Kırsal Planlama Dersi
Kavramlar ve Kırsal Yerleşme Biçimleri
Tuba İNAL ÇEKİÇ
28.02.2014
Dersin İçeriği
Hafta
Tarih
1
21 Şubat 2014
2
28 Şubat 2014
Konu
Yıliçi %60
Yılsonu %40
Dersin tanıtımı
Kavramlar-Kırsal yerleşmelerin yapısı
3
7 Mart 2014
Türkiye’de yerleşme düzeni ve kırsal yerleşmelerin farklılaşan yapısı
4
14 Mart 2014
Türkiye’de kırsal alanlarda sosyo-ekonomik yapı ve toprak-insan ilişkisi
5
21 Mart 2014
6
28 Mart 2014
7
4 Nisan 2014
Ara Sınav %30
Ödev %30 (%10 Sunuş)
Final %40
Türkiye’de kırsal ve tarımsal örgütlenme
Ekonomik amaçlı tarımsal örgütlenme
I. ARASINAV
8
11 Nisan 2014
9
18 Nisan 2014
10
25 Nisan 2014
Kırsal Kalkınma/Planlama Kuramları, Yaklaşımları ve Politikaları-Türkiye’de Kırsal Kalkınma
Deneyimleri-1980 Öncesi
11
02 Mayıs 2014
Sürdürülebilir Kırsal Kalkınma ve Planlama
PLANLAMA 4 TEKNİK GEZİSİ
Kırsal Kalkınma Kuramları, Yaklaşımları ve Politikaları- Türkiye’de Kırsal Kalkınma Deneyimleri-1980
Sonrası
12
09 Mayıs 2014
II. ARASINAV-ÖDEV TESLİM
13
16 Mayıs 2014
Öğrenci Sunuşları
14
23 Mayıs 2014
Öğrenci Sunuşları
15
30 Mayıs 2014
Öğrenci Sunuşları
Yıl Sonu Çalışması
• Kırsal Yerleşme Analizi-Monografi
• Hangi Yerleşmeler
▫ Yalova
▫ Kırklareli
▫ n<2000
• Hangi başlıklarla
▫ Tarihçe
 Kuruluş öyküsü, Ailelerin yapısı
▫ Coğrafi ve Fiziksel Yapı
 Yerleşme yeri ve türü, Yerleşmein fiziksel özellikleri
▫ Demografik Yapı
 Nüfus ve değişimi, Hane sayısı
▫ Ekonomik Yapı
 Tarımsal üretim yapısı (Üretim, sulama, işletme, örgütlenme...vs.)
▫ Sosyal Yapı
Yerleşme Tarihi
• Paleolitik Dönem: Toplayıcılıktan Avcılığa
• Mezolitik Dönem: Avcılıktan Toplayıcılık ve
Avcılığa
• Neolitik Dönem: Yarı Göçebe Avcılık ve
Toplayıcılıktan Çiftçiliğe
• Tarım Toplumu-Kırsal Yerleşme
Kırsal Yerleşme
•
•
•
•
Tanım... ülkeye göre değişir...
Kırsal alanda yer alan herhangi bir yerleşme
Köy, çiftlik, hamlet (köycük)
Genellikle tarımla ilişkilendirilir ama
günümüzde başka tip kırsal yerleşmeler de
mevcuttur.
İngiltere
Fransa
İtalya
Almanya
ABD
Kırsal Yerleşme
Nüfus Yoğunluğu
ABD... 999 kişi/mil2 (1 mil 2 = 2,6k m2....384 kişi/km2)..2500 kişi
İngiltere...10.000 kişi
Türkiye...2.000 kişi....10.000 kişi....20.000 kişi
Altyapı
Kentsel yerleşme ile karşılaştırıldığında zayıf ulaşım altyapısı....Hava, demir
ve karayolu bağlantısı
Arazi Kullanımı
Fonksiyon çeşitlenmesi zayıf
Demografi
Homojen nüfus yapısı ..Yaşlı ve çocuk nüfus oranı genç nüfus üzerinde
Kırsal Alan
•
•
•
•
•
•
Kent dışı yerleşmeler
Nüfus yoğunluğu düşük
Ekonomik hayatın daha çok tarıma dayandığı
Geleneksel değerlerin etkin olduğu
Kısıtlı teknik altyapı ve kamusal hizmet
Şehirli nüfus ile güçlü sosyal bağlar
DPT:2000-8.5 yıllık Kalkınma Planı ....
• Yaşam ve ekonomik faaliyet doğal kaynakların kullanım ve
değerlendirmesine bağlıdır.
• Ekonomik-toplumsal-kültürel gelişme süreci göreli olarak yavaş
ilerlemektedir.
• Teknolojik gelişmenin yaşama ve üretime yansıma oranı göreli olarak
gecikmeli olduğu bir alan söz konusudur.
• Gelenek ve törelerin yaşama biçimini ve kurallarını etkileme gücü fazladır.
• Yaşam biçimi ve tüketim kalıbı görece gelenekseldir.
• İnsan ilişkilerinde yüzyüzelik yaygındır.
Kırsal Alan-TKB, 2003;2004
• Çoğu zaman tarım ve ormancılığın başat sektör olduğu, ancak bunun
yanında turizm, küçük ve orta ölçekte sanayinin ve el sanatları gibi diğer
iktisadi faaliyetlerin de önemli olduğu, üzerinde insanoğlunun köy, pazar
gibi ekonomik ve sosyal yapılar kurduğu, ekolojik açıdan değerli ve kentli
insanlarla da sürekli etkileşim halinde olunan mekanlar ...(TKB, 2004).
• İnsan ilişkilerinde yüz yüzeliğin yaygın olduğu kırsal alanlarda yaşam ve
ekonomik faaliyetler önemli ölçüde doğal kaynakların kullanım ve
değerlendirilmesine bağlı iken; ekonomik- toplumsal- kültürel gelişme
süreci yavaştır.
• Teknolojik gelişmelerin yaşama ve üretime yansımasının oldukça uzun
zaman aldığı bu tür yerleşmelerde, gelenek ve göreneklerin yaşam biçimini
ve kurallarını etkileme gücünün de fazla olduğu görülmektedir (TKB,
2003).
Köy-Kent Ayrımı
1924 Köy Kanunu
• 0-2000-Köy
• 2.000-20.000-Kasaba (20.000 Nüfus kriterine göre
kırsal yerleşme)
• 20.000-Kent
1930 Belediyeler Kanunu
2000 nüfus üzerinde olan yerleşmelerde belediye
kurulabilir.
Köy: belediye örgütü olmayan topluluk
DİE-TUİK
10.000 nüfus kriterine göre kırsal yerleşme
Köy Kent Ayrımı
•
•
•
•
Mesleki farklılaşma
Toplumun büyüklüğü
Nüfus yoğunluğu
Çevre
•
•
•
•
•
Toplumsal farklılaşma
Toplumsal tabakalaşma
Toplumsal hareketlilik
Toplumsal etkileşim
Toplumsal dayanışma
▫
▫
▫
▫
Fiziksel
Biyolojik
Sosyal
Kültürel
Köy-Kent Ayrımı-Zimmerman
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Mesleki alanda farklılaşma
Çevreye yerleşme biçiminde farklılaşma
Toplum yapılarının büyüklüğünde farklılaşma
Nüfusun yapısında farklılaşma (Homojenlik)
Toplumsal tabakalaşma, farklılaşma ve karmaşıklık
Toplumsal hareketlilikte farklılaşma
Nüfus yoğunluğunda farklılaşma
Göçün yönünde görülen farklılaşma
Toplumsal ilişkiler veya temas sisteminde
farklılaşma
Kırsal Kalkınma - Geray,1974
• Kırsal kalkınma küçük toplulukların içinde
bulundukları ekonomik, toplumsal ve kültürel
koşulları yileştirmek amacıyla giriştikleri
çabaların devletin bu konudaki çabalarıyla
birleştirilmesi, bu toplulukların ulusun
bütünüyle bütünleştirilmesi ve ulusal kalkınma
çabalarına tam biçimde katıkıda bulunmalarının
sağlanması sürecidir.
Kırsal Kalkınma-DPT,2000
• Ekonomik, toplusal ve kültürel boyutları bulunan bir süreçtir.
• Evrensel ölçütler, eşitlik, denge (adalet) ilkeleri ile geliştirilmiş lırsal
yaşam düzeyidir.
• Kırsal toplumun ülke gelişmişliği ve refahını yerinde kalkınarak
paylaşmasıdır.
• Kırsal emeğin üretken olduğu ve haklarını aldığı bir istihdan
biçimidir.
• Kaynaklara daha iyi ulaşım, refah ve gelirin dengeli paylaşılarak
geliştirilen yaşam düzeyidir.
• Kırsal alanda yoksulluğun ve kötü beslenmenin yok edilmesidir.
• Kırsal toplum yaşamının modernizasyonudur.
• Kent-kır ayrışımının azaltılmasıdır.
• Kırsal alanların ekonomik kalkınmasıdır.
Kırsal Kalkınma-ilkeler-DPT-2000
• Başta insan olmak üzere, doğal kaynakları, ekonomiyi, teknolojiyi,
yönetimi, hukuku, siyaseti yakından ilgilendiren kırsal kalkınma,
topyekün kalkınmanın önemli bir boyutudur.
• Kalkınma bütünselliği kapsamında ele alınmalı ve aynı nedenle bu
bütünün diğer öğelerini de gözetmek durumundadır.
• Aynı yaklaşımla, yerel ve bölgesel ölçekte tasarlanacak kalkınma,
ülke kalkınması içerisinde görülmelidir.
• Kırsal alanda tüm zorluklarına rağmen asayişin sağlanması ve
toplumun işyerinde kendini emniyette hissetmesi sağlanmalıdır.
• Kırsal alanda toplumun kendine güven duygusu geliştirilmelidir.
Kırsal Kalkınma-ilkeler-DPT-2000
• Kırsal toplumun verimli üretme ve ürettiğini pazarlama vasıfları
geliştirilmelidir.
• Kırsal kalkınma yanlızca tarımsal kalkınmayı değil aynı zamanda
sanayileşme, eğitim, sağlık, sosyal güvenlik, barınma, ulaşım ve
istihdam alanlarında gelişmeyi kapsamalıdır.
• Kırsala özgü koşullar gereğince ve doğru analiz edilmeli ve
çözümlenen koşullara göre gerçekçi modeller üretilmelidir.
• Kırsal kalkınmanın taşıdığı ekonomik ve toplumsal rol ve gelişme
potansiyeli bakımından başlangıç noktası ‘tarım’ olmalıdır.
• Kalkınma için ikincil doğrultuyu, kırsalda konumlandırılmış tarıma
dayalı sanayi ilie tarıma girdi üreten sanayi oluşturmalıdır.
Kırsal Kalkınma-ilkeler-DPT-2000
• Kalkınma süreci gelir artışı ve refahı öngörmelidir.
• Tüm süreçler, demokratik katılımcılığı ile yaşama geçirilmelidir.
• Kalkınma, ekonomik, toplumsal, kültürel ve bu nedenlere siyasal bir
süreç olduğundan, böylesi bir sürecin tasarlanması ve
uygulanmasına ilişkin politika ve araçların seçiminde, siyasal
tercihlerin önemi göz öünüde bulundurulmalıdır.
Kırsal Alan
DPT:2000-8. 5 yıllık Kalkınma Planı
• Yaşam ve ekonomik faaliyet doğal kaynakların kullanım ve
değerlendirmesine bağlıdır.
• Ekonomik-toplumsal-kültürel gelişme süreci göreli olarak
yavaş ilerlemektedir.
• Teknolojik gelişmenin yaşama ve üretime yansıma oranı
göreli olarak gecikmeli olduğu bir alan söz konusudur.
• Gelenek ve törelerin yaşama biçimini ve kurallarını etkileme
gücü fazladır.
• Yaşam biçimi ve tüketim kalıbı görece gelenekseldir.
• İnsan ilişkilerinde yüzyüzelik yaygındır.
Köy-Kent Ayrımı
Zimmerman
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Mesleki alanda farklılaşma
Çevreye yerleşme biçiminde farklılaşma
Toplum yapılarının büyüklüğünde farklılaşma
Nüfusun yapısında farklılaşma (Homojenlik)
Toplumsal tabakalaşma, farklılaşma ve karmaşıklık
Toplumsal hareketlilikte farklılaşma
Nüfus yoğunluğunda farklılaşma
Göçün yönünde görülen farklılaşma
Toplumsal ilişkiler veya temas sisteminde
farklılaşma
Kırsal Kalkınma-DPT,2000
• Kırsal toplumun ülke gelişmişliği ve refahını yerinde
kalkınarak paylaşmasıdır.
• Kırsal emeğin üretken olduğu ve haklarını aldığı bir
istihdam biçimidir.
• Kaynaklara daha iyi ulaşım, refah ve gelirin dengeli
paylaşımıdır.
• Kırsal alanda yoksulluğun ve kötü beslenmenin yok
edilmesidir.
• Kırsal toplum yaşamının modernizasyonudur.
• Kent-kır ayrışımının azaltılmasıdır.
• Kırsal alanların ekonomik kalkınmasıdır.
Türkiye’de Yerleşme Şekilleri
• Daimi Kır Yerleşmeleri
▫ Köyaltı








İskan Çekirdeği (1 ev ve eklentisi)
İskan Grubu
Mahalle
Çiftlik
Mezra
Kom
Divan
Yayla
▫ Köy
• Şehirler
Kır Yerleşmesi
Nüfus Yoğunluğu
Türkiye...2.000 kişi....10.000 kişi....20.000 kişi
Altyapı
Kentsel yerleşme ile karşılaştırıldığında zayıf ulaşım altyapısı....Hava, demir
ve karayolu bağlantısı
Arazi Kullanımı
Fonksiyon çeşitlenmesi zayıf
Demografi
Homojen nüfus yapısı ..Yaşlı ve çocuk nüfus oranı genç nüfus üzerinde
Köyaltı Yerleşmeler
İskan Çekirdeği ve İskan Grubu
Köyaltı Yerleşmeler-Mahalle
 Birden fazla iskan grubunun birleşmesi ile meydana
gelmiş bir yerleşme ünitesidir.
 Kasaba ve şehrin içine kadar idari bir sistem olarak
girmiştir.
 (İster tek bir ailenin fertleri veya aynı kökten gelen akrabalar olsun,
isterse fertler arasında bir akrabalık bağı mevcut olmasın),
birbirleri ile sosyo-ekonomik bağlar kurmuş, karşılıklı
bir dayanışma sistemine ulaşmış kişilerin, birbirine uzak
veya yakın mesafede tesis ettikleri meskenlerin
oluşturduğu iskan şeklidir.
Uşak-Muharremşah Köyü-Mahalleleri
Yukarı Mahalle
Aşağı Mahalle
İspiroğlu Mahallesi
İspiroğlu Mahallesi
Öte Yaka Mahallesi
Köyaltı Yerleşmeler- Çiftlik
• Köklü ve oldukça yaygın bir iskan şeklidir.
• Türkiye içinde yaygın olduğu bölgeler: Trakya,
Marmara Bölgesi, Ege, Akdeniz ve İç Anadolu'dur.
• Genişçe bir toprak mülkiyeti içinde bir veya birkaç
ailenin hem geçimini hem de ikametini sağlayan
yerleşme şeklidir.
• Çiflikler, içinde bulunduğumuz yüzyılda sayı bakımından
çok azalmışlardır.
• 18. ve 19. yy.'larda özellikle Trakya'da kır yerleşmesinin
temelini çiftlikler meydana getiriyordu. Ancak 19. yy'da
Trakya'nın Balkan göçmenlerinin yerleşimine açılması
nedeni ile büyüyerek köy karakterine bürünmüşlerdir.
(Karaman, Şerif Ali Çiftliği)
Hatay-Müderris Çiftliği
Çorum
Bursa-Paşa Çiftliği
Aydın-Nazilli-İpek Hanımın Çitfliği
Köyaltı Yerleşmeler-Mezra
 Kabaca 50 kişiden fazla nüfusu
geçindiremeyecek kadar küçük bir alanda
 Bağlı bulunduğu köyün idari sınırları içinde
olmasına rağmen, köyde yaşayanların daimi
olarak kullandığı sahaların dışında kalan
 Çoğunlukla tarım yapılan bir yerleşme
ünitesidir
Köyaltı Yerleşmeler-Kom
 Mezraya oldukça benzeyen komları mezradan ayıran ana karakter
hayvancılıktır.
 Köy sahasının dışında hayvan beslemek için yapılmış birkaç ağıl ve
çoban kulübesinden oluşan bir iskan şekli
 Mezralara nazaran çok daha küçük sahalarda yeralmışlardır.
Köyaltı Yerleşmeler-Divan
• Birden fazla mahallenin toplanmasıyla oluşmuş bir
yerleşme şeklidir. Mahalleler grubu olarak da
nitelendirilebilir.
Köyaltı Yerleşmeler - Yayla
• Yaz ayları içinde
•hayvan otlatmak,
•ziraat yapmak veya geçimin temini için her türlü işte
çalışmak,
•hatta dinlenmek amacıyla çıkılan,
köyün hayat sahasının dışında kalan, sosyo-ekonomik
bağlarla köye bağlı bir geçim sahası veya köyün asıl geçim
sahasına ekli ikinci bir bölümüdür
Köyaltı Yerleşmeler - Yayla
Köyaltı Yerleşmeler - Oba
• Konar-göçer aileler ve bunların çadır hayatı ile ilgili
anlamlar taşır.
• Asıl ekonomik fonksiyonu hayvancılık olan bu yerleşme
şekli, gezici bir faaliyet olması nedeni ile bir bakıma
"göçerevler" olarak da adlandırabileceğimiz çadırlardan
ayrı düşünülemez.
• Ülkemizde Doğu Karadeniz, Ege, Batı ve Güneydoğu
Toroslarda geçimini hayvancılık ile sağlayan aile veya
aşiretlerin yaz başından itibaren hayvan otlatmak amacı
ile çıktıkları ve çadırlarını burada kurdukları
yerleşmeler.
Köyaltı Yerleşmeler - Oba
Köyler
 Köy, idari bölünmenin en alt basamağıdır.
 Ülkemizde yaklaşık 37.000 civarında köy vardır (bucak
yerleşmeleri dahil).
 Bunların hukuksal yapısı 18 Mart 1924'de çıkartılan 442 sayılı
köy kanunu ile düzenlenmiştir.
 İlgili yasa köyü, "nüfusu 2000'i aşmayan, taşınır veya taşınmaz
malları bulunan ve Köy Kanunu ile kendisine verilen işleri karar
organları vasıtası ile yerine getiren yerel bir yönetim birimidir"
olarak tanımlar.
 Coğrafi bakımdan ise köyün tanımı : belirli bir idari sınırı
bulunan ve bu sınırlar içinde toplu veya dağınık meskenler ile
ekonomik faaliyet sahalarından oluşan, tarımsal faaliyetlerin
ağırlığını hissettirdiği ve seçimle işbaşına gelen muhtar ve ihtiyar
heyetinin yönettiği en küçük idari ünitedir.
Kırsal Yerleşmeler
• Yerleşme Yerine (Konumuna) Göre
▫
▫
▫
▫
▫
▫
▫
Ova
Sırt
Yamaç
Etek
Vadi
Dağ
Sahil
Çoruh-Demirkent-Vadi Köyü
Karadeniz –Etek-Yamaç Köyü
Kastamonu-Orman köyü
GAB –Ova Köyü
Balıkesir-Gönen-Koçbayır
Sakarya-Karapürçek-Hocaköy
Artvin-Şavşat-Şalcı Köyü
Erzurum-Aziziye-Akdağ
Kırsal Yerleşmeler
• Yerleşme Tarzına Göre
▫ Toplu: kuru tarıma dayalı, barınma ve çalışma alanları
birbirinden ayrı,
▫ Dağınık: sulu tarıma dayalı, büyük aile işletmeleri....
Toplu Köy
Dağınık Köy
Kırsal Yerleşmeler
• Yerleşme Şekline Göre
▫
▫
▫
▫
▫
Yol Kenarı
Yuvarlak (Meydan Civarında)
Yıldız
Küme
Dağınık
Yol Kenarı Köyü:
Bir yolun iki tarafındaki
konutlardan oluşan bir
tür kırsal yerleşmedir.
Bu yol; köyü yöredeki
yerleşmelere ve çalışma
alanlarına bağlar.
Yol Kenarı Köy
Yuvarlak Köy (Meydan
Civarında):
Genellikle konutlar bir
meydan
çevresinde
toplanmıştır.
Yutdışında da sık ratlanan
bir örnek.
Meydan
birkaç
yolun
kesiştiği alan veya bir
yolun genişlediği bir alan.
Yıldız Köy:
İki yolun birbirini kestiği yerde
veya bir noktadan çeşitli
köylere veya çalışma alanlarına
ayrılan
yolların
üzerinde
gelişen köy.
Yol köyü özelliği de gösterirler.
Küme Köy:
Serbest düzende kurulan
kırsal yerleşmelerdir.
Genellikle vadilerde ve
nehir ağızlarında kurulan
yerleşmeler
Dağınık Köy:
Serbest
birbirinden
yapılan
oluşur.
düzende
uzak olarak
konutlardan
Her köylü kendi çalışma
alanı
içinde
oturur.
Yamaçlarda
kurulan
köyler....
Download

Kırsal Yerleşme