Standart Maliyetler ve Sapma
Analizi
İŞL 313
9. Hafta
Standart maliyetler; dikkatli incelemeler sonucu saptanan
ve öngörülen koşullar altında maliyetlerin ne kadar
olması gerektiğini gösteren değerlerdir.
1.Fiili-Standart maliyet ayırımı; fiili maliyetler “olanı”,
standart maliyetler “olması gerekeni” ifade eder. Fiili
maliyet “geçmişe”, standart maliyet “geleceğe”
yöneliktir.
2.Tahmini-Standart maliyet ayırımı;tahmini maliyetler
gelecekle ilgili olup, maliyetlerin “ne kadar
beklendiğini” ortaya koyar.
Standart maliyetler ise gelecekte “ne kadar olması
gerektiğini” ifade eder.
3.Standart Maliyetlerin Ana İşlevi; standart maliyetler, fiili
maliyetlerin karşılaştırılabileceği bir temel ölçü
niteliğini taşımasıdır.
4.Sapma kavramı ; Fiili maliyet ile standart maliyet
arasındaki farka “sapma” adı verilir. Fiili maliyet
standart maiyetten fazla ise “olumsuz sapma”, fiili
maliyet standart maliyetten az ise, “olumlu sapma”
olarak nitelendirilir.
Fiili maliyetin kontrolü için, bu olumsuz sapmanın
nedenlerinin belirlenmesi ve bu nedenlerin ortadan
kaldırılmasına yönelik önlemler alınarak, gelecekte
benzeri sapmalarla karşılaşma olasılığının düşürülmesi
yoluna gidilir.
5.Standart maliyetlerin kullanılma alanı; kullanılan maliyet
unsuru girdiler ile bu girdilerden elde edilen çıktılar
arasındaki bağlantıların standartlaştırılabildiği tüm
faaliyetlerde, standart maliyetlerden yararlanma
olanağı vardır.
Satış ve pazarlamada uygulanması zordur.
Standart Maliyetlerin Türleri
Aynı mamul için, farklı koşullar göz önünde
bulundurularak, çeşitli standart maliyetler saptanabilir.
1.Sabit (baz)Standart Maliyetler; başlangıç koşullarına
dayanılarak saptanan ve uzun yıllar boyunca
değiştirilmeyen standart maliyetlerdir.
Fiili maliyetlerin sürekli olarak değişmeyen belli standart
maliyetlerle karşılaştırılması sağlanır ve uzun dönemde
verimlilik düzeyi izlenebilir.
Ancak uzun yıllarda girdi türlerinin değişmesi ve
teknolojilerin farklılaşması söz konusu olabilir.
2.İdeal (kuramsal) Standart Maliyetler; herhangi bir
verimsizlik ve aksaklığın bulunmadığı ideal koşullar
altında olması gereken maliyetleri gösterir.
Genellikle bir ölçüt olarak kullanılmaz.
3.Ulaşılabilir Cari Standart Maliyetler; mevcut veya
beklenen koşullar altında rasyonel çalışıldığı
takdirde maliyetlerin ne olması gerektiğini
gösterir.
Kaçınılması olanaksız normal verimsizlik ve
aksaklıklar dikkate alınarak günün koşullarına
uygun bir biçimde saptandıkları için gerçekçi bir
niteliktedirler.
Standart maliyetlerin verimli bir çalışma ile
ulaşılabilir olması, bu maliyetlerin ulaşılması
olanaksız derecede yüksek verimlilik düzeylerini
esas almamasını gerektirir.
Ayrıca güncellenmesi gerekir.
Standart Maliyetlerin Yararları
1.Maliyet kontrolüne etkenlik kazandırır. (Değerlendirilme
ölçüsü)
2.Planlama çalışmalarına yardımcı olur. (gelecekle ilgilidir)
3.Çalışanları maliyetler konusunda bilinçlendirir. (hedef
gösterir)
4.Maliyet muhasebesi uygulamalarında bazı kolaylıklar
sağlar.(stok izleme kartlarında sadece miktar yazılabilir)
5.Bu uygulamaya geçebilmek için, üretim yöntemlerinde
ve mamullerde standartlaşmaya gidilmesi gerekir. Bu
da verimi artırır. Örgüt yapısının dikkatli bir biçimde
planlanmasını ve yetki ve sorumlulukların açıkça
belirlenmesini gerektirdiğinden, işletmenin modern
yönetime uygun bir yapıya kavuşmasını sağlar.
Standart Maliyet Yöntemi
İşletmeler standart maliyet kayıtlarını uygulanan
muhasebe sisteminin içinde veya dışında
tutabilirler.
Standart maliyetlerin ve sapmaların muhasebe
kayıtları içerisinde izlendiği bu yönteme “standart
maliyet yöntemi” denir.
Yöntemin Kurulması
Bu amaçla yapılacak çalışmalar aşağıdaki üç başlıkta
toplanabilir.
a-Yöntemin gerektirdiği ön koşulların sağlanması.
b-Hesap planının standart maliyet esasına
dönüştürülmesi.
c-Standart maliyetlerin saptanması.
Yöntemin İşletilmesi
Uygulama sırasında sürekli ya da dönemsel
olarak yapılması gereken başlıca çalışmalar
aşağıdadır.
a-Fiili giderlerin belgelerde ve hesaplarda
izlenmesi.
b-Fiili ve standart giderler karşılaştırılarak,
sapmaların hesaplanması ve nedenlerine göre
çözümlenmesi.
c-Gider, maliyet ve sapma kayıtlarının yazılması,
ilgili raporların düzenlenmesi.
Standart Maliyet Yönteminin Gerektirdiği Çalışmalar
Yönetimin Kurulması
Yönetimin ön koşullarının
sağlanması
Hesap planı ile belge düzeninin
standart maliyet esasına
dönüştürülmesi
Yönetimin İşletilmesi
Sapmaların
hesaplanması ve
çözümlenmesi
Standart maliyetlerin
saptanması
Fiili giderlerin
izlenmesi
Kayıt ve raporlama
Standart Maliyet Sapmalarının Analizi
Ortaya çıkan sapmaların nedenlerine göre çözümlenmesi,
yani hangi nedenin hangi yönde ve kaç liralık sapmaya
yol açtığının belirlenmesi anlamındadır.
Tek bir mamulün üretimini yapan ve mamul standart
birim maliyeti 300 TL olan bir işletmede 1.000 birim
mamul üretilmiş ve fiili maliyet 400.000 TL olarak
gerçekleşmiştir.
Bu durumda (300 x 1.000= 300.000)-(400.000) =100.000
TL olumsuz sapma oluşmuştur.
Ancak, bu sapma konusunda gerekli kontrol önlemlerinin
alınabilmesi için, söz konusu sapmanın ne kadarının
hangi esas üretim yerinde ve hangi gider türünde
ortaya çıkmış olduğu bilinmelidir.
Standart Maliyet Sapmalarının Analizi
Tespit edilen sapmalar kontrol edilebilen
sapmalar ve kontrol edilemeyen sapmalar
olarak gruplandırılabilir.
Kontrol edilebilen sapmalar, kontrol önlemlerine
ışık tutar.
Kontrol edilemeyen sapmaların da geçici yada
kalıcı olma durumu araştırılır.
Kalıcı (sürekli) sapmaların varlığı durumunda ise
standart maliyetler yeniden gözden geçirilir.
Direkt İlk Madde ve Malzeme Sapmaları
Direkt ilk madde ve malzeme giderlerinin tutarı bir yandan ilgili
hammaddelerin alış fiyatlarına diğer yandan da bu maddelerin üretimde
kullanılan miktarlarına bağlıdır.
1.Fiyat sapması
Bir hammadde için ödenen fiili fiyatın, o hammaddenin standart fiyatından
farklı olmasıdır.
Fiyat sapması=(fiili fiyat-Standart fiyat x satın alınan miktar
Örnek; Polo A.Ş. Standart fiyatı 70 TL/kg olarak belirlenen P maddesinden ve
Standart fiyatı 50 TL/m olan R hammaddesinden satın almıştır.
P hammaddesi alış tutarı; 20.000 x 75 TL/kg = 1.500.000
R hammaddesi alış tutarı ; 15.000 x 48 TL/ m = 720.000
sapmayı aşağıdaki gibi hesaplayabiliriz.
P hammaddesi fiyat sapması = (75-70) x 20.000 = 100.000 TL olumsuz
R hammaddesi fiyat sapması = (48-50) x 15.000 = -30.000 TL olumlu
70.000 TL olumsuz
Fiyat Sapmasının Nedenleri
• İlgili hammaddelerin Pazar fiyatlarında değişme olmuştur.
• Satın alınan hammaddelerin kaliteleri ve dolayısıyla fiyatları standartlarda
öngörülenlerden farklıdır.
• Alış miktarı, standart fiyatların saptanması sırasında göz önünde
bulundurulan alış partisi büyüklüğüne uygun değildir.
• Satınalma memurlarının becerileri standartların saptanmasında dikkate
alınan düzeyden farklıdır.
• Satınalma memurları belli satıcıları gözetmekte, daha pahalı da olsa
onlardan alışverişi yeğlemektedir.
• Standart fiyat peşin ödemeyi esas aldığı halde, alış veresiye olarak
yapılmış, dolayısıyla kasa ıskontolarından yararlanılamamıştır.
• Hammadde fiyatları alış giderlerini de kapsamaktadır. Satın alınan
hammaddeler standart fiyatların saptanmasında esas alınan taşıtma
yolundan farklı bir yol veya araçla işletmeye getirilmiş ve dolayısıyla fiyat
sapması nakliye giderlerindeki farklılıktan ileri gelmiştir.
• Nakliye ücretleri değişmiştir.
2.Miktar sapması
Bir hammaddenin üretimde fiilen kullanılan miktarının, elde edilen üretim için
kullanılması öngörülmüş standart miktardan farklı bulunması nedeniyle
meydana gelen sapmaya “miktar sapması” denir.
Hammaddenin fiili ve standart tüketim miktarları arasındaki fark, söz konusu
hammaddeye ilişkin fiziksel miktar sapması olup, bunun parasal tutar haline
dönüştürülmesi için hammaddenin standart fiyatı ile çarpılması yoluna gidilir.
Miktar sapması=(Toplam fiili Tüketim miktarı-Toplam Standart tüketim miktarı) x
Standart fiyat
Örnek; Polo A.Ş. A ve B mamulleri üretmektedir ve üretiminde kullanılan
hammadde miktarları aşağıdaki gibidir.
A mamulü için;
P hammaddesi 10 kg/birim mamul
R hammaddesi 6 kg /birim mamul
B mamulü için
P hammaddesi 8 kg/birim mamul
Polo A.Ş.’nin bir aylık mamul üretimi ile ilgili hammadde tüketimi bilgileri
aşağıdaki gibi olmuştur.
A mamulü üretimi miktarı: 500 birim
B mamulü üretim miktarı: 1.500 birim
P hammaddesi tüketimi :16.800 kg
R hammaddesi tüketimi : 3.100 m
Önce herbir hammaddeden tüketilmiş olması gereken hammadde miktarını
bulalım.
P HAMMADDESİ:
A mamulü : 500 birim x 10 kg/birim
= 5.000 kg
B mamulü : 1.500 birim x 8 kg/birim
= 12.000 kg
Toplam Standart Tüketim Miktarı
= 17.000 kg
R HAMMADDESİ :
A mamul : 500 birim x 6 m/birim
= 3.000 m
Toplam Standart Tüketim Miktarı
= 3.000 m
Şimdi ortaya çıkan bir aylık miktar sapmasını hesaplayabiliriz.
P Hammaddesi miktar sapması=(16.800-17.000)x70=-14.000 olumlu
R Hammaddesi miktar sapması=(3.100-3.000) x 50= 5.000 olumsuz
Toplam net miktar sapması
9.000 olumlu
Miktar Sapmasının Nedenleri
-Kullanılan hammaddenin kalitesi standartta öngörülenden farklı olduğundan,
hammadde kayıpları da standarttan farklı oranlarda ortaya çıkmaktadır.
-Üretim yöntemlerinde ya da mamulde yapılmış bazı değişiklikler standarttan
farklı miktarda hammadde kullanımını gerektirdiği halde, miktar
standartları henüz değiştirilmemiştir.
-Bozuk mamul, ıskarta ve hammadde fireleri, miktar standartlarının
saptanması sırasında dikkate alınan düzeylerde tutulamamaktadır.
-Üretim bölümlerine sevk edilmiş hammaddenin bir kısmı bu bölümlerde
henüz üretim amacıyla tüketilmedikleri halde, miktar sapmasının
hesaplanmasında ambar çıkış fişleri esas alındığından, tüketilmiş gibi işlem
görmüş ve sapmanın kapsamına girmiştir.
-Üretim bölümlerinde bir kısım hammadde ortadan kaybolmuştur.
Direkt İşçilik Sapmaları
Direkt işçilik giderlerinin tutarı, saat başına ödenen
ücret ve mamul üretimi için harcanan direkt işçilik
süresine bağlıdır.
1.Ücret Sapması
Direkt işçilik fiili saat ücretinin standart saat ücretinden
farklı olması nedeniyle meydana gelen sapmaya
“ücret sapması” denir.
Ücret Sapması=(Fiili ücret-Standart ücret) x fiili süre
şeklinde formüle edilir.
Eğer parça başına üretim söz konusu ise fiili ve standart
parça başı ücretleri arasındaki fark üretilen
mamul(parça) miktarı ile çarpılır.
Direkt İşçilik Sapmaları
Örnek; bir önceki kesimde saptanan Polo A.Ş.’nin mamul
birimi başına standart direkt işçilik saat ücreti;
3 işçi* 200 TL/st =600 TL/saat
4 işçi*225 TL /st =900 TL/saat
3işçi* 300 TL/st =900 TL /saat
10 işçi
2.400 TL/saat
ortalama 1 işçi 240 TL olarak hesaplanmıştır.
Bu işletme aylık olarak direkt işçilik gider tutarları 450.000
TL harcanan fiili direkt işçilik süresi ise 1.800 saat olarak
gerçekleşmiştir.
Bu verilere göre ücret sapması;
Fiili saat ücreti= 450.000 TL / 1.800 saat= 250 TL/saat
Ücret sapması=(250-240)x 1.800= 18.000 olumsuz
Ücret Sapmasının Nedenleri
-Toplu sözleşme gereği, işçilik ücretlerinde artışlar meydana geldiği halde,
ücret standartlarında henüz bir değişiklik yapılmamıştır.
-Belirli çalışma sürelerini dolduran bir kısım işçilerin saat ücretleri artırıldığı
halde, bu durum henüz ücret standartlarına yansıtılmamıştır.
-İşletmede uzman veya stajyer işçiler çalıştırılmaktadır. Bu işçilerin saat
ücretleri normal işçilerden farklı bulunduğundan, ücret sapması ortaya
çıkmıştır.
-İlgili esas üretim yerindeki işlerin sıkışıklığı nedeniyle, daha farklı ücret
ödenen başka bir gider yerindeki işçilerden bir kısmı geçici olarak bu esas
üretim yerinde görevlendirilmişlerdir.
-İlgili esas üretim yeri içerisindeki sıkışıklık veya ustabaşının kusuru gibi bir
nedenle yüksek ücretli işlemleri yapan bazı işçiler düşük ücretli işlemlerle
görevlendirilmiştir.
-Acele bir siparişin yetiştirilmesi amacıyla ya da gider yerindeki çalışmaların iyi
planlanmamış olması nedeniyle fazla çalışma zorunluluğu doğmuş, fazla
çalışma zamları fiili direkt işçilik giderlerine yansımıştır.
2.Süre Sapması
Yapılan üretim için fiilen çalışılan direkt işçilik süresinin
aynı üretim için çalışılması öngörülen standart direkt
işçilik süresinden farklı olması nedeniyle ortaya çıkan
sapmaya “süre sapması” denir.
Saat sayısıyla ölçülen fiziksel bir miktar olan fiili ve
standart süreler arasındaki bu farkın parasal tutarını
hesaplamaya yöneliktir.
Süre Sapması=(Fiili süre-Standart süre) x standart ücret
şeklinde formüle edilir.
Örnek; bir önceki kesimde saptanan mamul birimi başına
standart direkt işçilik süreleri A mamulünde 2 saat, B
mamulünde ise 0,5 saat ve standart işçilik ücreti de 240
TL/saat olarak hesaplanmıştı. A mamulü aylık 500 birim B
mamulü ise 1.500 birim üretilmişti.
Bu üretimde fiilen 1.800 saat direkt işçilik ücreti ödenmiştir.
Bu verilere göre Polo A.Ş.’nin süre sapması aşağıdaki şekilde
hesaplanır.
A mamulü standart süresi = 500 birim x 2 saat/birim =1.000
B mamulü standart süresi = 1.500 birim x 0,5 saat /birim = 750
Toplam Standart Süre
1.750
saat
Süre sapması =(1.800 saat-1.750 saat) x 240 TL saat
= 12.000 TL olumsuz
Süre Sapmasının Nedenleri
-Direkt işçilik zamanlarının bir kısmını hammadde yokluğu veya makine
bozulması gibi bir nedenle boş olarak geçirmişlerdir.
-İşçiler kişisel gereksinimlerini karşılamak amacıyla çalışmalarını sık sık
durdurmakta veya bu gereksinimleri için çok uzun süreler
kullanmaktadırlar.
-Herbir mamul partisinin üretimi için makinelerin ayarının yeniden yapılması
gerekmekte, işçilerin ayarlama sırasında yavaş çalışmaları nedeniyle ya da
üretim partilerinin standartlarda öngörülenlerden daha az sayıda
mamulden oluşmasından ötürü sık sık ayar değiştirilmesi gerektiğinden,
toplam süre artmaktadır.
-Normalden fazla miktarda bozuk mamul üretilmekte, bunlar için harcanan
süreler sağlam mamullerin üretimi için harcanan sürelerin üzerine binerek
toplam süreyi uzatmaktadır.
-İlgili mamullerin üretimi için standartta öngörülmüş makineler acele bir
siparişin yetiştirilmesi amacıyla başka işlerde kullanıldığından, bu
mamuller daha az verimli makinelerde üretilmiştir.
-İşçiler üretim sırasında standarttan farklı bir üretim temposuyla
çalışmaktadırlar.
Genel Üretim Giderleri Sapmaları
Genel üretim giderleri için standartlar oluşturulurken, herbir
mamulden bir birim üretmek için seçilen iş ölçüsünden kaç
birim kullanılması gerektiği araştırılır.
Herbir mamulün birimi başına genel üretim giderlerinden düşen
standart payların hesaplanmasında kullanılacak “mamul
başına standart iş birimi sayıları” tespit edilir.
Örnek; Polo A.Ş.’nin yıllık sabit genel üretim giderleri tutarı
5.400.000 TL bütçelenmiş yıllık iş birimleri sayısı ise 36.000
direkt işçilik saati olarak verilmiştir.
Bütçelenmiş yıllık iş birimleri sayısı 36.000 saat yerine 30.000
saat olsaydı, öngörülen sabit genel üretim giderleri yine
5.400.000 olacaktı. Çünkü iş birimleri sayısındaki değişiklikler
sabit giderleri etkilememektedir.
Buna göre bütçelenmiş ortalama aylık sabit genel üretim
giderleri de 5.400.000/12=450.000 TL olmaktadır.
Genel Üretim Giderleri Sapmaları
Örnek; Polo A.Ş.’nin yıllık 36.000 direkt işçilik saatlik
çalışma için bütçelenmiş değişken genel üretim
giderleri tutarı 3.600.000 TL’dır.
Yani saat başına 100 TL’lık değişken genel üretim
giderleri yapılması öngörülmüştür. Buna göre yıllık
bütçelenmiş iş birimleri sayısı eğer 30.000 saat
olsaydı değişken genel üretim giderleri bütçe tutarı
da 30.000 x 100= 3.000.000 TL olacaktı.
Çünkü iş birimleri sayısında azalma, değişken giderleri
de aynı oranda azaltacaktır.
İşte sabit ve değişken genel üretim giderlerini ayrı ayrı gösteren esnek
bütçenin “esnekliği” buradan kaynaklanmaktadır.
Esnek bütçe denklemi olarak adlandırılan genel üretim giderlerinin çeşitli iş
hacimlerindeki bütçe tutarlarının hesaplanması amacıyla kullanılan bu
denklem; ya= aax+ba şeklindedir.
ya:bütçelenmiş genel üretim giderleri tutarı,
x : iş birimleri sayısı,
aa: iş birimi başına bütçelenmiş değişken genel üretim giderleri tutarı,
ba: Bütçelenmiş toplam sabit genel üretim giderleri tutarı.
Yukarıda verileri ifade edilen şirketin esnek bütçe formülü aşağıdaki şekilde
yazılabilir.
yb=100x+5.400.000 (x:yıllık direkt işçilik saatleri)
yb=100x+450.000 (x:aylık direkt işçilik saatleri)
Buna göre bütçelenmiş yıllık iş birimleri sayısı 36.000 direkt işçilik saati
olduğundan bütçelenmiş genel üretim giderleri tutarı
yb=(100)(36.000)+5.400.000=9.000.000 TL olmaktadır.
Genel üretim giderleriyle ilgili sapma analizlerinde hesaplanan sapma
analizlerinden en anlamlı üçü aşağıda açıklanmıştır.
1.Bütçe Sapması:
Gerçekleşen (fiili) genel üretim giderlerinin, fiili iş birimleri sayısı (fiili iş hacmi)
için bütçelenmiş genel üretim giderlerinden farklı olması nedeniyle ortaya
çıkan sapmaya “bütçe sapması” denir.
Bütçe sapması=(Fiili genel üretim giderleri)-(Fiili iş hacmi için bütçelenmiş
genel üretim giderleri)
şeklinde formüle edilebilir.
Örnek; Polo A.Ş.’nin aylık genel üretim giderleri 700.000 TL olarak
gerçekleşmiştir. Şirketin aynı ay içerisinde fiili direkt işçilik saatleri sayısı
1.800 ve aylık ortalama esnek bütçe denklemi yb=100x+450.000 dir.
Fiili genel üretim giderleri
= 700.000
Fiili iş hacminde bütçelenmiş
Genel üretim Giderleri= (100)(1.800)+450.000 = 630.000
Bütçe Sapması (olumsuz)
70.000 TL’dır
Ancak bu tutarın anlam ifade edebilmesi için, genel üretim giderlerini
oluşturan hangi kalemde farklılığın oluştuğunun bilinmesine gerek vardır.
2.Verim Sapması
İş birimlerinin kullanımındaki fiili verimin standart verimden
farklı olmasının genel üretim giderleri üzerindeki etkisi verim
sapmasıyla ölçülür.
“Verim sapması”, fiilen harcanan iş birimleri sayısının, elde
edilen üretim için harcanmış olması gereken standart iş
birimleri sayısından farklı bulunması nedeniyle, genel üretim
giderlerinde ortaya çıkmış artışları veya sağlanmış tasarrufları
gösterir. Değişken genel üretim giderleri ile ilgilidir.
Verim Sapması= (Fiili İş hacmi için Bütçelenmiş genel üretim
giderleri)-(Standart iş hacmi için bütçelenmiş genel üretim
giderleri) veya
Verim Sapması=((fiili iş birimleri sayısı)-(standart iş birimleri
sayısı))x(Standart genel üretim giderleri yükleme oranı)
şeklinde formüle edilebilir.
Örnek;
İş ölçüsü olarak direkt işçilik saatlerini kullanan
Polo A.Ş.’nin bir aylık fiili direkt işçilik saatleri
sayısı 1.800’dür.
Mamul birimi başına direkt işçilik standart
süreleri A mamulü için 2 saat, B mamulü için
0,5 saat olarak saptanmıştır.
Bu ay içinde 500 birim A, 1.500 birim B mamulü
üretilmiştir.
Harcanmış olması gereken standart iş birimleri (direkt işçilik)sayısının
hesaplanması;
A mamulü Toplan standart direkt işçilik saati = 500 birim x 2 saat = 1.000
B mamulü Toplan standart direkt işçilik saati= 1.500 birimx 0,5 saat = 750
Toplam standart direkt işçilik saatleri sayısı
= 1.750
Şimdi verim sapmasını hesaplamak için
Yb=100x+450 şeklinde olduğu için
Fiili iş hacmi için bütçelenmiş gen.ür. Gid. (100)(1.800)+450.000 = 630.000 TL
Standart iş hacmi için bütçelen.gen.ür.gid.=(100)(1.750)+450.000=625.000 TL
Verim sapması olumsuz
5.000 TL
İkinci formüle göre
Verim sapması= (1.800 saat-1.750 saat)x 100 TL saat
= 5.000 TL
Verim sapması standarda göre 50 saat fazla çalışılarak A ve B mamulü elde
edilmiştir. Bunun karşılığı da Saat ücreti 100 TL olduğu için 5.000 TL
olmuştur.
3.Kapasite Sapması
Fiili üretimin bütçelenmiş üretimden farklı olması nedeniyle
mamul maliyetlerine yüklenememiş veya fazla yüklenmiş sabit
genel üretim giderleri tutarını gösteren sapmaya kapasite
sapması adı verilir.
Kapasite sapması=(Standart iş hacmi için bütçelenmiş genel
üretim giderleri)-(Üretilen mamullerin maliyetindeki toplam
standart genel üretim giderleri)
Veya
Kapasite sapması=(bütçelenmiş Üretim karşılığı Standart iş
birimleri sayısı)-(Fiili üretim karşılığı standart iş birimleri
sayısı)x(sabit genel üretim giderleri yükleme oranları)
şeklinde formüle edilir.
Örnek; Polo A.Ş. İle ilgili aşağıdaki bilgiler saptanmıştı.
Bütçelenmiş yıllık üretim standart iş birimleri karşılığı 36.000
dir.işç.saati
Sabit genel üretim giderleri standart yükleme oranı
150 TL
dir.işç.saati
Toplam genel üretim giderleri standart yükleme oranı
250 TL
dir.işç.saati
A mamulü birimindeki standart genel üretim gider.tutarı 500 TL/
birim
B mamulü birimindeki standart genel üretim gider.tutarı 125
TL/birim
Polo A.Ş.’nin aylık 500 birim A mamulü ve 1.500 birim B mamulü ürettiği
belirtilmiştir. Bu üretimin direkt işçilik saatleri türünden standart karşılığı 1.750
saat idi.
Şirketin aylık ortalama esnek bütçe formülü Yb=100x+450.000 dir.
A mamulü maliyetine girecek
standart genel üretim giderleri
500 TL/birim x 500 birim
250.000 TL
B mamulü maliyetine girecek
standart genel üretim giderleri
125 TL/birim x 1.500 birim 187.500 TL
Toplam Standart genel üretim giderleri
437.500 TL
Aynı tutar, toplam genel üretim giderleri standart yükleme oranı ile toplam
standart iş birimleri sayısı çarpılarak da hesaplanabilir.
Toplam standart gen. Ür. Gid. = 250 TL/d.işç.st x 1.750 d.işç.st = 437.500 TL
Birinci formülü uygulayarak kapasite sapmasını hesaplarsak
Standart iş hacmindeki
Bütçelenmiş genel üretim gideri =(100)(1.750)+450.000 = 625.000 TL
Üretilen mamullerin maliyetindeki
Toplam standart genel üretim giderleri
= 437.500 TL
Kapasite sapması olumsuz
157.500 TL
İkinci formüle göre ;
Bütçelenmiş aylık üretim karşılığı
Standart iş birimleri sayısı
= (36.000dir.işç.saat/yıl)/12 ay =3.000 d.iş.st/ay
Kapasite sapması = (3.000 di.işç.saat-1.750 dir.işç.saat)x 150 TL d.işç.saat
= 187.500 olumsuz.
Buradan 187.500 TL’lık sabit genel üretim giderinin mamul maliyetlerine
yüklenememesi, yani açıkta kalması sonucunu doğurmuştur.
Kaynak :
Prf. Dr. Kamil Büyükmirza
Maliyet ve Yönetim Muhasebesi
Tekdüzene Uygun Bir Sistem Yaklaşımı
Gazi Kitabevi
Download

Standart Maliyetler ve Sapma Analizleri