlü ise /i/, /y/ olur: evde ise-evdeyse, orada iseniz-oradaysan›z, kapal› ise - kapal›ysa...
Anlam›
Ek eylemin flart biçimi olan -se (ise)’nin anlam› tektir: fiart.
Evdeyse Ayfle’ye gidelim.
Sözcüklere bitiflen ek eylemler vurguyu çekmez: arkadafl›ym›fl, güzeldir...
Ek Eylemlerde Olumsuzluk
Ek eylemlerin olumsuzu “de¤il” sözcü¤ü ile yap›l›r:
Dün hava güzeldi.
Dün hava güzel de¤ildi.
Dün hava güzelmifl.
Dün hava güzel de¤ilmifl.
Kitap benimdir.
Kitap benim de¤ildir...
‹zmirliyim-‹zmirli de¤ilim, çal›flkand›m-çal›flkan de¤ildim, buras› bahçedirburas› bahçe de¤ildir, ö¤renciyiz-ö¤renci de¤iliz, burada m›s›n›z-burada de¤il
misiniz, hava s›cakm›fl-hava s›cak de¤ilmifl...
Zamanla nas›l de¤ifliyor insan!
Hangi resmime baksam ben de¤ilim.
(Cahit S›tk› Taranc›)
Soru ilgeci mi ve ek eylemler “de¤il”den sonra gelir:
Orhan evde de¤il mi?
Evde de¤il miydi?
Evde de¤ildi.
Evde de¤ilmifl.
Evde de¤ildir.
• “De¤il” sözcü¤ü ek eylemlere, yüklemleflmifl bütün ad soylu sözcüklere gelir; onlara olumsuzluk anlam› katar.
Annesi ö¤retmen de¤ilmifl.
Ayfle, 20 yafl›nda de¤il.
N
B‹RLEfi‹K ZAMANLI EYLEMLER
A M A Ç
3
Birleflik zamanl› eylemleri çözümlemek
Ünitemizde flimdiye de¤in basit zamanl›; zaman ve kip bak›m›ndan yal›n olan eylemler üzerinde ayr›nt›l› olarak durulmufltur. fiimdi “ek eylem” konusunu da gördü¤ümüze göre birleflik zamanl› eylemleri de ayr›nt›l› olarak inceleyelim. Afla¤›daki örneklerde italik yaz›lan eylemleri çözümlemeye çal›flal›m:
Karfl›mda Hisar gibi Ni¤de yükseliyordu.
Sa¤ taraftan ç›ng›rak sesleri geliyordu.
(Faruk Nafiz Çaml›bel)
Üflüyorsan efliver mangal›. Efl efl de ›s›n.
(Mehmet Akif Ersoy)
153
154
Türkçe Biçim Bilgisi
Döverdi sahili binlerce dalgalar asabi.
(Tevfik Fikret)
Nefesim kesilecekti bilmem neden çok korktum.
(Ömer Seyfettin)
Hoca terazinin koluna yap›flm›fl; gündeli¤ini doldurman›n yoluna bak›yormufl.
(Eflatun Cem Güney)
Yukar›daki örneklerde italik harflerle dizilmifl eylemlerin zaman ve kip ekleri çifttir.
yükseliyordu:
-yor: flimdiki zaman eki
-du (idi): ek eylemin geçmifl zaman›
geliyordu:
-yor: flimdiki zaman eki
-du (idi): ek eylemin geçmifl zaman›
üflüyorsan:
-yor: flimdiki zaman eki
-sa: ek eylemin flart kipi
döverdi:
-er: genifl zaman eki
-di (idi): ek eylemin geçmifl zaman›
Birleflik zamanl› eylemler:
Kip ekleri ve çok kez de
zamanlar› çift olan
eylemlerdir.
kesilecekti:
-ecek: gelecek zaman eki
-ti (idi): ek eylemin geçmifl zaman›
bak›yormufl:
-yor: flimdiki zaman eki
-mifl (imifl): ek eylemin geçmifl zaman›
Böylece kip ekleri ve çok kez de zamanlar› çift olan eylemlere birleflik zamanl› eylemler denir. Birleflik zamanl› eylemler, biçim bak›m›ndan, ikinci eklerine (ek eyleme) göre adland›r›l›r:
1. Hikâye biçimi
2. Rivayet biçimi
3. fiart biçimi
Birleflik Zamanl› Eylemlerin Hikâyesi (Öyküleme Biçimi)
Toplanm›flt› garipler flimdi kervansaraya.
(Faruk Nafiz Çaml›bel)
Bir ›fl›k gösteren olsayd› e¤er tek bir ›fl›k;
Biz o zulmetleri çoktan yararak ç›km›flt›k.
(Mehmet Akif Ersoy)
Orhan gelecekti; asl›nda onu karfl›layacakt›k. Karfl›lasayd›k sevinirdi.
Yukar›daki örneklerde italik harflerle dizilmifl eylemlerin hepsinde zaman ve
kip eki çifttir. Hepsinin de ikinci ekleri ek eylem -di (idi)’dir. Hepsinde de as›l kip-
8. Ünite - Eylemler-II
lerin geçmifl zamanda oluflu, öykülenifli anlam› vard›r. Afla¤›daki örnekleri incelemeye devam edelim:
geldiydi: Görülen geçmifl zaman›n hikâyesi, III. tekil kifli.
gelmiflti: Duyulan geçmifl zaman›n hikâyesi, III. tekil kifli.
bilecektim: Gelecek zaman›n hikâyesi, I. tekil kifli.
söylüyordunuz: fiimdiki zaman›n hikâyesi, II. ço¤ul kifli.
bilirdik: Genifl zaman›n hikâyesi, I. ço¤ul kifli.
yazmal›yd›m: Gereklilik kipinin hikâyesi, I. tekil kifli.
göreydim: ‹stek kipinin hikâyesi, I. tekil kifli.
-di (idi) ek eylemi emir kipleri d›fl›nda bütün kiplere gelir. Emir kipinin yaln›z
üçüncü kiflisine geldi¤i de görülür:
Nereye gitsindi bunlar; birçok yak›n memleketler Alman Yahudilerine kap›lar›n› kapam›fllard›.
(Zoraki Diplomat, Yakup Kadri Karaosmano¤lu)
Damat ‹brahim Pafla devrine “Lale Devri” denildi¤i gibi, flu Demokrat Parti
devrine de “lüks otomobil devri” desek pek yerinde olmaz m›? Birkaç Halk Partilinin de yakay› bu sevdaya kapt›rd›¤› söylenir. Ne yaps›nlard›? Ne yapabilirlerdi?
(Yakup Kadri Karaosmano¤lu)
B›raks›nlard› da rahatça bitireyim.
(Semih Tiryakio¤lu)
Bu diyardan o göçmesin de kim göçsündü?
Bu s›rr› annesine açm›fl olmas›nd›!
Annesi genç yafl›nda ne diye ölsündü!
Hikâye biçimleri, kesinlik bildirmede görülen geçmifl zamana benzer.
Duyulan geçmifl zamana da kesinlik anlam› katar:
Kendisi evlenip gittikten sonra küçük hemflirelerinin hiçbiri onun yerini tutamam›fl ve bu ev, birkaç ay zarf›nda kazaya u¤ram›fl bir geminin içi gibi allak
bullak olmufltu.
(Panorama, Yakup Kadri Karaosmano¤lu)
‹çmiflti Fuzuli o alevden,
Düflmüfltü bu eksir ile Mecnun
fii’rin sana anlatt›¤› hâle...
(Ahmet Haflim)
Birleflik Zamanl› Eylemlerin Rivayeti (Söylenti Biçimi)
Yenemezmifl onu bir kerre, de¤ilmifl dengi.
Bir de biçare adam pek mütaazz›m fleymifl;
Kahrolurmufl kederinden tutarak yenseymifl.
(Mehmet Akif Ersoy)
Nasrettin Hoca bir gün oturuyormufl, dinlenecekmifl. Kendi kendine dermifl:
“Fincanc› kat›rlar›n› ürkütmemeli imiflim.”
Yukar›daki örneklerde italik harflerle dizilmifl eylemlerde zaman ve kip eki çifttir. ‹kinci ekler, ek eylem -mifl (imifl)’tir. Birinci eklerle biçimlenen kiplerin anlam-
155
156
Türkçe Biçim Bilgisi
lar›na -mifl, geçmifl zaman; baflkas›ndan duyulma, sanma ya da küçümseme, hatta
inanmay›fl anlamlar› katar. Afla¤›daki örnekleri incelemeye devam edelim:
silecekmifl: Gelecek zaman›n rivayeti, III. tekil kifli.
geliyormuflsunuz: fiimdiki zaman›n rivayeti, II. ço¤ul kifli.
ürkütmemeliymiflim: Gereklilik kipinin rivayeti, I. tekil kifli.
anlat›rm›fls›n: Genifl zaman›n rivayeti, II. tekil kifli.
geleymifliz: ‹stek kipinin rivayeti, I. ço¤ul kifli.
dinleseymifl: Dilek-flart kipinin rivayeti, III. tekil kifli.
-mifl (imifl) ek eylemi, eylemlerin as›l zaman anlamlar›na geçmifl zaman anlam› katar. Bu eylemlere kuflku anlam› verdi¤i de olur.
Daha çok birinci kiflilerde anlam olas›l›¤› ikileflir: gidermiflim, verecekmiflim,
sevmiyormuflum...
Fark›nda olmay›fl anlam› katar:
Onu ne denli seviyormuflum (fark›nda de¤ildim). Ayr›l›nca içime çöken ac›dan
anlad›m.
Unutulmufl olaylar›n anlat›m›nda kullan›l›r:
Siz anlat›nca an›msad›m. Ben o yaz›y› y›llar önce okumuflmuflum.
Anlam fark›n› belirtmekte sesin ve tonlaman›n etkisi büyüktür.
Kesin anlaml› olan görülen geçmifl zaman›n rivayeti yoktur. Kuflkulu bir anlat›fl
eylemi olan duyulan geçmifl zaman›n rivayetinde bu kuflku anlam› daha da pekiflir: anlatm›flm›fl, dinlememiflmifl, görmüflmüfl de unutmuflmufl...
Bu biçimlerde, inanmay›fl anlam›nda küçümseme, alay anlamlar› da kat›lmaktad›r. Yumuflak bir tonla söylenince bu ay›rt›lar›n yerini üzüntü al›r:
Duyunca pek üzüldüm. Bizi saatlerce aram›flm›fl!
Birleflik Zamanl› Eylemlerin fiart› (Koflul Biçimi)
Ben sefaletten ölürken seni s›kmazsa refah,
Hak erenler buna ummam ki desin eyvallah!
(Mehmet Akif Ersoy)
Günlerden sonra bir gün,
fiayet sesini fark edemezsem
Rüzgârlar›n, nehirlerin, kufllar›n sesinden,
Bil ki ölmüflüm.
(Cahit S›tk› Taranc›)
Yukar›daki örneklerde italik harflerle dizilmifl eylemlerde zaman ve kip eki çifttir. ‹kinci ekler, ek eylemin flart kipi eki, -se (ise)’dir.
s›kmazsa: Genifl zaman›n flart›, III. tekil kifli.
fark edemezsem: Genifl zaman›n flart›, I. tekil kifli.
Kiplerin flart biçiminde -se (ise);
Bütün bildirme kiplerine gelir: okuyorsa, gelmiflse, al›rsam, gideceksem, bil-
8. Ünite - Eylemler-II
mezsem... Görülen geçmifl zamanda, tekil ve ço¤ul bütün kiflilerin sonuna gelir:
gördümse söyle, ald›ksa, gördülerse...
Takt›msa da bir demir hamail
Olmaz flerefim onunla zail.
(Eflber, Abdülhak Hâmit Tarhan)
Bildirme kipleri d›fl›nda; yani dilek kiplerinin flart biçimi yoktur. Ek eylemlerin
hikâye ve rivayet biçimleri de geliflmemifltir. “Zenginmiflti, ö¤rencisinmifl” gibi biçimler kullan›lmaz. Ancak ek eylemlerin görülen geçmifl zaman kipinin flart biçimlerine zengin idiyse, ö¤renci idiyseniz... az da olsa rastlan›r.
Katmerli Birleflik Zaman
Ek eylemin art arda gelmesiyle oluflan biçimlere katmerli birleflik zaman denir.
Hikâye ve rivayet biçimleri art arda gelmez. Yaln›z bunlara flart biçimi eklenir. Böylece hikâyenin koflulu, rivayetin koflulu yap›lm›fl olur: gelecek idiyse gelecektiyse, veriyor imiflse - veriyormuflsa, anlatm›fl idimse - anlatm›flt›msa, gelir iseymifl - gelirseymifl...
Katmerli birleflik zaman eylemleri cümlede yan önermeler kurar. Ancak ses ve
anlam aç›s›ndan cümleyi zorlaflt›rd›¤› için, özellikle yaz› dilinde, fazla kullan›lmaz.
Birleflik Zamanl› Eylemlerde Olumsuzluk
As›l eylem olumsuz, ek eylem olumlu olur:
Sevim, Ankara’ya gitmeyecek imifl (gitmeyecekmifl).
Söylenenleri dinlemiyor idiniz (dinlemiyordunuz).
Okula gitmedi iseniz nedenini aç›klamal›s›n›z (gitmediyseniz).
As›l eylem olumlu, ek eylem olumsuz olur:
Sevim, Ankara’ya gidecek de¤ilmifl (gitmeyecekmifl).
Bu kitab› okumufl de¤ildim (okumad›m).
‹kisinin de, hem as›l eylemin hem de ek eylemin, olumsuz kullan›ld›¤› da görülür.
Bu çifte olumsuzluk anlamca olumlu olur:
Kitab› size vermeyecek de¤ildim (verecektim).
Sevim, Ankara’ya gitmemifl de¤ildir (gitmifltir).
157
Katmerli birleflik zaman: Ek
eylemin art arda gelmesiyle
oluflan biçimlerdir.
158
Türkçe Biçim Bilgisi
Tablo 10.1 Eylem Çekimi
B‹LD‹RME K‹PLER‹
fiart Birleflik
Zaman›
Rivayet Birleflik
Zaman›
Hikâye Birleflik
Zaman›
Basit Zaman
Görülen
Geçmifl
Zaman
Duyulan
Geçmifl
Zaman
fiimdiki
Zaman
D‹LEK K‹PLER‹
Gelecek
Zaman
Genifl
Zaman
Gereklik
Kipi
‹stek Kipi
Dilek-fiart
Kipi
Emir Kipi
geldim
geldin
geldi
geldik
geldiniz
gelmiflim
gelmiflsin
gelmifl
gelmifliz
gelmiflsiniz
geliyorum
geliyorsun
geliyor
geliyoruz
geliyorsunuz
gelece¤im
geleceksin
gelecek
gelece¤iz
geleceksiniz
gelirim
gelirsin
gelir
geliriz
gelirsiniz
gelmeliyim
gelmelisin
gelmeli
gelmeliyiz
gelmelisiniz
geleyim
gelesin
gele
gelelim
gelesiniz
gelsem
gelsen
gelse
gelsek
gelseniz
geldiler
gelmifller
geliyorlar
gelecekler
gelirler
gelmeliler
geleler
gelseler
geldiydim
geldiydin
geldiydi
geldiydik
geldiydiniz
geldiydiler
gelmifltim
gelmifltin
gelmiflti
gelmifltik
gelmifltiniz
gelmifltiler/
gelmifllerdi
geliyordum
geliyordun
geliyordu
geliyorduk
geliyordunuz
geliyordular/
geliyorlard›
gelecektim
gelecektin
gelecekti
gelecektik
gelecektiniz
gelecektiler/
geleceklerdi
gelirdim
gelirdin
gelirdi
gelirdik
gelirdiniz
gelirdiler/
gelirlerdi
gelmeliydim
gelmeliydin
gelmeliydi
gelmeliydik
gelmeliydiniz
gelmeliydiler/
gelmelilerdi
geleydim
geleydin
geleydi
geleydik
geleydiniz
geleydiler/
gelelerdi
gelseydim
gelseydin
gelseydi
gelseydik
gelseydiniz
gelseydiler/
gelselerdii
yok
gelmiflmiflim
gelmiflmiflsin
gelmiflmifl
gelmiflmifliz
gelmiflmiflsiniz
gelmiflmifller/
gelmifllermifl
geliyormuflum
geliyormuflsun
geliyormufl
geliyormufluz
geliyormuflsunuz
geliyormufllar/
geliyorlarm›fl
gelecekmiflim
gelecekmiflsin
gelecekmifl
gelecekmifliz
gelecekmiflsiniz
gelecekmifller/
geleceklermifl
gelirmiflim
gelirmiflsin
gelirmifl
gelirmifliz
gelirmiflsiniz
gelirmifller/
gelirlermifl
gelmeliymiflim
gelmeliymiflsin
gelmeliymifl
gelmeliymifliz
gelmeliymiflsiniz
gelmeliymifller/
gelmelilermifl
geleymiflim
geleymiflsin
geleymifl
geleymifliz
geleymiflsiniz
geleymifller/
gelelermifl
gelseymiflim
gelseymiflsin
gelseymifl
gelseymifliz
gelseymiflsiniz
gelseymifller/
gelselermifl
yok
gelmiflsem
gelmiflsen
gelmiflse
gelmiflsek
gelmiflseniz
gelmiflseler/
gelmifllerse
geliyorsam
geliyorsan
geliyorsa
geliyorsak
geliyorsan›z
geliyorsalar/
geliyorlarsa
geleceksem
geleceksen
gelecekse
geleceksek
gelecekseniz
gelecekseler/
geleceklerse
gelirsem
gelirsen
gelirse
gelirsek
gelirseniz
gelirseler/
gelirlerse
gelmeliysem
gelmeliysen
gelmeliyse
gelmeliysek
gelmeliyseniz
gelmeliyseler/
gelmelilerse
yok
yok
yok
geldiysem
geldiysen
geldiyse
geldiysek
geldiyseniz
geldiyseler/
geldilerse
yok
gel
gelsin
gelin
geliniz
gelsinler
EYLEMS‹LER (F‹‹L‹MS‹LER)
N
AM AÇ
4
Eylemsi: Eylemden
türedikleri hâlde ad, s›fat,
belirteç görevlerinde
kullan›lan ve yan önerme
kuran çift görevli
sözcüklerdir.
Eylemsileri tan›mak
Eylemden türedikleri hâlde ad, s›fat, belirteç görevlerinde kullan›lan ve yan önerme kuran çifte görevli sözcüklere eylemsi denir. Afla¤›daki paragrafta italik harflerle dizilen sözcükler birer eylemsidir.
Atatürk, yüre¤i yufka bir adam manzaras›yla görünmek istemezdi. Buna ra¤men çok defa bir arkadafl›n›n ölümüne saatlerce hüngür hüngür a¤lad›¤›n›, bir
kurban kesme merasiminde bo¤azlanan koyunun deprenifllerini görmemek için
bafl›n› çevirdi¤ini ve harp meydanlar›nda düflman cesetlerine gözleri sulanarak
bakt›¤›n› yak›ndan görenler aras›nday›m.
(Yakup Kadri Karaosmano¤lu)
Eylemsilerin çok bol ve çeflitli olmas›, cümlelere genifl bir anlat›m de¤eri ve kolayl›¤› kazand›rm›flt›r. Her eylemsi, kurdu¤u önerme ile birlikte, çeflitli yönlerden,
8. Ünite - Eylemler-II
temel önermenin tümleyicisi olur; böylelikle de birkaç duyguyu, birkaç iste¤i, birkaç düflünceyi bir cümle içinde anlatma kolayl›¤› sa¤lar. Bütün eylemsiler, türedikleri tabanlara göre olumlu, olumsuz durumlarda bulunur; geçiflli, geçiflsiz; etken, edilgen, dönüfllü, ifltefl olur; yani eylemler gibi her çat›ya girer. fiimdi eylemsileri ayr›nt›l› olarak örneklerle inceleyelim:
Yukar›daki tepeye t›rmanmaya bafllad›.
(Ahmet Hikmet Müftüo¤lu)
Haks›zl›k eden bafllar› bir gün kopar›rlar.
(Tevfik Fikret)
Ayak sesi iflittikçe yüre¤im titriyordu.
(Çal›kuflu, Reflat Nuri Güntekin)
Yukar›daki örneklerin her birinde eylem soyundan ikifler sözcük var. ‹talik
harflerle dizilen bu sözcüklerden cümle sonundakiler eylemdir.
• “T›rmanmak”, bir devinim ad›d›r; add›r. Eylem anlaml›d›r. “Tepeye” tümlecini alarak önerme kurmufltur. Bu bak›mdan eylem gibidir.
• “Haks›zl›k eden” bilefli¤i, “bafl” ad›n› niteliyor; s›fatt›r. Eylem anlaml›d›r; öznesi “bafl”t›r. Önerme kurdu¤u için eylem gibidir.
• “‹flittikçe” sözcü¤ü, belirteç gibi görev yap›yor. Eylem anlaml›d›r, önerme
kurmufltur; öznesi, nesnesi vard›r:
‹flittikçe
Kim?
Ben: özne
‹flittikçe
Neyi?
Ayak sesini: nesne
Görülüyor ki eylem anlaml› sözcükler iki türlüdür: Eylem ve eylemsi. Eylem ve
eylemsilerin görevleri birbirinden farkl›d›r:
• Eylemler, kip ve kifli ekleriyle çekimlenir. Eylemsilerde eylem çekimi yoktur. Eylemsiler, ad çekim eklerini alarak ad gibi çekimlenir.
• Eylemler, cümle ya da temel önerme kurar. Eylemsilerle ancak yan önermeler kurulur.
Görevleri ve anlamlar› bak›m›ndan eylemsiler üçe ayr›l›r:
• Ad-eylemler (‹sim-fiiller)
• Ortaçlar (S›fat-eylemler)
• Ulaçlar (Ba¤-eylemler)
Ad-eylemler (‹sim-fiiller)
Ad-eylemler, eylemlere -mA, -mAk ve -Ifl ekleri getirilerek türetilen ve cümlede ad
gibi görev yapan sözcüklerdir. Örneklerle inceleyelim:
Okula gitmek için evden ç›kt›m. Karl› yollarda yürümek istiyorum.
Karfl›ya geçmekten vazgeçtim.
Orhan yaz› yazmay›, kitap okumay› sever.
fiiiri güzel okuyuflunuz, ö¤retmeni mutlu etti.
Yukar›daki örneklerde italik harflerle dizilen sözcükler;
• Eylemden türemifltir.
• Birer iflin, olufl ve k›l›fl›n ad›d›r.
• Eylem gibi tümleçleri, nesneleri vard›r. Bu tümleçlerle, nesnelerle birer
yan önerme kurmufltur ve birer yarg› anlatmaktad›r; bu bak›mdan da eyleme benzerler.
Yal›n durumda kullan›lan ad-eylemler;
159
160
Türkçe Biçim Bilgisi
• Özne alabilirler:
Mevcudat ne imifl, nedir, ne olacak, ne olmak gerektir?
Kifli noksan›n› bilmek gibi irfan olmaz.
(Nam›k Kemal)
SIRA S‹ZDE
• Yüklemle ortak özneleri olabilir:
Orhan, Ankara’ya gitmek istiyordu.
Sevim, düflkünlere yard›m etmekten çekinmez.
• Ad tamlamalar›nda tümlenen olarak kullan›lan ad-eylemlerin tümleyenleri
özneleridir:
Orhan’›n gelmesi hepimizi sevindirdi.
• Ad eylemler; ek eylem alarak cümlenin, temel önermenin yüklemi de olabilir:
SIRA S‹ZDE
fiüphe bir nura do¤ru koflmakt›r.
(Tevfik Fikret)
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
• Durum
ekleriyle çekimlenmifl ad eylemlerin ek eylemle cümle ve
D Ü fi Üve
N E iyelik
L‹M
temel önerme yüklemi olduklar› da s›k görülür:
Rahats›zl›¤›, geceleri iyice uyuyamamas›ndand›r.
S O R U
Önemli olan, her ifli günü gününe yapman›zd›r.
‹ K K A T say›lmas› için;
Bir sözcü¤ün Dad-eylem
• Bir ifl, bir olufl, bir k›l›fl, bir yarg› anlatmas› gerekir.
• Özne, nesne,
SIRA tümleç
S‹ZDE gibi bir öge almas›; bir yan önerme kurmas› gerekir.
Önerme kurmayan eylem türevli sözcükler sadece birer add›r; eylem anlamlar› yoktur:
Bugün al›flverifl yapaca¤›z.
N N
AMAÇLARIMIZ
Ortaçlar (S›fat-eylemler)
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
Ortaçlar, varl›klar› niteledikleri ya da belirttikleri için s›fat; özne, nesne, tümleç
K ‹ T A P
alarak yan önerme
kurduklar› için de eylem gibi görev yapan sözcüklerdir.
Ortaç türeten ekler flunlard›r: -An, -(I)r, -AcAk, -mIfl, -DIk,- AsI.
T E LTüremifl
E V ‹ Z Y O N Ortaçlar
-An Ekiyle
Oca¤›n sönmeye bafllayan atefline bakt›. Çekici b›rakan eliyle terini sildi.
(Ömer Seyfettin)
‹NTERNET
‹NTERNET
Bekleyen dervifl
murad›na ermifl.
(Atasözü)
Bana yol gösteren benden olmal›;
Olamaz Türk’e bafl Türk’üm demeyen.
(Ziya Gökalp)
At› alan Üsküdar’› geçti.
(Atasözü)
Gençlik, pek k›sa süren ve ancak bir defa görülen bir rüyad›r.
(Hüseyin Rahmi Gürp›nar)
Yukar›daki örneklerde, italik harflerle dizilen sözcükler birer yan önerme
kurmufltur:
Sönmeye bafllayan atefl
bafllayan: Ortaçt›r, yüklemdir.
8. Ünite - Eylemler-II
atefl: Öznesidir.
sönmeye: Tümlecidir.
Çekici b›rakan el
b›rakan: Ortaçt›r.
el: Öznesidir.
çekici: Nesnesidir.
Bekleyen dervifl
bekleyen: Ortaçt›r, dervifl öznesidir.
gösteren: Ortaçt›r, öznesi (kimse)dir, düflmüfltür.
demeyen: Ortaçt›r, öznesi (adam, kimse) düflmüfltür.
alan: Ortaçt›r, öznesi (kimse) düflmüfltür; at› nesnesidir.
süren: Ortaçt›r, gençlik öznesidir, pek k›sa durum belirtecidir.
görülen: Ortaçt›r, bir rüya öznesidir; ancak, bir defa belirteçleridir.
-(I)r ve Olumsuzu -mAz Ekiyle Türemifl Ortaçlar
Askerlerimiz gök gürültülerini and›r›r bir sertlikte hayk›rarak düflmana sald›rd›lar;
koflar ad›mlarla ilerlediler. Akla s›¤maz yi¤itlikler gösterdiler...
Yukar›daki örnekte, italik harflerle dizilmifl sözcükler birer yan önerme kurmufltur:
and›r›r: Ortaçt›r, yüklemdir; bir sertlik öznesi, gök gürültülerini nesnesidir.
koflar: Ortaçt›r, ad›mlar öznesidir.
s›¤maz: Ortaçt›r, yi¤itlikler öznesi, akla tümlecidir.
-(I)r genifl zaman ekidir: oku-r, gül-er, anlat-›r... Cümle, temel önerme, ba¤›ms›z önerme kurmaya yar›yorsa genifl zamandad›r. Kiflilere göre çekimlenir: okurum, gülersin, anlar›z, anlat›rs›n›z...
-(I)r ile türemifl sözcükler, cümle içinde bir ad› niteleyerek; yani ad›n s›fat› olarak yan önerme kurarsa ortaç olur:
Hepimizi güler yüzle karfl›lad›; ifle yarar bir ev bulmufltu.
Asl› genifl zaman eki olan -(I)r eki alan ortaçlar da genifl zamanl›d›r.
-AcAk Ekiyle Türemifl Ortaçlar
Akacak kan damarda durmaz.
(Atasözü)
Koca Ali verecek cevap bulamad›.
(Ömer Seyfettin)
Can s›kacak olaylar gördük.
Hastaya bakacak kimse yokmufl...
Yukar›daki örnekte, italik harflerle dizilmifl sözcükler birer yan önerme kurmufltur. -AcAk, gelecek zaman ekidir. Kurall› cümlelerde sonda bulunur, cümle
kurmaya yarar, çekimlenir:
Ah ya Rabbi, evlad›ma hastal›k gelecek... Aman ya Rabbi, h›çk›r›klar evlad›m› bo¤acak...
(Cenap fiahabettin)
161
162
Türkçe Biçim Bilgisi
Cümlede bir ad› niteleyerek; yani bir ad›n s›fat› olarak yan önerme kurunca ortaç olur. Asl› gelecek zaman -AcAk eki alan ortaçlar gelecek zaman anlaml›d›r.
-mIfl Ekiyle Türemifl Ortaçlar
Küflenmifl bir pirinç maflay› parlatmak için küle bat›r›lm›fl limon kabuklar›yla ellerini harap etmekten çekinmezdi.
(Halit Ziya Uflakl›gil)
Da¤ da¤ o güzel ses bütün etraf› gezindi;
Görmüfl ve geçirmifl denizin kalbine sindi.
(Ses,Yahya Kemal Beyatl›)
Yukar›daki örneklerde italik harflerle dizilmifl sözcükler birer yan önerme
kurmufltur.
-mIfl, duyulan geçmifl zaman ekidir. -mIfl eki alan eylemler; çekimlenir, kurall›
cümlelerde sonda bulunur ve cümle kurar:
Babam›z zengin bir tüccarm›fl, iflas etmifl, sefalete düflmüfl.
(Reflat Nuri Güntekin)
Cümlede bir ad› niteleyerek, bir ad›n s›fat› olarak yan önerme kurunca ortaç
olur. Asl› geçmifl zaman olan -mIfl eki alan ortaçlar geçmifl zaman anlaml›d›r.
-DIk Ekiyle Türemifl Ortaçlar
Tan›d›k kimselerle yolculuk s›k›nt›l› olmaz.
Yakas› aç›lmad›k laflarla herkesi s›kmamal›.
Bunlar› iflitmedik kimse mi kald›?
Devreylemedik yer komad›k bir nice y›ld›r.
Uyuduk dil-i divaneye dil uydu havaya.
(Ruhi, XVI.)
Yukar›daki örneklerde, italik harflerle dizilmifl sözcükler birer yan önerme
kurmufltur.
-DIk, görülen geçmifl zaman birinci ço¤ul kifli ekidir. -DIk eki alan sözcükler,
cümle kuruyorsa eylemdir:
K›ra gittik, akflama dek e¤lendik; çok gezdik; hiç yorulmad›k.
Bir ad› niteliyorsa s›fatt›r, ortaçt›r. -DIk eki alan ortaçlar geçmifl zaman anlaml›d›r.
-AsI Ekiyle Türemifl Ortaçlar
Hayaline ç›lg›n ç›lg›n bakarken
Kapanas› gözümü kan bürüyor.
(Recaizade Mahmut Ekrem)
-AsI yap›l› ortaçlar -e durum ekiyle çekimlenince “-ircesine” anlam›na gelir ve
kurdu¤u önermeyle birlikte temel önermenin durum belirteci olur:
At› öldüresiye koflturdu.
Ölesiye didiniyor.
Ç›ld›ras›ya sevmek...
Ortaçlar›n Özellikleri
Ortaçlar, genel olarak, kendi öznelerini niteler; yani öznesinin s›fat› olur:
Camlar› sarsan rüzgâr gittikçe h›z›n› art›r›yordu.
Sarsan rüzgâr s›fat tamlamas›d›r. Bu tamlamada sarsan ortaç, rüzgâr öznedir.
163
8. Ünite - Eylemler-II
Bu kudurmufl deniz nas›l durgunlaflacak?
Kudurmufl deniz s›fat tamlamas›nda kudurmufl ortaç, deniz öznedir. Bu bak›mdan ortaç, öznesini niteleyen eylemsi olarak tan›mlanabilir.
Çok kez ortaçlar›n özneleri düfler. Cümleden düflen her sözcü¤ü, varm›fl gibi
kabul etmek gerekir. Öznesi düflmüfl, adlar gibi çekimlenmifl ortaçlar çoktur:
Çal›flan kazan›r.
Yüze gülmeyeni kimse sevmez.
Orhan ödevlerini yapm›fla benziyor.
fienliklere kat›lacaklar adlar›n› yazd›rs›n.
Ortaçlar, eylemler gibi türlü çat›lara girer; olumsuzluk eki de al›r. Ortaçlar›n birinci görevleri s›fat olufllar›d›r; adlar› nitelerler, belirtirler. Niteledikleri ve belirttikleri adlar düflünce ortaçlar adlafl›r; adlar gibi çekimlenir ve kurduklar› önermelerle
birlikte cümlelerin öznesi, tümleci olurlar.
SIRA S‹ZDE
Afla¤›daki cümlelerde italik yaz›lm›fl sözcükler ortaç m›d›r, inceleyiniz.
Bugün bir yazarla tan›flt›m.
Gelece¤e umutla bakal›m.
D Ü fi Ü N E L ‹ M
Yaramaz çocuk gene neler yapm›fl?
Ulaçlar (Ba¤-eylemler)
2
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
S O R U
Ulaçlar, belli eklerle eylemlerden türetilen ve cümlede belirteç göreviyle kullan›lan sözcüklerdir. Ulaçlar, Türkçenin önemli bir özelli¤idir. Birçok
D ‹ Kdilde
K A T önermeleri ilgi ad›l› ya da ba¤laç gibi bir sözcük ba¤larken Türkçede bu görevi ortaçlar ile
ulaçlar yapar. Böylece cümleler gereksiz fazlal›klardan s›yr›lm›fl olur.
SIRA S‹ZDE
-Ip Ekiyle Türemifl Ulaçlar
Eriflip bahara bülbül yenilendi sohbet-i gül.
Yine nevbet-i tahammül dil-i bikarara düfltü.
AMAÇLARIMIZ
(fieyh Galip, XVIII.)
SIRA S‹ZDE
N N
K ‹ T A P
Eylem tabanlar›n›n sonuna, uyuma göre, de¤iflen -Ip eki gelir. Taban ünlü ile
bitiyorsa, Türkçede iki ünlü yan yana gelmeyece¤i için, araya /y/ kaynaflt›rma
harfi girer.
TELEV‹ZYON
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
Bakt›m süzülüp geçti aç›ktan iki sandal.
(Yahya Kemal Beyatl›)
‹NTERNET
Heva-y› aflka uyup kûy-i yare dek gideriz.
(Naili, XVII.)
Kendinden sonra “de” ba¤lac› gelen -Ip eki alm›fl ulaçlar; uyarmak veya anlat›ma azarlama, flafl›rtma gibi türlü anlamlar katmak için kullan›labilir:
Beni böyle tozlu bir dükkânda görüp de kaba saba bir yaz›c› zannetmeyiniz.
(Hüseyin Rahmi Gürp›nar)
Tafl at›p da kolun mu yoruldu?
(Atasözü)
-Ip eki alm›fl ulaçlar, kendi taban›ndan türemifl eylemlere yaln›z pekifltirme anlam› da katar:
‹NTERNET
SIRA S‹ZDE
SIRA S‹ZDE
164
D Ü fi Ü N E L ‹ M
Türkçe Biçim Bilgisi
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
Durup dururken bafl›m›za neler geldi.
S O R U
‹flte su nam›na görüp görece¤in budur.
D ‹ K K kip
A T ve özne bak›m›ndan kendinden sonra gelen yüklemle uyum göster-Ip eki alm›fl ulaç,
mezse cümle yanl›fl kurulmufltur:
Difllerimi s›k›p
SIRAdöndük.
S‹ZDE
Dün siz söyleyip yaz›p ben nas›l dayand›msa, bugün ve yar›n ben söyleyip yaz›p siz de öyle dayanacaks›n›z.
N N
AMAÇLARIMIZ
-Ip eki alm›fl ulaçlar›n yinelenmesi s›kl›k anlam› verir:
Düflüp düflüp bay›l›rd›.
Gidip gidip pencereden bak›yor.
K ‹ T A P
Kendi tabanlar›ndan
olan eylem türevlerinin olumsuzlar›ndan önce gelen -Ip
eki alm›fl ulaçlar, yap›ca da anlamca da olumlu kal›r:
TöreneTkat›l›p
serbestsiniz.
E L E V ‹ Z Ykat›lmamakta
ON
Onu görüp göremeyece¤imi kestiremem.
Paray› al›p almad›¤› belli de¤il.
‹NTERNET
-ArAk Ekiyle
Türemifl Ulaçlar
Eylem tabanlar›na uyuma göre -erek, -arak eki gelir.
‹nsan dünyaya a¤layarak gelir, inleyerek gider; gülerek yaflamal›d›r.
-ArAk’l› durum ulaçlar›, kurduklar› önermelerle birlikte, kendilerinden sonra
gelen eylemlerin ya da eylemsilerin ne durumda, ne zamanda yap›ld›klar›n› gösteren birer tümleyici, durum belirteci olur. Bu türlü kullan›fllarda ulaçla tümledi¤i
yüklemin zamanlar› birdir:
Koflarak gidiyor.
Ba¤›rarak konufluyor.
Gülerek anlatt›.
Baz› kullan›mlarda ulaçtaki iflte bir öncelik anlam› belirir:
Orhan odaya girerek kitaplar›n› ald› ve teyzesine u¤rayarak okula gitti.
-ArAk ulaçlar›n›n özneleri, çok kez, sonraki yüklemin de öznesi olur:
Orhan yüzerek sandala yetiflti.
Daha çok konuflma dilinde -ArAktAn biçiminde kullan›ld›¤› da olur:
Ben yolcuyum bugün. Yolun ufkunda Çaml›ca
Hâlâ görünmüyor;
Hâlâ görünmüyor diyerekten sab›rs›zd›m.
(Karnaval ve Dönüfl, Yahya Kemal Beyatl›)
-ken (iken) Ekiyle Türemifl Ulaçlar
Daha çok genifl zaman, görülen geçmifl zaman ve flimdiki zaman›n tekil üçüncü
kiflisine -ken (iken) eki getirilerek yap›l›r. -imek (irmek) ek eylemlerinden türemifl
olan iken (-ken) ulac›, eylem olmayan sözcüklere de gelir. Bu ulaç, büyük ünlü
uyumuna ayk›r›d›r; kal›n ünlülü sözcüklerden sonra da ince kal›r.
Tan yeri a¤ar›rken ç›kt› yine yolculuk...
(Han Duvarlar›, Faruk Nafiz Çaml›bel)
8. Ünite - Eylemler-II
Kafl yapay›m derken göz ç›kar›r.
(Atasözü)
...sokakta, her yerde ifllerimizi görürken, düflüncelerimizi anlat›rken, içimizi
dökerken konufltu¤umuz Türkçe, acaba bir gün bizi ifade eden bir yaz› kâinat›
olacak m›?
(Yahya Kemal Beyatl›)
Dönüyorken k›y›lar koyu bir laciverde
Sesini dinliyoruz sularda Barbaros’un.
(Kemalettin Kamu)
Alaca bir karanl›k sarmaktayken her yeri,
Atlar›m›z çözüldü, girdik handan içeri.
(Han Duvarlar›, Faruk Nafiz Çaml›bel)
-A Ekiyle Türemifl Ulaçlar
Eylem tabanlar›na -a, -e gelir, yinelenerek kullan›l›r:
Akflam› duya duya
Sular yatt› uykuya...
(Necip Faz›l K›sakürek)
Yard›mc› eylemlerle yap›lm›fl birlefliklerde yaln›z yard›mc› eylemler yinelenir:
... ziyafeti methede ede bitiremez.
(Hind, Falih R›fk› Atay)
Anlamdafl, anlamca ilgili ya da karfl›t anlaml› eylem tabanlar›ndan da ikiz
ulaçlar türer:
Gehi zir-i serde desti geh aya¤› kalktu¤unda
Düfle kalka hasta-i gam der-i lûtf-› yâre düfltü.
(fieyh Galip, XIII.)
Sa¤› solu koruya gözete ve kelimeleri ölçe tarta konufluyorlar.
(Refik Halit Karay)
-IncA Ekiyle Türemifl Ulaçlar
Eylem tabanlar›na, uyuma göre de¤iflen -IncA gelir.
Gölgeler yaklaflt›. Bir ad›m kal›nca onu k›yafetinden tan›d›lar.
(Ömer Seyfettin)
Sen gelmeyince hat›ra busen neler gelür.
(Nabi, XVII.)
‹ki gönül bir olunca samanl›k seyran olur.
(Atasözü)
Bu ulaçlar, kendisinden sonra gelen eylemin ya da eylemsinin hemen, kendisinin ard› s›ra yap›ld›¤›n›, yap›laca¤›n› gösterir; yani kurdu¤u önerme ile birlikte zaman belirteci olur:
Turgut gelince beni görsün.
165
166
Türkçe Biçim Bilgisi
-IncA yap›l› ulaçlar›n olumsuzlar›nda nedenlik anlam› sezilir:
Tanr› vermeyince er baymaz.
(Dede Korkut)
Vermeyince Mabut, neylesin Sultan Mahmut.
(Atasözü)
Sizi görmeyince pek üzüldü.
-IncA ulac›, -DIkçA ulac› yerinde de kullan›l›r:
Gemiye binmeyince (binmedikçe) navlun verilmez.
K›z, anadan görmeyince (görmedikçe) ö¤üt almaz.
(Atasözü)
Onun sa¤l›cakl› zaman›nda, coflunca (cofltukça) yüre¤inin içinden gelen bir
inançla okudu¤u:
“Can›m› canan e¤er isterse minnet can›ma
Can nedir ki an› kurban etmeyim canan›ma.”
m›sralar›n›n, iflte canlanm›fl bir örne¤i idi bu...
(Atatürk’ün Hastal›¤›, Ruflen Eflref Ünayd›n)
-(I)r -mAz Ekleriyle Türemifl Ulaçlar
Genifl zaman›n, üçüncü tekil kiflilerinin olumlu ve olumsuzlar› art arda kullan›larak yap›l›r.
Elini topuza de¤dirir de¤dirmez kap› aç›l›vermiflti.
(Peyami Safa)
Bu ulaçtan sonra “çabuk, hemen, birdenbire...” belirteçlerinden biri gelince eylemin daha çabuk yap›ld›¤› anlat›l›r:
Otobüs durur durmaz hemen atlad›k.
-AlI Ekiyle Türemifl Ulaçlar
Eylem tabanlar›na uyuma göre -AlI gelir.
Dediler o¤lun gibi hiçbir o¤ul
Yarad›lal› cihan gelmifl degül.
(Mevlit, Süleyman Çelebi)
Sen gideli onlar›n yaflad›klar› hayat de¤il, bir rüya... Yiyorlar, içiyorlar, nefes al›yorlar, yürüyorlar, düflünüyorlar; fakat hep rüyada gibi.
(Cenap fiahabettin)
Bafllad› bafllayal›, gittim gideli, geldik geleli... biçimleri de olay›n sürüp gitti¤ini anlat›r:
(Bo¤aziçi’nin) deniz kenarlar› çoktan dolmufltur; s›rtlar ise yolsuzluk, tafl›ts›zl›k
yüzünden bildik bileli bofltur.
(Refik Halit Karay)
Bu atefl, gönlüne düfltü düfleli adeta hayat›n›n esteti¤i de¤iflti.
(Yakup Kadri Karaosmano¤lu)
8. Ünite - Eylemler-II
Bu ulaçlar, kendilerinden sonra gelen yüklemlerin bafllang›c›n› belirtmek için
kullan›l›r.
-IncAyA dek (kadar) Ulac›
Eylem tabanlar›na uyuma göre de¤iflen -IncAyA dek (kadar) gelir.
Doyunca, t›ks›r›nca, patlay›ncaya kadar yiyin.
(Tevfik Fikret)
Bu ulaçlar, kendisinden sonra gelen eylemin ya da eylemsinin bitimini gösterir.
-AnA kadar (dek) Ulac›
Eylem tabanlar›na uyuma göre de¤iflen -AnA kadar (dek)gelir.
Perde aç›lana kadar...
(Yaflamak Güzel fiey Be Kardeflim, Naz›m Hikmet)
-AsIyA (kadar, dek) Ekiyle Türemifl Ulaçlar
Eylem tabanlar›na -AsIyA gelir. Eylem tabanlar›na -mAmAsIyA biçiminde de gelir.
Bu bileflik ek, yan önermeyi olumsuz k›lar.
Koyunlar› memelerinden kan gelesiye sa¤ard›.
(Aziz Nesin)
‹yi süvari, cambaz marifetleri göstermez; ama iki s›çray›fltan birinde de bir daha kalkmas›ya düflmez.
(Falih R›fk› Atay)
Öyle görünüyor ki k›z›l pençeli hortla¤› tekrar tekmelerle mezar›na göndermek ve onu iyice, bir daha s›rtlan difllerini ve kanl› pençesini göstermemesiye
gömmek laz›md›r.
(Falih R›fk› Atay)
-DIkçA Ekiyle Türemifl Ulaçlar
Eylem tabanlar›na uyuma ve benzeflmeye göre de¤iflen -D›kçA eki gelir.
Estikçe bâd-› subh periflans›n ey gönül.
(Nedim, XVIII.)
A¤lar›m hat›ra geldikçe gülüfltüklerimiz.
(Mahir, XVIII.)
Dedem koynunda yatt›kça benimsin ey güzel toprak.
(Süleyman Nazif)
Hakk›n yüzü güldükçe gülümser befleriyet.
(Tevfik Fikret)
Bir kayal›ktan dökülen, döküldükçe köpüren beyaz bir flelale...
(Aflk-› Memnu, Halit Ziya Uflakl›gil)
-DIkçA ulac›, kendisinden sonra gelen yüklemin hangi vakitlerde yap›ld›¤›n›
belirtir. Ulaç ne kadar yap›l›rsa sonraki yüklem de o kadar yinelenir, sürer; yani
167
168
Türkçe Biçim Bilgisi
ulaçla sonraki yüklem birlikte yap›l›r.Yinelenen eylem tabanlar›ndan birincisine
gelir; ikincisine süre anlaml› afl›r›l›k, abart› anlam› katar:
Sürüdeki koyunlar azald›kça azal›yordu.
(Aziz Nesin)
Olumsuzlar›nda biraz flart anlam› sezilir, sonraki önermenin yüklemi de olumsuz olur:
Biz medeniyet kavgam›z› bitirmedikçe, fiark’tan kopup ayr›lmad›kça eski gelenek ve görenek zincirlerini atmad›kça kurtulamay›z.
(Falih R›fk› Atay)
“Oldukça” sözcü¤ü türeyifl anlam›ndan, yani ulaçl›k görevinden s›yr›larak “yeterince, bir hayli” anlam›nda belirteç olmufltur:
Oldukça zengin bir adam
Oldukça bak›ml› bir bahçe...
“Gittikçe” sözcü¤ünün ulaçl›k görevinden s›yr›larak cümlesindeki eylemin zamanla art›p eksildi¤ini, yavafllay›p h›zland›¤›n› anlatan belirteç oldu¤u da görülür:
F›rt›na gittikçe art›yordu.
Her fley gittikçe ucuzlayacakm›fl...
-DIkçA yerine -DI¤IncA biçiminin kullan›ld›¤› örnekler de vard›r. -DI¤IncA yap›l› ulaçlar›n kiflilere göre çekimlendi¤i de olur. Bu yap›daki ulaçlar›n ço¤unda nicelik (miktar) anlam› bulundu¤u da gözden kaçmamal›d›r.
Ya ver bana mihnetimde takat
Ya takatim oldu¤unca mihnet.
(Fuzuli, XVI.)
Dil ise gitti kesilmez heva-y› aflk›ndan
Nasihat eyledi¤imce beter melamet olur.
(Nef’i, XVII.)
-DI¤I yap›l› ortaç, -dA ekiyle birleflince zaman ulac› olur:
Biz bakt›¤›m›zda ot bürümüfl hende¤in güneflinde ›s›nan bir tavusun renkleri
p›r›ldayarak yan›yordu.
(Hind, Falih R›fk› Atay)
- DI¤I ve -AcA¤I yap›l› ortaçlar “vakit, zaman, gün, y›l...” sözcükleriyle öbekleflince zaman ulac› olur:
Okula ilk gitti¤im gün Orhan’la tan›flm›flt›m.
Kitaplar›n›z› trene binece¤iniz zaman veririm.
-mAdAn (evvel, önce) Ekiyle Türemifl Ulaçlar
Eylem tabanlar›na olumsuzluk eki -mA ile -dAn gelir. -mAdAn önce, -mAdAn evvel biçimleri de vard›r.
Üstümüzde çay›r çemen
Bitmeden bir dem sürelim
Gözümüze kara toprak
Girmeden bir dem sürelim.
(Karacao¤lan)
169
8. Ünite - Eylemler-II
Ben gelmeden ifle bafllamay›n›z, dedi ve bir daha a¤z›n› açmadan, kimseye
bakmadan ç›k›p gitti. O, gelmeden biz ifli bitirmifltik.
—mAdAn eki, -mAksIzIn, -mAyArAk anlam›nda da kullan›l›r:
Niçin bana bakmadan cevap veriyorsunuz?
(Mavi ve Siyah, Halit Ziya Uflakl›gil)
Olumsuzluk eki olan -mA, vurguyu çekmedi¤i için vurgu kendinden önceki
hecede kal›r. -mA, ad-eylem eki ise vurgu sözcü¤ün sonunda bulunur:
Daha okumadan gözleri yoruluyormufl.
Çok okumadan gözleri yoruluyormufl.
-mAdAn önce, evvel öbekleri de bu anlamda kullan›l›r. -mAdAn ulac›, kendisinden sonra gelen yüklemin yap›lma zaman›n› ve ne durumda, nas›l yap›ld›¤›n›, yap›laca¤›n› belirtir.
-DIktAn sonra Ulac›
-mAdAn yap›l› ulac›n olumlusu ve karfl›t›d›r.
Kardeflim iyilefltikten sonra okula gelecek.
Ben gelmeden ifle bafllamay›n›z. Geldikten sonra yapar›z.
-DI¤I, -AcA¤I için (-den, -den dolay›...) Ulac›
-D›k ve -AcAk ortaçlar›n›n sonuna iyelik ekleri ve “için, -den, -den dolay›” gibi
nedenlik bildiren ilgeçler, ekler gelir. Kendisinden sonra gelen yüklemin yap›l›fl›ndaki nedeni belirtir.
Orhan, üstün baflar› gösterdi¤i için (gösterdi¤inden, gösterildi¤inden dolay›)
ödül kazand›.
Yar›n gelemeyece¤imiz için...
Gelemedi¤imden (ötürü, dolay›) üzgünüm.
-DI¤I gibi, -DI¤I kadar; -AcA¤I kadar Ulaçlar›
-D›k ve -AcAk ortaçlar›na “gibi, kadar, denli” benzetme ilgeçleri eklenince kurduklar› önermelerle birlikte sonraki yüklemin ölçümleme belirteci olurlar.
Her parti, iç meselelerde oldu¤u gibi d›fl meselelerde de kendi görüflünü savunur.
(Falih R›fk› Atay)
‹stedi¤iniz kadar alabilirsiniz.
Sevincinden bay›lacak gibi oldu.
SIRAulaçlar›
S‹ZDE inceleyiniz.
Afla¤›da Türk edebiyat›ndan al›nm›fl örnekler vard›r. Bu örneklerde geçen
Kazan, köpe¤i kovalay› Karac›k Çoban üzerine geldi.
(Dede Korkut)
Bat›l isteyü haktan ayr›ld›m
Boynuz umdum kulaktan ayr›ld›m.
(Harname, fieyhi, XV.)
3
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
S O R U
D‹KKAT
D‹KKAT
Kaza görünü gelmez, kar› (yafll›) bükülüp ölmez.
(Atasözü)
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
N N
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
170
Türkçe Biçim Bilgisi
Çekenler dest-i devrandan cefay›
Demifller görünü gelmez kazay›.
(Zati, XV-XVI.)
-mAktAnsA Ekiyle Türemifl Ulaçlar
Ad-eylemler, -dAn durum eki ald›ktan sonra “ise, -se” ek eylemiyle birleflince ulaç
görevine geçmektedir. Bu birleflmede eki kuran -mAk, -tAn, -sA parçalar›ndan her
üçü de anlamlar›ndan s›yr›lm›flt›r. Ulac›n kurdu¤u yan önerme, sonraki önermeye
ayk›r›l›¤› ye¤leme anlam› katar:
Zü¤ürt olup düflünmektense uyuz olup kafl›nmak daha hay›rl›d›r.
(Atasözü)
Bu havada soka¤a ç›kmaktansa evde kal›p aç oturmaya raz›y›m.
-mAksIzIn Ekiyle Türemifl Ulaçlar
Ad-eylemler, -sIzIn ekiyle -mAdAn yap›l› ulaç gibi olumsuzluk anlam›yla durum ulac› olur:
(Ali Süavi) durmaks›z›n ve y›lmaks›z›n hakikat bildi¤i fleyleri ö¤retmek için
ç›rp›n›p durdu.
(Falih R›fk› Atay)
-AndA Ekiyle Türemifl Ulaçlar
-I¤A vakit ya da -DIkçA, -IncA ulaçlar› yerinde kullan›lm›flt›r. Bugün de bölge a¤›zlar›nda kullan›lmaktad›r:
Karangu akflam olanda vaf vaf üren
Ac› ayran tökülende çap çap içen.
(Dede Korkut)
Bir yi¤it silkinip ata binende
Derelerde boz kurtlara ün olur.
(Köro¤lu)
-CAsInA Ekiyle Türemifl Ulaçlar
Ad soylu sözcüklere gelince cümlesinin eylemini niteleyen bir belirteç olur; duyulan geçmifl zaman, flimdiki zaman, gelecek zaman ve genifl zaman›n III. tekil kiflilerine gelerek yine belirteç görevli bir ulaç olur:
Bir arma¤an kazanm›flças›na sevindi.
A¤larcas›na yalvar›yordu.
8. Ünite - Eylemler-II
171
Özet
N
A M A Ç
1
N
A M A Ç
2
Eylem çat›lar›n› aç›klayarak geçiflli ve geçiflsiz
eylemleri saptamak
Eylemlerin nesnelerine, öznelerine göre olan
özelliklerine; bir baflka deyiflle çekimli bir eylemden oluflan yüklemin nesne ve özneye göre
gösterdi¤i durumlara çat› denir. Eylemler, nesne al›p almad›klar›na göre ikiye ayr›l›r. Öznesinin yapt›¤› ifl baflkas›na geçen; yani nesne alan
eylemler geçifllidir. Öznesinin yapt›¤› ifl baflkalar›na geçmeyen; yani nesne almayan eylemler
geçiflsizdir. Geçiflsiz eylemler, çeflitli eklerle geçiflli duruma gelebilir. Bu flekilde oluflan eylemlere oldurgan eylemler denir. Eylemlerin geçifllilik dereceleri art›r›labilir. Öznelerine göre eylemler, çat› bak›m›ndan dörde ayr›l›r:
1. Özneleri yap›c› olan eylemler etken çat›l›d›r.
2. Özneleri, yap›lan iflin etkisine u¤rayan eylemler edilgen çat›l›d›r.
3. Yap›lan iflin yapana döndü¤ünü veya bir
iflin kendi kendine yap›ld›¤›n› gösteren eylemler dönüfllü çat›l›d›r.
4. ‹fli, oluflu, k›l›fl› iki veya daha çok öznenin
birlikte ya da karfl›l›kl› yapt›¤›n›, nitelikte eflitlik
sa¤land›¤›n› gösteren eylemler ifltefl çat›l›d›r.
Dönüfllülerle ifltefl eylemlerin pek ço¤u nesne
almaz; geçiflsizdir. Bütün geçiflsizler gibi eklerle çat›lar› de¤iflir; geçiflli olur. Ancak dönüfllülük ekiyle ifltefllik eki bir gövdede birleflmez.
Ek eylemleri tan›mlayarak s›n›fland›rmak
Ad soylu bütün sözcüklerin sonlar›na gelerek
onlar›n yüklem olmalar›n› sa¤layan ve basit zamanl› eylem çekimlerinden birleflik zamanl› kipler oluflturan biçimlere ek eylem denir. Ek eylemin as›l eylemlerden farkl› olarak yaln›zca bildirme niteli¤inde olan dört kipi vard›r. Bunlar; görülen geçmifl zaman (idi / -di’li geçmifl), duyulan
geçmifl zaman (imifl / -mifl’li geçmifl), genifl zaman ve flart kipidir. Sözcüklere bitiflen ek eylemler vurguyu çekmez. Ek eylemlerin olumsuzu
“de¤il” sözcü¤ü ile yap›l›r.
N
A M A Ç
3
N
A M A Ç
4
Birleflik zamanl› eylemleri çözümlemek
Kip ekleri ve çok kez de zamanlar› çift olan eylemlere birleflik zamanl› eylemler denir. Birleflik
zamanl› eylemler, biçim bak›m›ndan, ikinci eklerine (ek eyleme) göre adland›r›l›r:
1. Hikâye biçimi
2. Rivayet biçimi
3. fiart biçimi
Ek eylemin art arda gelmesiyle oluflan biçimlere katmerli birleflik zaman denir. Hikâye ve
rivayet biçimleri art arda gelmez. Yaln›z bunlara flart biçimi eklenir. Böylece hikâyenin koflulu, rivayetin koflulu yap›lm›fl olur. Katmerli
birleflik zaman eylemleri cümlede yan önermeler kurar. Ancak ses ve anlam aç›s›ndan
cümleyi zorlaflt›rd›¤› için, özellikle yaz› dilinde, fazla kullan›lmaz. Birleflik zamanl› eylemlerde as›l eylem olumsuz, ek eylem olumlu
olabilir; as›l eylem olumlu, ek eylem olumsuz
olabilir; hem as›l eylemin hem de ek eylemin
olumsuz kullan›ld›¤› da görülür. Bu çifte olumsuzluk, anlamca olumlu olur.
Eylemsileri tan›mak
Eylemden türedikleri hâlde ad, s›fat, belirteç görevlerinde kullan›lan ve yan önerme kuran çifte
görevli sözcüklere eylemsi denir.Eylemsilerin çok
bol ve çeflitli olmas›, cümlelere genifl bir anlat›m
de¤eri ve kolayl›¤› kazand›rm›flt›r. Her eylemsi,
kurdu¤u önerme ile birlikte, çeflitli yönlerden,
temel önermenin tümleyicisi olur; böylelikle de
birkaç duyguyu, birkaç iste¤i, birkaç düflünceyi
bir cümle içinde anlatma kolayl›¤› sa¤lar. Bütün
eylemsiler, türedikleri tabanlara göre olumlu,
olumsuz durumlarda bulunur; geçiflli, geçiflsiz;
etken, edilgen, dönüfllü, ifltefl olur; yani eylemler
gibi her çat›ya girer. Eylem ve eylemsilerin görevleri birbirinden farkl›d›r:
• Eylemler, kip ve kifli ekleriyle çekimlenir. Eylemsilerde eylem çekimi yoktur. Eylemsiler,
ad çekim eklerini alarak ad gibi çekimlenir.
• Eylemler, cümle ya da temel önerme kurar.
Eylemsilerle ancak yan önermeler kurulur.
172
Türkçe Biçim Bilgisi
Görevleri ve anlamlar› bak›m›ndan eylemsiler
üçe ayr›l›r:
1. Ad-eylemler (‹sim-fiiller)
2. Ortaçlar (S›fat-eylemler)
3. Ulaçlar (Ba¤-eylemler)
Ad-eylemler: Eylemlere -mA, -mAk ve -Ifl ekleri
getirilerek türetilen ve cümlede ad gibi görev yapan sözcüklerdir.
Ortaçlar: Varl›klar› niteledikleri ya da belirttikleri için s›fat; özne, nesne, tümleç alarak yan önerme kurduklar› için de eylem gibi görev yapan
sözcüklerdir.Ortaç türeten ekler flunlard›r: -An,
-(I)r, -AcAk, -mIfl, -dIk,- AsI.
Ulaçlar: Belli eklerle eylemlerden türetilen ve
cümlede belirteç göreviyle kullan›lan sözcüklerdir. Ulaçlar, Türkçenin önemli bir özelli¤idir. Birçok dilde önermeleri ilgi ad›l› ya da ba¤laç gibi
bir sözcük ba¤larken Türkçede bu görevi ortaçlar ile ulaçlar yapar. Böylece cümleler gereksiz
fazlal›klardan s›yr›lm›fl olur.
8. Ünite - Eylemler-II
173
Kendimizi S›nayal›m
1. Afla¤›daki cümlelerin hangisinde ek eylemin görevi
di¤erlerinden farkl›d›r?
a. Alt› yafl›ma kadar bu evde oturmufltuk.
b. Köpek sald›racak gibi duruyordu.
c. Keflke sende bizimle gelseydin.
d. Ali’nin niflanl›s› bir flirketin avukat›ym›fl.
e. Yar›n bir anma töreni düzenlenecekmifl.
6. Afla¤›dakilerden hangisi birleflik zamanl› bir eylem
de¤ildir?
a. gelmeliydin
b. güldüyseniz
c. yapmayacaksa
d. sevmifltim
e. gidemeyebilirim
2. Afla¤›daki cümlelerin hangisinde eylemsi yoktur?
a. En çal›flkan arkadafl›m›zd›r Utku.
b. Çocuklar bahçede kofla kofla oynuyorlar.
c. Gülmek, en iyi ilaçt›r.
d. Herkes koflar ad›mlarla ifle gidiyor.
e. Çal›flan her zaman kazan›r.
7. Afla¤›daki cümlelerin hangisinde adlaflm›fl ortaç
vard›r?
a. Güler yüzlü insanlar› herkes sever.
b. Buras›, ç›kmaz bir sokakt›r.
c. Erken uyuyan çocuklar›n vücut dirençleri güçlüdür.
d. Dün büroya gelenleri sen tan›yor musun?
e. Esin, gelecek y›l üniversiteye gidecek.
3. Afla¤›daki cümlelerin hangisinde yüklemin öznesine
göre çat›s› farkl›d›r?
a. Evin her taraf› yenilendi.
b. Büyük bir gürültüyle kap› aç›ld›.
c. Kad›n, düflmemek için bana tutundu.
d. Kitapl›ktaki tüm kitaplar okundu.
e. Okulun bütün camlar› silindi.
Dertlerime, beni flafl›rtan yo¤un sevinçler de kar›fl›yordu
elbette. Ne var ki dertler, sevinçlerden a¤›r bas›yordu
her zaman. Çünkü kiflisel sorunlar›m bir yana, insanlar›n birbirine ac›mas›zl›¤›ndan sorumluymuflum, buna bir
çare bulmam gerekiyormufl gibi geliyordu bana.
4. Bu parçada geçen cümlelerde afla¤›dakilerden hangisi yoktur?
a. Birleflik zamanl› eylem
b. Ulaç
c. Ortaç
d. Ad-eylem
e. Ek eylem
5. Afla¤›daki cümlelerin hangisinde eylem, genifl zaman›n rivayeti ile çekimlenmifltir?
a. Sevgi ve Mehmet gelecek yaz evleneceklermifl.
b. Eskiden buralarda çok gezerdik.
c. Gizem, karnabahar k›zartmas›n› çok severmifl.
d. Geçen y›l bu zamanlar denizde yüzüyorduk.
e. Çocuklar dondurma istiyorlard›.
8. Afla¤›daki eylemlerden hangisi cümle içinde hem
geçiflli hem geçiflsiz olarak kullan›labilir?
a. okub. geçc. öld. dure. sev9. Afla¤›daki cümlelerin hangisinde geçiflsizken geçiflli
olmufl bir eylem vard›r?
a. Kad›n, bebe¤ine süt içirdi ve onu uyuttu.
b. Hasan Bey yeni bir ev yapt›rm›fl.
c. Onu karfl›mda görünce çok flafl›rd›m.
d. Beni görür görmez tan›d›.
e. Nihayet yemekler piflti.
10. Afla¤›daki cümlelerin hangisinde ek eylem alarak
yüklem olmufl bir ad-eylem vard›r?
a. Yaflananlar› unutmak mümkün de¤ildi.
b. Gidip de dönememek, dönüp de bulamamak var.
c. Yeni yap›lan fabrikan›n aç›l›fl› dün yap›ld›.
d. Dikkatli ol, bu kutudakilerin hepsi k›r›lacak eflya!
e. Tek amac› mutlu bir yuva kurmakt› oysa.
174
“
Türkçe Biçim Bilgisi
Yaflam›n ‹çinden
S›ra Sizde Yan›t Anahtar›
Ek eylem (Ek fiil)
(Alm. Verbum Substantivum, Kopula, Verbum Predikativum, Bindeglied; Fr. verbe substant›f, verbe copule,
verbe predicat›f; ‹ng. substantive verb, predidicative
verb, verb of pradication, copula, copulative verb; Osm.
cevher fiili, cevhertfiul)
Gramerlerimizde birbirinden farkl› terimlerle adland›r›lm›fl olan ek fiil, Eski Türkçedeki “er-” “olmak” yard›mc› fiilinin er->ir->i- de¤iflimi ile ekleflmifl olan biçimidir. Bugün bu fiili her ne kadar i- (imek) diye adland›r›yor isek
de fiilin tek bafl›na bir anlam› yoktur. As›l fiillerde oldu¤u
gibi yaln›z bafl›na i- biçimiyle kullan›lmaz ve yap›m ekleri ile geniflletilemez. Dolay›s›yla fiilden bir ad ya da fiil
gövdesi oluflturmas› mümkün de¤ildir. Varl›¤›n› i-di,
-imifl, i-se gibi zaman ekleriyle ortaya koyar. i- ek fiilinin dildeki görevi, ad soylu kelimeleri fiil durumuna
getirmek ve basit zamanl› kiplerden birleflik zamanl›
kipler oluflturmakt›r.
S›ra Sizde 1
Ek eylemin genifl zaman›n›n üçüncü flah›s çekimlerinde
baflka bir ek kullan›l›r. Bu ek, Eski Türkçedeki “tur-”
yard›mc› eyleminin genifl zaman çekiminden tur-ur >
dur-ur > -D›r /-DUr de¤iflimine u¤ram›fl -DIr/-DUr ve
-DIr-lAr, -DUr-lAr (< -dur-ur-lar < -tur-ur-lar) ekleridir.
Kaynak: Korkmaz, Zeynep. (2003). Türkiye Türkçesi
Grameri (fiekil Bilgisi), TDK yay›n›, Ankara, s:702-705.
S›ra Sizde 2
Bugün bir yazarla tan›flt›m.
Gelece¤e umutla bakal›m.
Yaramaz çocuk gene neler yapm›fl?
Ortaç yapan eklerle türedikleri hâlde özne, nesne, tümleç alarak bir önerme kurmayan; yani eylem anlam›ndan s›yr›larak tam ad ve s›fat gibi kullan›lan bu sözcükler ortaç de¤ildir. Bu sözcükler, ad ve s›fat türündedir.
S›ra Sizde 3
Kazan, köpe¤i kovalay› Karac›k Çoban üzerine geldi.
”
Bat›l isteyü haktan ayr›ld›m
Boynuz umdum kulaktan ayr›ld›m.
Kaza görünü gelmez, kar› (yafll›) bükülüp ölmez.
Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›
1. d
2. a
3. c
4. b
5. c
6. e
7. d
8. b
9. a
10. e
Yan›t›n›z farkl›ysa “Ek Eylemler” bölümünü
tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Eylemsiler” bölümünü tekrar
okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Dönüfllü Eylemler”
bölümünü tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Ulaçlar” bölümünü tekrar
okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Birleflik Zamanl› Eylemlerin
Rivayeti” bölümünü tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Birleflik Zamanl› Eylemler”
bölümünü tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Ortaçlar” bölümünü tekrar
okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Nesnelerine Göre Eylemler”
bölümünü tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Geçiflsiz Eylemlerin Ekle Çat›
De¤ifltirmesi” bölümünü tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Ek Eylemler” bölümünü
tekrar okuyunuz.
Çekenler dest-i devrandan cefay›
Demifller görünü gelmez kazay›.
Örneklerde görülen -I eki alm›fl ulaçlar, bugün kullan›lan -ArAk eki alm›fl ulaçlar yerine kullan›ld›¤› gibi -Ip,
-mA¤A, -mAk üzere... anlamlar›n› da verebilmekteydi.
8. Ünite - Eylemler-II
Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek
Kaynaklar
Banguo¤lu, T. (1990). Türkçenin Grameri, Ankara: Türk
Dil Kurumu Yay›nlar›: 528.
Ergin, M. (2004). Türk Dil Bilgisi, ‹stanbul: Bayrak
Yay›nlar›.
Korkmaz, Z. (2003). Türkiye Türkçesi Grameri (fiekil
Bilgisi), Ankara: Türk Dil Kurumu Yay›nlar› : 827.
175
9
TÜRKÇE B‹Ç‹M B‹LG‹S‹
Amaçlar›m›z
N
N
N
N
Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra;
Kök, gövde ve ek kavramlar›n› pekifltirebilecek,
Türkçedeki ekleri s›n›fland›rarak ad ve eylem çekim eklerini tan›yabilecek,
Yap›m eklerini çözümleyebilecek,
Soru biçimlerini aç›klayabileceksiniz.
Anahtar Kavramlar
•
•
•
•
Kök
Gövde
Ek
Ad çekim ekleri
•
•
•
•
Eylem çekim ekleri
Ad yap›m ekleri
Eylem yap›m ekleri
Soru
‹çerik Haritas›
TürkçeBiçim Bilgisi
Ekler ve Soru
Biçimleri
• KÖK, GÖVDE VE EK
• EKLER‹N ÇEfi‹TLER‹
• SORU B‹Ç‹MLER‹
Ekler ve Soru Biçimleri
KÖK, GÖVDE VE EK
N
A M A Ç
1
Kök, gövde ve ek kavramlar›n› pekifltirmek
Dilde anlam› olan, yap› ve ses bak›m›ndan anlaml› daha küçük parçalara ayr›lamayan ögelere biçim (flekil) denir. Buna göre sadece kök olan anlaml› sözcükler biçim olabilece¤i gibi köklere eklenerek onlar›n anlam›n› de¤ifltiren ya da cümledeki di¤er sözcüklerle iliflkilerini gösteren ekler de birer biçimdir.
Kök
Baflka sözcüklerden ekle ya da birleflme yoluyla türememifl, anlaml› daha küçük
parçalara bölünemeyen sözcüklere kök denir.
SIRA
a) Türkçede kök sözcüklerin ço¤u bir hecelidir: göz, yol, ak,
iç,S‹ZDE
yafl, göl, y›l, el,
tafl, saç, dil, at, et, ok, gök, gel-, git-, o, çok, ah...
b) ‹ki heceli sözcük de çoktur: çiçek, a¤aç, gövde, çirkin, deniz,
D Ü fi Ü N Ek›y›,
L ‹ M tepe, oku,
iflit-, kad›n...
c) Üç heceli sözcük daha azd›r: kelebek, araba, kar›nca, pencere, bacanak,
S O R U
kaburga, ba¤›rsak, bö¤ürtlen...
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
Yabanc› sözcüklerden Türkçe ek almam›fl ve kurallara göre birleflmemifl
da kök
D ‹ K K Aolanlar
T
say›lmal›d›r: idare, medeniyet, telgraf, istikbal, flikâyetname, eczane, otomobil...
SIRA S‹ZDE
D‹KKAT
N N
Türkçe köklerin incelenmesinden ç›kan sonuç gösteriyor ki kök sözcükler, çeflit bak›m›ndan genel olarak ikiye ayr›l›r:
• Ad kökleri: Ad soyundan olan sözcüklerin (ad, s›fat, AMAÇLARIMIZ
ad›l, belirteç...) kökleridir.
• Eylem kökleri: Eylem soyundan olan sözcüklerin kökleridir.
Ortak kök nedir, araflt›r›n›z.
Gövde
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
K ‹ T A P
SIRA S‹ZDE
SIRA S‹ZDE
1
TELEV‹ZYON
D Ü fi Ü N E L ‹ M
TELEV‹ZYON
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
‹NTERNET
S O R U
‹NTERNET
D‹KKAT
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
SIRA S‹ZDE
Bir sözcük, yap›m eki alarak türemiflse buna gövde denir: bil-ge, bil-ge-lik; kömürlük, tuz-suz...
178
Türkçe Biçim Bilgisi
Kök ve gövde terimleri
yerine taban sözcü¤ü de
kullan›l›r.
Baz› kaynaklarda, gövde için de kök terimi kullan›lmakta; bir ayr›m yapmak
gerekti¤inde birincil ve ikincil köklerden söz edilmektedir. Sözcük kök ve gövdeleri, tek bafllar›na anlamlar› veya söz dizimsel ifllevleri olan ögelerdir.
Sözcü¤ün kök mü, gövde mi oldu¤unu anlamak kolayd›r:
a) Yap›m eki almam›fl ve baflka bir sözcükle birleflmemifl sözcükler köktür.
b) Yap›m eki alm›fl ya da baflka bir sözcükle birleflmifl sözcükler gövdedir.
Bir sözcü¤ün sonundaki parçan›n (harf/hece) ek olup olmad›¤› kestirilemiyorsa flöyle bir denemeye baflvurulur:
Ek san›lan parça at›ld›ktan sonra geriye kalan bölüm;
a) Anlaml› de¤ilse, büsbütün anlams›zlafl›yorsa,
b) Bir anlam› olsa bile ba¤l› bulundu¤u san›lan sözcük soyunun anlam›yla aralar›nda bir ilgi bulunmuyorsa at›lan parça ek de¤ildir; sözcü¤ün kökündedir.
Bunlar› flu örneklerle aç›klayal›m:
a) “Deniz” sözcü¤ünün son harfini ya da her hecesini ek say›p atal›m. Geriye
kalan k›s›m büsbütün anlams›z olur. Demek ki “deniz” sözcü¤ünde ek yoktur; bütün harfler, dil bilgisine göre, sözcü¤ün kökündedir.
b) “Tepe” sözcü¤ünde /e/’yi ek say›p atal›m. Geriye “tep” kal›r. Bu sözcük,
tep- eyleminin köküdür ve anlaml›d›r; ne var ki “tepe” ile “tep” kökü aras›nda, dil bilgisince, bir anlam ba¤› bulunamaz. Bunun içindir ki tepe sözcü¤ü
tep- kökünden türemifl say›lmaz. Bu sözcükte de ek yoktur.
Ek
10 Kas›m 1939
Meydan daha dün ça¤lay›p inlerdi sesinden,
Meydanda kalan ruhum O’nun ruhuna dald›
Düflmüfl gibi bir levha genifl çerçevesinden
Ayr›ld›¤› gün yeryüzü karfl›mda boflald›...
Bir yolcu geçen y›l bu saat gurbete ç›kt›;
Yafllarla geçirdim ben o gün yolcumu erken,
Ufkumda O’nun varl›¤› sönmez bir ›fl›kt›;
Sönmez bir alev kald› hayalimde giderken.
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
SIRA S‹ZDE
(Faruk Nafiz Çaml›bel)
‹talik harflerle dizilmifl parçalardan kimileri eklendikleri sözcüklerin türlerini
de¤ifltirerek baflka anlamda sözcükler türetmeye yaram›flt›r: yol-cu, geç-en, var-l›k,
sön-mez, ça¤-la-y›p,
D Ü fi Ü N E L ‹ M in-le... Geriye kalanlar, sözcüklerin cümlelerdeki görevlerini
belirtmektedir.
Sözcük türetmeye
ya da sözcüklerin görevlerini belirtmeye yarayan parçalara
S O R U
ek denir.
D ‹ K Ksözcü¤ün
AT
Türkçede ekler,
sadece sonuna gelir; yani son ektir.
EKLER‹N
SIRA ÇEfi‹TLER‹
S‹ZDE
N
N N
AM AÇ
2
Türkçedeki ekleri s›n›fland›rarak ad ve eylem çekim eklerini taAMAÇLARIMIZ
n›mak
Ekler, görevleri bak›m›ndan ikiye ayr›l›r:
K ‹ ekleri
T A P
• Çekim
• Yap›m ekleri
TELEV‹ZYON
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
‹NTERNET
S O R U
S O R U
D‹KKAT
D‹KKAT
9. Ünite - Ekler ve Soru Biçimleri
SIRA S‹ZDE
N N
Yap›m ekiyle çekim eki ayn› de¤ildir.Yap›m eki, sözcü¤ün anlam›n›, biçimini,
bazen de türünü de¤ifltirir. Çekim eki, sözcü¤ün anlam›n›, biçimini,
türünü de¤iflAMAÇLARIMIZ
tirmez; cümledeki görevini belirtir.
K ‹ T A P(Ankara: Tek
Ekler konusu ile ilgili daha genifl bilgiyi, Tahir Nejat Gencan’›n D‹LB‹LG‹S‹
A¤aç Eylül Yay›nc›l›k, 2007) adl› kitab›nda bulabilirsiniz.
Çekim Ekleri
179
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
TELEV‹ZYON
Selleri, sayyaleleri durdurursunuz; fakat benim milletimden akseden bu ah ü eninimi, vatan›mdan gelen bu gözyafllar›m› durduramaz, dindiremezsiniz.
(Abdülhak Hâmit Tarhan)
‹NTERNET
‹NTERNET
Yukar›daki cümlede italik harflerle dizilmifl parçalar çekim ekidir:
• -lAr, sözcüklere ço¤ulluk anlam› katmaktad›r.
• -(y)I durum eki, sözcüklerin nesne görevinde olduklar›n› belirtmektedir: selleri, sayyaleleri, eninimi, gözyafllar›m›.
• -DAn durum eki, sözcükleri tümleç yapm›flt›r.
• Yafllar›m› sözcü¤ündeki -›m, tümlenen (iyelik) ekidir.
• -im, benim sözcü¤ünde tümleyen ekidir.
• -siniz parças›, eylemlere ço¤ul ikinci kifli anlam› katmaktad›r.
Çekim ekleri; sözcü¤ün anlam›n›, biçimini, türünü de¤ifltirmez; cümledeki görevini belirtir.
Ad çekim ekleri ve eylem çekim ekleri olmak üzere ikiye ayr›labilir.
Ad Çekim Ekleri
Tüm ad tabanlar›na gelebilen ad çekim ekleri flunlard›r:
• Ad durum ekleri: Belirtme durumu eki -(y)I, yönelme durumu eki -(y)A, bulunma durumu eki -DA, ayr›lma durumu eki -DAn (Daha genifl bilgi için
2.Ünite Adlar’a bak›n›z.)
• Ço¤ul eki: -lAr (Daha genifl bilgi için 2.Ünite Adlar’a bak›n›z.)
• ‹lgi eki (ad›l›) : -ki (Daha genifl bilgi için 5.Ünite Ad›llar’a bak›n›z.)
• ‹yelik ekleri (ad›llar›): -(I)m, -(I)n, (s)I; -(I)mIz, -(I)nIz, -lArI (Daha genifl
bilgi için 5.Ünite Ad›llar’a bak›n›z.)
• Tamlama ekleri (Daha genifl bilgi için 2.Ünite Adlar’a bak›n›z.)
• Ek eylem: idi, imifl, ise,-DIr (Daha genifl bilgi için 8.Ünite Eylemler -II’ye
bak›n›z.)
SIRA S‹ZDEBu görüflleri
Ad durum ekleri ile ilgili farkl› kaynaklarda de¤iflik görüfller yer almaktad›r.
araflt›r›n›z.
Eylem Çekim Ekleri
Tüm
•
•
•
•
2
D Ü fi Ü N E L ‹ M
D Ü fi Ü N E L ‹ M
eylem tabanlar›na gelebilen eylem çekim ekleri flunlard›r:
S O R U
Kip ekleri (Daha genifl bilgi için 7.Ünite Eylemler-I’e bak›n›z.)
Kifli ekleri (Daha genifl bilgi için 7.Ünite Eylemler-I’e bak›n›z.)
D ‹ K K A T bak›n›z.)
Olumsuzluk eki: -mA (Daha genifl bilgi için 7.Ünite Eylemler-I’e
Ek eylem: idi, imifl, ise,-DIr (Daha genifl bilgi için 8.Ünite Eylemler-II’ye
bak›n›z.)
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
SIRA S‹ZDE
N N
S O R U
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
180
Türkçe Biçim Bilgisi
Yap›m Ekleri
N
AM AÇ
3
Yap›m eklerini saptamak
Ekler de¤ifltikçe sözcüklerin anlam ve tür bak›m›ndan nas›l de¤iflti¤ini görelim:
göz: Bir varl›¤›n ad›d›r, kök sözcüktür.
Ad
gözlü: Gözü var olan (yarat›k).
S›fat
gözcü: Gözü sa¤altan; gözleyen, gözetleyen (kimse).
S›fat
gözcülük: Gözcünün ifli.
Ad
gözlük: Göze tak›lan nesne.
Ad
gözlükçü: Gözlük yapan, gözlük satan (kimse).
S›fat
gözlükçülük: Gözlükçünün zanaat›.
Ad
gözle-, gözetle- : Birini veya bir fleyi bakarak takip etmek
Eylem
gözlem: Müflahede.
Ad
Bu örnekler ço¤alt›labilir. Bu sözcüklerin hepsi “göz” kökünden türemifltir, ayn› soydand›r. Hepsinde ana anlam; yani “kök anlam›” ayn› olmakla birlikte ekler
de¤ifltikçe hem anlam hem de, çok kez, tür de¤ifliyor. Ayr›ca sözcü¤ün biçimi de
de¤iflerek türemifl sözcük; yani gövde oluyor.
Yap›m ekleri; sözcü¤ün anlam›n›, biçimini, bazen de türünü de¤ifltiren eklerdir.
Türkçe; yeni sözcük türetimini, büyük ölçüde, sözcük tabanlar›na yap›m eklerinin
getirilmesiyle sa¤layan eklemeli dillerin tipik bir örne¤idir. Bu nedenle Türkçede
oldukça çok yap›m eki vard›r. Bu yap›m eklerinin hepsi incelenecek oldu¤unda
kapsaml› bir kitap ortaya ç›kar. Bu kitapta en ifllek oldu¤u düflünülen yap›m ekleri incelenecektir.
Türkçedeki yap›m eklerini dört grupta incelemek mümkündür:
• Addan ad yap›m ekleri
• Eylemden ad yap›m ekleri
• Addan eylem yap›m ekleri
• Eylemden eylem yap›m ekleri
Addan Ad Yap›m Ekleri
-ca
1. Türkçe, Farsça, ‹ngilizce, Arapça, Almanca, Çince, Uygurca...
2. S›n›fça yar›flma düzenlemek, evce yazl›¤a gitmek, taburca yar›fl› kazanmak...
3. Yi¤itçe, dostça, askerce, insanca, kardeflçe, kahramanca, arslanca, gizlice,
güzelce, k›saca, do¤ruca, çocukça, erkekçe...
4. Bence, sizce, onlarca, Yunanl›larca, ‹ngilizlerce...
Böylece, flöylece, öylece, baflkaca...
5. a) Yüzlerce çiçek, on binlerce lira, milyonlarca insan...
b) Haftalarca arad›m. Ömrü boyunca bugünü bekledi...
Bir gül, dal›nda durdu¤u müddetçe tazedir.
(Faruk Nafiz Çaml›bel)
6. Kesmece, flafl›rtmaca, bilmece, silmece, bulmaca, aldatmaca, bo¤maca...
7. Gönlünce, a¤›rl›¤›nca, ard›nca, de¤erince, gere¤ince...
8. Kaynarca, ›l›ca, kapl›ca, kokarca, Derince, Yenice, Küplüce, Tafll›ca, karaca, Çaml›ca, Sütlüce, Kanl›ca, Düzce, Çatalca, Yar›mca...
9. Ünite - Ekler ve Soru Biçimleri
Anlam özellikleri
1. -ca ulus adlar›n›n sonlar›na gelmifltir, o ulusun dili anlam›nda adlar türetmifltir:
Yavuz Sultan Selim Farsça fliirler yazard›. Turgut, ‹ngilizceyi ana dili gibi konuflur; Almancas› pek iyi de¤ildir.
2. Topluluk adlar›na ya da topluluk kapsayan yer adlar›na -ca eki bütünlük
anlam›n› katar:
s›n›fça = s›n›fta bulunan arkadafllar...
3. -ca, niteleme s›fatlar›yla s›fat gibi kullan›lan sözcüklere gelmifltir. Onlar› biçim, tarz (-e yak›fl›r biçimde, tarzda) anlaml› s›fatlar yapm›flt›r:
Tenkitleri ve itirazlar› partizanca bir görüflle de¤il, vatandaflça bir görüflle karfl›lamak...
(Falih R›fk› Atay)
‹nsanca yaflay›fl, askerce selam, kardeflçe sevgi, kahramanca...
Bu sözcükler biçim, tarz, “-e yak›fl›r” anlamlar›yla eylemleri tümleyen birer durum belirteci de olur: Yi¤itçe at›ld›, dostça karfl›lad›. Askerce yürüyor. Gizlice söylemifl, iyice dinlemifl. Güzelce anlad›m...
-ca eki, s›fatlara küçültme anlam› da katar: Güzelce bir ev, gürbüzce bir çocuk, geniflçe bir oda...
4. numaradaki örnekler; kifli ad›llar›ndan ve ço¤ul eki alm›fl adlardan türemifltir. Hepsi de “-e göre” anlam›nda durum belirtecidir:
Bu evin bence en güzel odas› fludur, sizce hangisi?
Almanlarca bu iflin çözümü baflka türlüdür. Onlarca her fley bitmifltir...
Tarz anlaml› gösterme sözcüklerine gelmifl, “o biçimde” anlaml› durum belirteci yapm›flt›r:
Uykusu gelip gelip gözlerine as›l›yordu. Bir ara dald›¤›n›, bafl›n›n gö¤süne düfltü¤ünü, bir süre öylece kat›l›p kald›¤›n› fark etti.
(T›rpan, Fakir Baykurt)
5. -ca eki, ço¤ullanm›fl say›lara nicelikte abart› anlam› katar. Zaman anlaml›
sözcükleri de belirteç yapar:
Y›llarca uzaklarda yaflarken,
‹stanbul’u hicranla tahayyül, beni yordu.
(Yahya Kemal Beyatl›)
6. -ma ekiyle eylemden türemifl adlara gelmifltir.
7. ‹yelik eki alm›fl ad soylu sözcüklere gelmifltir. Hepsi de eylem belirtecidir.
Gönlümce, gönlünce, gönlümüzce örneklerinde “göre” anlam› vard›r. Ard›nca, “ard› s›ra” demektir.
8. örneklerde de -ca, s›fatlar›n sonuna gelmifltir, hepsi de birer somut ad olmufltur. Bunlar›n içinde özel ad olanlar çoktur: Kanl›ca, Yenice, Derince,
Yar›mca,Tafll›ca...
‹fllekli¤i
-ca, ifllek bir ektir. Ünlü ve ünsüz uyumlar›na göre -ca, -ce, -ça, -çe olur.
-cak
Eklendi¤i sözcüklerle iyice kaynaflarak kal›plaflt›¤› için ifllekli¤ini yitirmifltir. Bununla birlikte -cak’l› s›fatlarda da iliflkinlik, özgülük and›ran anlamlar vard›r:
gerçek: (asl›: görçek) hakiki, zahir.
s›cak: (asl›: ›s› + çak).
181
182
Türkçe Biçim Bilgisi
oyuncak: Oyuna özgü nesne.
sal›ncak: Sallanmaya özgü nesne.
ailecek, evcek, Kuyucak (yer ad›)...
1.
2.
3.
4.
5.
6.
-c›
Demirci Ali, Kap›c› Hasan, Tuzcu Bekir, sütçü, sobac›, camc›...
Tarihçi, dilci, kimyac›, edebiyatç›, e¤itimci...
Cumhuriyetçi, milliyetçi, halkç›, Türkçü, ülkücü...
fiakac›, alayc›, kavgac›, inatç›, yalanc›, ezberci, gerici...
Davac›, flikâyetçi, neci?...
Cebeci, Bostanc›, Demirci...
Anlam özellikleri
-c› ekiyle türemifl sözcükler, küçük anlam farklar›yla çok çeflitlenir. Bafll›calar›n› numara s›ralar›na göre inceleyelim:
1. örnekler; iflleyen, al›p satan; yani geçim arac› yapan anlam›nda s›fatt›r.
2. örnekler; o bilimle u¤raflan, onu meslek edinen anlam›nda s›fatt›r.
3. örneklerde seven, yanl›s› olan anlam› vard›r.
4. örneklerde huy, al›flkanl›k anlam› vard›r.
5. Davac› (dava eden), flikâyetçi (flikâyet eden) demektir. Sen necisin? (Ne ifl
yapars›n?)...
6. örneklerde -c›, eklendi¤i sözcüklerle kaynaflarak yer ad› yapm›flt›r.
‹fllekli¤i
-c›, ifllek bir ektir. Ünlü ve ünsüz uyumlar›na göre -c›, -ci, -cu, -cü; ç›, -çi, -çu,
-çü olur.
-c›l
bal›kç›l: Bal›k avlayan, bal›kla geçinen kufl.
tavflanc›l: Tavflan avlayan, tavflanla geçinen kufl.
evcil: Eve al›flm›fl, ehli.
adamc›l: ‹nsana al›flm›fl.
insanc›l: ‹nsan seven.
k›rç›l, akç›l, gökçül: Üçü de köklerinin anlatt›¤› rengi and›ran, ona çalan anlam›nda s›fatt›r.
ölümcül: Ölüme yaklaflm›fl, ölmek üzere.
Anlam özellikleri
-c›l eki;
• Adlara al›flkanl›k, düflkünlük, yak›nl›k,
• S›fatlara and›rma, çalma anlam› katar.
Bu ekle türetilmifl yeni sözcüklerden baz›lar› flunlard›r:
Bencil, bencilli¤e düflkün anlam›ndad›r. Öncül sözcü¤ü bir felsefe terimi olmufltur. Nemcil, nemden ve nemli yerden hofllanan (bitki) anlam›ndad›r. Sesçil,
sesleri temel sayan, sesleri oldu¤u gibi gösteren, fonetik demektir.
‹fllekli¤i
-c›l, çok ifllek olmayan bir ektir. Ünlü ve ünsüz uyumlar›na göre -c›l, -cil, -cul,
-cül; ç›l, -çil, -çul, -çül olur.
-dafl
Vatan-dafl , meslektafl, dindafl, yoldafl, arkadafl...
9. Ünite - Ekler ve Soru Biçimleri
Anlam özellikleri
-dafl ekiyle türemifl adlarda ortakl›k, eflitlik ve birlik anlam› vard›r:
vatandafl, yurttafl: Bir vatandan, bir yurttan olanlar.
arkadafl: Birbirine arka, birbirine yard›mc› olan.
yoldafl: Yolda birlikte yürüyenler.
adafl (asl›: addafl): Adlar› ayn›.
kardefl, kardafl (asl› kar›ndafl): Yak›n yüzy›llara dek yaz› dilinde kar›ndafl olarak kullan›lm›flt›r. Bugün ‹stanbul a¤z›nda kardefl, Anadolu’da kardaflt›r.
‹fllekli¤i
-dafl, az ifllek bir ekti. Eskiden türemifl sözcükler çok de¤ildir; son y›llarda -dafl
ekiyle bir hayli sözcük türetilmifl ve ek ifllekleflmifltir. Ünlü ve ünsüz uyumlar›na
göre ekin -dafl, -defl; -tafl, -tefl biçimleri vard›r.
ça¤dafl: Bir tarih devrinde yaflam›fl olanlar.
özdefllik: Hem matematikte hem felsefede bir terim.
özdefl: Her türlü nitelikte birbirine eflit olan.
anlamdafl, sestefl..
Ziraat›m›z›n himayesi laz›m oldu¤u fikrinde hükümetle oydafl›z.
(Falih R›fk› Atay)
-l›
1. Bilgili adam, tatl› dil, tozlu sokak, süslü ev...
2. K›rm›z›l› elbise, yeflilli kumafl, all› morlu basmalar...
3. Ankaral›, Asyal›, köylü, liseli, adal›, Avrupal›, da¤l›...
4. Demirsporlu, Befliktafll›, Galatasarayl›, ‹stanbulsporlu...
5. Osmanl›, Akkoyunlu, Karakoyunlu, ‹lhanl›lar, Selçuklular...
6. Oral›, bural›, flural›, nereli, senli benli...
7. Geceli gündüzlü, anal› babal›, sa¤l› sollu, altl› üstlü, inceli kal›nl›, belli bafll›...
8. Denizli, Polatl›, fiiflli, Turgutlu, Sungurlu, F›nd›kl›...
Örnekler daha da çeflitlendirilebilir. Yukar›dakilerin incelenmesi, geriye kalanlar›n çözümlenmesini kolaylaflt›r›r.
Anlam özellikleri
1. ve 2. örneklerdeki -l›, sonuna geldi¤i adlardan “olan, bulunan” anlam›nda
s›fatlar yapm›flt›r: dalgal› deniz, paral› kimse, flekerli süt, çiçekli a¤aç, k›rm›z›l› kumafl, kal›nl› inceli sesler...
3. örnekte -l› eki, yer adlar›n›n sonuna gelerek “oral›” anlam› vermifltir: Ba¤datl› Ruhi, Köprülü Mehmet Pafla, Bayburtlu Zihni, flehirli, köylü...
4. örnekte “oraya ba¤l›, oradan, o dernekten olan” anlam›n› katm›flt›r: Vefal›lar, Sar›-siyahl›lar, Karfl›yakal›lar, K›rm›z›-beyazl›lar...
5. örnekte, boy adlar›na gelerek “o soydan, o devletten olan” anlam›nda adlar türetmifltir: Karahanl›lar, ‹lhanl›lar devri , Selçuklular, Osmanl› ‹mparatorlu¤u...
6. örnekte yer anlaml› ad›llara “iliflkinlik” anlam› katm›flt›r. Senli benli de ise
“çok samimi” anlam› vard›r.
7. örnekte anlamca ilgili çift sözcüklere gelerek ikizlemifl, ikisinin de varl›¤›n›
belirtmifltir.
8. örnekte yer ad› yapm›flt›r: Polatl› ilçesi, So¤anl› meflesi, Denizli ili, Tavflanl› ilçesi, Cihanbeyli...
183
184
Türkçe Biçim Bilgisi
‹fllekli¤i
-l›, çok ifllek bir ektir. Ünlü uyumlar›na göre -l›, -li, -lu, -lü biçimleri vard›r.
-l›k
1. Kömürlük, çiçeklik, fidanl›k, elbiselik, yazl›k, kiral›k, a¤açl›k, zeytinlik,
çimenlik, kitapl›k, gözlük , kulakl›k, a¤›zl›k, dizlik...
2. Gençlik, do¤ruluk, birlik, ikincilik, yüzlük (paketler), ellilik (bir adam), binlik, sütçülük, yüzbafl›l›k, ö¤retmenlik, iflçilik, dalg›nl›k, yetmifllik, güzellik,
çocukluk, durgunluk, insanl›k , Türklük, ‹slaml›k...
3. Benlik, hiçlik, öylelik...
Türk dilinin, kendi benli¤ine, asl›ndaki güzellik ve zenginli¤ine kavuflmas› için,
bütün devlet teflkilat›m›z›n dikkatli, alakal› olmas›n› isteriz.
(Atatürk)
Anlam özellikleri
1. örnekler;
• Yer ad›d›r:
kömürlük, odunluk, samanl›k: Kömür, odun, saman konan yer.
çiçeklik, flekerlik, tuzluk: Çiçek, fleker, tuz konan kap.
fidelik, fidanl›k, çay›rl›k: Fide, fidan, çay›r yetifltirilen yer.
• Araç gereç, alet ad›d›r: gözlük, a¤›zl›k, kulakl›k, parmakl›k, bafll›k (bafla
konan, bafla giyilen nesne), kolluk, gö¤üslük, dizlik...
• Soyut adlard›r: annelik, babal›k, kardefllik, arkadafll›k, ö¤retmenlik...
• Ad kökünden -l›k ekiyle pek çok da s›fat türemifltir: elbiselik (kumafl), yazl›k (elbise), kiral›k (ev)...
• Zaman adlar›ndan da s›fatlar türemifltir: ayl›k, y›ll›k, saatlik, yüzy›ll›k, bayraml›k, k›fll›k...
• Ulus adlar›n›n sonuna gelince “ulusal benlik” anlam›nda soyut ad olur:
Osmanl› ‹mparatorlu¤u’ndan en son Türkler’dir ki kendilerine Türk dediler. Fakat hiçbir zaman ne Boflna¤›n Boflnakl›¤›n› ne Arnavudun Arnavutlu¤unu
ne Arab›n Arapl›¤›n› inkâr ettiler. Acaba Türklük, Arapl›¤›n ilerlemesine mi
engel oldu?
(Falih R›fk› Atay)
2. örnekler s›fatlardan türemifltir:
• Ço¤u soyut add›r: gençlik, do¤ruluk, ikincilik, güzellik, iyilik, dostluk, düflmanl›k, çal›flkanl›k, tembellik, terbiyesizlik, paras›zl›k, baflkal›k, insanl›k,
Türklük, Müslümanl›k ...
Ayr›l›k istemedi; birlik kurdu. Eskilikler, gerilikler, istemedi; yenilikler, ilerilikler kurdu.
(Atatürk’ü Özleyifl, Ruflen Eflref Ünayd›n)
• S›fatlardan -l›k ekiyle türemifl meslek adlar› da çoktur: sütçülük, yüzbafl›l›k,
memurluk, doktorluk, diflçilik, çavuflluk, çobanl›k, askerlik, muhtarl›k...
Meslek adlar›n›n ço¤u -c› ekiyle türemifl s›fatlardan olur: sütçülük, gazetecilik,
iflçilik, diflçilik, bal›kç›l›k, sebzecilik...
• ‹ki anlama gelenler de vard›r:
ö¤retmenlik: Soyut ad anlam›ndad›r, ö¤retmende bulunan yetenek, uzmanl›k.
ö¤retmenlik: Ö¤retmen mesle¤i.
K›rk y›l ö¤retmenlik yapt›.
Ö¤retmenlik kutsal bir meslektir.
9. Ünite - Ekler ve Soru Biçimleri
• Say› s›fatlar›na -l›k eki gelince nicelik anlaml› niteleme s›fat› olur: yetmifllik
ihtiyar...
Bu s›fatlar daha çok adlafl›r: yüzlük, befl yüzlük, yirmi befllik, onluk, binlik...
3. örnekler ad›llardan, belirteçten türemifl soyut adlard›r: benlik, hiçlik, öylelik,
böylelik...
‹fllekli¤i
-l›k eki çok ifllektir. Ünlü uyumlar›na göre de¤iflerek -l›k, -lik, -luk, -lük olur.
-s›z
Edebiyats›z millet dilsiz insan kabilinden olur.
(Nam›k Kemal)
Bilgisiz adam, tats›z flerbet, tozsuz yol, üzüntüsüz insan...
Anlam özellikleri
• “Varl›k, çokluk” bildiren -l› ekinin olumsuzudur: tats›z (tad› yok, tad› az) kavun, paras›z (paras› yok, para al›nmayan) okul, duygusuz (duygusu yok,
duygusu k›t) kimse...
• Pek az da olsa “ile” ilgecinin olumsuzu bu ekle olur:
Kalemle yazd›lar.
Seninle gidecek.
Arkadafllarla yola ç›k›n›z...
Kalemsiz yaz›lmaz.
Sensiz gidecek.
Arkadafls›z yola ç›kmay›n›z...
Nereli oldu¤unu bildiren -l› ekinin olumsuzu yoktur. Onun için Ankaral›, Taflkentli, Romal›, Asyal›... sözcüklerinin -s›z ekli karfl›tlar› kullan›lmaz.
‹fllekli¤i
-s›z eki çok ifllektir. Ünlüler uyumlar›na göre de¤iflerek -s›z, -siz, -s›z, -süz olur.
Yukar›da verilenler d›fl›nda addan ad yapan baflka ekler de vard›r: -(›)ms›,
-(›)mt›rak, -(›)nc›, -(fl)ar... (Daha genifl bilgi için 3.Ünite S›fatlar’a bak›n›z.)
Eylemden Ad Yap›m Ekleri
1.
2.
3.
4.
-(a)k
Durak, konak, yatak, otlak, kaynak, kavflak (kavufl-ak)...
Elek, ölçek, tarak, kürek, kapak...
Saçak, döflek, adak, yalak, istek, dilek...
Korkak, ürkek, dönek, kaçak, aksak, k›vrak, sulak, difllek, yuvarlak, toparlak, uzak, batak, titrek, atak (genç)...
Anlam özellikleri
1. örnekler yer ad›d›r.
2. örnekler araç gereç, alet ad›d›r.
3. örnekler bu iki anlamdan kaym›fl somut ve soyut adlard›r.
4. örneklerde pek çok s›fat türemifltir.
Son y›llarda bu ekle türemifl sözcükler artm›flt›r. Bunlardan bir k›sm› yeniden
kullan›lmaya bafllanan unutulmufl sözcüklerdir: erek, kayak, sapak... Yeniden türetilenler de vard›r: uçak, ç›kak, yutak, bellek, tap›nak...
‹fllekli¤i
-(a)k ifllek bir ektir. Ünlü ile biten sözcüklere eklenince /a/ düfler, ince hecelerden sonra -ek olur.
185
186
Türkçe Biçim Bilgisi
-gan
1. çekingen, sokulgan, çal›flkan, unutkan, al›ngan, at›lgan, konuflkan, somurtkan, yap›flkan, dövüflken, övüngen, k›r›lgan, ergen, s›k›lgan, üflengen,
kaygan...
2. ›s›rgan, sergen...
Anlam özellikleri
1. örneklerin hepsi s›fatt›r.
2. örnekler add›r.
-gan ekiyle türemifl yeni sözcükler, bu ekin daha ifllek olaca¤›n› göstermektedir: sald›rgan, iletken, sürüngen, de¤iflken, devingen, etken, edilgen...
‹fllekli¤i
-gan eki ifllektir. Ünlü ve ünsüz uyumlar›na göre de¤iflerek -gan, -gen; -kan,
-ken olur.
-g›
1. silgi, çalg›, burgu, sürgü, karg›, atk›...
2. sayg›, sevgi, duygu, bilgi, görgü, sezgi, ilgi, kurgu...
3. biçki, vergi, çizgi, örgü, sergi, ezgi, büzgü...
Anlam özellikleri
1. örneklerin hepsi de araç gereç, alet ad›d›r.
2. örnekler soyut add›r ve ço¤u duygular›m›z›n ad›d›r.
3. örnekler yukar›daki anlam özellikleriyle ilgisi olmayan adlard›r. Çeflitli anlamdad›rlar.
Bu ekle türetilmifl yeni sözcüklerimiz az de¤ildir: vurgu, yetki, etki, bitki, tutku, alg›, bulgu, olgu, dergi, katk›, dizgi...
‹fllekli¤i
-g› eki ifllektir. Ünlü ve ünsüz uyumlar›na göre de¤iflerek sekiz biçime girer:
-g›, -gi, -gu, -gü; -k›, -ki, -ku, -kü.
-g›n
Gergin, yorgun, süzgün, üzgün, tutkun, vurgun, düzgün, yayg›n, bayg›n,
seçkin, bezgin, k›zg›n, bitkin, coflkun, taflk›n, dalg›n, uygun, piflkin, solgun,
düflkün, olgun, küskün, durgun, azg›n, dolgun, yatk›n, yetiflkin, flaflk›n, fliflkin,
gezgin, geçkin, aflk›n, dizgin, yang›n, bask›n, soygun, sürgün, vurgun; etkin,
belirgin, iliflkin...
Anlam özellikleri
Bu ek, genellikle s›fat gibi kullan›lan ad soylu sözcükler türetir.
‹fllekli¤i
-g›n eki ifllektir. Ünlü ve ünsüz uyumlar›na göre -g›n, -gin, -gun, -gün; -k›n,
-kin, -kun, -kün olur.
-›
1. Dizi, yap›, çat›, sürü, yaz›, ölçü, korku, bat›, do¤u, dolu, koflu, say›,
tart›, örtü...
2. Ölü, ayr›, s›k›, flafl›, duru, götürü...
9. Ünite - Ekler ve Soru Biçimleri
Anlam özellikleri
1. örneklerde çeflitli anlamlarda soyut ve somut adlar yapm›flt›r.
2. örneklerde s›fat türetmifltir.
-› ekiyle son y›llarda epeyce sözcük türemifltir: aç›, art›, kaz›, gezi, çarp›, baflar›, güldürü, gösteri, sald›r›, duyu, an›, veri, duyuru, bildiri, elefltiri...
‹fllekli¤i
-› ifllek bir ektir. Ünlü uyumlar›na göre de¤iflerek -›, -i, -u, -ü olur.
-›c›
1. Kesici alet, besleyici g›da, y›rt›c› kufl, koflucu, yüzücü gençler; yalanc› insanlar, düflündürücü konular, y›k›c›, bölücü ak›mlar...
2. Dinleyici , sat›c›, al›c›...
Anlam özellikleri
1. -›c› sonuna geldi¤i eylem kök ve gövdelerini “yapmaya, k›lmaya yarayan;
huy edinen, ustal›kla yapan...” anlamlar›nda s›fatlar yapm›flt›r.
Dolafl da y›rt›c› arslan kesil behey miskin!
Niçin yat›p kötürüm tilki olmak istersin?
(Mehmet Akif Ersoy)
Orman kal›nt›lar› içinde Edremit’e do¤ru bak›nca... eski deyimiyle “flahane” bir
görünüfl, ezici de¤il göz al›c› ve gönül çekici...
(Falih R›fk› Atay)
Atatürk devrimleri, Türk toplulu¤unu gerilikten, soysuzlaflt›r›c› ve bat›r›c› gelenek ve göreneklerden kurtarmak, onu Bat› topluluklar› içine kat›c› yeni bir yaflay›fl düzeni kurmak içindir...
(Falih R›fk› Atay)
2. örnekler adlaflm›fl s›fatt›r.
‹fllekli¤i
-›c› çok ifllek bir ektir. Ünlü uyumlar›na göre -›c›,-ici, -ucu, -ücü olur.
-(›)k
1. kesik, k›r›k, y›rt›k, aç›k, saç›k, çarp›k, bozuk, bas›k, sökük, yar›k, çözük, çat›k, tutuk, k›s›k, k›vr›k, s›yr›k, yoluk, süzük, dökük, silik, oyuk, bo¤uk, yumuk, ezik, as›k, donuk, devrik, kavruk, savruk, ayr›k...
2. Bitiflik, yan›k, soluk, uçuk, art›k, kopuk, kabar›k, donuk, sönük, bulan›k, al›fl›k, yap›fl›k, t›kan›k, gücenik, kar›fl›k, fl›mar›k, y›l›fl›k, çürük, so¤uk, sark›k,
yat›k, düflük, kalk›k, inik, çaprafl›k, bulafl›k, dolafl›k, s›rnafl›k, burufluk, yitik,
çökük, iliflik, uyan›k, da¤›n›k, karmafl›k...
3. Bölük, buyruk, kat›k, öksürük, aks›r›k, h›çk›r›k, üfürük, soluk, konuk (misafir) , gedik, kaz›k, tan›k, delik, yay›k, sar›k, uçuk, sarmafl›k...
Anlam özellikleri
-(›)k eki, eylemlerden genellikle s›fat olarak kullan›lan ad soylu sözcükler türetir. 3. örnekteki sözcükler ise add›r.
‹fllekli¤i
-(›)k ifllektir. Ünlü uyumlar›na göre de¤iflerek -›k, -ik, -uk, -ük olur.
187
188
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
Türkçe Biçim Bilgisi
-(›)l›
1. Dikili a¤aç, say›l› para, kapal› kap›, dayal› döfleli oda, tak›l›, sanl›, as›l›, gömülü, kurulu, y›¤›l›, örtülü...
2. Az›l›, korkulu, kokulu...
AnlamSIRA
özellikleri
S‹ZDE
-(›)l› eki, eylemlerden genellikle s›fat olarak kullan›lan ad soylu sözcükler türetir.
D Ü fi Ü N E L ‹ M
‹fllekli¤i
-(›)l› ifllektir. Ünlü uyumlar›na göre de¤iflir; -(›)l›, -(i)li, -(u)lu, -(ü)lü olur. EyS O R U
lem ünlü ile bitiyorsa ekin bafl›ndaki /›/ düfler.
K K A T birkaç sözcükten -l› ekiyle türemifl s›fatlarla -(›)l› ekiyle türemifller
Dar ünlülerleD ‹biten
birbirlerine benzemektedir:
sar›-l›: Sar›SIRA
renkli
basma (-li ile türemifltir.).
S‹ZDE
sar-›l›: Sar›lm›fl nesne (-(›)l› ile türemifltir.).
yaz›-l›: Yaz›s› bulunan.
AMAÇLARIMIZ
yaz-›l›: Yaz›lm›fl.
örtü-lü: Örtüsü bulunan.
ört-ülü: Örtülmüfl.
‹ T A Panlamlar›na bak›larak ay›rt edilir.
Bunlar, sözKiçindeki
N N
-(›)m
1. ‹çim,
T E Lpiflirim,
E V ‹ Z Y O Nkesim, at›m, yudum, tutam, dilim...
2. K›vr›m, büklüm, kald›r›m, tak›m, giyim, kuflam, biçim, tutum, çal›m, uçurum, do¤um, ölüm, sevim, seçim, geçim, koflum, dü¤üm, y›ld›r›m...
3. Sa¤lam, ba¤lam, yayl›m (atefl)...
‹NTERNET
Anlam özelli¤i
1. örneklerde nicelik (miktar) anlam› vard›r:
içim: Bir defada içilecek miktar.
Bir yudum su, bir tutam ot, iki at›m barut, üç kesim börek...
2. örneklerde nicelik anlam› yoktur. Çeflitli anlamlarda adlard›r.
3. örneklerde s›fatt›r.
‹fllekli¤i
-(›)m eki ifllektir. Ünlü uyumlar›na göre de¤iflerek -(›)m, -(i)m, -(u)m, -(ü)m
olur. Eylem ünlü ile bitiyorsa ekin ilk harfi /›/ düfler.
-(›)nt›
1. Serpinti, k›r›nt›, k›rp›nt›, döküntü, s›z›nt›, süprüntü, birikinti, kaz›nt›, y›k›nt›, çöküntü, esinti...
2. Bulant›, kafl›nt›, s›k›nt›, üzüntü, bo¤untu, çarp›nt›, tiksinti, özenti, bozuntu, s›¤›nt›, bo¤untu...
3. Ak›nt›, toplant›, gezinti, çalkant›, sallant›, sars›nt›, girinti, ç›k›nt›...
Anlam özellikleri
1. örnekler, önemsiz say›lan, küçümsenen varl›klar›n ad›d›r.
Ben odaya göz gezdirdim. Öyle utan›p k›zaracak, yerlere geçecek döküntü, saç›nt› yoktu.
(Billur Kalp, Hüseyin Rahmi Gürp›nar)
189
9. Ünite - Ekler ve Soru Biçimleri
2. örneklerdeki sözcükler de sevimsiz durumlara ad olmufltur.
3. örnekler; önemsizlik, sevimsizlik anlamlar›ndan s›yr›lm›flt›r.
‹fllekli¤i
-(›)nt› ifllek bir ektir. Ünlü uyumlar›na göre -(›)nt›, -(i)nti, -(u)ntu, -(ü)ntü
olur. Ünlü ile biten köklerde ekin bafl›ndaki /›/ düfler.
“Basamak, kaçamak; bulmaca, bo¤maca; süpürge, dalga, sömürge, bölge;
utangaç, yüzgeç,
SIRA S‹ZDE
dalg›ç” sözcüklerinin biçimini inceleyerek sözcüklerin köklerini ve eklerini bulunuz.
3
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
S O R U
Yukar›daki verilen ekler d›fl›nda eylemsi türeten tüm ekler de eylemden ad yap›m ekidir. (Daha genifl bilgi için 8.Ünite Eylemler -II’ye bak›n›z.)
Addan Eylem Yap›m Ekleri
D‹KKAT
-a
Tün-e-, kan-a-, yafl-a- , bofl-a-, tür-e-, oyn-a- (oyun’dan), benz-e- (beniz’den),
uz-a-...
SIRA S‹ZDE
Anlam özellikleri
-a eki, genellikle, geçiflsiz eylemler türetir.
AMAÇLARIMIZ
‹fllekli¤i
-a eki ifllektir. Kal›nl›k-incelik uyumuna göre -e de olur.
-(a)l
1. Düz-el-, bofl-al-, az-al-, dar-al-, yön-el-...
2. ‹nce-l-, k›sa-l-, e¤ri-l-, do¤ru-l-,sivri-l-...
3. Yükse-l-, ufa-l-, küçü-l-, alça-l-, eksi-l-, seyre-l-...
N N
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
TELEV‹ZYON
Anlam özellikleri
-(a)l eki, genellikle, s›fatlara gelerek geçiflsiz eylemler türetir.
ol‹ N T E3.R Nörneklerde
ET
du¤u gibi iki heceli s›fatlar›n sonlar›nda /k/ varsa düfler.
‹fllekli¤i
-(a)l eki ifllektir. -(a)l ve -(e)l biçimleri vard›r. Ünlülerle biten tabanlarda /a/
düfler.
-k›r
F›fl-k›r-, h›ç-k›r-, hay-k›r-, püs-kür-...
Anlam özelli¤i
Bu ekle türemifl eylemlerin hemen hepsi de geçiflsizdir. Hepsinde de d›fla boflan›fl anlam› vard›r.
‹fllekli¤i
Yans›malarla, yans›ma de¤erli sözcüklerin sonuna gelir. Ünlü uyumlar›na göre
de¤iflerek -k›r, -kir, -kur-, -kür olur.
1.
2.
3.
4.
D‹KKAT
-la
‹fl-le-, bafl-la-, tafl-la-, çivi-le-, atefl-le-, difl-le-, rende-le-, av-la-, ifl-le-, yol-la-...
Temiz-le-, kara-la-, ince-le-, geri-le-, iler-le-, ihtiyar-la-...
Gür-le-, in-le-, çat-la-, pat-la-...
Durak-la- , konak-la- , kürek-le-...
‹NTERNET
190
Türkçe Biçim Bilgisi
Anlam özelli¤i
1. Adlardan türemifl eylemlerin ço¤u geçifllidir. Bunlar›n içinde geçiflsiz olanlar
da vard›r: baflla-, otla-...
2. S›fatlardan türeyenlerin ço¤u geçifllidir.
3. Yans›malardan türeyenler geçiflsizdir.
4. -(a)k’la türemifl ad soylu sözcüklerden yap›lm›fllard›r.
‹fllekli¤i
-la eki çok ifllektir. Uyuma göre de¤iflerek -le de olur. Koku, s›z›, yumurta gibi
birkaç sözcük -la ekini al›nca sonlar›ndaki ünlüler düfler: koku-la->kokla-, s›z›-la> s›zla- ...
-lan
Ev-len- , kir-len- , sinir-len- , ses-len- , öfke-len- , iç-len-...
Anlam özelli¤i
-lan ile türemifllerde geçiflsizlik anlam› vard›r. Örneklerin hemen hepsinde bir
edilgenlik, bir dönüfllülük anlam› bulundu¤u göz önüne al›n›nca ek “-la + -n” de
say›labilir.
‹fllekli¤i
-lan eki ifllektir. Uyuma göre de¤iflerek -len de olur.
-lafl
Söz-lefl- , dert-lefl- , sert-lefl- , kat›-lafl- , baflka-lafl- , bir-lefl- , yer-lefl-, güzel-lefl- ...
Anlam özelli¤i
-lafl’la türemifl bütün eylemlerde ifltefllik anlam› vard›r. Onun için ek “-la + -fl”
de say›labilir.
‹fllekli¤i
-lafl eki ifllektir. Uyuma göre de¤iflerek -lefl de olur.
Eylemden Eylem Yap›m Ekleri
Çat› eklerinin tümü, eylemden eylem yap›m ekidir. (Daha genifl bilgi için 8.Ünite
Eylemler -II’ye bak›n›z.)
SORU B‹Ç‹MLER‹
N
AM AÇ
4
Soru: Bir fleyin içyüzünü
ö¤renmek, bir aç›klama
istemek, bir kuflkuyu
gidermek için en çok
baflvurulan yoldur.
Soru biçimlerini aç›klamak
Ünitemizin bu bölümünde soru sorma biçimleri üzerinde duraca¤›z. Soru; bir fleyin içyüzünü ö¤renmek, bir aç›klama istemek, bir kuflkuyu gidermek için en çok
baflvurulan yoldur.
Bilmem niçin kad›nl›¤a ait iflten kaçm›fl›z?
Ya onun da bir eme¤i yok mu bu Türk ilinde?
(Yeni Hayat, Ziya Gökalp)
Türkçede soru sorman›n de¤iflik biçimleri vard›r.
9. Ünite - Ekler ve Soru Biçimleri
Yan›t beklenmeyen sorularda duygu de¤eri belirgin olur:
Sular m› yand›? Neden tunca benziyor mermer?
(Merdiven, Ahmet Haflim)
O çay a¤›r akar yorgun mu bilmem?
Mehtab› hasta m›, solgun mu bilmem?
Yasl› gelin gibi mahzun mu bilmem?
Yüce da¤ bafl›nda siyah tül vard›r.
(R›za Tevfik Bölükbafl›)
fiaflk›nl›kla söylenen sorular›n da yan›t› beklenmez:
Bu nas›l hava? Yaz ortas›nda böyle serinlik görülmüfl müdür?
Konuflurken bafl›n, yüzün, gözlerin, ellerin anlaml› hareketlerinden yararlanarak da soru sorabiliriz. Bunun d›fl›nda di¤er soru sorma biçimleri de flöyledir:
Soru s›fatlar›yla
Hangi da¤da bulsam ben o marali?
Hangi yerde görsem çeflm-i gazali?
Avc›lardan kaçm›fl ceylan misali;
Geçmifl da¤dan da¤a yoktur dura¤›.
(Bayburtlu Zihni)
Soru ad›llar›yla
Yumuflak bafll› isem kim dedi uysal koyunum?
(Mehmet Akif Ersoy)
Soru belirteçleriyle
Atatürk, Yalova’ya ne zaman, niçin gelmifltir?
(Atatürk’ün Hastal›¤›, Ruflen Eflref Ünayd›n)
Soru ilgeciyle
Soru ilgeci “mi”dir. “mi”nin yaz›mda ayr› yaz›lmas› nedeniyle zaman zaman ilgeç mi ek mi tart›flmalar›na konu oldu¤unu tekrar vurgulayal›m. Bu konudaki tart›flmalar henüz kesin sonuca ulaflmad›¤› için “mi”yi kimi kaynaklarda soru eki, kimi kaynaklarda da soru ilgeci olarak görebilirsiniz. Bu ünitemizde “mi” soru ilgeci olarak ele al›nmaktad›r.
Cümlede ö¤renilmesi, aç›klanmas› istenen ya da kuflkuyu toplayan ögeler soruya konu olur. Bu ögeler yerine göre özne, nesne, tümleçlerden biri ve yüklem
olur. Kimi kez bu ögelerin tümleyenleri de soruyu gerektirir. Bu görevi soru sözcükleriyle, vurguyla; yaz›da ise soru iflaretiyle yerine getiririz.
fiimdi soru biçimlerini ayr›nt›l› olarak inceleyelim:
Öznelerde soru: Cümlede öznenin kim ya da ne oldu¤unda kesinlik olmay›nca durumu ayd›nlatmak için flu yollara baflvurulur:
“mi” ilgeçli soruya baflvurulur:
Sular m› yand›? Neden tunca benziyor mermer?
(Ahmet Haflim)
Turgut mu gidecek, Orhan m›? Yoksa siz mi gidiyorsunuz?
Soru s›fatlar›ndan yararlan›l›r:
Kaç arkadafl haz›rlanm›fl?
Hangi Turgut konuflacak?
Nesnelerde soru
Belirtili nesnede soru:
Beni mi ar›yorsunuz? Ödevlerini mi yaz›yor? Hangi öyküyü okudunuz?
191
192
Türkçe Biçim Bilgisi
Belirtisiz nesnede soru:
Nas›l ödevler yap›yorsunuz?
Kaç portakal yiyebilirsiniz?
Dolayl› tümleçlerde soru
Nevin bir parça hasta oldu diye çürüklü¤e mi at›ld› san›yorsun?
(Reflat Nuri Güntekin)
Burada m› çal›flal›m?
Kaç›nc› kata ç›kal›m?
Bu sözü benden mi iflitmeliydiniz?
Hangi odada çal›flal›m?
‹lgeç tümleçlerinde soru
Bu terennümle mi sand›nd› gönül derdin uyur?
(Halit Fahri Ozansoy)
Bu kitaplar sat›lmak için mi ayr›ld›? Beni bunun için mi ça¤›rd›n›z?
Hangi trenle geldiniz?
Kaç vapuru için bilet ald›n›z?
Belirteçlerde soru
Bayra¤›m›z› çok mu severdin nine?
Dün mü geldiniz?
Kofla kofla m› geldiniz?
Burada kaç ay kalacaks›n›z?
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
4
(Halide Edip Ad›var)
Yar›n m› gideceksiniz, bugün mü?
Orhan daha düzgün mü yazar?
Do¤ru mu söylüyorsunuz?
SIRA
S‹ZDE
Tamlamalarla
oluflturulan
soru biçimlerinde “mi” nas›l kullan›l›r araflt›r›n›z.
Eylemlerde soru
D Ü fi Ü N E L ‹ M
Soru belirteçleriyle:
Niçin çal›flm›yorsunuz? Van’a nas›l gidilir?
S O R U
Soru ilgeciyle:
Kaçar m› mert olan, bir can için meydan-› gayretten?
D‹KKAT
(Nam›k Kemal)
Okusun mu, dinlesin mi?
Soru ilgeci
SIRA “mi”
S‹ZDEolumlu, olumsuz bütün eylemlerin üçüncü kiflilerinde kip ve
ço¤ul eklerinden sonra gelir: geldi mi, gitmifller mi, yaz›yor mu, koflacak m›, bilmezler mi, söylemeli mi?...
N N
AMAÇLARIMIZ
S›¤s›n m› hayale bu hakikat?..
Görsün mü gözüm bu maceray›?..
K ‹ T A P
Ç›kar m› hat›rdan o tatl› diller?
S›rma saçlar yay›ld› m› zemine?
L E Vkoklad›¤›m
‹ZYON
Da¤›ld›T Em›
sümbüller?
(Abdülhak Hâmit Tarhan)
(Akif Pafla)
Soru ilgecini olumsuz eylemler de olumlar gibi al›r. Kipler, birinci ve ikinci kiflilerin soru‹ Nilgecini
T E R N E T al›fllar› bak›m›ndan ikiye ayr›l›r:
Soru ilgecini kifli eklerinden önce alanlar: söylemifl misin, geliyor musunuz, gelecek miyim, buyurmaz m›s›n›z, anlatmal› m›y›m, okumuyor musunuz?...
Soru ilgecini kifli ekinden sonra alanlar:
.............. a can›m,
9. Ünite - Ekler ve Soru Biçimleri
Hiç ezan duymad›n m› sen?
Dinliyorum...
(fiermin, Tevfik Fikret)
Dönsek mi bu aflk›n flafa¤›ndan?
Gitsek mi ekalim-i leyale?
Bizden daha evvel eriflenler,
A¤lar bugün evvelki hayale.
(Ahmet Haflim)
Gideyim mi, bakay›m m›, okusak m›, anlatal›m m›?...
Yukar›daki örnekler incelendi¤inde görülür ki bu ikilik, kifli eklerinin çeflitleriyle ilgilidir:
• ‹kinci çeflit kifli ekleriyle çekimlenenlerde; duyulan geçmifl, flimdiki zaman,
gelecek zaman, genifl zaman, gereklilik kiplerinde; “mi” kifli eklerinden önce gelir.
• Di¤er kifli ekleriyle çekimlenenlerde; görülen geçmifl, istek, dilek-flart kiplerinde; soru ilgeci kifli eklerinden sonra gelir.
• ‹stek ve emir kiplerinin II. kiflileri soru ilgeci almaz.
Yard›mc› eylemlerde soru
Yard›mc› eylemlerle kurulmufl birlefliklerde soru ilgeci iki türlü görülür:
Yard›m etti mi?
Hasta oldunuz mu?
Yard›m m› etti?
Hasta m› oldunuz?
‹lk s›radaki sorularda “olup biteni ö¤renmek iste¤i”, ikinci s›radaki sorularda
“hemen ö¤renmifl olman›n coflkusu” da sezilmektedir.
Ek eylemlerde soru
Soru ilgeci “mi” ek eylemlerden sonra de¤il önce gelir.
Bilmem ki yak›n m›d›r zevalim?
(Makber, Abdülhak Hâmit Tarhan)
Gül de¤il arkas›nda kanl› kefen,
Sen misin, sen misin garip vatan?
(Vaveyla, Nam›k Kemal)
“mi”den sonra gelen ve /i/ ile bafllayan kiplerde /i/’ler bitiflirken /y/ olur: genç
miydi, zengin miymifl, bunu yapan ben miyim, uyuyor muydunuz, hasta m›ym›fl?...
Ad cümlelerinde sorulu yüklemler ek eylemsiz de kullan›labilir:
Sevim okulda m› (d›r)?
Baban›z evde mi (dir)?
Karfl›dan gelen Orhan m› (d›r); yoksa Yalç›n m› (d›r)?
Birleflik zamanl› eylemlerde soru
Hikâye ve rivayet biçimlerinde ek eylemden önce gelir: görmediniz miydi, söylemifl miydiniz, yazacak m›yd›n, yapar m›ym›fls›n?..
fiart biçimlerinde en son gelir: gelirsek mi, güzelse mi?..
Okurlarsa m› daha iyi, okumazlarsa m›?
Cümleler de bir anlat›m birimi olarak “mi” soru ilgecini al›r, ba¤›ms›z önerme
olur:
“Ankara’ya gidece¤im.” mi dediniz?
Sana “Yüksek sesle ba¤›r!” m› diyorlar?
Bu cümleler, kendilerinden sonra gelen yüklemlerin tümleci olur.
193
194
Türkçe Biçim Bilgisi
Yinelenmifl sözcüklerin aras›na “mi” gelince soru görevinden s›yr›larak;
• Ad soylu sözcüklerin anlam›na afl›r›l›k anlam› katar : zengin mi zengin, çal›flkan m› çal›flkan, iyi mi iyi, hava aç›k m› aç›k...
• Eylemlere de kesinlik anlam› katar: k›zar m› k›zar, vurur mu vurur...
Bizim kan delidir, akl›na geleni yapar m› yapar.
(Billur Kalp, Hüseyin Rahmi Gürp›nar)
Sorulu cümleler yan›tlar› bak›m›ndan bafll›ca iki türlüdür:
• Olumlu cümlelerde yan›t belirteçleri, “mi” soru ilgecini alan ögelere karfl›l›k
olur. Duruma göre “evet” ya da “hay›r” denir. Bu belirteçler, anlat›ma yeterince aç›kl›k vermezse gereken sözcükler eklenir:
- Orhan kitab› ald› m›?
- Evet.
- Hay›r. (Almad›.)
- Orhan kitab› m› ald›?
- Evet.
- Hay›r. (Kitab› almad›, defteri ald›.)
- O kitab› Orhan m› ald›?
- Evet.
- Hay›r. (Orhan almad›, Yalç›n ald›.)
- O kitab› Orhan dün mü ald›?
- Evet.
- Hay›r. (Bugün ald›.)
- Kitab› Orhan Yalç›n’dan m› ald›?
- Evet.
- Hay›r. (Yalç›n’dan almad›, Erdem’den ald›.)
- Ya¤mur çok mu ya¤d›?
- Evet.
- Hay›r. (Az ya¤d›; çok ya¤mad›.)
• “mi” soru ilgeci olumsuz cümlelerin ögelerine gelince yan›t “hay›r” ya da
yüklemin olumlusu olur. Bu yan›t belirteçleri, anlat›ma yeterince aç›kl›k vermezse gereken sözcükler eklenir:
- Daha hâlâ sen benim kim oldu¤umu bilmiyor musun?
- Hay›r. (Kim oldu¤unuzu bilmiyorum.)
(fiair Evlenmesi, fiinasi)
- Çocuklar uyumad›lar m›?
- Hay›r, uyudular.
“mi” ilgeci, birincisi görülen geçmifl zaman kipiyle kurulan iki ba¤›ms›z önermenin aras›na gelince soru anlam›ndan s›yr›l›r. Öncül önermeye koflulluk, nedenlik; ikinci önermeye de sonuçluk anlam› katar:
‹nsano¤lu çal›flt› m› her güçlü¤ü yener.
‹yice uyudum mu a¤r›lar›m diniyor.
“Yok mu?” olumsuz sorusu, tonlu bir söyleyiflle, kendinden önceki sözcüklere,
kavramlara h›nçla kar›fl›k bir kötüleme anlam› da katar:
fiu bizim demokrasi yok mu, hani flu içinde bulunmaya mahkûm oldu¤umuz
demokrasi yok mu, yanan ormanlar›m›z›n bir düzine çam›na de¤mez!
(Dünya, Falih R›fk› Atay)
9. Ünite - Ekler ve Soru Biçimleri
“mi” ilgeci ba¤›ms›z yan önermeden sonra gelince soru anlam›ndan az çok s›yr›l›r; artç›l ya da zaman ulaçlar› anlamlar›na kayarak ikinci önermeyi pekifltirir:
Geldi mi gitmez.
‹nsan çal›flt› m› her güçlü¤ü yener.
Bir kez söze bafllad› m›, bir daha susmaz.
Yemek gördün mü ye, dayak gördün mü kaç!
(Atasözü)
K›fl geldi mi bir yak›t s›k›nt›s› bafl gösterir. Akflamlar› günefl batmaz m› içimi bir
yurt özlemi burur.
Merdiven bafl›ndaki zil öttü mü adamca¤›z t›k›r t›k›r merdivenlerden ç›k›yor ve
oda kap›lar›n› birer birer çalma¤a bafll›yor.
(Anadolu Notlar›, Reflat Nuri Güntekin)
Yinelenmifl genifl zaman ya da flimdiki zaman kiplerinden birincisine “mi” gelince kesinlik anlam› katar. Vurgu ve ton de¤iflimiyle bu kesinli¤in az çok azald›¤›
da olur:
Hasan Onbafl› bu ifli yapar m› yapar.
(Yaflar Kemal)
Bu sözleri onun yüzüne karfl› söyler miyim söylerim...
Çal›fl›yor mu çal›fl›yor.
“mi” ilgeci almas›na karfl›n yan›t beklenmeyen kimi cümleler yads›ma anlam›nda kullan›labilir:
Ben mi o kitab› alm›fl›m?
Öyle fley yapar m›y›m?
Onun suçlamalar›ndan m› korkaca¤›m?..
Var m› bana yan bakan!
Bu yan›ts›z yads›ma anlam›, cümlelere soru s›fatlar›, ad›llar› ve belirteçleriyle de
kat›l›r:
Kaç parça olay›m? Hangi ifle yetifleyim? Bu dünya kime kalm›flt›r?
Ne mümkün zulm ile bidad ile imha-y› hürriyet.
(Nam›k Kemal)
Soru ilgeci “mi”, “de” ba¤lac›ndan sonra gelince anlam› geniflletir:
Siz de mi geleceksiniz?
Bugün de mi aç kalaca¤›m?
Yoksa onlar da m›, bizim gibi, s›z›p kald›lar?
(Eflk›ya ‹ninde, Hüseyin Rahmi Gürp›nar)
Soru biçimi, rica ya da kapal› emir cümleleri kurar:
fiöyle buyurmaz m›s›n›z?
Bana bir su verir misiniz?
“Olur mu?” sorusu, sonuna geldi¤i önermeyi pekifltirdi¤i gibi bunun uygun
düflmeyece¤i, karfl›t›n›n daha do¤ru olaca¤› düflüncesini de pekifltirebilir:
Yar›n geziye ben de geleyim olur mu?
Kendisine verilen ödevi yapmaz olur mu?
Bu havada, bu k›l›kta soka¤a ç›kmak olur mu?
Sorular, bilinmeyeni ö¤renmek, kuflkuyu da¤›tmak için soruldu¤u gibi söze
flaflma, hatta vurgu ve ton de¤iflmeleriyle yads›ma anlam› da katar:
195
196
Türkçe Biçim Bilgisi
‹lim ilim bilmektir, ilim kendin bilmektir
Sen kendini bilmezsen ya nice okumakt›r?
(Yunus Emre, XIII-XIV.)
‹nsan bile bile kendini atefle atar m›?
Soru sözcü¤ü ve ilgeci olmadan ses tonuyla da cümlelere soru anlam› kat›labilir:
CYRANO:
..................... bu adamlar
Bir tarafa gitsinler ben iflaret verince.
Saat?
BAGUENEAU:
Alt›y› tam on geçiyor!
(Cyrano ve Bergerac, Çeviren: Sabri Esat Siyavuflgil)
Konuflma dilinde, ünlem ve ba¤laç olarak kullan›lan “ya” sözcü¤ü de de¤iflik
ses tonlar›yla cümleye soru anlam› katar:
SIRA S‹ZDE
Ya benim
çald›¤›m anlafl›l›rsa!...
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
- Nas›ls›n o¤lum?
- ‹yiyimD Üanneci¤im.
Sen de iyisin ya?
fi Ü N E L ‹ M
Bu ekmek yetiflir diyorsunuz. Ya yetiflmezse?..
S O R U
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
(Aziz Nesin)
S O Eller
R U çehre gibi s›r saklamaya al›fl›k de¤illerdir.
Ya eller?...
Soru ilgeci “mi”:
D‹KKAT
. Kendinden önce gelen sözcü¤e bitiflik yaz›lmaz.
. Kendinden sonra gelen kifli ekleri, ek eylemler “mi”ye bitiflik yaz›l›r.
SIRA S‹ZDE
. Soru ilgeci “mi” sonuna geldi¤i sözcüklere bitiflmemekle birlikte ünlü uyumuna uyar: gelecek mi, yaprak m›, düflünüyor mu, söz mü?...
N N
AMAÇLARIMIZ
• Soru ilgeci “mi” vurguyu çekmedi¤i için vurgu kendinden önceki hecede
kal›r.
K ‹ T A P
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
‹NTERNET
9. Ünite - Ekler ve Soru Biçimleri
197
Özet
N
A M A Ç
1
N
A M A Ç
2
Kök, gövde ve ek kavramlar›n› pekifltirmek
Baflka sözcüklerden ekle ya da birleflme yoluyla
türememifl, anlaml› daha küçük parçalara bölünemeyen sözcüklere kök denir. Bir sözcük yap›m eki alarak türemiflse buna gövde denir: bilge, bil-ge-lik; kömür-lük, tuz-suz... Sözcük türetmeye ya da sözcüklerin görevlerini belirtmeye
yarayan parçalara ek denir. Türkçede ekler, sözcü¤ün sadece sonuna gelir; yani son ektir.
Türkçedeki ekleri s›n›fland›rarak ad ve eylem çekim eklerini tan›mak
Ekler, görevleri bak›m›ndan ikiye ayr›l›r: Çekim
ekleri ve yap›m ekleri.
Yap›m ekiyle çekim eki ayn› de¤ildir. Yap›m eki;
sözcü¤ün anlam›n›, biçimini, bazen de türünü
de¤ifltirir. Çekim eki; sözcü¤ün anlam›n›, biçimini, türünü de¤ifltirmez; cümledeki görevini belirler. Ad çekim ekleri ve eylem çekim ekleri olmak üzere ikiye ayr›labilir.
Tüm ad tabanlar›na gelebilen ad çekim ekleri
flunlard›r: Ad durum ekleri, ço¤ul eki, ilgi eki,
iyelik ekleri, tamlama ekleri, ek eylem.
Tüm eylem tabanlar›na gelebilen eylem çekim
ekleri flunlard›r: Kip ekleri, kifli ekleri, olumsuzluk eki, ek eylem.
N
A M A Ç
3
N
A M A Ç
4
Yap›m eklerini saptamak
Yap›m ekleri; sözcü¤ün anlam›n›, biçimini, bazen de türünü de¤ifltiren eklerdir. Türkçe; yeni
sözcük türetimini, büyük ölçüde, sözcük tabanlar›na yap›m eklerinin getirilmesiyle sa¤layan eklemeli dillerin tipik bir örne¤idir. Bu nedenle
Türkçede oldukça çok yap›m eki vard›r. Türkçedeki yap›m eklerini dört grupta incelemek mümkündür: Addan ad yap›m ekleri, addan eylem yap›m ekleri, eylemden ad yap›m ekleri, eylemden
eylem yap›m ekleri.
Soru biçimlerini aç›klamak
Soru; bir fleyin içyüzünü ö¤renmek, bir aç›klama
istemek, bir kuflkuyu gidermek için en çok baflvurulan yoldur. Türkçede soru sorman›n de¤iflik
biçimleri vard›r. Yan›t beklenmeyen sorularda
duygu de¤eri belirgin olur. fiaflk›nl›kla söylenen
sorular›n da yan›t› beklenmez. Konuflurken bafl›n, yüzün, gözlerin, ellerin anlaml› hareketlerinden yararlanarak da soru sorabiliriz. Ancak yaz›da soruyu belirtecek sözcü¤e ya da bir iflarete
gerek vard›r. Soru s›fatlar›, soru ad›llar›, soru belirteçleri ve soru ilgeci kullan›larak da soru biçimleri oluflturulabilir. Soru ilgeci “mi”dir. Soru
ilgecinin di¤er sözcük türleri ile birlikte kullan›m›n›n kurallar› vard›r. “mi” kendinden önce gelen sözcü¤e bitiflik yaz›lmaz. Kendinden sonra
gelen kifli ekleri, ek eylemler “mi”ye bitiflik yaz›l›r. “mi” sonuna geldi¤i sözcüklere bitiflmemekle
birlikte, ünlü uyumuna uyar. Vurguyu çekmedi¤i için vurgu “mi”den önceki hecede kal›r.
198
Türkçe Biçim Bilgisi
Kendimizi S›nayal›m
1. Afla¤›daki sözcüklerden hangisi kökü bak›m›ndan
di¤erlerinden farkl›d›r?
a. ask›
b. duygu
c. yolcu
d. görücü
e. durgun
6. Afla¤›daki sözcüklerin hangisi hem yap›m eki hem
çekim eki alm›flt›r?
a. temizliyoruz
b. temizlik
c. temizlemek
d. temizdir
e. temizler
2. Afla¤›dakilerden hangisi ortak kök de¤ildir?
a. kuru
b. s›va
c. tat
d. yat
e. flifl
7. Afla¤›dakilerden hangisi gövdeden türemifl bir sözcüktür?
a. gitmekten
b. yüzücüler
c. flekersiz
d. tan›d›klar
e. sessizlik
3. Afla¤›daki sözcüklerden hangisi kök durumundad›r?
a. sevecen
b. sevginin
c. sevmek
d. sevenler
e. seviyor
4. Afla¤›daki cümlelerin hangisinde eylemden türemifl
ad soylu bir sözcük vard›r?
a. Herkes bize bak›yordu.
b. Ayfle, s›n›f›n en çal›flkan ö¤rencisidir.
c. Çocu¤un dizi çok kan›yor.
d. Tuzlu¤u verebilir misin lütfen?
e. Yeni bir yazl›k alacaklarm›fl.
5. Afla¤›daki cümlelerin hangisinde durum eki alm›fl
bir ad yoktur?
a. Arkadafl›m›n kardefli dün akflam hastalanm›fl.
b. Arabay› kap›n›n önüne park ettim.
c. Çocuklar kofla kofla okula gidiyor.
d. Gerçe¤i ö¤renince a¤z›m aç›k kald›.
e. Pilavdan dönenin kafl›¤› k›r›ls›n.
8. Afla¤›daki cümlelerin hangisinde soru anlam› yoktur?
a. Beni dinliyor musunuz
b. Ali mi söylemifl bunlar›n hepsini
c. Evden mi geliyorsun sen
d. Ona m› sana m› inansam bilemiyorum
e. Uçakla m› gidecekmifl Antalya’ya
9. Afla¤›daki cümlelerin hangisinde soru anlam› farkl›
bir yolla sa¤lanm›flt›r?
a. Hangi k›z daha güzel sence?
b. Bu evin nesini be¤endin?
c. Kaç›nc› katta oturuyorsunuz?
d. Nas›l bir araba almak istiyorsun?
e. Odalar kaçar kiflilikmifl?
10. Afla¤›daki cümlelerin hangisindeki tüm sözcükler
basit yap›l›d›r?
a. Ödevlerini yapar yapmaz d›flar› ç›kt›.
b. Dün hava çok so¤uktu; ama bugün iyi.
c. Seninle gurur duyuyorum dedi ve gitti.
d. Gelen konuklar› salona al›n lütfen.
e. En büyük zevki flark› söylemekti.
9. Ünite - Ekler ve Soru Biçimleri
“
199
Yaflam›n ‹çinden
Do¤ru Yazal›m Do¤ru Konuflal›m
Dize - m›sra, uyak - kafiye, de¤iflmece - mecaz, ço¤ul çokluk, tekil - teklik, belirteç - zarf, söz varl›¤› - kelime
hazinesi - kelime da¤arc›¤› - söz da¤arc›¤› - söz hazinesi - kelime serveti - vokabüler, cümle - tümce, cümle
bilgisi - söz dizimi, yaz›m - imlâ, ana düflünce - ana fikir, hikâye - öykü, s›fat - ön ad, hece - seslem, fiil - eylem, ünlü - sesli, vecize - özdeyifl, edat - ilgeç - tak›, anlat›m - ifade, üslûp - biçem, yaz›l› anlat›m - kompozisyon, isim hâlleri - durum ekleri, ad›l - zamir, flah›s zamiri - kifli zamiri - kifli ad›l›, kifli ekleri - flah›s ekleri.
Yukar›da s›ralad›¤›m›z terimlere ilk bak›flta bir anlam
verilemeyebilir. Derledi¤imiz bu birbirinin karfl›l›¤› olan,
herhangi bir anlam farkl›l›¤› bulunmayan dil ve edebiyat terimleri, e¤itim ça¤›ndaki Türk çocuklar›n›n içine
düfltü¤ü ç›kmazlardan biridir. Örnekler ilkö¤retimde
okutulan ders kitaplar›ndan seçilmifltir. Burada ders kitaplar›ndaki aç›klamalarda kullan›lan dildeki farkl›l›k
üzerinde durmuyorum. Al›nan her parçan›n alt›nda yer
alan “Metin k›salt›lm›fl ve dili sadelefltirilmifltir.” biçimindeki uygulamadan da burada söz etmek istemiyor,
yaln›zca terimleri ele al›yorum.
‹lkö¤retim s›n›flar›nda okuyan komflu çocuklar›na soruyorum, “Ö¤retmeniniz Türkçe derslerinde zarf m›,
belirteç mi; hikâye mi, öykü mü; dize mi, m›sra m›,
hangisini kullan›yor?” Verilen cevaplar farkl›. Kimisi
“Ö¤retmenimiz her ikisini de kullan›yor.” diyor. Baz›
ö¤renciler, “Ö¤retmenimiz hikâye’yi, zarf’›, m›sra’y›
be¤eniyor.” diye cevap veriyor. Baz› ö¤renciler ise “Ö¤retmenimiz hikâye, zarf, m›sra deyince k›z›yor; öykü,
dize, belirteç sözlerini seçiyor ama biz her ikisini de biliyoruz.” diyorlar. Bu, afla¤› yukar› hepimizin gözledi¤i
aç›k bir durumdur. Ö¤retmenlerin içinde bulundu¤u
bu ç›kmaz›n çeflitli sebepleri vard›r. Mezun olduklar›
fakülte veya yüksekokulda ald›klar› e¤itim, bu ikili kullan›m›n ortaya ç›kmas›nda bafll›ca etkendir. Bu durumla ilgili olarak kargaflan›n bir yandan ilkokuldan, bir
yandan da yüksekö¤retimden kaynakland›¤›n› söyleyebiliriz.
Ders kitaplar› yazanlar›n, okullar için imlâ k›lavuzu,
sözlük yay›mlayanlar›n da bu geliflmede pay› vard›r.
Onlar da kulland›klar› terimleri de¤ifltirmek istemezler.
Öte yandan tarihî kelimesini k›lavuzunda ve sözlü¤ünde tarihi biçiminde yazan, bu imlây› benimseyen yazar,
onun de¤iflmesine pek raz› olmaz. Terimlerde de ayn›
tutumu sürdürür. Daha önce ders kitab›nda kulland›¤›
terimi de¤ifltirmek istemez. Kimisi öykü’yü, kimisi hikâye’yi, kimisi m›sra’y›, kimisi dize’yi, kimisi edat’›, kimisi ilgeç’i, kimisi de tak›’y› tercih eder.
Türk Dil Kurumu, Talim Terbiye Kurulu, kitap yazarlar› ve ö¤retmenler aras›nda bir uyum olmad›¤›, uzlaflma
sa¤lanamad›¤› için y›llard›r kargafla sürüp gider. Biri di¤erini inand›ramaz, saplant›lardan kurtulmak mümkün
olmaz ve do¤ruda birleflilemez; ne olursa ö¤renim ça¤›ndaki ö¤rencilere olur. Yeni nesiller, düzeltiyorum,
yeni kuflaklar, bat› hayran› dostlar›m için tekrar düzeltiyorum yeni jenerasyonlar, bu kargafla içinde bilgilerini
ortak terimler içinde toplayamazlar. Bu sorun onlar›n
önüne daha ileriki s›n›flarda ve hatta hayatta tekrar ç›kar. Onlar üniversitelere ve yüksekokullara gittiklerinde bu sorunlarla karfl›lafl›r ancak buradaki e¤itim çok
kez onlara bat› dillerinden al›nm›fl tek karfl›l›¤› ö¤retir.
Bizdeki bu terim kargaflas›n›n bat› dillerindeki durumuna bakal›m: adverb, adjective, verb, syllable bütün ders
kitaplar›nda, ö¤retmenlerin dilinde ayn› kelimedir. Ders
kitaplar›yla ö¤retmenler veya ö¤renciler aras›nda terim
aç›s›ndan bir uyumsuzluk, farkl›l›k yok. Hepsi söz konusu bu kavramlara de¤iflmeyen tek ad› verir. Hatta bu
birlik, ayn› dil grubuna ba¤l› ça¤dafl öteki bat› dillerinde de ortakt›r. Bize gelince adverb, zarf, belirteç; adjective, ön ad, s›fat; verb, fiil, eylem; syllable, hece, seslem
gibi ikili hatta üçlü karfl›l›¤› ile yaflar. Asl›nda bu olumsuz durum yaln›zca dil ve edebiyat terimlerinde de¤il
öteki bilim dallar›nda ve sanat kollar›nda da görülür.
Terim sorunu bugün ortaya at›lm›fl veya yeni ç›km›fl de¤ildir. Y›llard›r bu konu Türk bilim hayat›nda, Türk Dil
Kurumu çevresinde tart›fl›l›r ve dile getirilir. Millî E¤itim
Bakanl›¤›, Kültür Bakanl›¤›, üniversite kurullar›, nedense bu olumsuz gidifle e¤ilmez, bir çözüm getirmez. Dolay›s›yla ö¤renciler, s›n›flarda farkl› terimlerle yetiflir,
kavram kargaflas› içinde bo¤uflur, ileriki s›n›flarda ise
bat› dillerindeki terimi tercih etmek zorunda kal›r.
Bugünlerde bas›ndan ö¤rendi¤imize göre ders kitaplar›n›n teminini Millî E¤itim Bakanl›¤› üstlenecek ve kitaplar ö¤rencilere paras›z da¤›t›lacak. Böyle bir giriflimde beni ilgilendiren husus, yukar›da s›ralad›¤›m terim
ç›kmaz›na bir çözüm getirilip getirilemeyece¤idir. Ç›kar›lacak olan kitaplar söz konusu terimlerdeki ikili¤i giderecek mi? “Ö¤renci belirteci de zarf› da bilsin, ders
kitab›nda belirteç de olsun zarf da olsun.” mu denecek?
E¤er bu düflünce hâkim k›l›n›rsa ve bütün terimlere bu
gözle bak›l›rsa bu kargafla devam eder, yönelifl bat› dil-
200
Türkçe Biçim Bilgisi
S›ra Sizde Yan›t Anahtar›
lerindeki karfl›l›klar›na olur ve 1932 y›l›ndan beri sa¤lanan geliflme bofla gider.
Bu durumda yap›lacak ifl, 1932 y›l›ndan bu yana süren
gelene¤e uymak, Türk Dil Kurumu ile Talim Terbiye
Kurulu aras›nda ortak çal›flmalar yap›lmas›na imkân
sa¤lamak; kuruluflu do¤ru, kullan›m s›kl›¤› bulunan terimlerden birini tercih etmek ve onun ders kitaplar›nda
yerleflmesine çal›flmak; kökü do¤u ve bat› dillerine dayanan f›kra, virgül, nokta, manzume gibi yayg›nlaflm›fl,
Türkçenin ses kurallar›na uymufl, Türkçe karfl›l›klar› bulunamam›fl terimleri de korumakt›r.
”
Kaynak: Zülfikar, Hamza
http://tdkorgtr.üçler.net adresinden, 27.07. 2009 tarihinde eriflilmifltir.
Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›
1. c
2. d
3. e
4. b
5. a
6. a
7. e
8. d
9. b
10. c
Yan›t›n›z farkl›ysa “Kök-Gövde-Ek” bölümünü
tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Kök-Gövde-Ek” bölümünü
tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Kök-Gövde-Ek” bölümünü
tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Yap›m Ekleri” bölümünü
tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Ad Çekim Ekleri” bölümünü
tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Ekler” bölümünü tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Kök-Gövde-Ek” bölümünü
tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Soru Biçimleri” bölümünü
tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Soru Biçimleri” bölümünü
tekrar okuyunuz.
Yan›t›n›z farkl›ysa “Kök-Gövde-Ek” bölümünü
tekrar okuyunuz.
S›ra Sizde 1
Ortak kök, hem ad hem de eylem kökü olan ve aralar›nda bir anlam ilgisi bulunan köklerdir. Bu sözcükler, hem ad hem de eylem eklerini alabilirler: savafl,
savafl-; bar›fl,bar›fl-; eski,eski-; boya ,boya-; güven,güven-... Bu kökleri, sestefl (efl sesli) sözcüklerle kar›flt›rmamak gerekir. Sestefl sözcüklerin yaz›l›fllar› ayn› oldu¤u hâlde anlamlar› birbirinden farkl›d›r: al, al-; iç,iç; gül, gül-... Ortak kökler aras›nda ise anlamsal bir ilgi
söz konusudur.
S›ra Sizde 2
Alanla ilgili kaynaklar›n ço¤unda ad›n befl durumundan söz edilir: Yal›n durum, belirtme durumu, yönelme
durumu, bulunma durumu ve ayr›lma durumu. Ancak
baz› kaynaklar, ad›n dokuz durumundan söz eder ve
flunlar› da ekler:
• ‹lgi durumu: Ad›n baflka bir adla ilgili oldu¤unu,
kendisinden sonra gelen bir ada ba¤l› oldu¤unu gösterir. –(n)›n,-(n)in, -(n)un, -(n)ün ekleri ile yap›l›r: ev+in,
göz+ün, kap›+n›n...
• Araç durumu: Ad›n eyleme bir araç oldu¤unu belirten durumdur, genellikle –›n eki ile yap›l›r: yaz+›n,
k›fl+›n...
• Eflitlik durumu: Ad›n “benzerlik, gibilik, eflitlik” belirten durumudur. –ca, -ce, -ça, -çe ekleri ile yap›l›r:
ben+ce, insan+ca, mert+çe...
• Yön gösterme durumu: Sözcük öbeklerinde ve
cümlede eylemin kendi önünde yap›ld›¤›n› göstermek
için ad›n girdi¤i durumdur. Yap›m eki durumuna girmifl olan yön ekleri –ra, -re; -ar›, -eri ekleri ile yap›l›r:
son+ra, üz+re>üzere, d›fl+ar›...
S›ra Sizde 3
basamak: bas-, eylem köküdür. –amak eki, eylemden
ad yapm›flt›r.
kaçamak: kaç-, eylem köküdür. –amak eki, eylemden
ad yapm›flt›r.
bulmaca: bul-, eylem köküdür. –maca eki, eylemden
ad yapm›flt›r.
bo¤maca: bo¤-, eylem köküdür. –maca eki, eylemden
ad yapm›flt›r.
süpürge: süpür-, eylem köküdür. –ge eki, eylemden ad
yapm›flt›r.
dalga: dal-, eylem köküdür. –ga eki, eylemden ad yapm›flt›r.
9. Ünite - Ekler ve Soru Biçimleri
201
Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek
Kaynaklar
sömürge: sömür-, eylem köküdür. –ge eki, eylemden
ad yapm›flt›r.
bölge: böl-, eylem köküdür. –ge eki, eylemden ad yapm›flt›r.
utangaç: utan-, eylem köküdür. –gaç eki, eylemden ad
yapm›flt›r.
yüzgeç: yüz-, eylem köküdür. –geç eki, eylemden ad
yapm›flt›r.
dalg›ç: dal-, eylem köküdür. –g›ç eki, eylemden ad yapm›flt›r.
Örneklerde görülüyor ki –amak, –maca, –ga, –gaç,
–g›ç ekleri; birer eylemden ad yap›m ekidir.
S›ra Sizde 4
Her ad tamlamas› bir ad say›l›r. Soru ilgeci “mi” her
tamlaman›n sonuna gelir:
Sevim’in teyzesi mi gelmifl? Sizin kaleminiz mi k›r›ld›?
Okul dergisi mi alacaks›n›z? Cam tabak m› düfltü?
“mi” ilgeci ad tamlamalar›nda tümleyenlerden sonra da
gelir:
Sevim’in mi teyzesi gelmifl? Sizin mi kaleminiz k›r›ld›?
S›fat tamlamalar›nda:
K›rm›z› çiçek mi kurumufl?
Bu tarla m› sat›l›yor?
S›fat tamlamalar›nda tümleyen olan s›fatlardan sonra
“mi” gelmez. “K›rm›z› m› çiçek kurumufl?” veya “Bu
mu tarla sat›l›yor?” biçimleri yanl›fl olur. Bunlar gibi
belirtisiz ad tamlamalar›nda ve tak›s›z tamlamalarda da
tümleyenlerden sonra “mi” gelmez. “Okul mu dergisi
alacaks›n›z?” veya “Cam m› tabak düfltü?” biçimleri
yanl›fl olur.
Banguo¤lu, T. (1990). Türkçenin Grameri, Ankara: Türk
Dil Kurumu Yay›nlar›: 528.
Ergin, M. (2004). Türk Dil Bilgisi, ‹stanbul: Bayrak Yay›nlar›.
Korkmaz, Z. (2003). Türkiye Türkçesi Grameri (fiekil
Bilgisi), Ankara: Türk Dil Kurumu Yay›nlar› : 827.
Download

TÜRKÇE B‹Ç‹M B‹LG‹S‹