www.yunus.gov.tr
ISSN 1303 - 4456
Yunus Araþtýrma Bülteni 2014 (2): 55-63
Araþtýrma Makalesi
Research Article
Iþýktepe Baraj Gölü (Maden, Elazýð) Kýyý Bölgesi Fizikokimyasal
Su Kalitesi Üzerine Ýlk Bulgular
1
1
1
1
Mehmet KÜÇÜKYILMAZ *, Gürel N. ÖRNEKCÝ , Ali A. USLU , Nurten ÖZBEY ,
1
1
1
2
Tunay ÞEKER , Nevin BÝRÝCÝ , Nurettin YILDIZ , Mehmet Ali T. KOÇER
1
2
Su Ürünleri Araþtýrma Ýstasyon Müdürlüðü, Sürsürü Mah., Þehit Polis M. Lami Karaaðaç Sokak, No: 9, 23040, Elazýð, Türkiye
Akdeniz Su Ürünleri Araþtýrma Üretme ve Eðitim Enstitüsü Müdürlüðü, Antalya
* Sorumlu yazar: Tel:+90 (424) 2411085 Faks:+90 (424) 2411087
e-posta: [email protected]
Geliþ Tarihi: 11.11.2013
Kabul Tarihi: 30.01.2014
Abstract
Water Qualýty of Iþýktepe Dam Lake (Maden, Elazýð)
In this study, the first result on water quality of Iþýktepe Dam Lake which is located in Maden province of Elazýð was
evaluated. The monitoring study was performed in three sampling points of litoral zone between April 2011 and March
2012. Temperature, dissolved oxygen, saturation, pH, electrical conductivity, hardness, alkalinity, chemical oxygen
demand, dissolved ions (lithium, sodium, potassium, calcium, magnesium, ammonium, nitrate, fluoride, phosphate,
chloride, bromide, sulphate) and total phosphorus was measured and determined during the study. Iþýktepe Dam Lake
characterized with mildly soft and alkaline water, along with a low electrical conductivity and dissolved solids due to
low dissolved ions contents. The dam lake was defined as high quality and slightly polluted, respectively, in point of A
and B group parameters of Surface Water Quality Management Regulation. It means that this irrigation-purposed dam
lake may also used for drinking water supply, trout culture, livestock farms
Keywords: Iþýktepe Dam Lake, littoral zone, water quality, temporal variation
Özet
Bu çalýþmada Iþýktepe Baraj Gölü'nün (Maden, Elazýð) kýyý bölgesinde üç noktada Nisan 2011 ile Mart 2012 arasýnda 12
ay süresince yürütülen su kalitesi izleme araþtýrmasýndan elde edilen ilk bulgular deðerlendirilmiþtir. Araþtýrma
süresince sýcaklýk, çözünmüþ oksijen, doygunluk, pH, elektriksel iletkenlik, toplam sertlik, toplam alkalinite, kimyasal
oksijen ihtiyacý, çözünmüþ anyon ve katyonlar (lityum, sodyum, potasyum, kalsiyum, magnezyum, amonyum, nitrat,
florür, fosfat, klorür, bromür ve sülfat) ile toplam fosfor izlenmiþtir. Iþýktepe Baraj Gölü düþük çözünmüþ iyonik madde
içeriðine nedeniyle düþük elektriksel iletkenlik ve çözünmüþ katý madde içeriðine sahip orta sert sulu alkali bir göl
olarak karakterize olmuþtur. Yüzeysel Su Kalitesi Yönetimi Yönetmeliði A ve B grubu parametreleri bakýmýndan baraj
gölü “yüksek kaliteli” ve “az kirlenmiþ” sýnýflarýna dâhil olmuþtur. Baraj gölünün inþa amacý olan tarýmsal sulama yaný
sýra içme suyu temini, alabalýk ve diðer balýklarýn yetiþtiriciliði ile hayvan üretimi ve çiftlik ihtiyacý için de
kullanýlabileceði sonucuna ulaþýlmýþtýr.
Anahtar Kelimeler: Iþýktepe Baraj Gölü, kýyý bölgesi, su kalitesi, zamansal deðiþim
Giriþ
Akýþ yönü boyunca akarsu sistemleri
önüne baraj setlerinin inþasýyla oluþturulan
baraj gölleri düþük su yenilenme sürelerinin bir
© Su Ürünleri Merkez Arastýrma Enstitüsü Müdürlügü, Trabzon
sonucu olarak hem akarsular hem göllere
benzer karakteristikler sergileyen yapay
depolama alanlarýdýr (Thornton, 1990).
56
Küçükyýlmaz vd. / Yunus Arþ. Bül. 2014 (2): 55-63
Bu nedenle, akarsu özelliði gösteren
(riverine), geçiþ (transitional) ve göl özelliði
gösteren (lacustrine) bölgeler olmak üzere üç
kavramsal bölgeyle deðerlendirilirler. Çoðunlukla akarsu taþkýn vadilerinde yapay olarak
oluþturulan baraj gölleri su toplama havzasý ve
göl havzasý morfolojisi bakýmýndan doðal
göllerden farklýlaþýr. Bu iki temel farklýlýðýn
sonucu olarak, daha geniþ bir su toplama
havzasýna sahip olan baraj gölleri, derinlik
eðimi, litoral bölge habitatlarý, sýcaklýk
tabaklaþmasý ve karýþýmlar gibi özellikleriyle
de doðal göllerden ayrýlýrlar (Kimmel ve
Groeger, 1984; Palau, 2006).
Çeþitli avantajlarý dikkate alýndýðýnda
enerji üretimi bakýmýndan baraj gölleri termik
ve nükleer santrallere kýyasla ön plana çýkmýþ
(Karadeniz vd., 2011) ve Türkiye'de bu
öncelikli amaçla 700'e yakýn baraj ve 500'ün
üzerinde hidroelektrik santral inþa edilmiþtir
(Küçükyýlmaz vd., 2010). Genel olarak,
barajlar ve göletler, elektrik üretimi, içme suyu
temini, tarýmsal sulama, balýkçýlýk, sel kontrolü
ve rekreasyon gibi amaçlarla inþa edilirler
(Mason, 2002). Bir baraj gölünün fizikokimyasal su kalitesi, sucul tür çeþitliliði ve
bolluðu oluþtuðu akarsuyunkine kýyasla
belirgin deðiþiklikler gösterir. Bu nedenle yeni
oluþan bir baraj gölünde doðal kaynaklarýn
sürekli izlenmesi gerekmektedir (Yýlmaz,
2004). Ýçme suyu temini için kullanýlan baraj
göllerinde su kalitesinin içme suyu standartlarýna uygunluðu önemli olduðundan,
baraj yönetimi ve su kalitesine yönelik
sorunlarýn anlaþýlmasý bakýmýndan izleme
programlarýyla ekosistemin iþleyiþinin anlaþýlmasý gerekmektedir (Tüzün vd., 2006).
Gerçekten, bir su kaynaðýnýn etkin kullanýmýný
saðlamak için, öngörülen beklentileri karþýlayacak bir izleme programýný titizlikle yürüterek kaynak hakkýnda bilgi toplanmasý
zorunludur (Þen ve Koçer, 2003).
Iþýktepe Barajý, Elazýð ili Maden ilçesi
sýnýrlarýnda yer alan Seyrek Deresi üzerinde
sulama amacýyla inþa edilmiþtir. 10 yýlý aþkýn
süredir su tutmuþ olmasýna karþýn, baraj
gölünün su kalitesi üzerine herhangi bir çalýþma
yapýlmamýþtýr. Bu çalýþmayla, gelecek çalýþmalara ýþýk tutmasý bakýmýndan, Iþýktepe Baraj
Gölü'nün kýyý bölgesinde su kalitesi üzerine
elde edilen ilk bulgularýn deðerlendirilmesi
amaçlanmýþtýr.
Materyal ve Metot
Seyrek Deresi üzerinde kurulu olan
Iþýktepe Baraj Gölü 38°26? N ve 39°31? E
coðrafi konumlarýnda bulunmaktadýr. Deniz
seviyesinden yüksekliði 1280 m olan normal su
2
3
kotunda 0,35 km yüzey alanýna, 4,47 hm
depolama hacmine, yaklaþýk 12 m ortalama
derinliðe ve 4,2 km kýyý þeridi uzunluðuna sahip
olan baraj gölü, inþaatý 1999 yýlýnda tamamlanmýþ olan genç bir rezervuardýr. Baraj gölü
havzasýnýn kuzey ve kuzeydoðu kesiminde
kalan 313 ha tarým arazisinin sulanmasý için
kullanýlmaktadýr (Anonim, 2005; 2013). Su
toplama havzasý ve gölü besleyen ana akarsu
insan kaynaklý bir noktasal ve yayýlý deþarja
maruz kalmamaktadýr.
Baraj Gölü'nün su kalitesi üzerine ilk
bilgileri elde etmek amacýyla örnekleme
çalýþmalarý gölün farklý alanlarýný temsil
edebilecek þekilde ve sürekli ulaþýlabilirliði
mümkün olan rastgele 3 kýyý noktasýnda (Þekil
1) Nisan 2011 ile Mart 2012 arasýnda aylýk
olarak yürütülmüþtür. Bununla birlikte, Aralýk
2011'de yalnýzca ilk örnekleme noktasýndan
örnek alýnabilmiþ, göl yüzeyi donmuþ
olduðundan cak, Þubat ve Mart 2012 aylarýnda
ise örnekleme yapýlamamýþtýr. Su örnekleri
kýyýda elle daldýrma yöntemi ile alýnmýþ,
örnekler 1 L hacimli polipropilen þiþelere
konulmuþ ve ayný gün içerisinde laboratuvara
ulaþtýrýlmýþtýr.
Küçükyýlmaz vd. / Yunus Arþ. Bül. 2014 (2): 55-63
Sýcaklýk, çözünmüþ oksijen ve oksijen
doygunluðu HACH HQ30d, pH ve elektriksel
iletkenlik ise HACH HQ40d model ölçüm
cihazlarýyla arazide ölçülmüþtür. Toplam
sertlik hesaplama metoduyla, toplam alkalinite
potansiyometrik titrasyon metoduyla ve
kimyasal oksijen ihtiyacý açýk geri damýtma
metoduyla tayin edilmiþtir (APHA vd., 1998).
Lityum, sodyum, potasyum, kalsiyum,
magnezyum, amonyum, nitrit, nitrat, florür,
fosfat, klorür, bromür ve sülfat Dionex ICS
Model kullanýlarak iyon kromatografik
metotla, toplam fosfor ise hazýr kit kullanýlarak
Merck Nova 60 spektrofotometre ile tayin
edilmiþtir.
Deðiþkenlerin normalitesi Shapiro
Wilk's testiyle kontrol edilmiþtir. Normal
daðýlým gösteren deðiþkenler için tek yönlü
ANOVA ve normal daðýlým göstermeyen
deðiþkenler için Wilcoxon testini takip eden
Student t-testi kullanýlarak istasyonlar
arasýndaki farklýlýðýn istatistiksel önemi
belirlenmiþtir. Ýzlenen deðiþkenler arasýndaki
iliþkiler Spearman's çoklu korelasyon testiyle
belirlenmiþtir. Deðiþkenlerin varyasyondaki
gücünü ve yönünü belirlemek için çok
deðiþkenli analiz yöntemi olan Ana Bileþenler
Analizi (PCA) uygulanmýþtýr. Su kalitesi
sýnýflandýrmasý Yüzeysel Su Kalitesi Yönetimi
Yönetmeliði'ne göre yapýlmýþ ve karakteristik
deðerin bulunmasý için Hazen yöntemi
kullanýlmýþtýr (Anonim, 2012). Ýstatistiksel
analizler için JMP 8 ve CANOCO yazýlýmlarý
kullanýlmýþtýr.
Sonuçlar ve Tartýþma
Çalýþma süresince Iþýktepe Baraj
Gölü'nde izlenen deðiþkenlerin örnekleme
noktalarý arasýndaki zamansal ve alansal
varyasyonu (Þekil 2) istatistiksel olarak önemli
bulunmamýþtýr (P > 0,05). Mevsimsel hava
sýcaklýðý deðiþimlerine uygun bir eðilimle, en
57
düþük sýcaklýk 2,3 °C olarak Aralýk (2011)
ayýnda ve en yüksek sýcaklýk 27,9 °C olarak
Temmuz (2011) ayýnda ölçülmüþtür. Örnekleme süresince pH deðeri 7,5-9,3 arasýnda
ölçülmüþ ve baraj gölü alkali karakterli olarak
(ortalama 8,6±0,5) belirlenmiþtir. Sýcaklýkla
istatistiksel olarak önemli bir korelasyonu
belirlenmeyen elektriksel iletkenlik ise 167227 µS/cm arasýnda ölçülmüþtür. Sýcaklýk
deðiþimiyle ileri derecede güçlü bir iliþki
sergileyen (R2 = -0,94; P < 0,05) çözünmüþ
oksijenin ortalama miktarý 8,9±1,3 mg/L
(%112±6 doygunlukta) olarak hesaplanmýþtýr
(Tablo 1, Þekil 2).
Toplam sertlik araþtýrma süresince 90110 mg CaCO3/L arasýnda (ortalama 101±5 mg
CaCO3/L) tayin edilmiþ ve sularda sertliðin
nedeni ana iyonlar olan kalsiyum ve magnezyumla güçlü iliþkiler (sýrasýyla R2 = 0,87 ve
R2 = 0,66; P < 0,05) göstermiþtir. Toplam
alkalinite ise örnekleme noktalarýnda en düþük
98 mg CaCO3/L ve en yüksek 148 mg CaCO3/L
olarak daha geniþ bir aralýkta deðiþim
göstermiþtir (Tablo 1, Þekil 2).
Þekil 1. Iþýktepe Baraj Gölü ve örnekleme
noktalarý.
58
Küçükyýlmaz vd. / Yunus Arþ. Bül. 2014 (2): 55-63
Þekil 2. Iþýktepe Baraj Gölü'nde izlenen fizikokimyasal su kalitesi deðiþkenlerinin aylýk deðiþimi (asýcaklýk, b-pH, c-elektriksel iletkenlik, d-çözünmüþ oksijen, e-doygunluk, f-toplam sertlik,
g-toplam alkalinite, h-lityum, i-sodyum, j-potasyum, k-kalsiyum, l-magnezyum, m-florür,
n-bromür, o-klorür, p-sülfat, r-amonyum, s-nitrat, t-ortofosfat, u-toplam fosfor ve vkimyasal oksijen ihtiyacýnýn Nisan 2011 ile Mart 2012 arasýnda aylýk deðiþimi (Ocak-Mart
2012 arasýndaki iþaretli bölüm göl yüzeyinin buzla kaplý dönemi temsil etmektedir).
Küçükyýlmaz vd. / Yunus Arþ. Bül. 2014 (2): 55-63
Lityum örnekleme noktalarýnda <0,00,02 µg/L arasýnda çok düþük miktarlarda,
sodyum 3,7-4,8 mg/L arasýnda ve potasyum
0,44-0,61 mg/L arasýnda tayin edilmiþtir.
Kalsiyum ve magnezyum ise örneklemeler
süresince sýrasýyla 24,1-30,4 mg/L ve 6,5-8,4
mg/L arasýnda kaydedilmiþtir. Sodyum ile
2
potasyum ve magnezyum arasýnda (sýrasýyla R
= 0,75 ve R2 = 0,92; P < 0,05) ve potasyum ile
magnezyum arasýnda güçlü iliþkiler (R2 = 0,72;
P < 0,05) gözlenmiþtir. Baraj Gölü'nde bromür
miktarlarý 1-13 µg/L, florür miktarlarý 0,02-0,3
mg/L, klorür miktarlarý 0,9-1,8 mg/L ve sülfat
miktarlarý 5,9-12,6 mg/L arasýnda tayin
edilmiþtir. Florür ile bromür, klorür ve sülfat
arasýnda (sýrasýyla R2 = 0,63, R2 = 0,52 ve R2 =
0,60; P < 0,05) ve bromür ile klorür arasýnda
2
(R = 0,63; P < 0,05) orta derecede güçlü ancak
önemli iliþkiler belirlenmiþtir (Tablo 1, Þekil
2). Amonyum 2-138 µg/L arasýnda geniþ bir
aralýkta tayin edilmiþtir. Nitrat ortalama
0,929±0,780 mg/L olarak yüksek bir varyas-
59
yon gösterirken, orto-fosfat ortalama 8±6 µg/L
ve toplam fosfor miktarý ortalama 60±30 mg/L
olarak daha dar bir aralýkta deðiþmiþtir. Yüzey
sularýnda organik kirliliðin bir göstergesi olan
kimyasal oksijen ihtiyacý örnekleme noktalarýnda 6,6-11,2 mg/L arasýnda tayin edilmiþtir
(Tablo 1, Þekil 2).
Birinci eksen %55'i ve ikinci eksen
%26'sý olmak üzere, korelasyona dayalý PCA
toplam varyasyonun ilk iki eksenle büyük bir
oranda (%81) açýkladýðýný göstermiþtir (Tablo
2). PCA, Iþýktepe Baraj Gölü'nde eksen orijine
yakýn konumlanan pH, çözünmüþ oksijen,
sodyum ve magnezyumun toplam varyasyona
katkýsýnýn nispeten düþük olduðunu göstermiþtir. Çözünmüþ anyon ve katyonlar (lityum,
sodyum, potasyum, amonyum, bromür, florür,
klorür, ortofosfat ve nitrat) ile toplam fosfor,
toplam varyasyonu büyük oranda açýklayan ilk
eksenin pozitif bölgesinde, diðer deðiþkenler
ise negatif bölgesinde konumlanmýþtýr.
Tablo 1. Iþýktepe Baraj Gölü kýyý bölgesinde izlenen su kalitesi deðiþkenleri arasýndaki önemli
iliþkilerin (P < 0,05) Spearman's korelasyon matriksi
*T, sýcaklýk; EC, elektriksel iletkenlik; ÇO, çözünmüþ oksijen; %O2, doygunluk; TS, toplam sertlik; TA, toplam alkalinite; Li, lityum; Na, sodyum;
K, potasyum; Ca, kalsiyum; Mg, magnezyum; F, florür; Br, bromür; NH4, amonyum; NO3, nitrat; Cl, klorür; SO4, sülfat; PO4, o-fosfat; TP, toplam
fosfor; KOI, kimyasal oksijen ihtiyacý
60
Küçükyýlmaz vd. / Yunus Arþ. Bül. 2014 (2): 55-63
Kimyasal oksijen ihtiyacý, elektriksel
iletkenlik ve toplam alkalinite ise ikinci eksenle
temsil edilen varyasyonu daha büyük oranda
açýklamýþtýr. Dahasý sýcaklýk ile elektriksel
iletkenlik arasýnda Spearman korelasyonuyla
gözlenemeyen doðrusal iliþki PCA ile ortaya
çýkarýlmýþtýr (Þekil 3).
Çözünmüþ ana iyonlarýn baskýnlýðý
bakýmýndan ise (Ca+2>Mg+2>Na+>K+ ve SO42
>Cl-) Iþýktepe Baraj Gölü ýlýman bölge
göllerdekine benzer yaygýn bir eðilim
göstermiþtir (Wetzel, 2001). Yüzey sularýnda
dinamik iyonlar olarak bilinen kalsiyum ve
sülfat, konservatif ana iyonlar olarak kabul
edilen sodyum, potasyum ve klorürle PCA
birinci ekseninde zýt yönlerde konumlanmýþtýr.
Gerçekten, kalsiyum diðer çözünmüþ iyonlara
kýyasla oldukça reaktiftir ve göllerde epilimnetik dekalsifikasyon gibi belirgin mevsimsel
dinamikler sergiler. Sülfat ise mikrobiyal aktivite ve özellikle demir ve silika olmak üzere
kimyasal çevreden ileri derecede etkilenir
(Wetzel, 2001). Baraj gölünde anyon ve
katyonlarýn büyük çoðunluðunun benzer yönlü
varyasyonu çözünmüþ bileþenlerin kaynaðý
hakkýnda fikir vermiþ, su kalitesinin zamansal
deðiþimi üzerinde baþlýca etkenin göl havzasý ve
gölü besleyen akarsu olduðunu düþündürmüþtür
(Alpaslan vd., 2012).
Tablo 2. PCA istatistik özeti
Þekil 3. Ýzlenen deðiþkenlerin PCA'nýn iki ana eksenindeki yüklenmeleri (T, sýcaklýk; EC,
elektriksel iletkenlik; ÇO, çözünmüþ oksijen; %O2, doygunluk; TS, toplam sertlik; TA,
toplam alkalinite; Li, lityum; Na, sodyum; K, potasyum; Ca, kalsiyum; Mg, magnezyum; F,
florür; Br, bromür; NH4, amonyum; NO3, nitrat; Cl, klorür; SO4, sülfat; PO4, o-fosfat; TP,
toplam fosfor; KOI, kimyasal oksijen ihtiyacý)
Küçükyýlmaz vd. / Yunus Arþ. Bül. 2014 (2): 55-63
Nitekim havza jeolojisi ve gölü besleyen
akarsuyun etkisinden daha baðýmsýz deðiþkenler (Goldman ve Horne, 1983) olarak, iklimsel
koþullara baðlý sýcaklýk ve sýcaklýk deðiþimiyle
yakýn iliþkili çözünmüþ oksijen, çözünmüþ
anyon ve katyonlarýn aksine PCA ilk ekseninin
ters tarafýnda konumlanmýþtýr. Bu veriler
ýþýðýnda, Iþýktepe Baraj Gölü'nde izlenen
fizikokimyasal su kalitesinin asýl olarak su
toplama havzasý ve gölü besleyen akarsuyun
özellikleri ile iklimsel faktörlerce yönetildiði,
göl-içi reaksiyonlarýn bazý anyon ve katyonlarýn zamansal deðiþiminde önemli olduðu
söylenebilir.
Iþýktepe Baraj Gölü'nün fizikokimyasal
özellikleri komþu havzasýnda yer alan ve göl
havzasýna baðlý olarak yüksek alkali karakteristik sergileyen bir soda gölü olan Hazar
Gölü'ne kýyasla (Koçer ve Þen, 2012) belirgin
þekilde daha düþük çözünmüþ madde içeriðine
sahip olduðu görülmüþtür. Bununla birlikte,
Hazar Gölü'ne boþalan akarsularýn fizikokimyasal özellikleri araþtýrmamýza yakýn
benzerlikler göstermiþtir (Þen vd., 2002).
Nitekim Iþýktepe Baraj Gölü'nü besleyen
Seyrek Deresi, Hazar Gölü'ne besleyen en
büyük kaynaklardan biri olan Behrimaz
Çayý'nýn bir alt koludur ve Behrimaz Çayý'nýn
su kalitesi çalýþmamýzýn sonuçlarýyla uyuþmaktadýr (Varol ve Þen, 2009).
Su Kirliliði Kontrolü Yönetmeliði ve
Yüzeysel Su Kalitesi Yönetimi Yönetmeliði
(Anonim, 2004, 2012) herhangi bir su
kütlesinin bir noktasýnda ölçülen parametrenin
karakteristik deðeri verilen üst sýnýrlara göre
hangi su kalite sýnýfýnýn üst deðerinden daha
küçük ise numune alma noktasýnýn o sýnýfa ait
olduðunu ifade etmektedir. Yönetmeliklerin
Kýtaiçi Yüzeysel Su Kaynaklarýnýn Sýnýflarýna
Göre Kalite Kriterlerine göre Iþýktepe Baraj
Gölü yüksek sýcaklýk ve pH deðeri nedeniyle
61
genel þartlar bakýmýndan Sýnýf III kalitede belirlenmiþtir. Deðiþkenlerin karakteristik deðeriyle
yapýlan deðerlendirmede baraj gölü, Yönetmeliðin A grubu oksijenlendirme parametreleri
bakýmýndan su kalitesi Sýnýf I ve B grubu besin
elementleri parametreleri bakýmýndan Sýnýf II
kalitede kaydedilmiþtir. Buna göre iklimsel
koþullara göre deðiþen genel þartlar göz ardý
edildiðinde, Iþýktepe Baraj Gölü kýyý bölgesi su
kalitesinin Yüzeysel Su Kalitesi Yönetimi
Yönetmeliði A ve B grubu parametreleri
bakýmýndan “yüksek kaliteli” ve “az kirlenmiþ”
olduðu belirlenmiþtir (Anonim, 2012). Bu
deðerlendirme þekliyle baraj gölünün inþa
amacý olan tarýmsal sulamada kullanýmý yaný
sýra, içme suyu potansiyeli olan, alabalýk ve
diðer balýklarýn yetiþtiriciliði ile hayvan üretimi
ve çiftlik ihtiyacý için, rekreasyonel amaçlarla
kullanýlabilir niteliklere sahip olduðu ortaya
çýkmýþtýr.
Yönetmeliðin (Anonim, 2012) göl, gölet
ve baraj göllerinde trofik durum sýnýflandýrma
sistemine göre ise Iþýktepe Baraj Gölü ortalama
toplam fosfor miktarý bakýmýndan ötrofik sýnýfa
dâhil olmuþtur. Su toplama havzasý ve gölü
besleyen akarsuyun kýrsal yerleþim, tarým ve
hayvancýlýk gibi nutrient miktarlarý üzerinde
etkili olabilecek faaliyetlerden etkilenmediði
göz önüne alýndýðýnda, baraj gölünün ötrofik
sýnýfa dâhil olmasýna neden olan yüksek toplam
fosfor miktarlarý üzerinde havza jeolojisi ve
toprak yapýsýnýn önemli olabileceði akla
gelmektedir. Gerçekten, nutrient miktarlarý
üzerinde doðrudan etkisi olan insan faaliyetlerinin gözlenmediði alanlarda, fosforun ana
kaynaðý kayaç ve toprak yapýsýnda bulunan
fosforun yüzey akýþlarýyla yýkanarak göle
ulaþmasýdýr (Wetzel, 2001). Bu durum, gölde su
kalitesi üzerinde baþlýca etkenin göl havzasý ve
gölü besleyen akarsu olduðu savýmýzý desteklemektedir.
62
Küçükyýlmaz vd. / Yunus Arþ. Bül. 2014 (2): 55-63
Bununla birlikte, taban yapýsýnýn kararlý
hale gelmediði genç baraj göllerinde susediment arasýndaki iliþkilerle yönetilen fosfor
gibi bileþenlerin çözünmüþ veya partiküllere
baðlý olarak su kolonunda yüksek miktarlarda
bulunmasý beklenebilir (Cunha-Santino vd.,
2013). Dahasý, baraj göllerinin fiziksel, kimyasal ve biyolojik özellikleri inþa amacý
doðrultusunda kullanýmýn bir sonucu olarak su
seviyesindeki düzensiz deðiþimlerden belirgin
þekilde etkilenir (Wetzel, 1990). Gerçekten,
hidrolojik çevre (su giriþ ve çýkýþý, yenilenme
süresi gibi), baraj göllerinin su kalitesini
etkileyen en önemli faktörlerden biri olarak
kabul edilir (Nakashima vd., 2007). Bu nedenle
toplam fosfora baðlý olarak gölün trofik
durumunu yorumlamak için daha uzun süreli
izleme verilerine dayanmak yararlý olacaktýr.
Sonuç olarak, Iþýktepe Baraj Gölü kýyý
bölgesinde fizikokimyasal su kalitesi üzerine
ilk bulgularýn elde edildiði çalýþmamýz, orta
sert sulu alkali bir göl olarak karakterize olan
gölde su kalitesinin su toplama havzasý jeolojik
yapýsý, gölü besleyen akarsu ve iklimsel
faktörlerce yönetildiðini göstermiþtir. Bazý
anyon ve katyonlarýn göl-içi reaksiyonlara
baðlý olarak zamansal deðiþim gösterdiðine
iliþkin ön bilgiler elde edilmiþtir. Yüzeysel Su
Kalitesi Yönetimi Yönetmeliði (Anonim,
2012)'ne göre “yüksek kaliteli” ve “az
kirlenmiþ” olarak sýnýflandýrýlmýþ ve böylece
inþa amacý olan tarýmsal sulamada yaný sýra
baraj gölünün içme suyu temini, alabalýk ve
diðer balýklarýn yetiþtiriciliði ile hayvan üretimi ve çiftlik ihtiyacý için kullanýlabileceði
ortaya çýkarýlmýþtýr.
Bununla birlikte, bahsedilen yönetmeliðe göre yüksek toplam fosfor içeriði göl
yüzey alanýnýn kafeslerde balýk yetiþtiriciliði
için kullanýmýný kýsýtlamaktadýr. Giriþ ve çýkýþ
sularý ile su seviyesindeki deðiþimler ile gölü
temsil eden daha çok sayýda örnekleme
noktasýnda trofik durumun tanýmlanmasýnda
kullanýlan deðiþkenleri de izlemeye odaklanacak gelecek çalýþmalar, gölün ekolojik
durumunun ve kullaným amaçlarýnýn daha
doðru tanýmlanmasýna katkýda bulunacaktýr.
Kaynaklar
Alpaslan, K., Sesli, A., Tepe, R., Özbey, N., Birici, N.,
Þeker, T. ve Koçer, M.A.T. 2012. Vertical and Seasonal Changes of Water Quality in Keban Dam
Reservoir. Journal of Fisheries Sciences. com,
6(3): 252-262.
Anonim. 2004. Su Kirliliði Kontrolü Yönetmeliði. Resmi
Gazete, Tarih 31.12. 2004, Sayý: 25687.
Anonim. 2005. Ýl Çevre Durum Raporu. Ýl Çevre ve
Orman Müdürlüðü, Elazýð.
Anonim. 2012. Yüzeysel Su Kalitesi Yönetimi
Yönetmeliði. Resmi Gazete, Tarih: 30.12.2012,
Sayý: 28483.
Anonim. 2013. Baraj Arama. DSÝ Genel Müdürlüðü,
Ankara. Http: // www 2. Dsi. Gov. Tr / baraj /
detay.cfm?BarajID=441. Eriþim: 10.03.2013.
APHA, AWWA ve WEF. 1998. Standard Methods for the
Examination of Water and Wastewater. 20th
edition. American Public Health Association,
Washington DC.
Cunha-Santino, M.B., Bitar, A.L., ve Bianchini, I.Jr. 2013.
Chemical constraints on new man-made lakes.
Environmental Monitoring and Assessment, 2:
10177-10190.
Goldman, C.R. ve Horne, A. J. 1983. Limnology,
McGraw-Hill, New York.
Karadeniz, V., Akpýnar, E. ve Baþýbüyük, A. 2011. Nehir
Tipi Hidroelektrik Santraller ve Çevresel Etkileri
(Reþadiye Hidroelektrik Santralleri Örneði). Doðu
Coðrafya Dergisi, 26: 95-114.
Kimmel, B.C. ve Groeger, A.W. 1984 Factors controlling
primary production in lakes and reservoirs: A
perspective. In: Lake and Reservoir Management
Report, EPA-440/584-001, United States Environmental Protection Agency,
Washington, D.C. pp.277-281.
Koçer, M.A.T. ve Þen, B. 2012. The seasonal succession of
diatoms in phytoplankton of a soda lake (Lake
Hazar, Turkey). Turk J Bot, 36: 738-746.
Küçükyýlmaz, M., Uslu, G., Birici, N., Örnekçi, N.G.,
Yýldýz, N. ve Þeker, T. 2010. Karakaya Baraj Gölü
Su Kalitesinin Ýncelenmesi. International Sustainable Water and Wastewater Management
Symposium, 26-28 October 2010, Konya, Turkey.
Küçükyýlmaz vd. / Yunus Arþ. Bül. 2014 (2): 55-63
Mason, C.F. 2002. Biology of Freshwater Pollution. 4th
ed. Pearson-Benjamin Cummings, UK.
Nakashima, S., Yamada, Y. ve Tada, K. 2007.
Characterization of the water quality of dam
lakes on Shikoku Island, Japan. Limnology, 8:122.
Palau, A. 2006. Integrated environmental management
of current reservoirs and regulated rivers.
Limnetica, 25(1-2): 287-302.
Þen, B., Koçer, M.A.T. ve Alp, M.T. 2002. Hazar
Gölü'ne Boþalan Akarsularýn Bazý Fiziksel ve
Kimyasal Özellikleri. F. Ü. Fen ve Mühendislik
Bilimleri Dergisi, 14(1), 241-248.
Þen, B. ve Koçer, M.A.T. 2003. Su Kalitesi Ýzleme. XII.
Ulusal Su Ürünleri Sempozyumu, 2-5 Eylül
2003, Elazýð. pp.567-572.
Thornton, K.W. 1990. Perspectives on reservoir
limnology, In: Reservoir Limnology: ecological
perspectives. K.W. Thornton, B.L. Kimmel &
E.F. Payne (Eds.). John Wiley & Sons Inc., New
York. Pp.1-13.
63
Tüzün, Ý., Ýnce, Ö. ve Baþaran, G. 2006. Doðal Göl Ve
Rezervuar Limnolojisindeki Farklýlýklarýn Bireþik Yönetim Planlamasý Açýsýndan Deðerlendirilmesi: Genel Yaklaþým. I. Balýklandýrma ve
Rezervuar Yönetimi Sempozyumu, Antalya.
pp.237-247.
Varol, M. ve Þen, B. 2009. Assessment of surface water
quality using multivariate statistical techniques: a
case study of Behrimaz Stream, Turkey. Environ
Monit Assess, 159:543-553.
Wetzel, R.G. 1990. Reservoir ecosystems: Conclusions
and speculations. In: Reservoir Limonology:
Ecological Perspectives. K.W. Thornton, B.L.
Kimmel & F.E. Payne (Eds). John Wiley & Sons
Inc., New York. pp. 227-238.
Wetzel, R.G. 2001. Limnology: Lakes and River
Ecosystems. Academic Press, London.
Yýlmaz, F. 2004. Mumcular Barajý (Muðla-Bodrum)'nýn
Fiziko-Kimyasal Özellikleri. Ekoloji, 13(50): 1017.
Download

Işıktepe Baraj Gölü (Maden, Elazığ)