DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
SU KAYNAKLARI
Su çevrimi, yeryüzünde, yer altýnda ve atmosferde suyun bulunmasýný ve hareketlerini anlatýr. Yeryüzündeki ve atmosferdeki su sürekli hareket halindedir. Buz halden sývý hale, sývý halden buhar haline ve buhar halinden tekrar sývý haline dönen suyun bu hareketi süreklidir. (Su çevrimini okyanuslardan baþlatmak alýþkanlýk olmuþ ise de kesin baþlama
noktasýný söylemek doðru deðildir.)
Su çevrimini harekete geçiren güneþ, okyanuslardaki suyu ýsýtýr, ýsýnan su da buharlaþarak atmosfere karýþýr. Yükselen hava akýmlarý, su buharýný atmosferin troposfer tabakasý içinde yukarýya kadar taþýr, orada bulunan daha soðuk hava bulutlar içinde yoðunlaþmaya neden olur. Hava hareketleri bulutlarý dünya çevresinde hareket ettirir. Bulut içinde bulunan su buharý tanecikleri soðuma sonucu bir araya gelerek büyürler ve yaðýþ olarak gökyüzünden yeryüzüne düþerler.
Kar olarak yeryüzüne düþen yaðýþlarýn bir bölümü donmuþ su kütleleri halinde binlerce yýl kalabilecek olan buzullar þeklinde kutuplarda ve yüksek daðlarda birikebilir.
Ilýman iklimlerde ilkbahar geldiðinde çoðu zaman kar örtüleri erir ve eriyen su, toprak yüzeyinde akýþa geçer ve bazende sellere neden olur. Yüzey sularýnýn bir kýsmý okyanuslara ve nehirlere ulaþýrken bir kýsmý ise sýzma sonucu yer altý sularýný besler. Yer altý sularýnýn bir bölümü kaynak sularý halinde tekrar yeryüzüne çýkabilir. Sýð yer altý sularýný bitki kökleri alabilir ve bu su bitkilerin yapraklarýndaki terlemeyle tekrar atmosfere verilir.
50
BÖLÜM: 3
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
Tatlý su
~%3
Okyanus ve Deniz
~ % 97
Tatlý sularýn
% 68,3 buzullar
% 31,4 yer altý suyu
% 0,3 ‘ü tatlý yüzey suyudur.
Dünya’daki Su Daðýlýmý
YER ÜSTÜ SULARI
Yeryüzündeki bütün sularýn yaklaþýk % 97’sini oluþturan okyanus ve deniz sularý, tuzlu olduðundan içme ve kullanma suyu olarak yararlanma maliyeti çok yüksektir. Nüfus artýþý, sanayileþme ve tarým faaliyetlerinin etkisiyle dünyanýn
kýsýtlý yer altý ve yer üstü sularýnýn tükenmesi ve çevre sorunlarýnýn artmasý günümüzün bir gerçeðidir. Su gibi doðal bir
kaynaðýn geri dönülemeyecek bir þekilde tüketilmesine engel olmak için bekleyecek zamanýn olmamasý, ülkeleri bu kaynaklarý koruyacak ve kurtaracak teknolojileri geliþtirmeye ve kullanmaya zorlamaktadýr.
Deniz suyundan tatlý su elde edilmesi yüksek maliyetine raðmen, günümüzde geliþmeye devam etmektedir.
Günümüzde daha çok petrol zengini Orta Doðu ülkeleriyle, geliþmiþ G-8 ülkeleri deniz suyunun arýtýlmasýyla tatlý su elde
etmektedir.
51
BÖLÜM: 3
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
Göller
Volkanik Göller
Volkanik daðlarýn zirvelerinde krater, kaldera denilen çukurluklarda ya da volkanik patlamalar sonucu oluþmuþ maar denilen çukurluklarda oluþan göllerdir.
Karalar üzerinde çanak, tekne ve baþka çukur yerlerde birikmiþ denizle ve okyanusla doðrudan baðlantýsý
olmayan durgun su kütlelerine göl denir. Bir yerde göl
oluþabilmesi için orada uygun bir çukurun olmasý ve bu
çukurda suyun birikmesi gerekir. Göl çanaklarýnýn oluþumunda tektonizma, karstlaþma, setleþme, buzul oymasý
gibi birçok faktör etkili olmaktadýr.
Gölün adý
Nemrut Gölü
Oluþumuna Göre Göller
Oluþumu
Krater
Bulunduðu Yer
Doðu Anadolu
Meke Tuzlasý Gölü
Maar gölü
Ýç Anadolu
Gölcük Gölü
Maar gölü
Akdeniz
DOÐAL GÖLLER
Tektonik
göller
Volkanik
göller
Karstik Buzul
göller gölleri
Set
gölleri
Tektonik Göller
Yer kabuðu hareketleri sonucunda oluþan kýrýlma,
kývrýlma, epirojenik alçalma, bükülme olaylarý sonucunda
oluþan çukurlarýn sularla dolmasý sonucu oluþmuþ göllerdir.
Krater gölü
Maar gölü
Tektonik bir çukurlukta geliþmiþ bir göl
Karstik Göller
Gölün adý
Oluþumu
Bulunduðu Yer
Manyas Gölü
Tektonik Marmara (Balýkesir)
Ulubat Gölü
Tektonik Marmara (Bursa)
Ýznik Gölü
Tektonik Marmara (Bursa)
Kalker (kireç taþý), jips (alçý taþý) gibi çözünebilen
kayaçlarýn geniþ alanlarda ve kalýn tabakalar halinde bulunduðu yerlerde erime (dolin, uvala,polye) ya da çökmeler (obruk) sonucu oluþan çanaklarýn sularla dolmasý sonucu oluþan göllerdir.
Sapanca Gölü Tektonik Marmara (Sakarya–Kocaeli)
Acýgöl
Tektonik Akdeniz (Afyon–Denizli)
Burdur Gölü
Tektonik Akdeniz (Burdur)
Eðirdir Gölü
Tektonik Akdeniz (Isparta)
H
Karstik aþýnma sonucu oluþmuþ dolin, uvala, polye
ya da obruk denilen farklý geniþlik ve derinliklere sahip çanaklarda sularýn birikip, göl halini almasý için
bu çanaklarýn diplerinin killi bir katman gibi suyu geçirmeyen maddelerle týkanmýþ olmasý gerekir.
H
Akdeniz Bölgesi’nde Kestel, Avlan, Karagöl, Suðla,
Söðüt gölleri ile Ýç Anadolu Bölgesi’nde Kýzýlören
gölleri karstik oluþumludur.
Beyþehir Gölü Tektonik Ýç Anadolu (Afyon–Konya)
Eber Gölü
Tektonik Ýç Anadolu (Afyon)
Hazar Gölü
Tektonik Doðu Anadolu (Elazýð)
52
BÖLÜM: 3
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
Hýrvatistan’da polye tabanýnda oluþmuþ göller
Ýzohips haritasý üzerinde heyelan set gölünün oluþumu
Buzul Gölleri
Moren Set Gölleri
Buzul bölgelerinde buzullarýn taþýdýðý materyaller
olan morenlerin bir çukurluðun önünü kapatmasý sonucu oluþan göllere moren
set gölü denir.
Buzul gölleri sirk denilen buzul aþýným çukurlarýnda oluþur.
Moren set gölü
Buzul aþýndýrmasý sonucu oluþan çukurluklarýn
(sirklerin) sularla dolmasý sonucu oluþmuþ göllerdir. Buzul göllerinin kalýcý kar sýnýrýnýn üstünde bulunanlarý yýlýn
çok uzun bölümünde donmuþ durumdadýr.
Alüvyal Set Gölleri
Akarsu vadilerinin ya da büyük çukurluklarýn çabuk
geliþen birikinti konileri tarafýndan kapatýlmasý sonucu
oluþan göllerdir.
Buzul faaliyetleri yüksek enlemlerde bulunan Norveç, Ýsveç, Finlandiya, Grönland Adasý, Kanada ve Alaska’nýn kuzeyi, Rusya Federasyonu’nun kuzeyindeki adalarda yaygýn olduðu için buzul gölleri de bu alanlarda daha fazla görülür.
H
H
Türkiye’de buzul gölleri, Cilo, Kaçkar, Uludað, Erciyes, Aðrý, Aladaðlar, Bolkarlar üzerinde bulunur.
Ege Bölgesi’nde Bafa (Çamiçi) ve Marmara gölleri,
Akdeniz Bölgesi’nde Köyceðiz, Ýç Anadolu Bölgesi’nde Ankara yakýnlarýnda Mogan ve Eymir gölleri
alüvyal set göllerine örnektir.
SET GÖLLERÝ
Heyelan
set gölleri
Moren
Alüvyal
Volkanik
set gölleri set gölleri set gölleri
Kýyý
set gölleri
Heyelan Set Gölleri
Heyelan sonucu bir yamaçtan kayan kütlenin bir
akarsu vadisinin bir bölümünü kapatmasý sonucu oluþan
göllerdir. Doðu Karadeniz Bölümü’nde Uzungöl, Sera ve
Tortum gölleri, Batý Karadeniz Bölümü’nde Yedigöller ve
Abant Gölü ile Orta Karadeniz Bölümü’nde Borabay Gölü
heyelan set göllerine Türkiye’deki baþlýca örneklerdir.
Alüvyal set gölü
53
BÖLÜM: 3
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
Volkanik Set Gölü
H
Bir gölü çevreleyen arazi dik yamaçlý ve geçirimsiz
taþlardan oluþmuþ ise böyle yörelerde yaðmur sularý çok kýsa bir zamanda göle ulaþýr ve kýsa bir süre
içinde gölün sularý kabarýr. Örneðin yerþekilleri dýþýnda tüm þartlarý ayný kabul edersek Doðu Karadeniz Bölümü’ndeki Tortum Gölü’nün, Güney Marmara
Bölümü’ndeki Ulubat Gölü’ne göre daha çabuk kabarmasý beklenir.
H
Gölün çevresindeki yamaçlar erozyon þiddetinin
fazla olduðu alanlar ise göle taþýnan döküntü miktarý artacaðýndan göl çanaðý çevre yamaçlardan taþýnan alüvyonlarla daha çabuk dolar.
H
Göle dökülen akarsularýn göl suyuna getirdiði eriyik
maddeler bu akarsularýn havzalarýndaki kayaç ve
toprak özelliklerine baðlýdýr. Akarsu havzasýnda kolay eriyen kalsiyum, potasyum, fosfat, magnezyum,
sodyum içeren kayaçlar yaygýnsa bu akarsularýn
taþýdýðý eriyik madde miktarý fazladýr.
H
Tuz Gölü, Türkiye’de yýl içinde seviye deðiþikliði en
fazla olan göldür. Tuz Gölü’nün yüzölçümü yaðýþlara baðlýdýr ve kýyý çizgisini kesin olarak belirlemek
zordur. Gölün derinliði çoðu yerde 1–2 metre ve daha az olduðundan çok az bir seviye deðiþmesi gölün yüzölçümünde önemli deðiþiklikler yapmaktadýr.
Volkanizma sonucu yeryüzüne çýkan lavlarýn bir çukurluðu týkamasý sonucu oluþan göllerdir.
H
Doðu Anadolu Bölgesi’nde Van, Erçek, Çýldýr ve
Nazik gölleri volkanik set göllerine örnektir.
Volkanik lavlarýn setleþmesi sonucu oluþan bir göl
Kýyý Set Gölü (Deniz kulaðý veya lagün)
Özellikle iç denizlerin kýta sahanlýðý geniþ kýyýlarýnda koy ve körfezlerin dalga ve akýntýlarýn etkisiyle
oluþan kýyý kordonlarý tarafýndan kapatýlmasý sonucunda
oluþan göllerdir.
Çatalca–Kocaeli Bölümü’ndeki Büyük ve Küçük
Çekmece gölleri ile Durusu (Terkos) gölü kýyý set göllerine örnektir.
Baraj Gölleri (Yapay Göller)
Ýnsanlarýn hidroelektrik üretmek, içme ve kullanma
suyu temin etmek, taþkýn kontrolü gibi amaçlarla akarsular üzerinde oluþturduðu yapay set gölleridir.
H
Hidroelektrik üretimi sadece baraj göllerinde deðil,
doðal gölllerde de yapýlabilir, örneðin Türkiye’de
Tortum, Hazar ve Eðirdir göllerinden enerji üretiminde yararlanýlýr.
Ölüdeniz kýyýsýnda bir lagün gölü olmaya çok yakýn bir koy
H
Bir gölün fazla sularýný boþaltan akarsulara gölün
ayaðý (gidegen) denir. Gidegeni bulunan göllerin
sularý çoðunlukla tatlý olur. Sularýný yer altýndan deniz ya da okyanusa gönderen göllerin de gidegeni
vardýr. Bir göle dökülen akarsuya gelegen denir.
Göl suyunun kaybýnda buharlaþma ile göl ayaðýnýn
boþalttýðý su en önemli etkiye sahiptir.
Manavgat üzerinde Oymapýnar Barajý
54
BÖLÜM: 3
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
Baþlýca Barajlarýmýz
Fýrat üzerinde: Atatürk, Karakaya, Keban
Gediz üzerinde: Demirköprü
Dicle üzerinde: Devegeçidi, Kralkýzý, Ilýsu
Büyük Menderes üzerinde: Kemer
Yeþilýrmak üzerinde: Almus, Kýlýçkaya, Suat Uðurlu,
Hasan Uðurlu
Manavgat üzerinde: Oymapýnar
Kýzýlýrmak üzerinde: Hirfanlý, Altýnkaya, Kesikköprü
Ceyhan üzerinde: Aslantaþ, Kartalkaya
Seyhan üzerinde: Seyhan
Sakarya üzerinde: Sarýyar
barajlarýmýzýn en büyüklerindendir.
H
Doðu Karadeniz Bölümü’nde Çoruh Nehri üzerinde bir kýsmý tamamlanmýþ olan baraj projeleri devam etmektedir.
Ana nehir üzerinde 10, yan kollarý üzerinde 17 baraj yapýlacaktýr. Bu barajlarýn yapýlmasýndaki birincil hedefler
arasýnda sulanan tarým alanlarýný geniþletmek yoktur. Hidroelektrik üretimi temel amaçtýr. Dünya’nýn en iyi rafting
parkurlarýndan biri kabul edilen Çoruh Nehri, barajlarýn bitmesiyle raftinge olanaksýz hale gelecektir.
H
Su tutma kapasitesi düþük kayaçlarýn kalýn tabakalar halinde bulunduðu ve geniþ alan kapladýðý alanlardaki (Taþeli
ve Teke Platolarý gibi) akarsular üzerinde baraj yapýmý zordur.
ETKÝNLÝK
Aþaðýdaki göllerin fotoðraflarýný ve oluþumlarýný içeren açýklamalara göre adlarýný altlarýna yazýnýz.
......................... Gölü
........................ Göl
......................... Gölü
Volkanizma sonucu oluþan çukurlarda
meydana gelen göller
Eriyebilen kayaçlarýn geniþ yer
tuttuðu alanda oluþan dolin,
uvala, polye ve obruk tabanlarýnda geçirimsiz bir katman bulunluðunda oluþan göller.
Dalgalarýn bir koyun önünü getirdiði maddelerle kapatmasý sonucu oluþan göller
Akarsular
Bir yataða baðlý olarak akan sulara, genel olarak akarsu denir. Bu akýþ devamlý da kesintili de olabilir. Devamlý akarsular çoðunlukla nemli bölgelerle parallelik taþýr. Mevsimlik akarsular yýlýn kurak ve yaðýþlý olmak üzere iki mevsime
ayrýldýðý yerlerde görülür. Akdeniz ikliminin etkili olduðu bölgelerdeki birçok akarsu mevsimlik akarsudur. Yaðýþlarýn çok az
ve zaman bakýmýndan belirsiz olduðu bölgelerde ancak geçici akarsular oluþur.
Akarsu Rejimi
Bir akarsuyun akýttýðý su miktarýnýn yýl içindeki deðiþimine akarsu rejimi denir. Bir akarsuyun debisinde yýl içinde
fazla deðiþme olmuyorsa bu akarsuyun rejimi düzenli, yýl içinde debi deðiþimi fazla ise düzensiz rejime sahiptir. Türkiye’de
özellikle Doðu Karadeniz Bölümü akarsularý ile Dünya genelinde ise Ekvatoral ve Ilýman Okyanus iklimlerinin görüldüðü
alanlardaki akarsular düzenli rejime sahiptir.
Akarsularýn bir kýsmý sularýný okyanus ve denize ulaþtýrabilirken yani açýk havza sahipken, bir kýsmý ulaþtýramaz yani
kapalý havzaya sahiptir. Marmara, Karadeniz ve Güneydoðu Anadolu bölgelerinde hiç kapalý havza yoktur. Kapalý
havzalar Ýç Anadolu ve Doðu Anadolu’da geniþ alan kaplar.
55
BÖLÜM: 3
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
Akým
(m3/sn)
75
Akým
(m3/sn)
75
60
60
45
45
30
30
15
15
0
E
K
A
O Þ
M N
M H
T
A
0
E
E
K
A
O Þ
M N
M H
T
A
E
Aylar
Aylar
Bakýrçay’ýn debi diyagramý
Ülkemizde yaðmur sularýyla beslenen akarsulara Ege ve Akdeniz bölgesi
akarsularý en güzel örnektir. Buralardaki akarsularda kuraklýk ve buharlaþma nedeniyle yazýn debi azalýr, yaðýþlý dönemlerde ve kýþýn debi artar.
Fýrtýna deresi debi diyagramý
Kaynaklarýný kar yaðýþlý yüksek daðlýk alanlardan alan akarsularda ilkbahar sonu ve yaz baþýnda debi artar, kýþýn karla örtülü, erimenin fazla
olmadýðý dönemlerde debi azalýr.
Akým
(m3/sn)
Akým
(m3/sn)
120
150
135
120
105
90
75
60
45
30
15
0
105
90
75
60
45
30
15
0
E
K
A
O
Þ
M
N
M
H
T
A
E
E
K
A
O
Þ
Kýzýlýrmak’ýn debi diyagramý
Ülkemizde Fýrat, Dicle, Sakarya, Kýzýlýrmak ve Yeþilýrmak gibi uzunluðu
fazla, birçok kol ile beslenen akarsular karma rejime sahiptir. Karma
rejimli akarsularýn yýllýk debi grafiklerinde birden fazla maksimum ve minimum deðer vardýr.
Kaynak
M
N
H
T
A
E
Köprüçay’ýn debi diyagramý
Ülkemizde özellikle kalker arazinin yaygýn olarak bulunduðu Akdeniz
Bölgesi’nde kaynak sularýyla beslenen akarsular bulunur. Köprüçay ve
Manavgat kaynak sularýyla beslendiði için bu akarsularýn debilerinde yýl
içinde çok fazla deðiþiklik görülmez.
Yaðmur
Kar-buz
Göller
Besleyen Kaynaklar
AKARSU
Akým Düzenine Göre
Düzenli
M
Aylar
Aylar
Düzensiz
Döküldüðü Yere Göre
Deniz
Okyanus
Açýk havza
56
Göl
Bataklýk
Kapalý havza
BÖLÜM: 3
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
Y E R A LTI S U LARI ve KAYNAKL AR
Yer altý suyu
oluþumunu
etkileyen
faktörler
Yer altý
sularýnda
kirlenme
Kaynaklar
Yer altý
sularýnýn
kullaným
alanlarý
Yamaç kaynaklarý
Vadi kaynaklarý
Karstik kaynaklar
Fay kaynaklarý
Artezyen kaynaklarý
Gayzerler
Yeryüzüne düþen yaðýþlar, akarsular, dereler ve yüzey sularý halinde akarak okyanus, deniz ve göllere ulaþýrken, bir kýsmý buharlaþarak atmosfere karýþýr ve bulutlarý oluþturduktan sonra soðumanýn devamý sonucunda
yaðýþlarý oluþturarak yeryüzüne tekrar döner. Ýþte yeryüzüne dönen bu yaðýþlarýn bitkiler tarafýndan kullanýlmayan göl, deniz ve okyanuslara gitmeyen bölümü geçirimli bölgelerde yer altýna sýzarak yer altý sularýný oluþturur.
H
Türkiye’de
kaplýca ve
maden sularý
Yer altý suyu rezervlerini bitip tükenmez kaynaklar
olarak deðerlendirmemek gerekir. Bir yöredeki yer altý sularýnýn yýllýk beslenme miktarý hesaplanarak bu
kaynaða zarar vermeden çekilebilecek su miktarý
yaklaþýk olarak hesaplanabilmektedir.
Yer altý sularýnda kirlenme
Yaðýþlarla yeryüzüne düþen sular, yeryüzüne düþtüðü andan itibaren kirlilik oranýnda artýþ olur. Baþlýca
kirleticiler hayvansal ve bitkisel artýklar, doðal ve yapay gübreler, tarýmsal ilaçlar ve mikroorganizmalardýr. Bu sularýn yüzeydeki toprak tabakasýndan süzülmesi sýrasýnda zemin özelliklerine baðlý olarak
kalitesinde önemli artýþlar olur. Yer altýna sýzan sulardaki maddelerin çoðu süzülür. Sudaki mikroorganizmalar önemli ölçüde azalýrken, CO2 miktarý artar,
oksijen oraný ise azalýr. Yer altý sularýndaki en önemli kirletici endüstriyel ve evsel atýklarýn arýtýlmadan
yer altý sularýnýn beslenme alanlarýna verilmesidir.
Karstik bölgeler ve alüvyal ovalarda geçirimlilik yüksek olduðu için yer altý sularý bakýmýndan zengindir.
Yer altý sularýný tutan ve ileten kayaç ortamlarýna
akifer denir.
Ergene Havzasý’nda ekonomik geliþim faaliyetlerinin
yönü hýzla tarýmdan sanayiye kaymaktadýr. Kontrolsüz
bir þekilde geliþen sektörler örneðin tekstil sektörünün
yer altý suyuna dayalý olarak geliþmesi, yer altý sularýnda bu havzada aþýrý çekilmelere yol açmaktadýr.
Yer altý nehri
Yer altý sularýnýn baþlýca kullaným alanlarý
Elektrik enerjisi üretimi: Yer altý sularýndan sýcaklýðý 60 °C’nin üstünde olanlar elektrik üretimine uygundur. Yüksek sýcaklýktaki jeotermal kaynaklardan
yüksek basýnçlý buhar oluþturulduðundan buhar makinelerini iþleterek elektrik enerjisi elde edilmektedir.
Bir alanda yer altý suyu oluþabilmesi için;
• Yaðmur, kar, buzul erimesi sonucu oluþan sularýn bir bölümünün yer altýna sýzmasý
• Kum, çakýl gibi boþluk içeren ortamlar veya kireç
taþlarýndan oluþan katmanlarýn olmasý
Türkiye’de Ayfonkarahisar-Gecek, Denizli (Kýzýldere, Sarayköy), Aydýn (Germencik), Ýzmir (Seferihisar, Balçova), Kütahya, Sivas þu anda belirlenmiþ
en zengin jeotermal alanlardýr.
• Geçirimli (kumlu, çakýllý) katmanýn altýnda geçirimsiz bir katmanýn olmasý gerekmektedir.
57
BÖLÜM: 3
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
Fakat sadece Denizli-Sarayköy ve Aydýn-Germencik yakýnlarýndaki jeotermal alanlara santral kurulmuþ ve
elektrik üretimine geçilmiþtir.
Bir kaynaðýn akýmý (debisi): Bir kaynaðýn akýmý,
kaynaðý besleyen yer altý su toplama alanýnýn büyüklüðüne ve sýzma þartlarýna baðlýdýr. Su toplama
alaný ne kadar geniþ, sýzma ne kadar fazla olursa
bir kaynaðýn debisi o kadar fazla olur.
Sanayide kullaným: Sýcaklýðý 900 °C ve üzerinde
olan hidrotermal kaynaklar, sanayide kurutma iþlemlerinde kullanýlabilir.
Yamaç kaynaklarý
Isýtma iþlerinde kullaným: Merkezi ýsýtma sistemi
ile kentlerdeki evler, kamu kuruluþlarý, hava alanlarý, seralar ýsýtýlabilir.
Turizm alanýnda kullaným: Türkiye’de 1500’ün üzerindeki termal kaynaktan 200 kadarý kaplýca olarak iþletilmektedir ve her geçen gün termal turizme katýlan
kaplýca sayýsý artmaktadýr.
Balneoterapi, hidroterapi, saðlýk turizmi gibi çeþitli adlar verilen bu turizm biçimi sýcak sularla sýnýrlý deðildir. Ýçme denilen soðuk veya ýlýk þifalý sular ve çamur
banyolarý da bu turizm kapsamýndadýr.
Yamaç kaynaðý
Yamaçlarda geçirimli tabakanýn bir bölümünün yeryüzüne çýktýðý yerlerde oluþur. Türkiye’de daðlarýn ve
akarsu vadilerinin yamaçlarýnda yaygýndýr.
Vadi Kaynaðý
Akarsu vadilerinin yeraltý su seviyesine ya da daha
derine kadar yarýlmasý sonucu oluþan kaynaklardýr. Vadi
kaynaklarý vadi tabanýnýn yamaca yakýn yerlerinde ya da
alt kýsmýnda oluþur.
Çamur banyosu
Kaynak
Sulamada kullaným: Yer altý sularý tarýmsal sulamada kullanýlabilir. Ancak kimyasal özellikleri önceden belirlenmeli, tuz ve kireç oraný yüksek olanlar
tercih edilmemelidir.
Geçirimsiz katman
Maden suyu olarak kullaným: Yer altý sularýnýn in-
Geçirimli katman
san saðlýðýna yararlý mineraller içerenleri þiþelenerek yurt içi ve yurt dýþý piyasalarda satýþa sunulur.
Karstik Kaynak
Eriyebilen kayaçlarýn geniþ ve kalýn tabakalar halinde bulunduðu karstik bölgelerde yaðýþlarla yeryüzüne
düþen sularýn yer altýna sýzarak daha sonra bir maðara
aðzýndan yeryüzüne çýkmasý sonucu oluþan kaynaklardýr. Akdeniz Bölgesi’nde karstik kaynaklarla beslenen
bazý akarsularýn debileri bu yüzden yaz mevsiminde de
fazla azalmaz. Karstik kaynaklarda eriyik halde kalker,
jips, kaya tuzu gibi maddeler fazladýr.
Kaynaklar
Yer altý sularýnýn doðal yoldan, yeryüzüne çýktýðý
yerlere kaynak denir. Yer altý sularý yeryüzüne kuyular
yoluyla da çýkabilirler. Kaynaklar, yeryüzüne çýkýþ þekillerine göre farklý tiplerde olurlar.
58
BÖLÜM: 3
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
Tatlý Suyun Kullanýmýnda Öncelik Ýnsan Yaþamý Olmalýdýr
Doðal Hayatý Koruma Vakfý Türkiye (WWF-Türkiye) genel müdürü Dr. Filiz Demirayak, golf turizminin son yýllarda özellikle Türkiye’nin Akdeniz kýyýlarýnda giderek yaygýnlaþtýðýný belirterek golf sahalarýnýn yer altý sularýnýn tükenmesi ve kirlenmesi konusunda çok önemli bir tehdit olduðunu belirtti. Golf sahalarýnýn çok fazla su istemesi yanýnda
çimenlerin yýl boyu golf oynanabilir durumda tutulmasý için çok fazla kimyasal gübre ve ilaç kullanýlmasý golf sahalarýnýn
verdiði ekolojik zararý artýrmaktadýr. 100 hektarlýk bir golf sahasý yýlda 1.000.000 m3 su tüketmektedir ve bu da 12.000
nüfuslu bir þehrin bir yýllýk su tüketimine eþittir.
Golf sahalarý çok fazla su tüketir
Dünya genelinde saðlýklý içme suyundan yoksun milyonlarca insan var
Karstik Kaynaðýn Yaðýþlý ve Kurak Mevsimdeki
Durumu
Karstik kaynak
Yaðýþlý mevsimde karstik kaynaðý besleyen yer altý suyu sifon çýkýntýsýndan yukarýda olduðu için kaynak sürekli su çýkarýr.
Kurak mevsimde kaynaðý besleyen yer altý suyu sifon çýkýntýsýndan
Voklüz kaynaklar kalker kayalýklarda görülen genellikle bol debili
aþaðýda olduðu için kaynaktan su çýkýþý sona erer.
kaynaklardýr.
H
Karstik kaynaklar devamlý ya da aralýklarla su çýkarýr.
59
BÖLÜM: 3
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
Fay Kaynaðý
Artezyen kaynaklarý, geçirimsiz ve geçirimli katmanlarýn üst üste bulunduðu tekne biçimli arazilerde sondajla yeryüzüne çýkarýlan kaynaklardýr.
Geçirimli ve su dolu katman, bir fay boyunca geçirimsiz tabaka ile ayný hizaya geldiðinde oluþur.
Fay kaynaðý
yu
ltý su
a
Yer
Geçirimsiz katman
Fay kaynaðý
Eðer açýlan kuyu yer altý su seviyesinin altýnda ise bu tip artezyen
Fayýn bir tarafýndaki geçirimsiz tabaka, öteki taraftaki geçirimli tabakanýn karþýsýna gelince, yukarýdan süzülen sularýn daha ileriye geçmesi engellenmiþ olur. Sürekli yaðýþlar, kar ve buz erimesiyle beslenme devam ettiðinden basýnç artar, böylece sular kýrýk boyunca yeryüzüne
çýkar.
H
Fay kaynaklarý beslenme kaynaklarýnýn kapasitesine baðlý olarak genellikle bol debili, sürekli kaynaklardýr.
H
Yeryüzünün derin kýsýmlarýndaki sularýn yeryüzüne
çýkmasýna olanak verdiði için sýcak su kaynaklarýnýn
önemli bölümü fay kaynaðýdýr.
H
Bursa, Yalova, Afyon, Denizli yörelerinde kaplýcalarýn ve sýcak su kaynaklarýnýn yaygýn olmasý bu yörelerde jeolojik yapýnýn kýrýklý olmasý ile ilgilidir.
H
Sularý sýcak olan fay kaynaklarý yeryüzüne çýkarken
geçtikleri arazilerdeki eritebildikleri unsurlarý içine
aldýklarý için mineral bakýmýndan zengindir.
kaynaklarý sularýný belli bir süre basýnçla çýkarýr.
Gayzerler
Aktif volkanlarýn bulunduðu bölgelerde yer altý gazlarýnýn ve buhar basýncýnýn etkisiyle yeryüzüne fýþkýrarak
çýkan sýcak suya sahip kaynaklardýr. Gayzerlerde durgun
yani fýþkýrma olmayan zamanlar ile fýþkýrma zamanlarý
vardýr.
Artezyen Kaynaklarý
Gayzer
Yeni Zellanda, Ýzlanda, ABD (Wyoming-Yellowstone), Japonya,
Meksika yeryüzündeki baþlýca gayzer bölgeleridir.
Artezyen kaynak
60
BÖLÜM: 3
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
TOPRAÐIN OLUÞUMU
Kayaçlarýn Çözülmesi
Yer kabuðunu oluþturan kayaçlarýn sýcaklýk farklarý,
donma-çözülme olaylarý, yer altý ve yer üstü sularýnýn etkisiyle kimyasal ve fiziksel özelliklerinin deðiþikliklere uðramasý sonucu, kayacý oluþturan unsurlar arasýndaki baðýn gevþemesine “kayaçlarýn çözülmesi” denir. Kayaçlarýn çözülmesiyle taþlar kolayca taþýnabilecek hale getirilip,
dýþ kuvvetlerin aþýným ve birikim faaliyetleri kuvvetlenir.
Dýþ kuvvetlerin yeryüzünü aþýndýrarak düzleþtirmeye çalýþmasý sýrayla þu süreçler halinde geliþir:
•
Çözülme sonucu oluþan malzemenin taþýnmaya hazýr hale gelmesi (çözülme)
•
Çözülme sonucu oluþan maddelerin taþýnmasý
•
Dýþ kuvvetler tarafýndan ya da dýþ kuvvetlerin
taþýdýðý maddelerin etkisiyle yeryüzünün aþýnmasý.
•
Taþýnan maddelerin dýþ kuvvetlerin güçlerinin
azaldýðý yerlerde biriktirilmesi
Yüksek daðlar ve kutba yakýn yerlerde mekanik çözülme olaylarýnda donma-çözülme olaylarýnýn etkisi fazladýr.
Yeryüzü dýþ kuvvetler sonucu ancak deniz seviyesine
kadar alçaltýlabilir. Deniz seviyesine taban seviyesi
de denir. Bir yöre deniz seviyesinden ne kadar yüksek ise o yörede dýþ kuvvetlerin yeryüzünü düzleþtirme aktivitesinin hýzý da o kadar fazla olur.
Kayaçlarýn Çözülmesi 2’ye ayrýlýr:
a. Mekanik (Fiziksel) Çözülme
Kayaçlarýn donma-çözülme olaylarý ile gece-gündüz arasýndaki sýcaklýk farklarý sonucu kimyasal yapýlarýnda deðiþim olmadan çözülüp, zamanla parçalanmasýna mekanik çözülme denir.
Mekanik Çözülme
H
Mekanik çözülme en çok çöllerde, karasal bölgelerde, yüksek daðlarda ve kutuplara yakýn bölgelerde
yaygýndýr.
61
BÖLÜM: 3
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
Toprak Oluþumunda Etkili Olan Baþlýca
Faktörler
Eðimin fazla olmasý mekanik çözülmenin hýzýný artýrýr. Çünkü eðimli yerlerde ufalanmýþ kayaçlar devamlý aþaðýlara taþýndýðý için sürekli yeni kayaçlar mekanik çözülmeye neden olan faktörlerin etkisinde kalýr.
1. Ýklim
2. Bitki örtüsü
I
3. Topoðrafya (arazinin eðimi, yükselti, baký)
4. Kaya yapýsý (ana kaya)
Toprak
Katmaný
5. Zaman
II
Anakaya
Toprak oluþumu kýsaca aþaðýdaki formülle gösterilebilir:
(Yukarýdaki yamaçta I. alanda mekanik çözülme II.
TOPRAK =
alandan fazladýr.)
Ýklim + bitki örtüsü + topoðrafya þartlarý + ana kaya + zaman
b. Kimyasal çözülme
Özellikle sýcak ve nemli bölgelerde taþlarý oluþturan
minarellerin sular, havadaki oksijen ve karbondioksitin etkisiyle deðiþime uðrayarak yeni minarellerin oluþmasýdýr.
% 25
Hava
% 45
Ýnorganik
% 25
Su
%5
Organik madde
Bitki yetiþmesine uygun bir topraktaki maddelerin yaklaþýk oranlarý
1. Ýklim ve bitki örtüsü
Ýklim þartlarý hem o bölgedeki topraðýn yýkanma durumu etkiler. Hemde bitki örtüsü yoðunluðunu etkileyerek
topraktaki organik madde birikimini etkiler.
Nemli bölge topraklarýnda yýkanma sonucu tuz ve kireç A horizonunda azalýrken, kayaçlardaki demir ve alüminyum nemin etkisiyle oksitlenir. Nemli bölgelerde demir
oraný çok olan topraklar bu yüzden kiremit kýrmýzýsý rengindedir.
Karstlaþma kimyasal çözülmeye örnektir
H
Kimyasal çözülme en çok Ekvatoral iklim, Okyanusal iklim ve Muson iklim bölgelerinde yaygýndýr.
Çöllerde toprak oluþumunun yavaþ olmasýna fiziksel çözülmenin fazla olmasýna raðmen, kimyasal çözülmenin sýcak ve kurak iklim þartlarýnýn etkisiyle az olmasý
yol açmýþtýr.
Kimyasal çözülme olaylarý donma noktasý altýnda
pek oluþmaz fakat suyun olmasý koþuluyla sýcaklýk
arttýkça genel olarak kimyasal çözülme olaylarý artar.
2. Topoðrafik þartlar
Topoðrafik þartlarýn toprak oluþumuna etkisine bazý
örnekler:
• Etrafý daðlarla çevrili kapalý havzalarda genellikle tuz ve kireç bakýmýndan zengin topraklar oluþur.
Taþlarýn mekanik ve kimyasal olaylar sonucu parçalanýp, daha sonra ise parçalanan bu unsurlar arasýna bitki ve hayvan artýklarýnýn çürümesi sonucu meydana gelen
organik maddelerin katýlmasý ile oluþan ve yer kabuðunun
yüzeyini çoðu yerlerde örten katmana toprak denir.
• Eðimli arazilerde oluþan toprak örtüsü sürekli taþýndýðý için toprak kalýnlýðý daðlarýn yamaçlarýnda az, ovalarda fazladýr.
62
BÖLÜM: 3
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
Baþlýca toprak tipleri ve bu topraklarýn coðrafi daðýlýþý
3. Kaya yapýsý
Toprak, kayaçlarýn mekanik ve kimyasal çözülmesi
sonucu oluþtuðu için bir alandaki kayaçlarýn içerdiði minarellerin o bölgedeki toprak örtüsünde de bol miktarda
olduðu görülür.
Topraklarýn sýnýflandýrýlmasý farklý toprak tiplerinin
davranýþlarý hakkýnda doðru tahminler yapmak, en iyi
kullaným biçimlerini saptamak ve verimliliklerini belirlemek için yapýlýr.
4. Zaman
Toprak sadece ufalanmýþ kaya parçalarý deðildir. Bir
bölgedeki topraklar yüzlerce hatta binlerce yýllýk bir süreç
sonucunda genç, olgun ve yaþlý özellikleri kazanarak
aþama aþama oluþur.
Taþýnmýþ (Azonal) Topraklar
Akarsu, rüzgâr, buzul gibi dýþ kuvvetlerin aþýndýrmasý ve daha sonra aþýndýrdýklarý maddeleri güçlerinin azaldýðý yerlerde biriktirmesi sonucu oluþan topraklardýr. Azonal topraklar, Türkiye’de geniþ yer kaplamaz. Türkiye’nin
sadece % 10 kadarý azonal topraklarla kaplýdýr.
Toprak þu kadar zamanda oluþur gibi kesin bir süre
verilemez çünkü toprak oluþumuna yol açan faktörlerin
etkileri ve hýzlarý her iklim bölgesinde ayný deðildir.
Örneðin; Ege Bölgesi’ndeki Kula’da yaklaþýk 10 bin
yýl önceki volkanizma sonucu oluþmuþ bazalt ana kaya
üzerinde ancak 2-3 cm’lik toprak tabakasý oluþabilmiþtir.
Taþýnmýþ topraklar farklý yörelerden deðiþik mineraller içeren maddelerin birikmesi sonucu oluþtuðu için verimlidir. Vadi tabanlarý, deltalar ve hafif eðimli yamaçlarda
yaygýn olan bu topraklarda horizonlaþma görülmez.
Horizon: Normal bir toprak kesitinde yukarýdan
aþaðýya doðru oluþan toprak katlarýna horizon denir.
Baþlýca azonal toprak türleri
Alüvyonlar
Morenler Lösler
(Buzutaþ)
Kolüvyal
topraklar
Regosoller
Alüvyal topraklar
A horizonu: Organik madde bakýmýndan zengin
kattýr. Bitki ve hayvan artýklarýnýn toprakta birikmesi sonucu oluþan humus, A horizonun üstünde bulunur. A horizonu genellikle yýkanma horizonu olarak adlandýrýlýr.
Alüvyal topraklar, akarsularýn taþýyýp güçlerinin
azaldýðý yerde biriktirdiði topraklardýr. Delta ovalarý alüvyal topraklardan oluþur.
B horizonu: Nemli bölgelerde A horizonundan yýkanma yoluyla taþýnan maddelerin biriktiði horizondur.
Bir ülkede delta ovalarý hýzlý bir þekilde büyüyorsa bu
ülkede toprak erozyonu fazladýr.
C horizonu: Toprak profilinin en alt kýsmýdýr. Bu kýsýmda kayaçlar çözülmeye uðramýþ fakat ana kayanýn temel özellikleri deðiþip toprak oluþumu tamamlanmamýþtýr.
C horizonunun altýnda henüz hiçbir özelliði deðiþmemiþ ana kaya (ya da R horizonu) bulunur.
63
BÖLÜM: 3
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
muþak kil ve marndan sert kalkere, asit püskürük tüflerden bazalta kadar deðiþebilmektedir. Ayrýca kolüvyal topraklar deðiþik iklim kesimlerinde yer alabilir ve buna baðlý olarak da üzerindeki bitki örtüsü deðiþebilir.
Moren (buzul taþ) topraklarý
Daðlarýn yamaçlarýnda oluþan ince maddelerin taþýnmasý sonucu geriye kalan taþlý topraklara ise litosol
denir.
Regosol topraklar
Moren topraklarý
Buzullarýn taþýyýp biriktirdiði topraklardýr. Kutuplara
yakýn yerler ile daðlarýn yüksek kýsýmlarýnda bulunur.
Lös topraklarý
Rüzgârlarýn kurak bölgelerden yarý kurak bölgelere
yani çöllerden çölün çevresindeki bölgelere taþýyýp biriktirdiði topraklardýr.
Volkanik bölgelerde kum boyutlu malzemeler ile
akarsularýn getirdiði maddelerin yamaçlarda kolüvyal topraklar üzerinde birikmesi sonucu oluþan topraklardýr.
Yerli (zonal) Topraklar
Ýklim, bitki örtüsü ve ana kaya özelliklerine baðlý olarak oluþan topraklardýr.
Zonal topraklarýn A, B, C horizonlarý normal geliþmiþtir.
Lös
Laterit topraklar
Baþlýca zonal toprak türleri
Kolüvyal topraklar
Genellikle bitki örtüsünden yoksun yamaçlar boyunca çözülmeler sonucu ufalanan maddelerin yüzeysel
akýþlarla ya da derelerin kýsa mesafelerden taþýyarak getirdiði maddeleri daðlarýn eteklerinde biriktirmesi sonucu
oluþan ince ve iri unsurlarýn bir arada görüldüðü topraklardýr. Kolüvyal materyali oluþturan jeolojik maddeler yu-
Podzol topraklar
Kýrmýzý renkli topraklar
(Terra-Rossalar)
Kahverengi orman topraklarý
Kestane ve kahverengi
step topraklarý
Çernozyom (kara toprak)
topraklar
Tundra topraklarý
64
BÖLÜM: 3
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
Laterit topraklar
Kanada, Sibirya ve Ýskandinav Yarýmadasý’nda geniþ alan kaplayan tayga ormanlarý bölgesinde podzolik
topraklar geniþ alan kaplar. Türkiye’de podzol topraklar
Doðu Karadeniz daðlarý, Bolu daðlarý, Aladaðlar ve Alaçam daðlarýnýn nemli soðuk bölgelerinde sarýçam, ladin
ve kayýn ormanlarý altýnda yaygýndýr.
Kýrmýzý topraklar (Terra- Rossa)
Sýcak ve nemli bölgelerin yýkanmýþ topraðýdýr. Kuvvetli yýkanma bu topraklarda tuz ve kireç gibi eriyebilen
maddelerin A horizonundan B horizonuna taþýnmasýna,
demir minarellerinin ise oksitlenip topraða kýrmýzý bir renk
vermesine neden olmuþtur.
Terra-Rossa
Ekvatoral iklimin görüldüðü Amazon ve Kongo havzalarýnda, Endonezya ve Malezya adalarýnda yaygýn
olarak görülen laterit topraklara Türkiye’de en yakýn
örnek Doðu Karadeniz kýyýlarýnda görülen çay tarýmý
yapýlan topraklardýr.
Akdeniz ve Ege kýyýlarýnda kalker ana kaya üzerinde çözünme þekilleri olan uvala ve polye tabanlarýnda
oluþmuþ, rengi demir oksitten dolayý kýrmýzý renkli topraklardýr. Bu topraklarda kalker oraný yüksek olduðu için
sulama ile verimli hale gelir. Organik madde bakýmýndan
fazla zengin olmayan bu topraklarda genellikle zeytin,
turunçgil ve baðcýlýk tarýmý yapýlýr.
Laterit topraklarýn bulunduðu Ekvatoral iklim alanlarýnda bitki örtüsü gür olduðu halde bitkisel artýklarýn çürümesi sonucu oluþan humus bu topraklarda
hemen hemen yoktur. Çünkü toprakta nemli ve sýcak iklimin etkisiyle yoðun olarak bulunan bakteriler
yere dökülen bitkisel döküntünün hepsini çürümeye
fýrsat vermeden tüketmektedirler.
Kahverengi orman topraklarý
Podzol topraklar
Kahverengi orman topraðý
Podzol topraklar tayga ormanlarýnýn altýnda geliþmiþ topraklardýr
Ilýman kuþaðýn geniþ ve karýþýk yapraklý orman bölgelerinde görülen, humus bakýmýndan zengin olduðu için
koyu renkli verimli topraklardýr. Kahverengi orman
topraklarý, podzol ve laterit topraklar kadar yýkanmamýþtýr. Organik maddeler A horizonunda 10-20 cm kalýnlýkta
bir tabaka oluþturmuþtur.
Þiddetli ve uzun kýþlarýn, kýsa ve serin yazlarýn yaþandýðý iðne yapraklý ormanlarla kaplý alanlarýn topraðýdýr. Podzolik topraklarýn bulunduðu alandaki iklim koþullarý humus oluþumunu zorlaþtýrmýþtýr.
65
BÖLÜM: 3
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
Çöl topraklarý
Kahverengi orman topraklarý Karadeniz Bölgesi’nde, Trakya’da Yýldýz daðlarýnda, Ýçbatý Anadolu eþiðindeki daðlýk yüksek alanlar ile Güneydoðu Toroslar
üzerindeki orman alanlarýnda görülür. Kuzey Anadolu
Daðlarý’nýn denize bakan yamaçlarýndaki kahverengi orman topraklarýnda yýkanma fazla olduðu için kireçsiz ve
asitlidir. Kahverengi orman topraklarý çay ve kivi yetiþtirmek için oldukça elveriþlidir.
Tropikal çöl alanlarýnýn aþýrý tuzlu ve kireçli topraðýdýr. Bitki örtüsünün fakir olmasý organik madde birikiminin
yok denecek düzeyde olmasýna neden olmuþtur.
Kestane ve Kahverengi Step topraklarý
Step bitki örtüsü
Çöl topraðý
Çernozyom (Kara toprak) topraklarý
Step topraðý
Yarý kurak iklim þartlarýnýn görüldüðü step sahalarýnýn topraklarýdýr. Yýllýk yaðýþýn 400 mm’nin altýnda olduðu
yerlerde organik madde bakýmýndan fazla zengin
olmayan kahverengi orman topraklarý, yýllýk yaðýþýn
400-600 mm olduðu yerlerde ise kahverengi bozkýr
topraklarýna göre organik madde bakýmýndan daha zengin kestane renkli bozkýr topraklarý oluþmuþtur.
Çernozyom topraklarý ýlýman kuþaktaki gür çayýrlarla
kaplý bölgelerde görülür.
Görüldüðü alanlar genellikle
yarý nemlidir.
Bu topraklar genellikle çernozyomlar ile çöl topraklarý arasýndaki geçiþ bölgelerinde görülür. Bitki örtüsü fakir olduðundan humus azdýr. Yaðýþ az olduðu için ise tuz
ve kireç birikimi fazladýr.
Çernozyom topraklarýnda yýkanma düþük olduðundan bu toprak bitki besin maddeleri bakýmýndan zengindir ve Dünya’nýn en verimli topraklarý arasýndadýr.
Erzurum, Kars, Ardahan çevresinde gür çayýr örtüsü altýnda çernozyom topraklarý geliþmiþtir. Çernozyom
topraklarýn bulunduðu alanlar gür çayýrlarla kaplý olduðu
için büyükbaþ hayvancýlýða elveriþlidir. Erzurum-Kars Bölümün’de karasallýk þiddetinin yüksek olmasý bu topraklarýn tarýmsal açýdan deðerlendirilebilmesini sýnýrlamýþtýr.
Ýç Anadolu, Güneydoðu Anadolu ve Doðu Anadolu’nun güneyindeki tektonik ovalar kestane ve kahverengi step topraklarýnýn en yaygýn görüldüðü yerlerdir. Bu
topraklarda genellikle tahýl tarýmý ve küçükbaþ hayvancýlýk yapýlýr.
66
BÖLÜM: 3
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
1. Rendzina
Tundra topraklarý
Kalker bakýmýndan zengin
olan kayalar üzerinde
nemli ve yarý nemli alanlarda oluþan az derin, humuslu, kireçli topraklardýr.
Yýkanma fazla olduðu halde kalkerin hepsi topraktan uzaklaþtýrýlamamýþtýr.
Tundra topraklarý yýlýn 810 ayýnda donmuþ durumda olan, yazýn topraktaki buzun çözülmesi
sonucu bataklýk hale gelen topraklardýr, verimsizdir. 60°-70° enlemleri
arasýnda görülür.
Ýntrazonal Topraklar
Yerli toprak kuþaklarýnýn sýnýrlarý içinde ana kaya ve
topoðrafya þartlarýna baðlý olarak farklý özellikler gösteren
topraklardýr. Ýntrazonal topraklarda genellikle toprak katlarý
tam geliþmemiþtir. Sadece A ve C horizonlarý vardýr.
Rendzina
Rendzina topraklarýn profilinde renk üst kýsýmda esmer-gri veya siyahtýr. Bu topraklarýn aþaðý kýsmýnda ise
gri veya sarýmsý renkte kalkerli bir horizon bulunur. Rendzina topraklara dikkatli bakýldýðýnda kireç parçacýklarý hemen görülür.
Ýntrazonal Topraklar
Halomorfik
topraklar
Hidromorfik
topraklar
Kalsimorfik
topraklar
1. Vertisoller
2. Redzinalar
Türkiye’de en çok Trakya’da görülen rendzinalar,
dar þeritler halinde Karadeniz Bölgesi’nin batýsýnda ve
Marmara Bölgesi’nin güneyinde bulunur.
Halomorfik topraklar
Kurak ve yarý kurak bölgelerde fazla sularýn drenajý
yetersiz olan, yüzey buharlaþmasý yüksek olduðu için üst
toprakta tuz birikimi fazla olan topraklardýr. Bu durum birçok kültür bitkisinin yetiþmesine elveriþsizdir.
2. Vertisol (Grumosol)
Dönen topraklar da denilen bu topraklar eski
göl tabaný ovalarýnda killi
ve marnlý (killi kireç taþý)
ana kayaya baðlý oluþur.
Türkiye’de doðal faktörlerin yanýsýra sulu tarýma geçilen bölgelerde uygun sulama ve drenaj sistemlerinin yapýlmamasý, çiftçilere sulama tekniði hakkýnda
gerekli bilgilerin verilmemesi gibi nedenler tuzlu ve
Vertisol
sodyumlu topraklarýn oluþumunu hýzlandýrmýþtýr.
(Güneydoðu Anadolu Bölgesi’nde olduðu gibi)
Hidromorfik topraklar
Taban suyu seviyesi yüksek veya bataklýk alanlarýn
topraðýdýr. Sulak alanlar ve göl kenarlarýnda yaygýn olarak görülür.
Kalsimorfik topraklar
Killi kireç taþý (marn) ve yumuþak kireç taþý depolarý üzerinde oluþurlar. Kireç bakýmýndan zengindir. Vertisol
ve rendzinalar bu gruba dahildir.
67
BÖLÜM: 3
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
DÜNYA’YI KAPLAYAN ÖRTÜ: BÝTKÝLER
Yeryüzünde Bitki Örtüsünün Daðýlýþýný Etkileyen Faktörler
Ýklim
Yer þekilleri
Toprak
Ýnsan
Ýklimin Etkisi
Ýklim, bitki örtüsünün yeryüzünde daðýlýþýný etkileyen en önemli etken olmasýnýn yanýnda toprak türünü ve toprak
oluþum hýzýný belirlediði için bitki örtüsü daðýþýlýnda önemli etkiler yapar.
Yaðýþ rejimi düzenli ve yýllýk yaðýþ miktarý fazla olan bölgelerde bitki örtüsü gür, kurak bölgelerde seyrektir.
Doðu Karadeniz Bölümü’nde yer alan gür bitki örtüsü yýllýk yaðýþ miktarýnýn fazla ve yaðýþ rejiminin düzenli olmasýnýn
etkisiyle oluþmuþtur.
68
BÖLÜM: 3
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
Tropikal ve Orta Kuþak çöllerinde yaðýþýn çok az ve düzensiz olmasýnýn etkisiyle kurakçýl ve seyrek bazý otlara ve
çalýlara rastlanýr.
Kurak bölgelerde bitkiler su eksikliðinin zararlarýný azaltmak için küçük ve dikensi yapraklara sahiptir.
Kutuplara ve yüksek daðlara gidildikçe bitkiler önce cýlýzlaþýr, sonrada ortadan kalkar.
Yer þekillerinin Etkisi
Yeryüzü þekillerinin bitki topluluklarýnýn yayýlýþýnda çeþitli etkileri vardýr. Dað sýralarýnýn uzanýþý, bakýsý, yükseltisi ve
eðim deðerleri bitki topluluklarýnýn daðýlýþýný etkiler.
Yükselti arttýkça sýcaklýk ve basýnç azalýr, yaðýþ ise belli bir yükseltiye kadar artar, sonra ise azalýr. Bu yüzden daðlýk
alanlarda dikey yönde sýralanmýþ bitki kuþaklarý oluþmaktadýr.
Daðlarýn nemli hava kütlelerine bakan yamaçlarýnda yaðýþ isteði daha fazla bitkiler, kara içlerine bakan yamaçlarýnda daha kurakçýl bitkiler vardýr.
Dað sýralarýnýn kýyý çizgisine göre konumu, denizel etkilerin ulaþabileceði bölgeyi ve kýyý kesiminin yaðýþ miktarýný
etkilediði için bitki örtüsünü de etkiler.
Topraðýn Etkisi
Toprak, mineral ve organik maddelerin karýþýmýndan oluþan bitkiler, canlýlar ve mikroorganizmalar için besin kaynaðý
olan yapýdadýr.
Bir bölge topraklarýnýn azot miktarý, asitlik derecesi, tuz oraný, kil oraný, kalýnlýðý ... gibi birçok özelliði bitkisel hayat
bakýmýndan önemlidir.
Ýnsanýn Etkisi
Ýnsanlar tarla açmak, yakacak elde etmek, aþýrý hayvan otlatmak, sanayileþme, þehirleþme ve savaþlar gibi birçok
nedenle tarih boyunca doðal bitki örtüsünü tahrip etmiþlerdir.
Yeryüzündeki Baþlýca Bitki Formasyonlarý
Çalý Formasyonu
Aðaç Formasyonu
Ekvatoral
Muson Orta Kuþaðýn
Tayga
Yaðmur Ormanlarý
Karýþýk
Ormanlarý
Ormanlarý
Ormanlarý
Sýcaklýk, yaðýþ ve toprak þartlarýnýn uygun, yetiþme
devresinin uzun olduðu her yerde aðaç yetiþir. Çöllerde
ve step sahalarýnda yaðýþ azlýðý, kuraklýk ve þiddetli
buharlaþma aðaç yetiþmesine engel olur.
Kutuplarda ve yüksek daðlarda ise, düþük sýcaklýk aðaç
yetiþmesini engeller.
Maki
Garig
Psödomaki
Boylarý 1-3 metre civarýnda olan
odunsu türlerden oluþan bitki
topluluklarýna çalý denir. Akdeniz iklimi
ve benzer iklimlerin etkili olduðu
alanlarda çalý formasyonu yaygýndýr.
69
Ot Formasyonu
Savan
Step
(Maki)
Preri
Çayýr
Tundra
Ot formasyonu çoðunlukla kýsa boylu yýllýk
bitkilerden oluþur. Ýklim, toprak ve yer þekillerinin
aðaç yetiþmesini engellediði yerlerde belirli
dönemlerde düþen yaðýþa ya da tundra örneðinde
olduðu gibi tamamý topraða sýzmayan suya baðlý
olarak ot formasyonu geliþir.
BÖLÜM: 3
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
Bitki Topluluðu
Bitki Topluluðunun Özellikleri
Coðrafi Daðýlýþý
Tropikal yaðmur ormanlarýnýn yeryüzündeki coðrafi daðýlýþý sürekli yaðýþ ve yüksek
sýcaklýða baðlýdýr.
Ekvatoral yaðmur ormanlarý
10° Kuzey ve 10° Güney enlemleri arasýnda görülen
yaðmur ormanlarý uzun ve sýk aðaçlardan oluþur. Tropikal yaðmur ormanlarý deniz seviyesinden baþlayarak genelde 1000 metre ve bazý yerlerde 1500 metrelere kadar çýkar. Bu ormanlar uzun boylu, sýk, yayvan
yapraklý ve yapraklarýný dökmeyen aðaçlardan oluþur.
Yaðmur ormanlarý dikey yönde en az üç kattan oluþur.
En üst katta boylarý 50-60 metreyi bulan aðaçlar, ikinci katta ise boylarý 20-30 metre arasýnda olan aðaçlar,
üçüncü katta ise 5-15 metre arasýnda kýsa boylu, ince
gövdeli aðaçlar vardýr. Üç kat altýnda incelenen bu
aðaçlarýn altýnda ise boylarý 3 metre civarýnda olan
gölge bitkileri vardýr. Yaðmur ormanlarý bölgesinde yýllýk sýcaklýk farký 2-3 °C civarýnda, yýllýk sýcaklýk ortalamasý 25 °C kadardýr. Bu bölgenin yýllýk yaðýþý ise
2000-3000 mm kadardýr.
Bitki Topluluðu
Amazon ve Kongo havzalarý, Gine Körfezi
çevresi, Endonezya ve
Malezya adalarý yaðmur ormanlarýnýn baþlýca görüldüðü alanlardýr.
Bitki Topluluðunun Özellikleri
Coðrafi Daðýlýþý
Muson ormanlarý Ekvatoral yaðmur ormanlarýna göre
daha seyrek, iri gövdeli, kalýn kabuklu ve kýsa boyludur. Aðaçlarýn seyrek olmasý güneþ ýþýðýnýn orman alt
kesimine ulaþmasýný kolaylaþtýrmýþ, bu durum orman
altý bitki topluluklarýnýn Ekvatoral yaðmur ormanlarýna
göre daha iyi geliþmesini saðlamýþtýr. Muson ormanlarý bölgesinde yaz aylarýnda yaðýþ yüksek, kýþ aylarýnda düþüktür. Kýþ mevsiminde yaðýþlarýn düþmesinde kýþ musonunun karadan denize doðru esmesi etkilidir. Mevsimlik sýcaklýk farklarý Ekvatoral yaðmur ormanlarý bölgesine göre biraz artmýþtýr.
Muson ormanlarýnýn
baþlýca yayýlýþ alanlarý
Hindistan’ýn güneybatý
kýyýlarý, Myammar, Tayland, Kamboçya, Bangladeþ ve Sri Lanka’dýr.
Bitki Topluluðunun Özellikleri
Coðrafi Daðýlýþý
Kuzey Yarým Küre karalarýnda geniþ yer tutan karýþýk
ormanlar, kýþýn yapraðýný döken geniþ ve iðne yapraklý aðaçlardan oluþur. Soðuða duyarlý olan geniþ yapraklý aðaçlar kýþýn vejetasyon dönemine ara verir. Meþe, akçaaðaç, kestane, kayýn, diþbudak geniþ yapraklý ormanlar içinde bulunan hakim aðaç türleridir. Yýllýk
yaðýþ Orta Kuþak karýþýk orman bölgesinde 750 ile
2000 mm arasýndadýr.
Kuzey Amerika’nýn ve
Avrupa’nýn batý kýyýlarý
ile Çin’in kuzey kesimleri bu ormanlarýn baþlýca yayýlýþ alanlarýdýr.
Muson ormanlarý
Bitki Topluluðu
Orta Kuþaðýn karýþýk ormanlarý
70
BÖLÜM: 3
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
Bitki Topluluðu
Bitki Topluluðunun Özellikleri
Coðrafi Daðýlýþý
Özellikle Kuzey Yarým Küre’de ýlýman orta enlemler
ile Tundra arasýnda bulunan iðne yapraklý aðaçlardan
oluþan taygalar düz gövdeli, koni þekilli, kýsa dallý ince iðne yapraklý aðaçlardýr. Orman altý bitki örtüsü
seyrektir. Diken ve yosunlar geniþ yer kaplar. Tayga
ormanlarý kuzeyinde aðaçtan yoksun bir kuþak olan
Tundra yer alýr.
Genellikle 40°-60° enlemleri arasýnda Kuzey
Amerika’nýn, Avrupa’nýn
ve Asya’nýn kuzeyinde
geniþ bir alanda görülür.
Bitki Topluluðunun Özellikleri
Coðrafi Daðýlýþý
Akdeniz ikliminin hüküm sürdüðü sahalarda kýzýlçam
ve karaçam ormanlarýnýn tahribinden sonra özellikle
kýyý bölgelerinde geliþen, yaz kýþ yapraðýný dökmeyen
türlerden oluþan çalý topluluðudur. Kocayemiþ, defne,
akçakesme, kermez meþesi, mersin, yabani zeytin
(delice), keçiboynuzu, süpürge çalýsý, erguvan maki
içindeki baþlýca türlerdir.
Maki 30°-40° enlemleri
arasýnda Akdeniz ikliminin etki sahasýnda görülür. Baþlýca görüldüðü
yerler Güney Avrupa kýyýlarý, Balkan Yarýmadasý kýyýlarý, Kuzey Afrika’da Fas, Cezayir, Tunus kýyýlarý, Doðu Akdeniz’de Suriye, Lübnan,
Ýsrail kýyýlarý, Güney Afrika’da Kap yöresi,
Avustralya’nýn güneybatý kýyýlarý, Kuzey
Amerika’da Kaliforniya
kýyýlarý, Güney Amerika’da Orta Þili kýyýlarý
Tayga ormanlarý
Bitki Topluluðu
Türkiye’de Akdeniz kýyýlarýndan kuzeye doðru gidildikçe makinin tür sayýsý azalýr, üst sýnýrý ise alçalýr.
Akdeniz kýyýlarýnda 18-20 türden oluþan, 800-900
metrelere kadar çýkan maki, Ege kýyýlarýnda 500-600
metrelere kadar görülebilir ve 13-14 türe iner. Marmara Bölgesi’nde ise 300-400 metrelere çýkabilen maki
8-10 türde kalýr.
Maki
Bitki Topluluðu
Bitki Topluluðunun Özellikleri
Coðrafi Daðýlýþý
Savan, tropikal bölgede yaklaþýk 10°-20° enlemleri
arasýnda yayýlýþ gösteren uzun boylu otlar ile aralarýndaki tek tük aðaçlardan oluþur. Savan bölgesinde
yazlar yaðýþlý, kýþlar kurak geçmektedir.
Avustralya’nýn kuzeyi,
Çad, Nijer ve Sudan’ýn
güneyi, Kolombiya, Venezuella, Brezilya’da
Amazon Havzasý’nýn
güneyinde savan iklimi
geniþ alan kaplar.
Mevsimler Ekvatoral yaðmur ormanlarý bölgesine göre biraz belirginleþmiþtir. Yýllýk yaðýþ miktarý 1500 mm
kadardýr.
Savan
71
BÖLÜM: 3
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
Bitki Topluluðu
Bitki Topluluðunun Özellikleri
Coðrafi Daðýlýþý
Bozkýr, Orta Kuþaðýn yýllýk yaðýþý az ve karasal iklim
görülen yerlerinde yayýlýþ gösteren kýsa boylu, seyrek
ve otsu bitkilerdir.
Step formasyonu Kuzey Amerika, Avrupa
ve Asya’nýn orta enlemlerinde yaygýndýr.
Rusya
Federasyonu’nun güneyi, Ukrayna, Kazakistan, Özbekistan, Türkmenistan,
Moðolistan, Suriye ve
Türkiye bozkýr bitkilerinin en yaygýn olduðu
ülkelerdir.
Step sahalarýnda yýllýk yaðýþ 250-400 mm arasýndadýr. Þiddetli yaz kuraklýðýnýn etkisiyle bozkýr içindeki
bitkiler kuraklýða dayanabilen türlerden oluþmaktadýr.
Bozkýr topluluklarý kýþ ve bahar aylarýnda yeþil, yazlarýn sýcak ve kurak olmasý sebebiyle bu mevsimde kurudur. Baþlýca bozkýr bitkileri; üzerlik otu, yavþan otu,
geven, yumak otu, çoban yastýðý, ada çayý ve sýðýr
kuyruðudur.
Bozkýr (Step)
Bitki Topluluðu
Bitki Topluluðunun Özellikleri
Coðrafi Daðýlýþý
Orta Kuþak’ta yarý nemli alanlarda ve yüksek daðlarda görülen yaz boyu yeþil kalan, bozkýrlara göre daha
gür ot topluluklarýdýr. Yaz mevsiminin serin ve yaðýþlý
olmasý çayýrlarýn geliþimini saðlamaktadýr. Daðlarda
orman üst sýnýrý ile kalýcý kar arasýnda yetiþen çayýrlara dað çayýrlarý (Alpin çayýr) denir.
ABD’de Preri Bölgesi,
Arjantin’de Pampalar
Bölgesi, Brezilya, Uruguay ve Yeni Zellanda
çayýr bitki örtüsünün en
yaygýn olduðu bölgelerdir.
Bitki Topluluðunun Özellikleri
Coðrafi Daðýlýþý
60°-70° enlemleri arasýnda görülen en sýcak ayýn ortalama sýcaklýðýnýn 10 °C’yi geçmediði bölgelerde görülen tundra bitki örtüsü mus ve likenlerden oluþur,
yer yer çalýlar ve kýsa aðaçlarda bulunur. Tundra sahasýnda sýk sýk tekrarlayan don, bitkilerin kök sistemine zarar verdiðinden uzun boylu vejetasyon geliþemez. Yýlýn 8-10 ayýnda topraðýn birkaç metre kalýnlýða
kadar donmuþ olduðu tundra bölgesinde yýllýk yaðýþ
miktarý 200-250 mm civarý olup, buharlaþma düþüktür. Yýlýn önemli bölümünde toprakta su donmuþ
olduðu için bitkiler tarafýndan kullanýlamaz. Kuzey
Amerika, Avrupa ve Asya’nýn kuzeyinde görülen tundra vejetasyonuna arktik tundra, yüksek daðlarda
görülen tundra vejetasyonuna alpin tundra denir.
Kuzey Amerika’nýn kuzeyi, Grönland Adasý
kýyýlarý, Avrupa ve Asya’nýn kuzeyinde yaklaþýk 60°-70° enlemleri
arasýnda tundra bitki
örtüsü yaygýn olarak
görülür. Güney Yarýmküre’de ise Antarktika’nýn büyük bölümü
buzlarla kaplý olduðu
için tundra bitki örtüsü
çok sýnýrlýdýr.
Çayýr
Bitki Topluluðu
Tundra
72
BÖLÜM: 3
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
Bitki Topluluðu
Bitki Topluluðunun Özellikleri
Coðrafi Daðýlýþý
Çöl bitkileri, kuraklýða dayanýklý türlerden oluþur.
Bitkiler kýsa süren yaðýþlar sýrasýnda büyüme
gösterir. Yýlýk yaðýþ çoðunlukla 200 mm’nin altýnda olduðu için bitki örtüsü çöl bölgelerinde çok
seyrektir. Çöl bitkileri genellikle küçük ve dikensi
yapraklara sahip olduklarý için buharlaþma ve
terleme yoluyla su kayýplarý az olur. Çöl bitkilerinin kök sistemleri de çok iyi geliþmiþtir. Derinlere kadar ulaþan bitki kökleri topraðýn alt kýsýmlarýnda bulunan sulardan bitkinin faydalanmasýný
saðlar. Sýcak ve kuru çöl rüzgârlarýnýn yüzeyi sürekli süpürmesi, kumullarýn hareketi çöl sahalarýnda bitki örtüsünün geliþmesini engellemiþtir.
Dönenceler ve 30° enlemleri çevresindeki dinamik
yüksek basýnç alanlarýnda
tropikal çöller vardýr. Sahra, Kalahari, Victoria, Tanami, Simpson, Namibya,
Atakama baþlýca tropikal
çöllerdir. Orta Kuþak’ta ise
deniz etkisini alamamanýn
etkisiyle oluþmuþ çöller
vardýr. Baþlýca Orta Kuþak
çölleri Gobi, Taklamakan,
Kýzýlkum ve Karakum çölleridir.
Çöl bitkileri
ETKÝNLÝK
Aþaðýdaki bitki topluluklarý ile iklim grafiklerini eþleþtiriniz.
1
Yaðýþ (mm)
Sýcaklýk (°C)
350
35
300
30
250
25
200
20
150
15
100
10
50
5
0
Savan
O Þ M N M H T A E E K A
...................
2
Sýcaklýk (°C)
30
Çöl bitkileri
3
250
200
0
150
-10
100
-20
50
Ekvatoral yaðmur ormaný
35
300
30
250
25
200
20
150
15
100
10
50
5
...................
73
Sýcaklýk
Yaðýþ
Sýcaklýk (°C)
350
0
B
0
O Þ M N M H T A E E K A
Aylar
Yaðýþ (mm)
Yaðýþ
Yaðýþ (mm)
300
10
...................
Sýcaklýk
0
20
-30
A
O Þ M N M H T A E E K A
0
C
Sýcaklýk
Yaðýþ
ÇÖZÜMLÜ ÖRNEKLER
1.
3.
Moren topraklarý aþaðýdaki göllerden hangisinin
yaygýn olduðu ülkelerde daha fazla görülür?
I. Vertisoller
II. Rendzinalar
A) Karstik göllerin
III. Podzol
B) Sirk göllerinin
IV. Laterit
C) Lagün göllerinin
Yukarýda verilen zonal ve intrazonal toprak türlerinden hangileri kireç yönünden zengindir?
D) Tektonik göllerin
E) Kýyý set göllerinin
A) Yalnýz I
B) Yalnýz III
D) II ve III
ÇÖZÜM
Buzullarýn taþýdýðý topraklara moren denir. Kanada,
Norveç, Ýsveç ve Finlandiya gibi yüksek enlemlerde
topraklarý olan ülkelerde buzul aþýndýrmasý sonucu
oluþan çukurlarýn sularla dolmasý sonucu oluþan sirk
gölleri yaygýn olarak görülür. Böylece bir ülkede sirk
gölleri yaygýn olarak bulunuyorsa moren topraklarý
fazladýr yorumu yapýlabilir.
C) I ve II
E) III ve IV
ÇÖZÜM
Podzol ve laterit nemli bölgelerde görülen zonal
topraklardandýr ve kireç bakýmýndan fakirdir.
Rendzina kalker bakýmýndan zengin olan kayalar
üzerinde oluþtuðu için, vertisoller de eski göl tabaný
ovalarýnda killi ve marnlý ana kayaya baðlý oluþtuðu
için kireç bakýmýndan zengindir.
Yanýt B
Yanýt C
4.
Daðlýk sahalarda eðimli yamaçlar boyunca ufalanan
malzemenin daðlarýn eteklerinde birikmesi ile
oluþan topraklara kolüvyal topraklar denir.
Kolüvyal topraklarýn oluþmasýný;
2.
I. Mekanik çözülmenin þiddetli olmasý
Aþaðýdaki toprak türlerinden hangisinin yaygýn
olduðu bölgelerde tatlý su canlýlarýna ait fosillere
daha sýk rastlanýr?
A) Rendzina
B) Kolüvyal toprak
C) Regosol
D) Vertisoller
II. Bitki örtüsünden yoksun olma
III. Sýcak ve nemli iklim þartlarý
faktörlerinden hangileri kolaylaþtýrýr?
A) Yalnýz I
E) Çernezyom
D) I ve III
ÇÖZÜM
B) Yalnýz II
C) I ve II
E) II ve III
ÇÖZÜM
Vertisol (dönen topraklar) topraklar eski göl tabaný
ovalarýnda killi veya marnlý ana kayaya baðlý oluþurlar. Bu durum vertisol topraklarýn yaygýn olduðu arazilerde tatlý su canlýlarýna ait fosillerin daha sýk görülmesini saðlar.
Mekanik çözülmeyle ufalanan kayaç parçalarý bitki örtüsünün fakir olmasý durumunda sel sularý veya akarsular tarafýndan daðlarýn yamaçlarýndan eteklerine
daha kolay taþýnarak kolüvyal topraklarý oluþturur.
Yanýt C
Yanýt D
74
BÖLÜM: 3
5.
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
Bir ülkenin kýyý bölgelerinde aþaðýdaki göllerden
hangisinin yaygýnlýðý bu ülkede gelgit genliðinin
fazla olmadýðýný kanýtlar?
ÇÖZÜM
Hidromorfik topraklar genel olarak taban suyu
seviyesi yüksek sulak alanlarýn topraðý olduðu için
hidromorfik topraklarýn olduðu yerlerde biyoçeþitlilik
genelde yüksektir.
A) Heyelan set göllerinin
B) Tektonik göllerin
C) Sirk göllerinin
Yanýt B
D) Karstik göllerin
E) Lagün göllerinin
8.
ÇÖZÜM
Lagün gölleri bir koy ya da körfezin giriþinin dalga ve
akýntýlarýn getirdiði maddelerle kapatýlmasý sonucu
oluþur. Bu tip gölleri gelgit genliðinin az olduðu iç
denizlerde yaygýn olarak görebiliriz.
Bir bölgede yakýn bir jeolojik zamanda oluþmuþ
aþaðýdaki göl çeþitlerinden hangisi yaygýnsa bu
bölgede kaplýca ve sýcak su kaynaklarýnýn
bulunma ihtimali daha fazladýr?
A) Heyelan set gölü
B) Karstik göl
Yanýt E
C) Alüvyal set gölü
D) Tektonik göl
E) Sirk gölü
6.
Bitki örtüsünün maki ve garig olduðu bir iklim
bölgesinde aþaðýdaki toprak türlerinden hangisi
yaygýndýr?
A) Terra-Rossa
B) Podzol
C) Laterit
D) Çernezyom
ÇÖZÜM
Tektonik göller, tektonik hareketler sonucu meydana
gelen faylanmalarla oluþan grabenler içinde bulunurlar. Bir ülkede yakýn bir jeolojik devirde bu göller oluþmuþ ise bu ülke genç oluþumludur. Genç oluþumlu
bir ülkede ise kaplýcalar ve sýcak su kaynaklarý yaygýndýr.
E) Rendzina
Yanýt D
ÇÖZÜM
Maki ve garig, Akdeniz ikliminin görüldüðü alanlarýn
bitki örtüsüdür. Akdeniz iklim alanlarýnda çözünme
sonucu oluþmuþ uvala ve polye tabanlarýnda terrarossa topraklarý yaygýndýr.
9.
Yanýt A
II
III
0°
7.
I
Aþaðýdaki topraklardan hangisi tarýmsal verimin
yüksek olduðu bir toprak türü olmamasýna raðmen, bu topraklarýn yaygýn olduðu bölgelerde
biyoçeþitlilik genelde yüksektir?
IV
B) Hidromorfik topraklar
Haritada numaralandýrýlmýþ bölgelerden hangilerinde yaðýþ azlýðý ve þiddetli buharlaþma
nedeniyle kireç toprak yüzeyinde birikerek sert
bir kabuk meydana getirir?
C) Rendzinalar
A) I ve II
A) Halomorfik topraklar
D) Kolüvyal topraklar
B) I ve III
D) II ve IV
E) Tundra
75
C) II ve III
E) III ve IV
BÖLÜM: 3
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
12.
ÇÖZÜM
Haritada numaralandýrýlmýþ bölgelerden tropikal çöl
ikliminin etkisindeki II. ve IV. bölgelerde sýcak ve kurak iklim þartlarý soruda belirtilen durumu meydana
getirmektedir.
II. Yüksek enlemlerde topraklarý bulunmasýyla
III. Tayga ormanlarýnýn geniþ alan kaplamasýyla
IV. Yarýmadalar üzerinde topraklarý bulunmasýyla
Yanýt D
10.
I. Pleistosen buzullaþmasýnýn etkisinde çok fazla
kalmasýyla
Finlandiya’da buzul aþýndýrmasý sonucu oluþmuþ çukurlarda sularýn birikmesi sonucu oluþmuþ çok sayýda göl bulunmasýný yukarýdakilerden hangileriyle açýklayabiliriz?
A) Yalnýz I
Aþaðýdaki göllerden hangisinin farklý yükselti
basamaklarýnda yaygýn olarak bulunduðu ülkelerde kalýcý kar sýnýrý kesin olarak deniz seviyesine daha yakýndýr?
B) Yalnýz II
D) I ve II
C) Yalnýz III
E) III ve IV
ÇÖZÜM
A) Alüvyal set göllerinin
Pleistosen buzullaþmasý yüksek enlemlerde topraklarý bulunan ülkeleri çok fazla etkilediði için Finlandiya’da binlerce buzul gölü vardýr.
B) Tektonik göllerin
C) Karstik göllerin
D) Lagün göllerinin
Yanýt D
E) Sirk göllerinin
ÇÖZÜM
Sirk gölleri, yüksek enlemlerde bulunan ülkelerde
yaygýndýr. Kutup kuþaðýnda topraklarý bulunan bu ülkelerde kalýcý kar sýnýrý deniz seviyesine yakýndýr.
Yanýt E
11.
13.
I. Fazla sularýnýn dýþarýya boþaltamayan göllerin
sularý tuzlu, acý ya da sodalýdýr.
I. Karstlaþma
II. Heyelan
III. Volkanizma
II. Afrika Kýtasý’nýn doðusundaki göller genel olarak
tektanik oluþumludur.
IV. Akarsular
III. Yeryüzündeki en derin ve yüz ölçümü büyük
göller genel olarak alüvyal set gölleridir.
Yukarýda verilenlerden hangileri doðal set göllerinin oluþumunda etkili olabilmektedir?
Göllerin genel özellikleriyle ilgili yukarýdakilerden hangileri söylenemez?
A) I ve II
A) Yalnýz I
D) I ve II
B) Yalnýz II
D) I, II ve III
B) II ve III
C) II ve IV
E) II, III ve IV
C) Yalnýz III
E) II ve III
ÇÖZÜM
Volkanizma, akarsular ve heyelan olaylarý doðal set
göllerinin oluþumunda etkili olmaktadýr. Karstlaþma
olaylarý sonucunda oluþan dolin, polye ve obruk gölleri doðal set gölü deðildir.
ÇÖZÜM
Yeryüzündeki en derin göller tektonik hareketler sonucu meydana gelen çanaklarda oluþan göllerdir.
Yanýt E
Yanýt C
76
BÖLÜM: 3
14.
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
16.
Aþaðýdaki yer þekillerinden hangisinin içinde
oluþan göller karstik göl olarak nitelendirilebilir?
A) Krater
B) Kaldera
D) Graben
Yaðýþýn yýl içinde düzenli düþtüðü alanlardaki nehirlerin akýmý düzenli, yaðýþýn yýlýn bir döneminde yoðunlaþtýðý alanlardaki nehirlerin akýmý düzensizdir.
Buna göre;
C) Obruk
I. Amazon
E) Sirk
II. Ganj
III. Ýndus
ÇÖZÜM
IV. Kongo
Krater ve kaldera içinde oluþan göllere volkanik göl,
graben içinde oluþmuþ ise tektonik göl, sirk içinde
oluþmuþ göllere buzul gölü denir.
Yukarýdaki nehirlerin bulunduðu bölgelerde yaðýþýn mevsimlere daðýlýþý dikkate alýnýrsa hangi
akarsularýn akýmlarýnýn daha düzenli olduðunu
söyleyebiliriz?
Obruk, karstik bir aþýným þeklidir.Bu nedenle obruk
denilen çukurlarda oluþan göllere karstik göl denir.
A) I ve II
Yanýt C
B) I ve IV
D) II ve IV
C) II ve III
E) III ve IV
ÇÖZÜM
15.
Ekvatoral iklim bölgesinde yaðýþ rejimi düzenli
olduðu için Amazon ve Kongo akarsularýnýn akýmlarý
da düzenlidir.
Kurak iklim bölgelerinde bitki örtüsü cýlýz olduðundan toprak humus bakýmýndan fakir, bitki örtüsünün
gür olduðu yerlerde ise topraklar genel olarak
humus bakýmýndan zengindir.
IV
Yanýt B
17.
III
Aþaðýdaki fotoðrafta Akdeniz Bölgesi’ndeki Teke
Platosu’nda karstik bir arazi görülmektedir.
II
0°
I
V
Buna göre, haritada numaralandýrýlan alanlardan hangisindeki topraklar bulunduklarý bölgede bitki örtüsü zengin olmasýna raðmen humus
bakýmýndan fakirdir?
A) I
B) II
C) III
D) IV
V.Boynueðri
Türkiye’de bu arazilerde yaygýn olarak görülen
zonal toprak çeþidi aþaðýdakilerden hangisidir?
E) V
A) Laterit
D) Lös
ÇÖZÜM
Tropikal yaðmur ormanlarýnýn bulunduðu I. bölgede
sýcak ve nemli iklim þartlarý toprakta mikroorganizma
faaliyetini artýrdýðý için bu bölgede bulunan laterit
topraklar humus bakýmýndan fakirdir.
B) Çernezyom
C) Podzol
E) Terra-Rossa
ÇÖZÜM
Türkiye’de Teke ve Taþeli platolarý gibi kalker ana
kaya üzerinde Terra-rossa topraklar yaygýndýr.
Yanýt A
Yanýt E
77
BÖLÜM: 3
18.
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
20.
Aþaðýdaki þekilde oluþumunu tamamlamýþ bir
toprak kesitindeki horizonlar gösterilmiþtir.
Aþaðýda verilen iklim grafiklerinden hangisinde
kimyasal çözünme daha fazladýr?
Sýcaklýk
A)
Sýcaklýk (°C)
40
Aþaðýdaki toprak çeþitlerinden hangisinde horizonlaþma yoktur?
B) Podzol
D) Regosol
Yaðýþ (mm)
35
300
30
20
250
250
25
10
200
200
20
0
150
150
15
100
10
-10
100
-20
50
O Þ M N MH T A E E K A
Aylar
Sýcaklýk (°C)
40
Yaðýþ (mm)
4000
5
50
0
0
D)
O Þ M N M H T A E E K A
Aylar
Yaðýþ (mm)
Sýcaklýk (°C)
35
300
30
3000
250
25
10
2500
200
20
0
2000
150
15
-10
1500
100
10
-20
1000
50
5
-30
500
3500
20
O Þ M N MH T A E E K A
Aylar
C) Terra-Rossa
E) Çernezyom
ÇÖZÜM
0
Sýcaklýk (°C)
40
0
0
O Þ M N M H T A E E K A
Aylar
Yaðýþ (mm)
350
30
300
20
250
10
200
0
150
-10
100
-20
Taþýnmýþ (azonal) topraklar arasýnda olan regosol
topraklarda horizonlaþma yoktur.
19.
0
350
30
-40
-30
Yanýt D
Sýcaklýk (°C)
350
300
E)
A) Laterit
Yaðýþ
B)
30
-30
C)
Yaðýþ (mm)
350
50
O Þ M N MH T A E E K A
Aylar
0
ÇÖZÜM
Yýl boyu sýcak ve nemli iklim þartlarýnýn etkisindeki
Ekvatoral iklim bölgelerinde kimyasal çözünme
fazladýr.
Aþaðýda fotoðrafý verilen bitki örtüsü özellikle 60°70° enlemleri arasýndaki bölgelerde görülen soðuða
dayanýklý otsu bitki topluluklarýdýr. Bu bitki örtüsü
kýsa ve serin geçen yaz mevsiminde yeþerir.
Yanýt B
21.
I. Savan
II. Bozkýr (step)
III. Tundra
Ot formasyonu içinde bulunan yukarýdaki bitki
topluluklarýndan hangileri tropikal yaðmur
ormanlarýna komþu alanlarda görülür?
Aþaðýdaki ülkelerden hangisinde yukarýda bazý
özellikleri ve fotoðrafý verilen bitki örtüsüne
rastlayamayýz?
A) Avustralya
D) Ýsveç
B) Norveç
A) Yalnýz I
D) I ve II
C) Kanada
B) Yalnýz II
C) Yalnýz III
E) II ve III
ÇÖZÜM
E) Rusya Federasyonu
Savan, tropikal kuþakta Ekvatoral iklime komþu alanlarda yaklaþýk 10° - 20° enlemleri arasýnda yayýlýþ
gösteren uzun boylu otlar ile aralarýndaki tek tük
aðaçlardan oluþur.
ÇÖZÜM
Avustralya’nýn coðrafi konumu tundra bitki örtüsüne
uygun deðildir.
Yanýt A
Yanýt A
78
BÖLÜM: 3
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
22.
ÇÖZÜM
II
Tropikal çöllerde hava kütleleri çok az nem içerdiði
için günlük sýcaklýk farklarý çok fazladýr.
I
Yanýt D
0°
I. bölgede II. bölgeye göre bitki türlerinin daha
zengin olmasýnda aþaðýdakilerden hangisi etkilidir?
A) Sýcaklýk ve yaðýþýn az olmasý
B) Topraklarýn yýkanmýþ olmasý
C) Yaðýþ rejiminin düzenli ve yýllýk sýcaklýk ortalamasýnýn yüksek olmasý
D) Yýllýk sýcaklýk farklarýnýn fazla olmasý
E) Yaðýþlarýn oluþum þekli bakýmýndan konveksiyonel olmasý
ÇÖZÜM
I. bölgede Ekvatoral iklim, II. bölgede karasal iklim
etkilidir. I. bölgede bitki ve hayvan çeþitliliðinin daha
fazla olmasýnda sýcak ve nemli iklim þartlarý etkilidir.
24.
Yanýt C
23.
Aþaðýdaki þekilde gösterilen bitki örtüsü dönenceler
ve 30° enlemleri çevresindeki tropikal çöllerde
görülmektedir.
Zonal topraklarýn oluþumunda en önemli faktör iklimdir. Fiziksel çözülme ve kimyasal ayrýþma olaylarý, bitki örtüsünün yeþerip geliþmesi, topraðýn yýkanmasý ve topraktaki organizma faaliyetleri iklime baðlýdýr. Özellikle nemli ve sýcak bölgelerde kimyasal
ayrýþma ön plandadýr.
IV
I
III
0°
II
V
Buna göre, haritada numalandýrýlmýþ bölgelerden hangisinde kimyasal çözünme en fazladýr?
Bu bitki örtüsünün yaygýn olarak görüldüðü
iklim bölgesi için aþaðýdakilerden hangisi
söylenemez?
A) I
B) II
C) III
D) IV
E) V
A) Kayaçlarýn mekanik çözülmesi fazladýr.
ÇÖZÜM
B) Yýllýk yaðýþ miktarý 200 mm’nin altýndadýr.
Haritada verilen bölgelerden Amazon Havzasý’ndaki
II. bölgede kimyasal çözünme en fazladýr.
C) Bitki örtüsünün canlanabildiði süre çok kýsýtlýdýr.
D) Günlük sýcaklýk farklarý çok azdýr.
Yanýt B
E) Topraklar aþýrý tuzlu ve kireçlidir.
79
BÖLÜM: 3
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
25.
27.
0°
Renklendirme yöntemine göre haritasý yapýldýðýnda ülkenin tamamýnýn yeþilin tonlarýyla gösterildiði bir ülkede aþaðýdaki göl çeþitlerinden
hangisinin yaygýn olmasý bu ülkenin kutba yakýn
olduðunu kanýtlar?
A) Tektonik göllerin
B) Karstik göllerin
C) Sirk göllerinin
D) Lagün göllerinin
Haritada taralý bölgelerde görülen bitki topluluðunun özellikleri arasýnda aþaðýdakilerden hangisi yoktur?
E) Lav set göllerinin
A) Bodur aðaç ve çalýlardan oluþur.
ÇÖZÜM
B) Sürekli yeþildir.
Ülkenin her yerinde yükseltinin 500 metreyi aþmadýðý
bir ülkede buzul aþýndýrmasý sonucu oluþan çukurlarda geliþmiþ sirk göllerinin yaygýn olmasý bu ülkenin
kutba yakýn olduðunu kanýtlar. Çünkü buzullarýn
görüldüðü yükselti Ekvator’dan kutuplara doðru
alçalýr.
C) Yaz kuraklýðýna dayanýklý türlerdir.
D) Düþük kýþ sýcaklýklarýna dayanýklý deðildir.
E) Genellikle bulunduklarý bölgelerde orman üst sýnýrýndan sonra görülürler.
Yanýt C
ÇÖZÜM
Taralý bölgelerde Akdeniz iklimi etkilidir. Akdeniz ikliminde bitki örtüsü deniz kýyýsýndan baþlayarak yaklaþýk 700-800 metre yükseltilere kadar makidir. Daha
sonra kýzýlçam ve karaçam ormanlarý görülür.
Yanýt E
28.
26.
Buna göre, aþaðýdaki doðal set göllerinden hangisinin kýyý kesimlerinde atmosfer basýncýnýn
daha fazla olma olasýlýðý diðer göl çeþitlerinden
yüksektir?
Marmara Bölgesi’nin jeolojik ve jeomorfolojik
özellikleri göz önüne alýndýðýnda, bu bölgede
aþaðýdaki göl tiplerinden hangisine rastlanmaz?
A) Buzul
B) Kýyý set
D) Krater
Atmosfer yükseldikçe gazlarýn yoðunluðu aðýr gazlarýn oraný ve atmosferin kalýnlýðý azaldýðý için atmosfer basýncý azalýr.
A) Lagün göllerinin
B) Volkanik set göllerinin
C) Heyelan set göllerinin
C) Tektonik
D) Moren set göllerinin
E) Lagün
E) Lav set göllerinin
ÇÖZÜM
ÇÖZÜM
Marmara Bölgesi’nde volkanik daðlarýn zirveye yakýn
kýsýmlarýnda patlama sonucu oluan krater oluþumlarýna rastlanmadýðý için krater gölü de yoktur.
Verilen göllerden lagün gölleri sadece kýyý yörelerinde görüldüðü için bu göllerin kýyý yörelerinde atmosfer basýncý fazladýr.
Yanýt D
Yanýt A
80
ÖLÇME ve DEÐERLENDÝRME TESTÝ
Aþaðýda verilen boþluklarý uygun kelimelerle doldurunuz.
1.
Çatalca–Kocaeli Bölümü’ndeki Büyük ve Küçükçekmece gölleri .................. göllerine örnektir.
2.
Bir gölün fazla sularýný denize ya da okyanusa boþaltan ................... varsa sularý tatlýdýr.
3.
Türkiye’de yýl içinde seviyesi en çok deðiþen göl
............. Gölü’dür.
4.
Ýç kuvvetler sonucu oluþan çukurluklarda geliþen
göllere .............................. göl denir. Güney Marmara Bölümü’ndeki Manyas, Ulubat ve Ýznik gölleri bu
göllere örnektir.
5.
Yer altý sularýný tutan kayaç ortamlarýna ...................
denir.
7.
Yer altý sularýnýn doðal yoldan yeryüzüne çýktýðý yerlere ................... denir.
8.
Çözünebilen kayaçlarýn geniþ alanlarda ve kalýn
tabakalar halinde bulunduðu nemli bölgelerde
................... kaynaklar yaygýn olarak bulunur.
9.
Yeryüzünün derin kýsýmlarýndaki sularýn yeryüzüne
çýkmasýna olanak verdiði için sýcak su kaynaklarýnýn
önemli bölümü ................... kaynaðýdýr.
11.
Aktif volkanik bölgelerde yer altý gazlarýnýn ve buhar
basýncýnýn etkisiyle yeryüzüne fýþkýrarak çýkan
sýcak su kaynaklarýna .................... denir.
13.
Kayaçlarýn donma-çözülme olaylarý ile gecegündüz arasýndaki sýcaklýk farklarý sonucu zamanla
parçalanmasýna ............................ çözülme denir.
14.
Sýcak ve nemli bölgelerde taþlarý oluþturan minerallerin, su, havadaki oksijen ve CO2‘in etkisiyle deðiþime uðrayarak yeni minerallerin oluþmasýna
............................ çözülme denir.
15.
............................ toprak oluþumunun yavaþ
olmasýna fiziksel çözülmenin fazla olmasýna raðmen, kimyasal çözülmenin sýcak ve kurak iklim þartlarýnýn etkisiyle az olmasý yol açmýþtýr.
16.
Eðimin fazla olmasý ............................ çözülmenin
hýzýný artýrýr.
17.
Oluþumunu tamamlamýþ bir toprak kesitinde yukarýdan aþaðýya doðru olan toprak katlarýna
............................. denir.
18.
Akarsu, rüzgâr, buzul gibi dýþ kuvvetlerin yeryüzünü
aþýndýrmasý ve daha sonra aþýndýrdýklarý maddeleri
biriktirmeleri sonucu ................. topraklar oluþur.
19.
........................ topraklar farklý yörelerden deðiþik
mineraller içeren maddelerin birikmesi sonucu oluþtuðu için ............................ görülmez.
20.
Kurak ve yarý kurak bölgelerde fazla sularýn drenajý
yetersiz olan, yüzey buharlaþmasý yüksek olduðu
için ise üst toprakta tuz birikimi fazla olan
.................. topraklar yaygýndýr.
Karstik bölgeler ve alüvyal ovalarda geçirimlilik yüksek olduðu için ................... sularýnca zengindir.
6.
10.
12.
Bursa, Yalova, Afyon, Denizli yörelerinde kaplýcalarýn ve sýcak su kaynaklarýnýn yaygýn olmasý
................... kýrýklý olmasý ile ilgilidir.
Geçirimsiz ve geçirimli tabakalarýn üst üste bulunduðu tekne biçimli arazilerde sondajla yeryüzüne
çýkabilen kaynaklara ................... denir.
81
BÖLÜM: 3
21.
Dýþ görünüþleri birbirine benzeyen bitkilerin oluþturduðu topluluklara bitki ........................ denir.
22.
Erzurum, Kars ve Ardahan çevresinde gür çayýr örtüsü altýnda ......................... topraklarý geliþmiþtir.
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
32.
............... Orta Kuþaðýn yýllýk yaðýþý az ve karasal iklim görülen yerlerinde yayýlýþ gösteren kýsa boylu,
seyrek ve otsu bitkilerdir.
33.
Akdeniz ve Ege kýyýlarýnda kalker ana kaya üzerinde çözünme sonucu meydana gelmiþ uvala ve polye tabanlarýnda yaygýn olan, rengi demir oksitten
dolayý kýrmýzý olan topraklara .......................
....................... denir.
Kocayemiþ, defne, akçakesme, kermez meþesi,
mersin, zeytin, keçiboynuzu, süpürge çalýsý, erguvan ................ bitki örtüsü içindeki baþlýca türlerdir.
34.
60°-70° enlemleri arasýnda görülen, en sýcak ayýn
ortalama sýcaklýðýnýn 10 °C’yi geçmediði bölgelerde
görülen ..................; mus ve liken, yer yer çalýlar ve
kýsa aðaçlardan oluþur.
Laterit topraklarýn bulunduðu Ekvatoral iklim alanlarýnda bitki örtüsü gür olduðu halde bitkisel artýklarýn
çürümesi sonucu oluþan .......................... bu topraklarda hemen hemen yoktur.
35.
............. bitkileri kuraklýða dayanýklý türlerden oluþur. Bitkiler kýsa süren yaðýþlar sýrasýnda büyüme
ve geliþme gösterir.
25.
Etrafý daðlarla çevrili kapalý havzalarda yýllýk yaðýþ
az olduðu için genellikle tuz ve kireç bakýmýndan
..................... topraklar oluþur.
36.
Amazon ve Kongo havzalarý, Gine Körfezi çevresi,
Endonezya ve Malezya adalarý ................. ormanlarýnýn baþlýca yayýlýþ alanlarýdýr.
26.
Eðimli arazilerde oluþan toprak örtüsü sürekli taþýndýðý için toprak kalýnlýðý daðlarýn yamaçlarýnda
.........., ovalarda ......................
37.
................... sahasýnda sýk sýk tekrarlayan don, bitkilerin kök sistemine zarar verdiðinden uzun boylu
vejetasyon geliþemez.
38.
............. bitki örtüsünün üst sýnýrý Akdeniz kýyýlarýndan Ege ve Marmara kýyýlarýna doðru enlemin etkisiyle alçalýr.
39.
Maki, garig ve psödomaki .............. formasyonu
içindeki baþlýca bitki topluluklarýdýr.
40.
Aþaðýdaki toprak türlerinin yanýna azonal ya da zonal toprak olduðunu yazýnýz.
23.
24.
27.
28.
29.
Alüvyonlar, morenler, lösler, regosoller ve kolüvyal
topraklar baþlýca ................... topraklardýr.
Ýklim ve bitki örtüsü farklýlýklar gösterebildiðinden ayný ana kaya üzerinde farklý topraklar .....................
10° Kuzey ve 10° Güney enlemleri arasýnda görülen
........................ ormanlarý uzun boylu, sýk ve yapraklarýný dökmeyen aðaçlardan oluþur.
30.
..................... ikliminin hüküm sürdüðü sahalarda kýzýlçam ve karaçam ormanlarýnýn tahribinden sonra
özellikle kýyý bölgelerinde geliþen, yaz-kýþ yapraðýný
dökmeyen türlerden oluþan çalý topluluðuna maki
denir.
31.
.................. tropikal bölgede yaklaþýk 10° ile 20° enlemleri arasýnda yayýlýþ gösteren aralarýnda tek tük
aðaçlarýn bulunduðu uzun boylu ot topluluðudur.
Tür
Alüvyon
Terra- Rossa
Laterit
Podzol
Regosol
Moren
Çernozyom
Lös
82
Zonal
Azonal
BÖLÜM: 3
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
50.
Doðadaki üç unsur: su, toprak, bitki ile ilgili olarak
verilmiþ aþaðýdaki durumlarý “doðru” (☺) ve “yanlýþ”
( )þeklinde gruplandýrýnýz.
41.
☺
Yer kabuðu hareketleri sonucunda çöken alanlarda
oluþan çukurluklarda biriken su kütlelerinin oluþturduðu göllere tektonik göl denir.
51.
☺
42.
52.
53.
54.
47.
Yer altý sularýný tutan ve ileten kayaç ortamlarýna
akifer denir.
55.
Kayaçlarýn donma-çözülme olaylarý ile gecegündüz arasýndaki sýcaklýk farklarý sonucunda
kimyasal yapýlarýnda deðiþim olmadan çözülüp,
zamanla parçalanmasýna mekanik çözülme denir.
56.
☺
57.
Muson ormanlarý bölgesinde yaz aylarýnda yaðýþ
yüksek, kýþ aylarýnda düþüktür.
☺
Karalar ayný yükseklikte ve engebesiz olsaydý bitki
türleri aralýksýz kuþaklar oluþtururdu.
☺
Volkanik bölgelerde yerin derinliklerindeki volkanik
gazlarýn uyguladýðý basýncýn etkisiyle yeryüzüne su
ve buhar püskürten kaynaklara artezyen denir.
58.
Tundra bölgesinde sýcaklýk yetersiz olduðundan
aðaçlara rastlanmamaktadýr.
☺
Ýki geçirimsiz tabaka arasýndaki geçirimli tabakada
biriken sularýn sondaj uygulanarak yeryüzüne
çýkarýlmasýyla oluþan kaynaklara gayzer denir.
59.
☺
49.
Maki, garig ve psödomaki çalý formasyonu içindedir.
☺
☺
48.
Tayga ormanlarý bölgesinde yýllýk sýcaklýk farký
savan bölgesine göre daha azdýr.
☺
☺
46.
Tropikal bölgedeki daðlýk sahalarda eðimli yamaçlar
boyunca ufalanan malzemenin daðlarýn eteklerinde
birikmesiyle moren topraklar oluþur.
☺
Özellikle iç denizlerin kýta sahanlýðý geniþ kýyýlarýnda koy ve körfezlerin dalga ve akýntýlarýn etkisiyle
oluþan kýyý kordonlarý tarafýndan kapatýlmasý sonucunda oluþan göllere alüvyal set gölü denir.
☺
45.
Halomorfik, hidromorfik ve kalsimorfik topraklar
topoðrafya ve ana materyal etkisiyle oluþmuþ olan
bütün horizonlarý geliþmemiþ genellikle A ve C horizonlarýna sahip intrazonal topraklardýr.
☺
Endonezya, Ýtalya, Japonya, Türkiye gibi volkanik
faaliyetlerin yaygýn olarak yaþandýðý ülkelerde,
krater ve kaldera gölleri yaygýndýr.
☺
44.
Herhangi bir bölgede etkili olan iklim ve bitki örtüsü
þartlarýna göre oluþmuþ ve normal profil özelliðine
sahip topraklara zonal topraklar denir.
☺
Kanada, Finlandiya, Norveç ve Ýsveç gibi ülkelerde
buzul aþýndýrmasý sonucu oluþmuþ çukurlarda
sularýn birikmesiyle meydana gelen karstik göller
yaygýndýr.
☺
43.
Nemli sýcak iklim bölgelerinde kayaçlarýn bileþimindeki minerallerin ayrýþmasýna kimyasal çözünme
denir.
Savanlarýn ve muson ormanlarýnýn görüldüðü yerlerde kýþlar yaðýþlý, yazlar kuraktýr.
☺
Alüvyal ve kolüvyal topraklar, dýþ kuvvetler tarafýndan taþýnan malzemelerin oluþturduðu azonal
topraklardýr.
60.
Tropikal çöllerde yaðýþ azlýðý ve yetersizliði ile þiddetli buharlaþma aðaç yetiþmesine engel olur.
☺
☺
83
BÖLÜM
3
1.
TEST
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
3.
Aþaðýdaki fotoðrafta eriyebilen kayaçlarýn geniþ
alanlarda ve kalýn tabakalar halinde bulunduðu yerlerde erime ya da çökmeler sonucu oluþan çanaklarýn sularla dolmasý sonucu oluþan bir göl verilmiþtir.
1
I. Volkanik göller
II. Tektonik göller
III. Heyelan set gölleri
IV. Karstik göller
Yukarýdaki verilen göl tiplerinden hangilerinin
oluþumunda iç kuvvetlerin etkisi fazladýr?
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) II ve III
4.
I
III
II
E) III ve IV
Yüksek enlemlerde veya orta enlemlerde kalýcý
kar sýnýrýnýn üstündeki yükseltilerde buzul aþýndýrmasý sonucu oluþan çukurlarda aþaðýdaki
göllerden hangisi daha yaygýn olarak bulunur?
A) Tektonik Göller
B) Sirk Gölleri
C) Lagün Gölleri
D) Karstik Göller
E) Volkanik Göller
IV
V
5.
Buna göre, haritada numaralanmýþ alanlarýn
hangilerinde bu oluþuma sahip göller daha yaygýn olarak bulunur?
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) III ve IV
Alüvyal ovalar taban sularý bakýmýndan zengindir.
Özellikle alüvyal alanlarda altta geçirimsiz bir
tabakayla sýnýrlanan kum, çakýl gibi geçirimli katmanlar belli bir seviyeye kadar suyla doymuþ
durumda bulunur.
C) Yalnýz III
E) IV ve V
III
II
2.
C) I ve II
Göller, beslenmenin çok olduðu dönemde yükselerek daha fazla karayý kaplar ve gölün yüz ölçümü artar. Kurak ve yarý kurak bölgelerde göllerin seviye
deðiþimi daha fazla, yaðýþ rejimi düzenli veya belirgin bir kurak devrenin olmadýðý bölgelerdeki göllerde seviye deðiþimi azdýr.
IV
I
V
Buna göre, yukarýdaki haritada numaralanmýþ
yörelerden hangisinin taban suyu bakýmýndan
daha zengin olmasý beklenir?
A) I
6.
Buna göre, aþaðýdaki göllerden hangisinde yýl
içinde yüz ölçümü deðiþimi daha fazladýr?
B) II
C) III
E) V
Aþaðýdaki bitki örtülerinden hangisinin bulunduðu bölgelerde yýllýk sýcaklýk farký daha fazladýr?
A) Abant Gölü’nde
A) Tayga ormanlarý
B) Tuz Gölü’nde
B) Muson ormanlarý
C) Uzungölde
C) Ekvatoral yaðmur ormanlarý
D) Sera Gölü’nde
D) Maki
E) Sapanca Gölü’nde
E) Savan
84
D) IV
BÖLÜM: 3
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
7.
10.
Kalker
Aktif volkanlarýn bulunduðu bölgelerde yer altý
gazlarýnýn ve buhar basýncýnýn etkisiyle yeryüzüne
fýþkýrarak çýkan aþaðýdaki kaynaklara gayzer denir.
Yukarýda verilen kaynak türü aþaðýdaki bölümlerden hangisinde daha yaygýn olarak görülür?
A) Antalya Bölümü’nde
B) Ergene Bölümü’nde
D) Yukarý Sakarya Bölümü’nde
Bu kaynak türü aþaðýdaki bölgelerden hangisinde daha yaygýndýr?
E) Orta Fýrat Bölümü’nde
A) Pasifik Ateþ Çemberi çevresindeki ülkelerde
C) Doðu Karadeniz Bölümü’nde
B) Arap Yarýmadasý’nda
C) Doðu Avrupa’da
8.
D) Ýskandinav Yarýmadasý’nda
Yer’in derinliklerinden gelen bir kaynakla ilgili aþaðýdakilerden hangisi kesin olarak söylenebilir?
E) Amazon ve Kongo havzalarýnda
A) Sýcaklýðýnýn yýl içinde fazla deðiþmediði
11.
B) Kurak mevsimde sularýnýn azaldýðý
C) Debisinin yýl içinde artýp, azaldýðý
Alüvyon, moren ve lös gibi topraklar taþýnmýþ topraklardýr.
Taþýnmýþ topraklardan morenler aþaðýdaki ülkelerden hangisinde daha yaygýndýr?
D) Tropikal Kuþak’ta bulunduðu
E) Sularýnda eriyik halde mineral tuzlar bulunmadýðý
A) Kanada
B) Almanya
D) Kazakistan
9.
Aþaðýdaki þekilde verilen kaynak türü aktif fay hatlarýnýn bulunduðu bölgelerde geçirimli ve su dolu bir
katman, bir fay boyunca geçirimsiz bir tabaka ile
ayný hizaya geldiðinde oluþur.
12.
C) Cezayir
E) Fransa
Aþaðýdaki haritada Türkiye’deki önemli jeotermal
sahalar ve sýcak su kaynaklarýnýn bulunduðu alanlar
gösterilmiþtir.
Fay kaynaðý
u
ý suy
lt
Yera
Bu alanlarýn aþaðýdakilerden hangisiyle paralellik gösterdiði söylenebilir?
Geçirimsiz katman
Aþaðýda verilen illerin jeolojik özellikleri dikkate
alýnýrsa hangisinde bu tür kaynaklar daha
yaygýn olarak bulunur?
A) Sýradaðlarýn bulunduðu bölgelerle
A) Adana
D) Karstik yapýnýn yaygýn olduðu alanlarla
B) Mardin
D) Denizli
B) Jeolojik yapýnýn kýrýklý olduðu alanlarla
C) Yazlarýn sýcak ve kurak geçtiði alanlarla
C) Antalya
E) Kapalý havzalarýn bulunduðu alanlarla
E) Edirne
85
BÖLÜM
3
1.
4.
I. Yaðmur sularýnýn üzerine düþerek bir kýsmýnýn
yer altýna sýzacaðý bir saha
II. Kum, çakýl gibi taneli formasyonlar veya kaya
çatlaklarý gibi boþluklu bir ortam
D) I ve II
5.
C) Yalnýz IV
Bir yörede eðim ve engebe fazla olmamasýna raðmen erozyonla çok miktarda toprak kaybý oluyorsa,
bu yörede bitki örtüsü fakirdir.
E) Portekiz
I. Etrafý daðlarla çevrili kapalý havzalarda genellikle tuz ve kireç bakýmýndan zengin topraklar
bulunur.
III. Toprak oluþumuna yol açan faktörlerin etkileri ve
hýzlarý her iklim bölgesinde benzerdir.
Toprak oluþumunda etkili olan faktörlerle ilgili
yukarýdakilerden hangilerinin doðru olduðu
söylenemez?
II
A) Yalnýz I
III
V
IV
B) Yalnýz II
D) I ve II
6.
Yukarýda özellikleri verilen yöreye haritada
numaralanmýþ yörelerden hangisi en uygundur?
C) Yalnýz III
E) II ve III
I. Bataklýklarda veya taban suyu seviyesinin yüksek olduðu sahalarda oluþan topraklardýr.
E) V
II. Volkanik bölgelerde kum boyutlu malzemeler ile
akarsularýn getirdiði maddelerin yamaçlardaki
kolüvyal topraklar üzerinde birikmesi sonucu
oluþan topraklardýr.
II. Topraklarda kalsiyum karbonat ve tuz birikiminin
fazla olduðu
III. Rüzgârlarýn kurak bölgelerden yarý kurak bölgelere, yani çöllerden çölün çevresindeki bölgelere taþýyýp biriktirdiði topraklardýr.
III. Organik kalýntýlarýn çokluðundan dolayý topraklarýn koyu renkli olduðu
Yukarýda özellikleri verilen topraklar aþaðýdakilerden hangisinde verilmiþtir?
A) I
3.
C) Meksika
II. Eðimli arazilerde oluþan toprak tabakalarý
sürekli taþýndýðý için toprak kalýnlýðý daðlarýn
yamaçlarýnda az, ovalarda fazladýr.
E) I, II ve III
I
B) Kanada
D) Avustralya
Bir sahada yer altý suyu oluþumunu yukarýda
verilenlerden hangileri kolaylaþtýrýr?
B) Yalnýz II
Ýðne yapraklý ormanlarla kaplý soðuk nemli bölgelerde podzol topraklar yaygýndýr. Podzol topraklarýn
oluþumunu þiddetli ve uzun kýþlar, kýsa ve serin yaz
mevsimi kolaylaþtýrýr.
A) Suriye
IV. Arazi yüzeyinde kil içeren kalýn katmanlarýn
olmasý
A) Yalnýz I
2
Buna göre, aþaðýdaki ülkelerden hangisinde
podzol topraklar daha yaygýndýr?
III. Boþluklu veya çatlaklý ortama sýzan sularýn yer
altýnda depolanabileceði bir yapý
2.
TEST
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
B) II
C) III
D) IV
I. Topraklarda humus oranýnýn düþük olduðu
IV. Topraklardaki yýkanmanýn çok hafif veya hiç
olmadýðý
I
––––––––
II
––––––––
III
––––––––
Kurak veya yarý kurak iklim þartlarýnýn etkisindeki bölge topraklarýyla ilgili yukarýdakilerden
hangileri söylenemez?
A)
Regosol
Lös
Hidromorfik
B)
Hidromorfik
Lös
Regosol
C)
Lös
Regosol
Hidromorfik
A) Yalnýz III
D)
Regosol
Hidromorfik
Lös
E)
Hidromorfik
Regosol
Lös
D) II ve III
B) Yalnýz IV
C) I ve II
E) III ve IV
86
BÖLÜM: 3
7.
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
11.
Kalker bakýmýndan zengin olan kayalar üzerinde,
nemli ve yarý nemli alanlarda oluþan az derin,
humuslu, kireçli topraklardýr. Yýkanma fazla olduðu
halde kalkerin hepsi topraktan uzaklaþtýrýlmamýþtýr.
A) Savan
B) Step
Yukarýda özellikleri verilen kalsimorfik toprak
türü aþaðýdakilerden hangisidir?
A) Rendzina
B) Vertisol
8.
C) Muson ormanlarý
D) Çöl bitkileri
C) Terra-rossa
D) Regosol
E) Psödomaki
E) Moren
12.
I. Maki
II. Tundra
Aþaðýdaki bölgelerden hangisi Ekvatoral yaðmur ormanlarýnýn baþlýca yayýlýþ alanlarý içinde
deðildir?
A) Amazon Havzasý
III. Garig
B) Gine Körfezi çevresi
IV. Psödomaki
C) Avustralya’nýn güneyi
Yukarýda verilen bitki topluluklarýndan hangileri
çalý formasyonu içindedir?
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) II ve III
9.
Aþaðýdakilerden bitki topluluklarýndan hangisinin
Tropikal Kuþak’ta görülme olasýlýðý yoktur?
D) Endonezya ve Malezya adalarý
E) Kongo Havzasý
C) I ve II
13.
E) I, III ve IV
Aþaðýda verilen bitki örtüsü türlerinden hangisi
ot formasyonu içinde deðildir?
A) Savan
I. Kýsa ve serin geçen yaz döneminde yeþerirler.
B) Step
D) Çayýr
II. Kýzýlçam ve karaçam ormanlarýnýn tahribinden
sonra özellikle kýyý bölgelerinde geliþen, yaz ve
kýþ yapraðýný dökmeyen türlerden oluþan çalý
topluluðudur.
14.
II. Mersin
III. Keçiboynuzu
Yukarýda verilenlerden hangileri tundra bitki
örtüsünün özellikleri arasýndadýr?
V. Yavþan otu
B) Yalnýz II
D) I ve II
IV. Geven
Yukarýda verilen bitki türlerinden hangileri maki
içindedir?
C) Yalnýz III
E) I ve III
A) I ve II
B) I ve III
D) I, II ve III
10.
E) Tundra
I. Defne
III. Tamamý topraðýn derinliklerine sýzmayan suya
baðlý olarak yetiþen ot cinsinden bitkilerin oluþturduðu topluluktur.
A) Yalnýz I
C) Garig
Aþaðýdakilerden hangisi Ekvatoral yaðmur ormanlarýnýn özellikleri arasýnda deðildir?
15.
A) Uzun boylu ve sýk aðaçlardan oluþur.
B) Deniz seviyesinden baþlayarak 1000-1500 metrelere kadar çýkar.
C) II ve IV
E) III, IV ve V
En sýcak ayýn ortalama sýcaklýðýnýn 10 °C’yi geçmediði bölgelerde görülen tundra bitki örtüsü mus, liken
yer yer de çalýlar ve kýsa aðaçlardan oluþur.
Buna göre, aþaðýdaki ülkelerden hangisinde tundar bitki örtüsü görülmez?
C) Baðýl nemin % 80-90’larý bulduðu yaðmur ormanlarýnda yýllýk yaðýþ ortalamasý 2000-3000
mm kadardýr.
A) Kanada
B) Norveç
D) Kuzey Amerika ve Avrupa’nýn batý kýyýlarý ile
Çin’in kuzeyinde görülür.
C) Finlandiya
D) Ukrayna
E) Yayvan yapraklý ve yapraklarýný dökmeyen aðaçlardan oluþur.
E) Rusya Federasyonu
87
BÖLÜM
3
1.
TEST
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
4.
Aþaðýdaki toprak tiplerinden hangisinin bulunduðu yerlerde kesin olarak taban suyu seviyesi
yüksektir?
3
I. Kaynaç kaynaklar
II. Fay kaynaðý
III. Artezyen kaynaklarý
A) Halomorfik topraklar
IV. Vadi kaynaðý
B) Kalsimorfik topraklar
Yukarýda verilen kaynak çeþitlerinden hangilerinin bulunduðu alanlarda jeolojik yapý kesin olarak kýrýklýdýr?
C) Hidromorfik topraklar
D) Kolüvyal topraklar
E) Podzol topraklar
A) Yalnýz I
B) Yalnýz III
D) II ve III
C) I ve II
E) III ve IV
2.
0°
5.
Toprak yüzeyine düþen dal, yaprak ve meyve gibi
organik kalýntýlarýn iklim þartlarýna göre birkaç ay ile
birkaç yýl arasýndaki sürelerde bakteri ve mantarlar
tarafýndan parçalanarak humusa dönüþtürülür.
Yukarýdaki haritada görüldüðü gibi birbirine çok
uzak ve Akdeniz’e kýyýsý olmayan iki bölgede Akdeniz iklimi görülmesini aþaðýdakilerden hangisiyle açýklayabiliriz?
I
II
V
III
A) Ýki bölgede okyanus akýntýlarýnýn etkili olmasýyla
B) Ýki bölgenin de 30° - 40° enlemleri arasýnda olmasýyla
0°
IV
C) Ýki bölgenin de deniz kýyýsýnda olmasýyla
D) Ýki bölgenin de okyanus kýyýsýnda olmasýyla
Haritada numaralandýrýlmýþ alanlardan hangisinde bitki ve hayvanlar tarafýndan oluþturulan organik kalýntýlarýn bakteri ve mantarlar tarafýndan
parçalanma süresi daha uzundur?
E) Ýki bölgenin de benzer yer þekillerine sahip olmasýyla
A) I
3.
B) II
C) III
D) IV
E) V
I. Savan
II. Step
III. Tundra
IV. Maki
6.
Yukarýda verilen bitki topluluklarýndan hangileri
sürekli yeþil deðildir?
Aþaðýdaki toprak türlerinden hangisinin görüldüðü alanlar 30° ile 40° enlemleri arasýnda ve kireçli arazilerdir?
A) I ve II
A) Laterit
D) I, II ve III
B) I ve III
C) II ve III
B) Terra-rossa
D) Çernezyom
E) II, III ve IV
88
C) Podzol
E) Tundra
BÖLÜM: 3
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
7.
10.
I
II
I. Bir daðýn ayný yamacý boyunca toprak özellikleri ayný deðildir.
II. Genel olarak eðim arttýkça toprak tabakasýnýn
kalýnlýðý artar.
V
0°
III
III. Ana kayanýn cinsi ve bileþimi toprak oluþumunu
doðrudan etkiler.
IV
IV. Toprak oluþumunda en önemli faktör iklimdir.
Toprak oluþumunu etkileyen faktörler ve etkileriyle ilgili yukarýdaki bilgilerden hangileri doðrudur?
Yukarýdaki haritada numaralandýrýlmýþ alanlardan hangisinde sürekli yeþil, kuraklýða dayanýklý ama soðuða dayanýksýz bitkiler vardýr?
A) I
8.
B) II
C) III
D) IV
A) I ve II
E) V
B) I ve III
D) II ve IV
C) II ve III
E) I, III ve IV
I. Laterik topraklar
II. Terra-Rossa topraklarý
III. Çernezyom topraklar
IV. Çöl topraklarý
Yukarýdaki zonal topraklardan hangileri demirin
oksitlenmesinden dolayý kýrmýzý renklidir?
A) I ve II
B) I ve III
D) II ve IV
11.
C) II ve III
E) III ve IV
Topraktaki humus miktarý iklime baðlýdýr. Kurak iklim
bölgelerinde bitki örtüsü cýlýz olduðundan toprak humus bakýmýndan fakir, bitki örtüsünün gür olduðu
yerlerde ise topraklar humus bakýmýndan genel olarak zengindir.
III
I
II
9.
0°
I. Granit
II. Kalker
III. Andezit
Yukarýdaki kayaç türlerinden hangilerinin yaygýn
olduðu alanlarda kayaç ayrýþmasý daha hýzlýdýr?
Buna göre, haritada numaralandýrýlmýþ bölgelerin topraktaki humus miktarý en çok olandan en
az olana doðru sýralanýþý aþaðýdakilerden hangisinde verilmiþtir?
A) Yalnýz I
A) I - II - III
IV. Alçý taþý
B) Yalnýz II
D) I ve III
C) Yalnýz III
E) II ve IV
B) I - III - II
D) II - III - I
89
C) II - I - III
E) III - I - II
BÖLÜM: 3
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
12.
14.
Heyelan sýrasýnda sürüklenen malzemenin bir çukurluðun önünü kapatmasý sonucu oluþan göllere
heyelan set gölü denir.
III
I. Ekvatoral yaðmur ormaný
IV
II
II. Tayga ormanlarý
0°
I
V
Haritada numaralandýrýlmýþ bölgelerden hangisinde heyelan set göllerinin oluþma ihtimali daha fazladýr?
III. Maki
Yukarýdaki bitki topluluklarýnýn görüldüðü bölgelerin yýllýk sýcaklýk farký en çok olandan en az
olana doðru sýralanýþý aþaðýdakilerden hangisinde verilmiþtir?
A) I - II - III
B) I - III - II
D) II - III - I
A) I
B) II
C) III
D) IV
E) V
15.
IV
C) II - I - III
I
E) III - II - I
II
0°
III
V
Dünya haritasýnda numaralandýrýlmýþ bölgelerle
aþaðýdaki seçeneklerde verilen fotoðraflarý eþleþtirirsek hangi seçenekte haritadaki numaralardan herhangi biri eþleþmez?
13.
A)
B)
C)
D)
0°
Haritada taralý bölgede görülen bitki topluluðu
için aþaðýdakilerden hangisi söylenemez?
A) Yýllýk yaðýþýn 2000 mm üzerinde olduðu yerlerde
görülür.
B) Bu bitki örtüsünün görüldüðü yerlerde yýllýk yaðýþýn yaklaþýk % 85’i yazýn düþer.
C) Tropikal yaðmur ormanlarý gibi boylarý 50 - 60
metreyi bulan aðaçlardan oluþur.
E)
D) Yaz yaðýþlarýyla yeþeren ormanlar, kýþýn yapraklarýný döker.
E) Tropikal yaðmur ormanlarýna göre türce daha fakirdir.
90
BÖLÜM
3
1.
TEST
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
4.
I. Dünya’daki suyun yaklaþýk %97’si tuzlu su, yaklaþýk %3’ü tatlý sudur.
II. Dünya’daki tatlý yüzey sularýnýn büyük kýsmý
nehirler ve bataklýklardadýr.
Buzullardan çýkan sularýn önünün yine buzullarýn
getirdiði morenlerle kapatýlmasý sonucu oluþan
göllerdir.
II
Dünya’daki su daðýlýmýyla ilgili yukarýdakilerden
hangisi söylenemez?
B) Yalnýz II
D) I ve II
I
III
III. Dünya’daki tatlý suyun yaklaþýk %68’i buz daðlarý
ve buzullardadýr.
A) Yalnýz I
4
0°
IV
V
C) Yalnýz III
E) II ve III
Haritada numaralandýrýlmýþ bölgelerden hangilerinde moren set gölleri yaygýn olarak görülür?
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve II
5.
2.
I. Ergene
C) Yalnýz III
E) III ve IV
Akarsuyun yataðý içinde yýl boyunca göstermiþ olduðu akým deðiþimine akým düzeni veya rejimi denir.
II. Doðu Karadeniz
III. Hakkâri
I
IV
IV. Orta Fýrat
II
Yukarýdaki bölümlerden hangilerinde sirk göllerine rastlanmaz?
A) I ve II
B) I ve IV
D) I ve IV
0°
V
III
C) II ve III
E) III ve IV
Buna göre, haritada numaralandýrýlmýþ bölgelerden hangilerinde akarsularýn rejimi düzenlidir?
A) Yalnýz I
B) Yalnýz III
D) II ve IV
6.
3.
Aþaðýdaki faaliyetlerden hangisi set göllerinin
oluþumuna neden olmaz?
A) Volkanizma
C) I ve IV
E) III ve V
Akarsularýn baþlýca beslenme kaynaklarý; göl, yaðmur, kar, buz ve yer altý sularýdýr. Çok uzun yol kateden bazý akarsular birden fazla kaynakla beslenmekte ve karma rejimli akarsular olarak adlandýrýlmaktadýr.
Buna göre, aþaðýdaki akarsulardan hangisinin
karma rejimli olduðu söylenebilir?
B) Alüvyal birikmeler
C) Dalgalar ve akýntýlar
D) Rüzgârlar
A) Kýzýlýrmak
E) Moren setleri
D) Ceyhan
91
B) Gediz
C) Bakýrçay
E) Ergene
BÖLÜM: 3
7.
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
10.
Akarsularýn baþlýca beslenme kaynaklarý göl, yaðmur, kar, buz ve yer altý sularýdýr.
II. Gözenekliliði az olan tabakadýr.
V
III. Ýki geçirimsiz tabaka arasýndaki geçirimli tabakada biriken sularýn sondaj yapýlarak yeryüzüne çýkarýlmasýyla oluþur.
II
I
IV. Volkanik alanlarda Yer’in derinliklerindeki sýcak
gazlarýn uyguladýðý basýncýn etkisiyle yeryüzüne
su ve buhar püskürten kaynaklardýr.
IV
III
Yukarýda verilen açýklamalar arasýnda aþaðýdakilerden hangisi yoktur?
Haritada numaralandýrýlmýþ yörelerden hangilerindeki akarsularýn beslenme kaynaklarýnda
kar ve buz erimelerinin etkisi daha fazladýr?
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) II ve III
8.
A) Akifer
B) Kaynak
D) Gayzer
C) Yalnýz III
C) Artezyen
E) Geçirimsiz tabaka
E) II ve IV
Yeryüzünde bol yaðýþ alan ve geçirimli arazilere sahip alanlar, yer altý suyu bakýmýndan zengindir.
V
11.
I
III
IV
III. Mutlak nem
Yukarýdakilerden hangilerinin artmasý kayaçlarýn
mekanik (fiziksel) çözülme hýzýný artýrýr?
Buna göre, haritada numaralandýrýlmýþ alanlardan hangisi yer altý sularý bakýmýndan daha zengindir?
A) I
B) II
C) III
D) IV
I. Günlük sýcaklýk farklarý
II. Sýcaklýðýn 0 °C’nin altýna düþüp, 0 °C’nin üstüne
çýktýðý gün sayýsý
II
9.
I. Ýçinde yer altý suyu bulunduran tabakadýr.
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve II
C) Yalnýz III
E) II ve III
E) V
I. Sýcaklýk ortalamasý
II. Yýllýk sýcaklýk farký
12.
III. Atmosfer nemliliði
Laterit topraklarla ilgili aþaðýdakilerden hangisi
söylenemez?
IV. Don olaylarý
A) Dönenceler arasýnda görülür.
Yukarýdakilerden hangilerinin artmasý kayaçlarýn
kimyasal çözünme hýzýný azaltýr?
B) Sýcak-nemli iklim bölgesinin topraðýdýr.
A) Yalnýz II
D) Kalker ana kaya üzerinde oluþmuþ topraklardýr.
D) II ve III
B) Yalnýz III
C) Rengi kiremit kýrmýzýsýdýr.
C) I ve II
E) Humus bakýmýndan fakirdir.
E) II ve IV
92
BÖLÜM: 3
13.
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
15.
Kurak iklim bölgelerinde bitki örtüsü cýlýz olduðundan toprak, humus bakýmýndan fakir. Bitki örtüsünün
gür olduðu yörelerde ise toprak humus bakýmýndan
zengindir.
Podzol topraklar, soðuk nemli bölgelerin iðne yapraklý orman sahalarýnda oluþan topraklardýr. Yýkanma fazla olduðundan podzol topraklar mineral bakýmýndan fakirdir.
V
IV
I
I
III
III
0°
II
0°
IV
V
II
Buna göre, haritada numaralandýrýlmýþ bölgelerden hangisinde bitki örtüsü gür olduðu halde
topraklar humus bakýmýndan fakirdir?
Buna göre, haritada numaralandýrýlmýþ alanlardan hangilerinde podzol topraklar yaygýn olarak
bulunur?
A) I
A) I
B) II
C) III
D) IV
E) V
16.
B) II
C) III
D) IV
E) V
Bir ülkede yakýn bir jeolojik zamanda oluþmuþ
aþaðýdaki göllerden hangisinin yaygýn olarak
bulunmasý bu ülkenin genç oluþumlu bir ülke
olduðunu kanýtlar?
A) Karstik göl
B) Buzul gölü
C) Tektonik göl
D) Heyelan set gölü
E) Alüvyal set gölü
14.
Laterit topraklar, sýcak-nemli iklim bölgesinin topraðýdýr. Bitki örtüsünün gür olduðu alanlarda görülen
bir toprak olmasýna raðmen aþýrý yýkanma ve humusun büyük kýsmýnýn tüketilmesinden dolayý bu topraklar humus bakýmýndan fakirdir.
17.
Aþaðýdaki göl çeþitlerinden hangisinin tamamýna
yakýný Türkiye’de Karadeniz Bölgesi’ndedir?
A) Tektonik göl
B) Sirk gölü
C) Lagün gölü
D) Heyelan set gölü
III
II
E) Alüvyal set gölü
I
0°
V
IV
18.
Buna göre, haritada numaralandýrýlmýþ alanlardan hangilerinde laterit topraklar yaygýn olarak
bulunur?
A) I
B) II
C) III
D) IV
Bir ülkede aþaðýdaki toprak tiplerinden hangisinin bulunmasý bu yörenin günümüzde ya da
geçmiþte buzul faaliyetlerinin etkisinde kaldýðýný
gösterir?
A) Moren
E) V
B) Alüvyon
D) Kolüvyal
93
E) Regosol
C) Lös
BÖLÜM
3
1.
TEST
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
4.
Tundra topraklarý, kýþýn donmuþ durumdadýr. Yazýn
yüzey tabakasýndaki don çözülünce bu topraklar
bataklýk halini aldýðý için tarýma elveriþli deðildir.
5
Aþaðýdaki toprak türlerinden hangisinin bulunduðu yerlerde taban suyu seviyesi kesin olarak
yüksektir?
A) Rendzina
III
I
B) Vertisoller
C) Kalsimorfik topraklar
II
D) Çernezyom
0°
E) Hidromorfik topraklar
IV
V
5.
Buna göre, haritada numaralandýrýlmýþ alanlardan hangilerinde tundra topraklarý yaygýn olarak
bulunur?
A) I
B) II
C) III
D) IV
Tundra iklim þartlarýnýn yaygýn olduðu bir bölgede
aþaðýdaki azonal toprak tiplerinden hangisinin
bulunma olasýlýðý daha yüksektir?
A) Kolüvyal topraklar
B) Alüvyal topraklar
E) V
C) Regosoller
D) Morenler
E) Lösler
2.
Aþaðýdaki toprak türlerinin görüldüðü bölgelerden hangisine güneþ ýþýnlarý daha eðik gelir?
6.
A) Çernozyom topraklar
B) Kýrmýzý topraklar
Oluþumunu tamamlamýþ bir toprak kesitinde yüzeyden derine doðru birbirinden farklý özellikler gösteren
katlara horizon denir. Horizonlar geliþmiþ topraklar
normal profil özelliði taþýyan topraklardýr.
D) Podzol topraklar
Aþaðýdaki toprak tiplerinden hangisi normal profil
özelliðine sahip deðildir?
E) Laterit topraklar
A) Podzol topraklar
C) Tundra topraklarý
B) Laterit topraklar
C) Kolüvyal topraklar
D) Çernezyom topraklar
3.
E) Bozkýr topraklarý
Kurak ve yarý kurak bölgelerde, sularýn içindeki çeþitli
tuz ve karbonatlarýn suyun buharlaþmasýyla topraðýn
yüzeyinde ve çeþitli derinliklerde birikmesiyle oluþan
topraklardýr.
7.
I. Terra-Rossa
II. Podzol
Yukarýda bazý özellikleri verilen intrazonal toprak
türü aþaðýdakilerden hangisidir?
III. Kalsimorfik topraklar
IV. Laterit
A) Halomorfik topraklar
Yukarýdaki toprak türlerinden hangileri kalkerler
üzerinde geliþmiþtir?
B) Hidromorfik topraklar
C) Kalsimorfik topraklar
D) Kolüvyal topraklar
A) Yalnýz I
E) Regosoller
B) Yalnýz II
D) I ve III
94
C) Yalnýz III
E) II ve IV
BÖLÜM: 3
8.
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
13.
Daðlýk sahalarda eðimli yamaçlar boyunca ufalanan
malzemenin daðlarýn eteklerinde birikmesi ile oluþan
topraklara kolüvyal topraklar denir.
I. Kanada
II. Norveç
III. Mýsýr
Aþaðýdaki ülkelerden hangisinde kolüvyal topraklarýn oluþumu beklenemez?
IV. Kazakistan
A) Hollanda
Yukarýdaki ülkelerden hangilerinde tundra bitki
örtüsünün görüldüðü alanlar yoktur?
B) Ýsviçre
D) Türkiye
C) Avusturya
E) Kanada
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) III ve IV
9.
14.
I. Laterit topraklar
II. Kahverengi orman topraklarý
III. Çernezyom topraklar
IV. Bozkýr topraklarý
Yukarýdaki zonal toprak tiplerinden hangileri
humus bakýmýndan daha zengindir?
A) Yalnýz II
B) Yalnýz III
D) II ve IV
C) Yalnýz III
E) I, II ve IV
Yeryüzünde geniþ kum örtüleri veya kayalýklardan
oluþan, yýllýk yaðýþýn genel olarak 200 mm’nin altýnda olduðu bölgelerde çok seyrek olarak daðýlmýþ
bulunan kurakçýl otlar, çalýlar ve kaktüsler en yaygýn
bitki türleridir.
IV
II
C) II ve III
0°
E) III ve IV
III
I
10.
A) Savan
B) Step
Haritada numaralandýrýlmýþ alanlardan hangilerinde yukarýda açýklanan bitki örtüsüne rastlanmaz?
C) Çayýr
D) Tundra
E) Tayga
A) Yalnýz I
11.
V
Aþaðýdaki bitki topluluklarýndan hangisi ot formasyonu içinde yer almaz?
B) Yalnýz II
D) II ve IV
I. Tayga
15.
II. Savan
III. Tundra
C) I ve II
E) III ve IV
Aþaðýdaki haritada Akdeniz Bölgesi’nde baþlýca daðýlýþ alaný gösterilen bitki örtüsünün bu bölgedeki
üst sýnýrý yaklaþýk 700-800 metredir.
IV. Maki
Yukarýdaki bitki topluluklarýndan hangileri
düþük sýcaklýklara daha dayanýklýdýr?
A) I ve II
B) I ve III
D) II ve IV
12.
C) II ve III
E) III ve IV
Bu bitki örtüsünün özellikleriyle ilgili aþaðýdakilerden hangisi söylenemez?
Bir dað yamacý boyunca yükseldikçe bitkiler yükseltisýcaklýk iliþkisine baðlý olarak kuþaklar oluþturur.
A) Bodur aðaç ve çalýlardan oluþur.
Aþaðýdaki ülkelerden hangisinde dað yamaçlarýnda iðne yapraklý ormanlarýn üst sýnýrý daha alçaktýr?
A) Norveç
B) Ýsviçre
D) Ýtalya
B) Sürekli yeþil yapraklýdýr.
C) Kuraklýða dayanýklýdýr.
D) Üzerlik, geven, çoban yastýðý ve yavþan otu gibi
bitkilerden oluþur.
C) Türkiye
E) Ýspanya
E) Düþük sýcaklýklara dayanýklý deðildir.
95
BÖLÜM
3
1.
TEST
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
4.
Ýklim, toprak ve yer þekilleri gibi þartlarýn aðaç
yetiþmesine imkân vermediði yerlerde belirli zamanlarda yaðan yaðýþa veya tamamý topraðýn derinliklerine sýzmayan suya baðlý olarak yetiþen bitkilere ot formasyonu denir.
6
Yaklaþýk 35° ile 75° kuzey enlemleri arasýnda görülen Avrupa Kýtasý’nda aþaðýdaki bitki topluluklarýndan hangisi görülmez?
A) Maki
B) Orman
C) Çayýr
D) Tayga
I. Savan
E) Savan
II. Tundra
5.
III. Step
Buna göre, ot formasyonu içindeki yukarýdaki
bitkilerin görüldüðü bölgelerin yýllýk sýcaklýk ortalamalarýnýn en yüksek olandan en düþük olana
doðru sýralanýþý aþaðýdakilerden hangisinde verilmiþtir?
A) I - II - III
B) I - III - II
D) II - III - I
Afrika Kýtasý’nda aþaðýdaki bitki topluluklarýndan
hangisi görülmez?
A) Çayýr
B) Savan
D) Orman
C) II - I - III
6.
E) III - II - I
C) Step
E) Tundra
I. Afrika
II. Güney Amerika
III. Asya
IV. Okyanusya
2.
Aþaðýdaki toprak tiplerinden hangisi eski göl tabanlarýnýn bulunduðu arazilerde yaygýn olduðu
için bu topraklarýn bulunduðu alanlarda balýk fosillerine sýkça rastlanýr?
A) Podzol
B) Çernezyom
D) Vertisol
3.
Yukarýdaki kýtalardan hangilerinde çöl bitkilerinin kapladýðý alan daha geniþ, hangisinde
daha dar alan kaplar?
C) Regosol
E) Terra-Rossa
7.
I. Laterit topraklar
A)
Daha geniþ
–––—–––––
I
Daha dar
––––—––––
II
B)
I
III
C)
II
III
D)
II
I
E)
I
IV
I. Savan
II. Tundra
II. Podzol topraklar
III. Tayga
III. Tundra topraklarý
Yukarýdaki zonal toprak tiplerinden hangisinin
görüldüðü alanlarda bitki örtüsü ormandýr?
Yukarýdaki bitki topluluklarýnýn görüldüðü bölgeleri yýllýk yaðýþ miktarý en çok olandan en az olana doðru sýralanýþý aþaðýdakilerden hangisinde
verilmiþtir?
A) Yalnýz I
A) I - II - III
IV. Çernezyom topraklar
B) Yalnýz II
D) I ve II
C) Yalnýz III
E) III ve IV
B) I - III - II
D) II - III - I
96
C) II - I - III
E) III - II - I
BÖLÜM: 3
8.
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
12.
Yeryüzünde yýllýk yaðýþ miktarýnýn fazla, arazinin engebeli olduðu bölgelerde heyelan sýrasýnda sürüklenen malzemenin bir akarsu vadisini kapatmasý sonucu meydana gelen göllerdir.
Aþaðýdaki bitki türlerinden hangisi baþlýca step
bitkileri arasýnda deðildir?
I
A) Yavþan otu
13.
B) II
C) III
D) IV
Bu bitki örtüsünün;
I. Görüldüðü bölgelerin tamamýna yakýný Kuzey Yarým Küre’dedir.
Buna göre, haritada numaralandýrýlmýþ alanlardan hangisinde bu göller daha yaygýn oluþur?
II. Soðuða dayanýklý otsu bitkilerdir.
E) V
III. Kýsa ve serin geçen yaz döneminde yeþerirler.
Yukarýda bazý özellikleri verilen bitki topluluðu
aþaðýdakilerden hangisidir?
Bir yörede fazla sularýn drenaji iyi deðilse bu yörede
bataklýk alanlar fazladýr ve taban suyu seviyesi yüksektir.
A) Tundra
B) Bozkýr
Yukarýda özellikleri verilen drenajýn iyi olmadýðý
alanlarda oluþan toprak türü aþaðýdakilerden hangisidir?
D) Savan
A) Hidromorfik topraklar
14.
B) Kalsimorfik topraklar
C) Garig
E) Tayga
I. Tropikal yaðmur ormanlarý
II. Savan
C) Rendzina
III. Step
D) Regosol
IV. Tundra
E) Çernezyom
Yukarýdaki bitki örtülerinden hangisinin görüldüðü iklim bölgelerinde yýl içinde kar þeklinde
yaðýþlar görülmez?
Aþaðýdaki bitki örtülerinden hangisinin Kuzey
Yarým Küre’de güney kesimlerinde, Güney Yarým
Küre’de kuzey kesimlerinde yaðmur ormanlarý
geniþ yer kaplar?
A) Tundra
B) Tayga
D) Savan
11.
E) Çoban yastýðý
II
V
10.
C) Geven
0°
III
9.
B) Üzerlik otu
D) Zakkum
IV
A) I
Orta Kuþaðýn yarý kurak iklim bölgelerinde görülen
seyrek ve cýlýz ot topluluklarýdýr. Steplerin görüldüðü
yerlerde yýllýk yaðýþ miktarý 200-400 mm arasýndadýr.
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) II ve III
C) I ve II
E) III ve IV
C) Maki
E) Step
15.
I. Tropikal yaðmur ormanlarý
I. Tundra
II. Savan
II. Savan
III. Tropikal yaðmur ormanlarý
III. Maki
IV. Bozkýr
IV. Bozkýr
Yukarýdaki bitki örtülerinden hangileri sürekli
yeþildir?
Yukarýdaki bitki örtülerinden hangisinin görüldüðü iklim bölgelerde yýllýk yaðýþ miktarý genel
olarak 500 mm’nin altýndadýr?
A) Yalnýz I
A) I ve II
B) Yalnýz II
D) I ve III
C) Yalnýz III
E) II ve IV
B) I ve IV
D) II ve IV
97
C) II ve III
E) III ve IV
BÖLÜM
3
1.
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
5.
Bir bölgede III. ve IV. zamanda oluþmuþ tektonik
göller yaygýn olarak bulunmaktaysa bu bölgede
aþaðýdaki kaynaklardan hangisi daha fazla bulunabilir?
TEST
7
Yer kabuðu hareketleri sonucunda çöken alanlarda
oluþan çukurluklarda biriken su kütlelerinin oluþturduðu göller genellikle yeryüzündeki en derin göllerdir.
A) Fay kaynaðý
B) Artezyen
Yukarýda bazý özellikleri açýklanan göl çeþidi aþaðýdakilerden hangisidir?
C) Vadi kaynaðý
D) Karstik kaynak
A) Tektonik göl
E) Yamaç kaynaðý
B) Karstik göl
C) Buzul gölü
D) Volkanik göl
2.
E) Heyelan set gölü
Aþaðýdaki zonal toprak tiplerinden hangisinin
yaygýn olarak bulunduðu yerlerde kayaçlarýn
kimyasal ayrýþmasý daha fazladýr?
A) Podzol
B) Terra-Rossa
D) Çernezyom
3.
C) Laterit
6.
E) Tundra
I. Laterit
Nemli bölgelerde toprakta yýkanma fazla iken kurak
bölgelerde azdýr. Aþýrý yýkanma sonucunda topraðýn
üst kýsmýndaki besin maddeleri, sýzma yoluyla alt
kýsýmlara taþýndýðýndan toprak besin maddeleri
yönünden fakir kalýr.
Buna göre,
II. Çernezyom
I. Laterit topraklar
III. Podzol
II. Podzol topraklar
Yukarýdaki toprak tiplerinden hangisinin yaygýn
olduðu bölgelerde bitki örtüsü genel olarak
ormandýr?
III. Tundra topraklarý
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve II
IV. Kahverengi step topraklarý
Yukarýdaki toprak tiplerinden hangileri bitki besin
maddeleri yönünden fakirdir?
C) Yalnýz III
E) I ve III
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve III
4.
C) I ve II
E) III ve IV
Bitki örtüsü
———————
Yaðmur ormaný
Toprak tipi
—————
Laterit
Maki
Terra-Rossa
III.
Bozkýr
Çernezyom
Aþaðýdaki toprak tiplerinden hangisi sýcak-nemli
iklim bölgelerinin humus bakýmýndan fakir topraðýdýr?
IV.
Tayga
Podzol
A) Bozkýr topraklarý
I.
II.
7.
Yukarýda verilen bitki örtüsü ve toprak tipi
eþleþtirmelerinden hangileri doðru deðildir?
B) Çernezyom topraklar
A) Yalnýz I
D) Podzol topraklar
B) Yalnýz II
D) II ve III
C) Laterit topraklar
C) Yalnýz IV
E) Tundra topraklarý
E) III ve IV
98
BÖLÜM: 3
8.
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
11.
Aþaðýdaki toprak türlerinden hangisinin görüldüðü yerlerde bitki örtüsü kesinlikle yýl boyunca yeþildir?
A) Podzol
B) Terra-Rossa
D) Çernezyom
I. Alüvyal toprak
II. Kolüvyal toprak
III. Litosoller
C) Laterit
IV. Vertisoller
E) Tundra
Yukarýda verilen toprak tiplerinden hangileri
azonal (taþýnmýþ) topraklar arasýnda deðildir?
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve II
9.
Oluþumunu tamamlamýþ bir toprak kesitinde yüzeyden derine doðru birbirinden farklý özellikler gösteren
horizon olarak adlandýrýlan katlar vardýr.
12.
Aþaðýdaki toprak tiplerinden hangisinin horizonlarý yoktur?
A) Laterit
B) Terra-Rossa
D) Çernezyom
C) Yalnýz IV
E) III ve IV
Aþaðýdaki haritada yeryüzünde toprak tabakasýnýn
altýndaki ana kayayla birlikte eðim yönünde yer deðiþtirmesi olaylarýnýn en sýk oluþtuðu alanlar gösterilmiþtir.
C) Podzol
E) Regosol
0°
10.
Buna göre, haritada verilen bölgelerde aþaðýdaki göl çeþitlerinden hangi bu olay sonucu oluþur?
I
A) Tektonik göl
0°
B) Karstik göl
II
C) Heyelan set gölü
D) Volkanik göl
E) Lagün gölü
Yukarýdaki haritada numaralandýrýlmýþ I. ve II.
bölgelerde görülen toprak tipleri ve özellikleriyle
ilgili aþaðýdakilerden hangisi söylenemez?
A) II. bölgedeki topraklar sýcak nemli iklimlerin topraðýdýr.
13.
B) Her iki bölge topraðý da orman sahalarýnýn altýnda geliþmiþtir.
Buzullardan çýkan akarsularýn önünün buzullarýn taþýdýðý topraklar olan morenlerin oluþturduðu setlerle kapatýlmasý sonucu moren set gölleri oluþur.
Aþaðýdaki ülkelerin matematik ve özel konumlarýný dikkate alýrsak bu oluþuma sahip göllerin hangisinde oluþamayacaðýný söyleyebiliriz?
C) Her iki bölge topraðý da mineral bakýmýndan fakirdir.
D) II. bölgede görülen topraklarýn rengi kiremit kýrmýzýsýdýr.
A) Kanada
E) I. bölge topraklarýnda kireç toprak yüzeyinde birikerek sert bir tabaka meydana getirir.
D) Finlandiya
99
B) Norveç
C) Ýsveç
E) Bangladeþ
BÖLÜM: 3
14.
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
17.
I. Ýçinde yer altý suyu bulunduran tabakadýr.
II. Aktif volkanlarýn bulunduðu alanlarda Yer’in derinliklerindeki sýcak gazlarýn uyguladýðý basýncýn
etkisiyle yeryüzüne su ve buhar püskürterek çýkan kaynaklardýr.
Klimatolog bu görüþünü aþaðýdakilerden hangisine dayandýrmýþ olabilir?
III. Ýki geçirimsiz tabaka arasýndaki geçirimli tabakada biriken sularýn sondaj yapýlarak yeryüzüne çýkarýlmasýyla oluþur.
A) Adanýn yaðýþ rejiminin düzenli olmasýna
IV. Kolay çözünen kayaçlarýn bulunduðu arazilerde
biriken sularýn bir yamaç ya da vadiden yeryüzüne çýkmasýyla oluþan kaynaklardýr.
B) Adada bulunan göl dibi sedimentlerinde bulunan
polen araþtýrmalarýna
Yukarýda verilen tanýmlar arasýnda aþaðýdakilerden hangisi yoktur?
D) Adada toprak erozyonunun hýzlý olmasýna
A) Akifer
B) Artezyen
D) Gayzer
15.
Bilimsel bir araþtýrma gezisi için Pasifik Okyanusu’ndaki bir adaya giden bir iklim bilimci öðrencilerine bu adaya birkaç düzine insan ilk yerleþtiðinde
adanýn çoðu yerinin ormanlarla kaplý olduðunu söylemiþtir.
C) Adada volkanik topraklarýn yaygýn olmasýna
E) Adada yaþayan nüfusun genel olarak balýkçýlýkla
geçinmesine
C) Fay kaynaðý
E) Karstik kaynak
18.
Vadi, tektonik çukurluk veya koy gibi yer þekillerinin önünün kapanmasý sonucu meydana gelen
gölleri aþaðýdaki dýþ kuvvetlerden hangisi oluþturmaz?
A) Volkanizma
B) Akarsular
C) Buzullar
D) Rüzgârlar
Aþaðýdaki göllerden hangisi doðal setleþmeler
sonucu oluþmamýþtýr?
A) Köyceðiz
B) Bafa
D) Oymapýnar
C) Abant
E) Tortum
E) Dalgalar ve akýntýlar
16.
19.
I. Beslenme kaynaðý güçlü olan göller, fazla sularýný bir gidegen yardýmýyla denizlere boþaltýr.
A) Sera
II. Göller, hem yer altý hem yer üstü sularýyla beslenebilir.
IV. Krater, kaldera ve maarlar içinde geliþen göller
Avustralya, Suudi Arabistan, Norveç ve Ýsveç’te
yaygýn olarak bulunur.
Göllerle ilgili olarak verilen yukarýdaki ifadelerden hangileri doðru deðildir?
B) Yalnýz III
D) I ve II
B) Karakaya
D) Oymapýnar
III. Göllerin oluþumunda iç ve dýþ kuvvetler etkili olabilir.
A) Yalnýz I
Aþaðýdaki göllerden hangisi doðal setleþmeler
sonucu oluþmuþtur?
C) Yalnýz IV
E) III ve IV
100
C) Demirköprü
E) Ýznik
........................ ANADOLU LÝSESÝ 2010-2011 EÐÝTÝM-ÖÐRETÝM YILI
10. SINIFLAR 1. DÖNEM 2. YAZILI SINAVI SORULARI
ADI SOYADI :...........................................................
SINIF-NO
:...........................................................
Aþaðýdaki ifadelerde boþluk býrakýlan yerlere uygun kelimeleri yazýnýz.
1.
2.
3.
Aþaðýdaki ifadeleri “doðru” (☺) ya da “yanlýþ”
( ) olarak belirleyiniz.
Aral, Hazar, Baykal ve Lut gölleri ...........................
oluþumlu göllerdir.
11.
☺
Buzul aþýndýrmasý sonucu oluþan çukurlarda biriken
sularýn meydana getirdiði göllere ......................
gölü adý verilir.
12.
......................, ........................ ve ..........................
denilen çanaklarda sularýn birikmesi ile oluþmuþ
göllere volkanik göl denilir.
5.
6.
7.
8.
Ýç denizlerdeki alçak kýyýlarda dalga ve akýntýlarýn
etkisiyle meydana gelen kýyý kordonlarýnýn bir koy
veya körfezin önünü kapatmasý sonucu ................
gölleri oluþur.
14.
15.
Volkanik alanlarda yerin derinliklerindeki sýcak
gazlarýn uyguladýðý basýncýn etkisiyle yeryüzüne su
ve buhar þeklinde püskürerek çýkan sulara
....................... denir.
Bataklýk alanlarýnda veya taban suyu seviyesinin
yüksek olduðu sahalarda ........................... topraklar yaygýndýr.
Kolay çözünebilen karstik arazilerin bulunduðu
alanlarda erime sonucu meydana gelen boþluklarda
biriken sularýn yeryüzüne çýkmasý sonucu vadi kaynaklarý oluþur.
☺
16.
Dönenceler arasýndaki sýcak nemli iklim bölgelerinde ....................... topraklar yaygýndýr.
10.
Oluþumunu tamamlamýþ bir toprak kesitinde yüzeyden derine doðru birbirinden farklý özellikler gösteren toprak katlarýna horizon denir.
☺
Ýki geçirimsiz tabaka arasýndaki geçirimli tabakada
biriken sularýn sondaj yapýlarak yeryüzüne çýkarýlmasýna ..................... denir.
Karasal iklimin yarý nemli sahalarýnda, çayýr bitki
örtüsü altýnda ............................ topraklar yaygýndýr.
Sert karasal iklim alanlarýnda görülen iðne yapraklý
ormanlara tayga ormanlarý denir.
☺
Ýçinde yer altý suyu bulunduran tabakalara
........................... denir.
9.
Eski göl tabanlarýndaki killi ve kireçli depolar
üzerinde halomorfik topraklar bulunur.
☺
13.
4.
Maki, garig ve psödomaki çalý formasyonu içindedir.
Herhangi bir bölgede etkili olan iklim ve bitki örtüsü
þartlarýna göre oluþmuþ ve normal profil özelliðine
sahip topraklara azonal topraklar denir.
☺
17.
Kýrýklý yapýlarýn bulunduðu yerlerde fay hattý boyunca yüzeye çýkan sularýn oluþturduðu kaynaklara fay
kaynaðý denir.
☺
101
BÖLÜM: 3
18.
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
24.
Oluþumunda topoðrafya ve ana materyalin etkili
olduðu topraklara intrazonal topraklar denir.
III
☺
I
19.
0°
II
Bir bölgede gayzerler yaygýn olarak bulunuyorsa bu
bölge volkaniktir.
IV
☺
20.
Haritada numaralandýrýlmýþ alanlardan hangileri
bitki türleri bakýmýndan daha zengindir?
Kayaçlarýn sýcaklýk farklarý ile donma-çözülme olaylarýnýn etkisi ile parçalanmasýna kimyasal ayrýþma
denir.
A) I ve II
B) I ve III
D) II ve IV
C) II ve IV
E) III ve IV
☺
21.
25.
I. Bir daðýn ayný yamacý boyunca farklý karakterde
topraklar görülebilir.
Aþaðýdaki seçeneklerden hangisinde sýrasýyla
zonal topraklar içinde en verimli olanla, azonal
topraklar içinde en verimli olan verilmiþtir?
II. Zonal topraklarýn oluþumunda en önemli faktör
iklimdir.
A)
III. Ekvatoral iklimin görüldüðü bölgelerdeki topraklar tropikal yaðmur ormanlarýnýn etkisiyle humus
bakýmýndan zengindir.
Toprak oluþumuyla ilgili yukarýdakilerden hangileri söylenemez?
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve II
22.
Azonal
————
Kolüvyal
B)
Laterit
Regosol
C)
Çernezyom
Alüvyal
D)
Podzol
Alüvyal
E)
Terra-Rossa
Vertisol
C) Yalnýz III
E) II ve III
26.
I. Orta kuþaðýn yarý kurak alanlarýnda görülür.
II. Yaðýþ azlýðý nedeniyle kireç B horizonuna taþýnamayýp, A horizonunun alt kýsmýnda birikmiþtir.
I. Atlas
III. Kýþýn donmuþ olan toprak, yazýn çözülerek bataklýk halini alýr.
II. Hint
III. Pasifik
Kestane ve kahverengi step topraklarýyla ilgili
yukarýdakilerden hangileri söylenebilir?
Yukarýdaki okyanuslarýn yeryüzünde kapladýðý
alan en büyük olandan en küçük olana doðru sýralanýþý aþaðýdakilerden hangisinde verilmiþtir?
A) I - II - III
B) I - III - II
D) II - III - I
23.
Zonal
—————
Çernezyom
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve III
C) II - I - III
C) I ve II
E) II ve III
E) III - I - II
27.
Aþaðýdaki toprak türlerinden hangisi bir bölgede iklim ve bitki örtüsüne göre oluþmuþ ve normal profil özelliðine sahip topraklardandýr?
Aþaðýdaki toprak tiplerinden hangisinin oluþumunda topoðrafya ve ana materyalin etkisi daha
fazla olup, topraktaki bütün horizonlar geliþememiþtir?
A) Terra-Rossa
A) Rendzina
D) Regosol
B) Vertisol
C) Rendzina
E) Moren
D) Laterit
102
B) Podzol
C) Çernezyom
E) Kahverengi orman
BÖLÜM: 3
28.
DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ
30.
Daðlýk alanlarda eðimli yamaçlar boyunca
ufalanan malzemenin daðlarýn bitki örtüsündenn yoksun yamaçlarýnda birikmesi ile oluþan
kolüvyal topraklara aþaðýdaki ülkelerden
hangisinde daha fazla rastlanýr?
A) Mýsýr
B) Libya
D) Avusturya
I. Terra-Rossa
II. Çernezyom
III. Tundra
Yukarýdaki zonal toprak türlerinin humus oraný
en çok olandan en az olana doðru sýralanýþý
aþaðýdakilerden hangisinde verilmiþtir?
C) Avustralya
E) Ukrayna
A) I - II - III
B) I - III - II
D) II - III - I
29.
C) II - I - III
E) III - II - I
Dünya topraklarýnýn pH derecesi 2,9-11 arasýnda
deðiþmektedir. 7 nötr durumu gösterir. Bu deðer
azaldýkça toprak asitliðe, arttýkça alkaliliðe gider. pH
derecesi çeþitli etkenlere baðlý olmakla birlikte en
çok iklimden etkilenir. Fazla yýkanmýþ topraklar
genellikle asidik, kurak bölge topraklarý ise alkalidir.
II
I
III
0°
IV
Buna göre, haritada numaralandýrýlmýþ bölgelerden hangisinde sýrasýyla asidik, hangisindeki
topraklar ise alkalidir?
Asidik
————
A)
I
Alkalik
————
II
B)
I
III
C)
II
IV
D)
IV
III
E)
III
IV
NOT BAREMÝ
1-20 arasý sorular
: 3 puan
21 - 30 arasý sorular
: 4 puan
Sýnav süresi 35 dakikadýr.
Coðrafya Öðretmeni
Veysel Boynueðri
103
Download

03. Doğadaki üç unsur.qxp