JP "Srbijašume" - Beograd
ŠG "Pirot" - Pirot
ŠU "Pirot"
OSNOVA GAZDOVANJA ŠUMAMA
ZA
GJ "Zavoj"
(2013 - 2022)
ŠG "Pirot", Odsek za izradu osnova
2013. godina
I - TEKSTUALNI DEO
SADRŽAJ
0.
I
II
III
IV
V
1.0.
1.1.
1.1.1.
1.1.2.
1.1.3.
1.2.
1.2.1.
1.2.2.
1.2.3.
2.0.
2.1.
2.2.
2.3.
2.4.
2.5.
2.6.
2.7.
3.0.
3.1.
3.2.
3.3.
3.4.
3.5.
3.6.
4.0.
4.1.
4.2.
4.3.
5.0.
5.1.
5.2.
5.3.
5.4.
5.5.
5.6.
5.7.
5.8.
5.9.
5.10.
5.11.
5.12.
5.13.
5.14.
6.0.
6.1.
6.1.1.
6.1.2.
6.2.
UVOD
Uvodne informacije i napomene
Odredbe Zakona o šumama
Odredbe Pravilnika o sadržini i načinu izrade posebnih osnova
Ostale zakonske odredbe i intencije
Park prirode “Stara planina”
PROSTORNE I POSEDOVNE PRILIKE
Topografske prilike
Geografski položaj gazdinske jedinice
Granice
Površina
Imovinsko pravno stanje
Državni posed
Privatni posed
Spisak katastarskih parcela
EKOLOŠKA OSNOVA GAZDOVANJA
Reljef i geomorfološke karakteristike
Geološka podloga i tipovi zemljišta
Hidrografske karakteristike
Klima
Opšte karakteristike šumskih ekosistema
Šumski ekosistemi visoke zaštitne vrednosti (HCVF)
Opšti faktori značajni za stanje šumskih ekosistema
PRIVREDNE KARAKTERISTIKE
Opšte privredne karakteristike područja u kom se nalazi gazdinska jedinica
Ekonomske i druge prilike
Organizaciono - materijalna opremljenost
Otvorenost šumskog kompleksa saobraćajnicama
Dosadašnji zahtevi prema šumama
Mogućnost plasmana šumskih proizvoda
FUNKCIJE ŠUMA
Osnovne postavke i kriterijumi pri prostorno - funkcionalnom reoniranju šuma i šumskih staništa
Funkcije šuma i na mena površina
Gazdinske klase
STANJE ŠUMA I ŠUMSKIH STANIŠTA
Stanje šuma po nameni
Stanje šuma po gazdinskim klasama
Stanje šuma po poreklu i očuvanosti
Stanje sastojina po smesi
Stanje sastojina po vrstama drveća
Stanje sastojina po debljinskoj strukturi
Stanje sastojina po starosti
Stanje veštački podignutih sastojina
Zdravstveno stanje sastojina i ugroženost od štetnih uticaja
Stanje neobraslih površina
Fond i stanje divljači
Rasadnička proizvodnja
Zaštićena prirodna dobra
Opšti osvrt na zatečeno stanje šuma
DOSADAŠNJE GAZDOVANJE
Promena šumskog fonda
Promena šumskog fonda po površini
Promena šumskog fonda po zapremini i zapreminskom prirastu
Odnos planiranih i ostvarenih radova u dosadašnjem periodu
1
1
1
4
5
6
11
11
11
11
11
12
12
13
13
23
23
23
24
25
25
29
30
32
32
32
33
34
34
34
35
35
36
36
38
38
38
40
42
44
45
47
50
51
52
52
53
54
55
57
57
57
57
58
6.2.1.
6.2.2.
6.2.3.
6.2.4.
6.2.5.
7.0.
7.1.
7.2.
7.2.1.
7.2.2.
7.3.
7.3.1.
7.3.2.
7.4.
7.4.1.
7.4.1.1.
7.4.1.2.
7.4.2.
7.4.3.
7.4.4.
7.4.4.1.
7.4.4.2.
7.4.4.3.
7.4.4.4.
7.4.4.5.
7.4.4.6.
7.4.4.7.
7.4.4.8.
7.4.4.9.
7.5.
7.6.
8.0.
8.1.
8.2.
8.3.
8.4.
8.5.
8.6.
9.0.
9.1.
9.1.1.
9.1.2.
9.1.3.
9.1.4.
9.2.
9.2.1.
9.2.2.
9.2.3.
9.2.4.
9.2.5.
9.2.
9.3.1.
9.3.2.
9.4.
9.4.1.
9.4.2.
Dosadašnji radovi na obnovi i gajenju šuma
Dosadašnji radovi na zaštiti šuma
Dosadašnji radovi na korišćenju šuma
Dosadašnji radovi na izgradnji šumskih saobraćajnica
Opšti osvrt na dosadašnje gazdovanje šumama
PLANIRANJE UNAPREĐIVANJA STANJA I OPTIMALNOG KORIŠĆENJA ŠUMA
Mogući stepen i dinamika unapreñivanja stanja i funkcija šuma u toku ureñajnog perioda
Ciljevi gazdovanja šumama
Opšti ciljevi gazdovanja
Posebni ciljevi gazdovanja
Mere za postizanje ciljeva gazdovanja šumama
Uzgojne mere
Ureñajne mere
Planovi gazdovanja
Plan gajenja šuma
Plan obnavljanja i podizanja novih šuma
Plan rasadničke proizvodnje
Plan nege šuma
Plan zaštite šuma
Plan korišćenja šuma i šumskih resursa
Plan seča šuma i kalkulacija prinosa
Plan seča obnavljanja
Plan prorednih seča
Ukupan prinos
Odnos radova na gajenju šuma i obima seče šuma
Plan korišćenja nedrvnih šumskih proizvoda
Plan izgradnje šumskih saobraćajnica
Plan ureñivanja šuma
Plan naučno-istraživačkog rada
Uporeñenje planova gajenja i korišćenja šuma Posebne i Opšte osnove gazdovanja šumama
Očekujući efekti realizacije planiranih radova
SMERNICE ZA SPROVOĐENJE PLANOVA GAZDOVANJA
Smernice za sprovoñenje šumsko-uzgojnih radova
Smernice za sprovoñenje radova na zaštiti šuma
Smernice za sprovoñenje radova na korišćenju šuma
Uputstvo za izradu izvoñačkog plana gazdovanja šumama
Vreme seče šuma
Uputstvo za voñenje evidencije gazdovanja šumama
EKONOMSKO-FINANSIJSKA ANALIZA
Obračun vrednosti šuma
Kvalifikaciona struktura ukupne drvne zapremine
Vrednost drveta na panju
Vrednost mladih sastojina
Ukupna vrednost šuma
Vrsta i obim planiranih radova
Kvalifikaciona struktura sečive zapremine
Vrsta i obim planiranih uzgojnih radova
Plan zaštite šuma
Plan izgradnje šumskih saobraćajnica
Plan ureñivanja šuma
Formiranje prihoda
Prihod od prodaje drveta
Ukupan prihod
Troškovi proizvodnje
Troškovi proizvodnje drvnih sortimenata
Troškovi na gajenju šuma
58
58
59
59
59
60
60
60
60
61
63
64
65
65
65
69
69
70
70
70
70
72
72
73
75
75
75
76
76
77
78
79
79
85
86
87
88
88
89
89
89
90
91
91
92
92
92
93
93
93
94
94
94
94
94
95
9.4.3.
9.4.4.
9.4.5.
9.4.6.
9.4.7.
9.4.8.
9.5.
10.0.
10.1.
10.2.
10.3.
10.4.
11.0.
Troškovi na zaštiti šuma
Troškovi izgradnje šumskih saobraćajnica
Troškovi ureñivanja šuma
Sredstva za reprodukciju šuma
Naknada za posečeno drvo
Ukupni troškovi poslovanja
Raspodela ukupnog prihoda
NAČIN IZRADE POSEBNE OSNOVE GAZDOVANJA ŠUMAMA
Prikupljanje terenskih podataka
Obrada podataka
Izrada karata
Izrada tekstualnog dela Posebne osnove gazdovanja šumama
ZAVRŠNE ODREDBE
95
95
95
96
96
96
97
98
98
99
99
100
101
0. UVOD
I Uvodne informacije i napomene
Gazdinska jedinica "Zavoj" se nalazi u sastavu Nišavskog šumskog područja kojim gazduje Šumsko
gazdinstvo "Pirot", Pirot, odnosno šumska uprava "Pirot" kao sastavni deo JP "SRBIJAŠUME", Beograd. Gazdinska
jedinica se većim delom (93,5 %) površine nalazi u okviru Parka prirode „Stara planina”.
Prethodnu osnovu gazdovanja šumama, sa rokom važenja od 01.01.2003. do 31.12.2012. godine izradila je
stručna ekipa Šumskog gazdinstva „Pirot”. Prvo inventurisanje gazdinske jedinice je rañeno 1982. godine, zatim 1995.,
i 2002. godine.
Ova Osnova gazdovanja šumama je izrañena na osnovu snimanja stanja šuma i ostalih površina u okviru
granica gazdinske jedinice "Zavoj". Dendrometrijski podaci su prikupljeni u toku leta 2012. godine i obrañeni
programom za izradu Osnova gazdovanja šumama. Prikupljanje podataka je urañeno prema jedinstvenoj metodologiji
za sve državne šume kojima gazduje JP "SRBIJAŠUME" pri čemu je korišćen kodni priručnik za informacioni sistem o
šumama Srbije.
Osnova gazdovanja šumama za gazdinsku jedinicu “Zavoj” rañena je prema odredbama Zakona o šumama (Sl.
gl. RS, broj 30/10 od 7.5.2010.godine) i Pravilnika o sadržini osnova i programa gazdovanja šumama, izvoñačkog
projekta gazdovanja šumama i privremenog plana gazdovanja privatnim šumama (Sl. gl. RS br. 122/03).
II Odredbe zakona o šumama
U narednom tekstu dajemo prikaz bitnijih odrednica Zakona o šumama (Sl. gl. RS, broj 30/10 od 7.5.2010.
god).
Član 1.
Ovim zakonom ureñuje se očuvanje, zaštita, planiranje, gajenje i korišćenje šuma, raspolaganje šumama i
šumskim zemljištem, nadzor nad sprovoñenjem ovog zakona, kao i druga pitanja značajna za šume i šumsko zemljište.
Član 3.
Ovim zakonom obezbeñuju se uslovi za održivo gazdovanje šumama i šumskim zemljištem kao dobrom od
opšteg interesa, na način i u obimu kojim se trajno održava i unapreñuje njihova proizvodna sposobnost, biološka
raznovrsnost, sposobnost obnavljanja i vitalnost i unapreñuje njihov potencijal za ublažavanje klimatskih promena, kao
i njihova ekonomska, ekološka i socijalna funkcija, a da se pri tome ne pričinjava šteta okolnim ekosistemima.
Član 4.
Očuvanje, zaštita i unapreñenje stanja šuma, korišćenje svih potencijala šuma i njihovih funkcija i podizanje
novih šuma u cilju postizanja optimalne šumovitosti, prostornog rasporeda i strukture šumskog fonda u Republici Srbiji,
jesu delatnosti od opšteg interesa.
Zaštita opšteg interesa iz stava 1. ovog člana obezbeñuje se:
1) zabranom trajnog smanjivanja površina pod šumama;
2) povećanjem ukupnog šumskog fonda, kao i udela državnog vlasništva u šumama u Republici Srbiji, a
naročito u šumama s posebnom namenom;
3) finansiranjem očuvanja, zaštite i unapreñivanja stanja postojećih i podizanja novih šuma, izrade
planova i programa gazdovanja šumama preko Budžetskog fonda za šume Republike Srbije (u daljem tekstu: Budžetski
fond), odnosno finansiranjem očuvanja, zaštite i unapreñivanja stanja postojećih i podizanja novih šuma, izrade planova
i programa gazdovanja šumama preko Budžetskog fonda za šume autonomne pokrajine (u daljem tekstu: Budžetski
pokrajinski fond);
4) donošenjem programa razvoja šumarstva, planova gazdovanja šumama i njihovim sprovoñenjem;
5) osnivanjem pravnih lica za gazdovanje šumama u državnoj svojini;
6) uspostavljanjem, održavanjem i korišćenjem nacionalnog informacionog sistema u šumarstvu;
7) pružanjem materijalne, stručne i savetodavne podrške sopstvenicima šuma;
8) zabranom otuñivanja šuma u državnoj svojini, osim u slučajevima predviñenim ovim zakonom;
9) čuvanjem i zaštitom šuma kao činiocima životne sredine;
10) obavljanjem drugih poslova u skladu sa ovim zakonom i propisima donetim na osnovu zakona.
1
Član 5
Pod šumom, u smislu ovog zakona, podrazumeva se površina zemljišta veća od 5 ari obrasla šumskim
drvećem.
Pod šumom se podrazumevaju i šumski rasadnici u kompleksu šuma i semenske plantaže, kao i zaštitni
pojasevi drveća površine veće od 5 ari.
Šumom se ne smatraju odvojene grupe šumskog drveća na površini manjoj od 5 ari, parkovi u naseljenim
mestima, kao i drveće koje se nalazi ispod dalekovoda i u koridoru izgrañenog dalekovoda, bez obzira na površinu.
Šumsko zemljište jeste zemljište na kome se gaji šuma, zemljište na kome je zbog njegovih prirodnih osobina
racionalnije gajiti šume, kao i zemljište na kome se nalaze objekti namenjeni gazdovanju šumama, divljači i
ostvarivanju opštekorisnih funkcija šuma i koje ne može da se koristi u druge svrhe, osim u slučajevima i pod uslovima
utvrñenim ovim zakonom.
Član 6.
Šume imaju opštekorisnu i privrednu funkciju . . .
Član 7.
Sopstvenik, odnosno korisnik šuma dužan je da sprovodi mere zaštite šuma, da štiti šume i šumska zemljišta
od degradacije i erozije , da izvršava planove gazdovanja šumama, kao i da sprovodi ostale mere propisane ovim
zakonom i propisima donetim na osnovu ovog zakona.
Član 9.
Radi očuvanja šuma, osim kada je ovim zakonom drugačije propisano, zabranjeno je:
1) pustošenje i krčenje šuma;
2) čista seča šuma koja nije planirana kao redovan vid obnavljanja šuma;
3) seča koja nije u skladu s planovima gazdovanja šumama;
4) seča stabala zaštićenih i strogo zaštićenih vrsta drveća;
5) podbeljivanje stabala;
6) paša, brst stoke, kao i žirenje u šumi;
7) sakupljanje ostalih šumskih proizvoda (gljiva, plodova, lekovitog bilja, puževa i drugog);
8) seča semenskih sastojina i semenskih stabala koja nije predviñena planovima gazdovanja šumama;
9) korišćenje kamena, šljunka, peska, humusa, zemlje i treseta, osim za izgradnju infrastrukturnih objekata za
gazdovanje šumama;
10) samovoljno zauzimanje šuma, uništavanje ili oštećivanje šumskih zasada, oznaka i graničnih znakova, kao
i izgradnja objekata koji nisu u funkciji gazdovanja šumama;
11) odlaganje smeća i štetnih i opasnih materija i otpadaka, kao i zagañivanje šuma na bilo koji način;
12) preduzimanje drugih radnji kojima se slabi prinosna snaga šume ili ugrožava funkcija šume.
Površine obrasle šumskim vrstama drveća koje se u smislu ovog zakona ne smatraju šumom, izuzev drvoreda
u naseljenim mestima, mogu se krčiti uz prethodnu saglasnost ministarstva nadležnog za poslove šumarstva (u daljem
tekstu: Ministarstvo).
Čista seča šuma može da se vrši radi otvaranja šumskih proseka, elektrovodova, komunikacijskih vodova,
izgradnje šumskih saobraćajnica, žičara i drugih objekata koji služe gazdovanju šumama i kojima se obezbeñuju
unapreñivanje i korišćenje svih funkcija šuma, ako je to u skladu s planovima gazdovanja šumama.
Izuzetno od stava 1. tačka 2) ovog člana, čista seča šuma koja nije predviñena planovima gazdovanja šumama
kao redovan vid obnavljanja šuma, može da se vrši radi:
1) prosecanja prolaza za izvršenje geodetskih radova, geoloških istraživanja i drugih sličnih radova, kao i
naučnoistraživačkih ogleda, ako se time ne ugrožavaju zaštitne funkcije šume;
2) otvaranja protivpožarnih linija pri gašenju visokog šumskog požara, suzbijanja biljnih bolesti i štetočina,
kao i kada je usled drugih prirodnih pojava ugrožena većina šumskog drveća, ako se time ne ugrožavaju zaštitne
funkcije šume.
Član 13.
Zabranjena je seča stabala, uništavanje podmlatka i sakupljanje semena strogo zaštićenih i zaštićenih vrsta
šumskog drveća utvrñenih posebnim propisom kojim se ureñuje zaštita prirode, osim ako su izvor zaraze od bolesti i
štetočina, odnosno ako ugrožavaju ljude i objekte.
Vrste iz stava 1. ovog člana mogu se koristiti uz saglasnost Ministarstva, a na teritoriji autonomne pokrajine uz
saglasnost nadležnog organa autonomne pokrajine. Radi očuvanja i usmerenog korišćenja genofonda vrsta iz stava 1.
ovog člana planovi gazdovanja šumama sadrže mere zaštite, korišćenja i proširenja areala tih vrsta.
Član 16.
Sopstvenik, odnosno korisnik šuma dužan je da izvrši sanaciju šume pošumljavanjem, i to: neobrasle površine
nastale dejstvom elementarnih nepogoda (požar, vetar, sneg i slično); površine na kojima nije uspelo podmlañivanje i
2
pošumljavanje; površine na kojoj je izvršeno pustošenje – bespravna čista seča ili krčenje šuma ili bespravna seča retkih
vrsta drveća; u slučajevima iz člana 9. stav 4. i člana 10. stav 2. ovog zakona po prestanku namene.
Ako sopstvenik, odnosno korisnik šuma ne sprovede mere iz stava 1. ovog člana u roku od tri godine od dana
utvrñivanja potrebe za sanacijom, te mere sprovodi Ministarstvo, a na teritoriji autonomne pokrajine nadležni organ
autonomne pokrajine, na teret sopstvenika, odnosno korisnika šuma.
Član 18.
Planom razvoja šumskog područja, u skladu s potrebama organizacije gazdovanja šumama i kriterijumima
podele šumskog prostora, ustanovljavaju se gazdinske jedinice kao osnovne jedinice planiranja. Gazdinska jedinica
obuhvata šume istog svojinskog oblika površine od 100 do 5000 ha. Gazdinska jedinica može se ustanoviti i za šume
više sopstvenika šuma ako oni pojedinačno ne poseduju više od 100 ha šuma i šumskog zemljišta.
Član 22.
Osnova gazdovanja šumama (u daljem tekstu: osnova) jeste operativni planski dokument gazdovanja šumama
koji se donosi za gazdinsku jedinicu.Osnova sadrži naročito: stanje šuma; razradu opštih smernica iz plana razvoja;
evidenciju i analizu sprovedenih mera gazdovanja; planove gazdovanja po vrsti i obimu poslova, vremenu, mestu i
načinu njihovog sprovoñenja; vrednost šuma.
Osnova se izrañuje na osnovu utvrñenog stanja šuma na terenu (sastojinske inventure). Osnova se donosi za
period od deset godina. Ministar bliže propisuje sadržinu osnove.
Član 27.
Nova osnova, odnosno program počinje da važi pošto istekne rok važenja prethodne osnove, odnosno
programa. Nova osnova, odnosno program donosi se najkasnije šest meseci pre isteka roka važenja prethodne osnove,
odnosno programa.
Ako iz opravdanih razloga i objektivnih okolnosti osnova, odnosno program nije donet do isteka roka važenja
prethodne osnove, odnosno programa, Ministarstvo, a na teritoriji autonomne pokrajine nadležni organ autonomne
pokrajine, na zahtev sopstvenika šume, može rešenjem odobriti korišćenje šume samo u prvoj godini po isteku roka
važenja prethodne osnove, odnosno programa, u obimu koji ne može biti veći od prosečnog godišnjeg obima korišćenja
planiranog osnovom, odnosno programom za koji je istekao rok važenja.
Član 34.
Izvršeni radovi na gazdovanju šumama moraju se evidentirati na način propisan ovim zakonom.Evidencija o
izvršenim radovima iz stava 1. ovog člana je sastavni deo osnova, programa i projekata iz čl. 31. i 32. ovog zakona.
Sopstvenik šuma koji šumama gazduje u skladu sa osnovom, odnosno korisnik šuma dužan je da evidentira
izvršene radove najkasnije do 28. februara tekuće godine za prethodnu godinu.
Član 35.
Sopstvenik, odnosno korisnik šuma dužan je da vodi knjigu šumske hronike koja je sastavni deo osnove,
odnosno programa. Šumska hronika naročito sadrži podatke o fenološkim, biotičkim i abiotičkim pojavama u šumi.
Član 69.
Upravljanje šumama kao prirodnim bogatstvom u nadležnosti je Republike Srbije.
Upravljanje šumama Republika Srbija ostvaruje preko Ministarstva, na teritoriji autonomne pokrajine preko
nadležnog organa autonomne pokrajine, kao i preko pravnih lica za gazdovanje šumama u državnoj svojini i pravnih
lica za gazdovanje šumama sopstvenika.
Član 70.
Šumama u državnoj svojini obuhvaćenim šumskim područjem, odnosno područjem nacionalnog parka gazduje
javno preduzeće, odnosno privredno društvo čiji je osnivač Republika Srbija, odnosno autonomna pokrajina, a koje
ispunjava uslove utvrñene ovim zakonom i posebnim propisima.
3
III Odredbe pravilnika o sadržini i načinu izrade osnova
gazdovanja šumama
Član 29.
Osnovom gazdovanja šumama utvrñuju se vrsta i obim radova planiranih planom razvoja šumskog područja, a
na osnovu stanja šuma gazdinske jedinice, ciljeva gazdovanja šumama i mera za njihovo ostvarivanje.
Osnova gazdovanja šumama izrañuje se na osnovu katastra zemljišta, premera šuma (geodetski i
dendrometrijski premer) i drugih podataka prikupljenih na način propisan ovim pravilnikom u godini koja prethodi
početnoj godini perioda za koji se donosi osnova.
Izuzetno od odredbe stava 3. ovog člana, podaci dobijeni premerom šuma mogu biti prikupljeni i dve godine
pre početne godine perioda za koji se donosi osnova.
Član 30.
Osnova gazdovanja šumama sastoji se iz tekstuelnog dela, tabelarnog dela i karata koji se povezuju u jednu
knjigu ili odvojene knjige.
Član 31.
Tekstalni deo osnove sadrži:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
opšti opis geoografskih, posedovnih i privrednih prilika;
bioekološke osnove gazdovanja šumama;
definisanje funkcija šuma - utvrñivanje namene;
stanje šuma i šumskih staništa;
stanje šumskih saobraćajnica;
analizu i ocenu gazdovanja u prethodnom, a izuzetno i u prethodnim ureñajnim razdobljima;
definisanje posebnih ciljeva;
planove gazdovanja šumama;
uputstva i smernice za realizaciju planova iz tačke 8. ovog člana;
ekonomsko-finansijsku analizu gazdovanja šumama;
očekivane rezultate u gazdovanju šumama na kraju ureñajnog perioda;
šumsku hroniku.
Član 49.
Tabelarni deo osnove izrañuje se po namenskim celinama, gazdinskim klasama, odeljenjima i sastojinama.
Osnovne tabele su:
Tabele u kojima se prikazuje stanje šuma (spisak površina po katastarskim parcelama i katastarskim
opštinama; iskaz površina po odeljenjima i slivovima - obr. br. 1.; opis staništa i sastojina - obr. br. 2; tabela o razmeru
debljinskih razreda - obr. br. 3. i tabela o razmeru dobnih razreda - obr. br. 4.).
Širina dobnih razreda (klasa starosti) kod jednodobnih šuma iznosi: za visoke šume kratkog podmladnog
razdoblja čije su ophodnje preko 80 godina - po 20 godina; za visoke šume dugog podmladnog razdoblja 40 - 50
godina; za visoke i izdanačke šume čije su ophodnje od 40 do 80 godina - po 10 godina; za visoke i izdanačke šume čije
su ophodnje 15 do 40 godina - po 5 godina.
Za šume čija je ophodnja kraća od 15 godina nije obavezno formiranje dobnih razreda, odnosno klasa starosti.
2. Tabele o planovima i evidenciji gazdovanja (plan gajenja - obr. br. 5.; plan prebirnih seča - obr. br. 6.; plan
seča obnavljanja jednodobnih šuma - obr. br. 7.; plan seča obnavljanja raznodobnih šuma - obr. br. 8. i
plan prorednih seča šuma - obr. br. 9.).
Ostali planovi sačinjavaju se na tabelama i obrascima koji se celishodno sastavljaju prema stvarnim prilikama i
potrebama. Obrasci iz tačke 1 i 2 ovog člana su sastavni deo pravlinika.
Član 50.
Stanje šuma gazdinske jedinice se prikazuje na osnovnoj karti, preglednim i privrednim kartama.
Osnovna karta izrañuje se u razmeri 1:5.000 ili 1:10.000 i sadrži ucrtane katastarske parcele, granice
gazdinske jedinice, katastarskih opština, opština, odeljenja i sastojina (odeska), saobraćajnice i druge objekte (izgrañene
i projektovane), rečne tokove, važnije izvore, proseke, trigonometrijske tačke na koje je vezan detaljan geodetski
premer, kao i sve ostale snimljene pojedinosti važne za izvoñenje gazdovanja.
4
Osnovna karta se, shodno potrebama gazdovanja šumama izrañuje sa, a izuzetno bez vertikalne predstave
terena.
Pregledna karta gazdinskih klasa (razmere 1:10.000; 1:20.000; 1:25.000) i sadrži prostorni raspored
gazdinskih klasa gazdinske jedinice.
Pregledna sastojinska karta (razmere 1:10.000; 1:20.000; 1:25.000) sadrži sastav sastojina po vrstama drveća
i razmeru smese.
Pregledna karta tipova šuma (razmere 1:10.000; 1:20.000 ili 1:25.000) sadrži raspored sastojina po tipovima
šuma.
Pregledna karta namene površina (razmere 1:10.000; 1:20.000 ili 1:25.000 ili 1:50.000) sadrži namenske
celine i lokalitete zaštićenih delova prirode, retkih vrsta flore i faune i infrastrukturne opremljenosti u skladu sa
namenom.
Pregledna karta premera šume (razmere 1:5.000; 1:10.000; 1:25.000) sadrži način premera šuma, veličinu i
prostorni raspored uzoraka.
Po potrebi izrañuju se i ostale vrste preglednih karata: geološko - pedološka karta (razmere 1:25.000 ili
1:50.000), karta zatečene i potencijalne vegetacije (razmere 1:20.000, 1:25.000 ili 1:50.000); karta stepena očuvanosti
šuma (1:20.000 ili 1:25.000) i karte zdravstvenog stanja šuma (razmere 1:20.000 ili 1:25.000).
Privredna karta sadrži osnovom planirane radove, a po godinama u toku realizacije osnove evidentiraju se
obim seča obnavljanja šuma, seča nege šuma, šumsko uzgojni radovi, izgrañene saobraćajnice i drugi objekti.
Karte iz stava 1. ovog člana izrañuju se geodetskim ili fotogrametrijskim metodama.
IV Ostale zakonske odredbe i intencije
Zakonom o zaštiti životne sredine ("Sl. glasnik RS” br. 135/04) utvrñene su mere i uslovi za očuvanje i zaštitu
prirodnih i radom stvorenih vrednosti životne sredine, kao i zaštita od uništavanja i degradacije prirodnih vrednosti.
Preduzeća i drugi subjekti privreñivanja su u obavezi da prilikom obavljanja delatnosti obezbede racionalno korišćnje
prirodnih bogatstava. Šume su definisane kao prirodna vrednost životne sredine. Zaštićeno prirodno dobro je definisano
kao dobro očuvani deo prirode posebnih prirodnih vrednosti i oblika, zbog kojih ima trajan ekološki, naučni, kulturni,
obrazovni, zdravstveno-rekreativni, turistički i drugi značaj, zbog čega dobro od opšteg interesa uživa posebnu zaštitu.
Režim zaštite je definisan kao skup mera i uslova kojima se odreñuje način i stepen zaštite, korišćenja, ureñenja i
unapreñenja zaštićenog prostora.
Korišćenje obnovljivih prirodnih bogatstava - šuma, zasniva se na obavezi:
1. očuvanja, unapreñivanja i obnavljanja;
2. obezbeñenja zaštite i nesmetanog ostvarivanja njihove funkcije uz očuvanje staništa
i zajednice divljih životinjskih i biljnih vrsta;
3. obezbeñenja uslova za odmor i rekreaciju čoveka;
4. odreñivanja mera zaštite od udesa i elementarnih nepogoda širih razmera;
5. prikazivanja postojećeg stanja po elementima iz tačke 1, 2, 3 i 4 ovog člana i planiranog stanja.
Ministarstvo nadležno za poslove zaštite životne sredine, učestvuje u postupku primene i donošenja planova
kojima se ureñuje način korišćenja prirodnih bogatstava. Radi zaštite i unapreñivanja šumskih ekosistema, šumama se
gazduje tako da se obezbeñuje njihova zaštita, održavanje i obnavljanje, očuvanje genetskog fonda, poboljšavanje
strukture i ostvarivanje prioritetnih funkcija šuma. Sa šumama i šumskim zemljištima i zaštićenim prirodnim dobrima,
drugim šumama sa posebnom namenom i zaštitnim šumama se gazduje u skladu sa zakonom i propisima donetim na
osnovu zakona.
U zaštićenim prirodnim dobrima nisu dozvoljene delatnosti kojima se ugrožava izvornost biljnog i životinjskog
sveta, hidrografske, geomorfološke, geološke, kulturne i pejzažne vrednosti, osim radnji kojima se održava ili
uspostavlja prirodna ravnoteža u ostvarivanju funkcije prirodnog dobra, saglasno utvrñenom režimu zaštite i njegovim
značajem. Na zaštićenim prirodnim dobrima mogu se uspostavljati režimi zaštite I, II i III stepena.
U I stepenu zaštite utvrñuje se zabrana korišćenja prirodnih bogatstava i isključuju svi drugi oblici korišćenja
prostora i aktivnosti, osim naučnih istraživanja i kontrolisane edukcije.
U II stepenu zaštite utvrñuje se ograničeno i strogo kontrolisano korišćenje prirodnih bogatstava, dok se
aktivnosti u prostoru mogu vršiti u meri koja omogućava unapreñivanje stanja i prezentaciju prirodnog dobra bez
posledica po njihove primarne vrednosti.
U III stepenu zaštite utvrñuje se selektivno i ograničeno korišćenje prirodnih bogatstava i kontrolisane
intervencije i aktivnosti u prostoru, ukoliko su usklañene sa funkcijama zaštićenog prirodnog dobra ili su vezane za
nasleñene tradicionalne oblike obavljanja prirodnih delatnosti i stanovanja, uključujući i turističku izgradnju.
Uvidom u Registar zaštićenih prirodnih dobara koji vodi Zavod za zaštitu prirode Srbije, konstatovano
je da se 3.813,00 ha površine gazdinske jedinice „Zavoj“ nalazi u okviru Parka prirode „Stara planina“ i da je
podeljena na površine sa režimima zaštite II ( 591,75 ha ) i III ( 3.221,25 ha ).
5
V Park prirode „Stara planina“
Stara planina proglašena je za Park prirode 1997. godine kao područje izuzetno vredno sa stanovišta
raznovrsnosti biljnog i životinjskog sveta i njihovih zajednica, te geomorfoloških, geoloških, hidroloških i
hidrogeoloških osobenosti i pojava, u kojem je prisutan tradicionalni oblik života i kulturnih dobara. Ukupna površina
Parka prirode „Stara planina" iznosi 142.219,64 ha, regionalno pripada istočnoj Srbiji, a administrativno se prostire na
teritoriji četiri opštine: Zaječar (9.958 ha), Knjaževac (57.968 ha), Pirot (63.194 ha) i Dimitrovgrad (11.099 ha).
Vlada Republike Srbije je poverila na staranje Park prirode „Stara planina" Javnom preduzeću za gazdovanje
šumama „Srbijašume". JP „Srbijašume" poslove zaštite, razvoja i održivog korišćenja Parka prirode „Stara planina"
obavlja preko svojih Šumskih gazdinstava: ŠG „Timočke šume" iz Boljevca, Šumska uprava Knjaževac, Šumska
uprava Zaječar i Šumsko gazdinstvo „Pirot" iz Pirota, Šumska uprava Pirot.
UREDBA
O ZAŠTITI PARKA PRIRODE "STARA PLANINA"
("Sl. glasnik RS", br. 23/2009)
Član 1
Područje Stare planine od grebena Vidliča na jugu do prevoja Kadibogaz na severu stavlja se pod zaštitu kao
Park prirode pod imenom "Stara planina" i utvrñuje za zaštićeno prirodno dobro od izuzetnog značaja, odnosno I
kategorije (u daljem tekstu: Park prirode "Stara planina").
Član 2
Park prirode "Stara planina" stavlja se pod zaštitu da bi se, u interesu nauke, obrazovanja i unapreñenja kulture
i održivog privrednog i demografskog razvoja, očuvali: izuzetna raznovrsnost divljeg biljnog i životinjskog sveta, koju
čini 1.200 vrsta i podvrsta viših biljaka, meñu kojima je 115 enedemičnih vrsta, 40 vrsta koje predstavljaju prirodne
retkosti Srbije, 50 vrsta koje se nalaze na spisku ugrožene evropske flore (meñu kojima su neke koje su svrstane u
kategoriju kritično ugroženih, kao što su mužica, prečica, bor krivulj, rosulja i druge), 52 šumske, žbunaste i zeljaste
biljne zajednice, 150 vrsta gnezdarica meñu 200 vrsta ptica koje uglavnom prestavljaju prirodne retkosti Srbije (meñu
kojima su i posebno značajne retke i ugrožene vrste, kao što su riñi mišar, suri orao, stepski soko, sivi soko, veliki
tetreb, prdavac, planinski žalar, ušata ševa, žutokljuna galica, mala muharica, drozd kamenjar i druge), 30 vrsta sisara
(meñu kojima je 20 vrsta koje predstavljaju prirodne retkosti ili su ugrožene vrste, kao što su snežna i riña voluharica,
tekunica, ris, medved, slepo kuče, veliki sivi puh, puh lešnikar i druge), 6 vrsta vodozemaca, 12 vrsta gmizavaca (meñu
kojima je i retka vrsta živorodnog guštera), 26 vrsta riba, veliki broj mahovina, lišajeva, gljiva i insekata, čiji broj nije
konačno utvrñen, autohtone rase i sorte domaćih životinja i biljnih kultura; mesta koja izražavaju izuzetnu geološku
raznovrsnost područja, kao što su odreñeni oblici reljefa, posebne pojave površinskih i podzemnih voda i formacije
stena koje su strukturno, paleontološki, stratigrafski i mineraloški značajne; lepota i raznolikost predela; kulturne
vrednosti koje su predstavljene srednjovekovnim manastirima i drugim nepokretnim kulturnim dobrima, objektima
narodnog graditeljstva, tradicionalnim alatima, predmetima, zanimanjima i običajima lokalnog stanovništva.
Član 3
Park prirode "Stara planina" čine delovi teritorije grada Zaječara i opština Knjaževac, Pirot i Dimitrovgrad, a
ukupna površina mu je 114.332 ha, od čega je 61.395 ha u državnoj svojini i 52.937 ha u privatnoj i drugim oblicima
svojine. Od ukupne površine Parka prirode "Stara planina": 6.295 ha je na delovima katastarskih opština Vratarnica,
Mali Izvor i Selačka, koje pripadaju teritoriji grada Zaječara; 42.293 ha je na celim katastarskim opštinama Ošljane,
Novo Korito, Radičevac, Aldinac, Dejanovac, Repušnica, Pričevac, Papratna, Tatrasnica, Aldina Reka, Gabrovnica,
Vrtovac, Balta Berilovac, Janja, Ravno Bučje, Crni Vrh i Ćuštica i na delu katastarske opštine Gornja Kamenica, koje
pripadaju teritoriji
opštine Knjaževac; 54.376 ha je na celim katastarskim opštinama Zaskovci, Topli Do, Zavoj, Pokrevenik, Koprivštica,
Mala Lukanja, Gostuša, Dobri Dol, Velika Lukanja, Bela, Pakleštica, Dojkinci, Rsovci, Brlog, Jelovica, Visočka Ržana,
Slavinja i Rosomač i na delu katastarske opštine Temska, koje pripadaju teritoriji opštine Pirot; 11.368 ha je na celim
katastarskim opštinama Braćevci, Kamenica, Senokos, Izatovci, Baljev Dol, Vlkovija, Donji Krivodol i Gornji
Krivodol, koje pripadaju teritoriji opštine Dimitrovgrad.
Član 4
Na području Parka prirode "Stara planina" utvrñuju se režimi zaštite I, II i III stepena.
Režim zaštite I stepena, ukupne površine 3.680 ha, odnosno 3,23% područja Parka prirode "Stara planina",
obuhvata sledeće površine odnosno lokalitete:
1) Sinjina-Mirica, površine 306 ha, opština Knjaževac, katastarska opština Crni Vrh;
2) Golema reka, površine 34 ha, opština Knjaževac, katastarska opština Crni Vrh;
3) Babin zub, površine 22 ha, opština Knjaževac, katastarska opština Crni Vrh;
6
4) Orlov kamik-Kopren, površine 3.318 ha, opština Pirot, katastarske opštine Topli Do i Dojkinci.
Režim zaštite II stepena, ukupne površine 20.159 ha, odnosno 17,63% područja Parka prirode "Stara planina",
obuhvata sledeće površine, odnosno lokalitete:
1) Suvodol, površine 231 ha, grad Zaječar, katastarska opština Selačka;
2) Novo Korito, površine 2.042 ha, opština Knjaževac, katastarske opštine Novo Korito, Ošljane i Suvodol;
3) Papratska reka, površine 1.447 ha, opština Knjaževac, katastarske opštine Gornja Kamenica, Pričevac, Dejanovac,
Papratna i Gabrovnica;
4) Sveti Nikola-Jabučko ravnište-Srebrna glava, površine 12.235 ha, opština Knjaževac, katastarske opštine Tatrasnica,
Aldina reka, Ravno Bučje, Crni Vrh, Ćuštica, opština Pirot, katastarske opštine Zaskovci, Topli Do, Gostuša, Dojkinci,
Jelovica, Rosomač i opština Dimitrovgrad, katastarske opštine Senokos i Gornji Krivodol;
5) Temštica, površine 735 ha, opština Pirot, katastarske opštine Zavoj, Pokrevenik i Temska;
6) Vrtibog, površine 388 ha, opština Pirot, katastarske opštine Gostuša, Pakleštica i Dojkinci;
7) Vladikina ploča, površine 1.555 ha, opština Pirot, katastarske opštine Pakleštica, Dojkinci, Brlog, Visočka Ržana i
Rsovci;
8) Jelovica, površine 245 ha, opština Pirot, katastarske opštine Jelovica i Rosomač;
9) Rosomač, površine 301 ha, opština Pirot, katastarske opštine Rosomač, Slavinja i Visočka Ržana;
10) odsek Vidliča, površine 980 ha, opština Pirot, katastarske opštine Rsovci, Visočka Ržana i Slavinja i opština
Dimitrovgrad, katastarske opštine Braćevci i Izatovci.
Režim zaštite III stepena, površine 90.493 ha, odnosno 79,14% područja Parka prirode "Stara planina",
obuhvata preostali deo zaštićenog područja koji nije obuhvaćen režimom zaštite I i II stepena.
Član 5
Na površinama na kojima je utvrñen režim zaštite III stepena zabranjuje se:
1) izgradnja industrijskih objekata, skladišta industrijske i druge robe, velikih objekata za uzgoj stoke i živine i drugih
objekata koji nepovoljno utiču na vazduh, vode, zemljište i šume ili izgledom, prekomerenom bukom ili na drugi način
mogu narušiti ili uništiti prirodne i ostale vrednosti zaštićenog područja, a posebno lepotu predela, tresetišta, retke i
značajne vrste biljaka i životinja i njihova staništa;
2) izgradnja i rekonstrukcija stambenih, ekonomskih i pomoćnih objekata poljoprivrednih domaćinstava, vikendica i
privremenih objekata izvan grañevinskih rejona i grañevinskog zemljišta utvrñenih i proglašenih u skladu sa zakonom,
a do donošenja odgovarajućih urbanističkih planova izgradnje objekata poljoprivrednih domaćinstava može se vršiti
samo u okviru postojećih grañevinskih parcela;
3) eksploatacija mineralnih sirovina koja nije u skladu sa propisanim merama zaštite životne sredine, prirodnih
vrednosti i kulturnih dobara;
4) eksploatacija treseta i drugi oblici oštećivanja i uništavanja stanišnih uslova i živog sveta tresetišta;
5) uznemiravanje i uništavanje ptica, oštećivanje i uništavanje njihovih gnezda, jaja i mladunaca, prisvajanje i
uništavanje drugih divljih vrsta životinja koje su zaštićene kao prirodne retkosti ili su zaštićene na drugi način u skladu
sa zakonom;
6) odstrel divljači na utvrñenim i obeleženim staništima i mestima prihrane ptica i drugih životinja koje su zaštićene kao
prirodne retkosti ili su zaštićene na drugi način u skladu sa zakonom;
7) branje, oštećivanje i uništavanje biljaka koje su zaštićene kao prirodne retkosti ili su zaštićene na drugi način u
skladu sa zakonom;
8) krčenje i čista seča šume, osim kada se radi o planskoj promeni vrsta drveća i uzgojnih oblika šume na malim
površinama, izgradnji šumskih komunikacija i objekata i planom utvrñenoj nameni izgradnje i ureñenja prostora u
skladu sa zakonom;
9) seča, uništavanje i oštećivanje reprezentativnih stabala drveća i primeraka zaštićenih, retkih i u drugom pogledu
značajnih vrsta drveća i žbunja;
10) sadnja, zasejavanje i naseljavanje divljih vrsta biljaka i životinja stranih za izvorni biljni i životinjski svet istočne
Srbije, osim planskog i ograničenog unošenja lovne divljači, pošumljavanja i sadnje biljaka na malim površinama i u
strogo kontrolisanim uslovima radi pejsažnog ureñenja, zaštite od vodne erozije i rekultivacije degradiranih površina;
11) melioracija pašnjaka i prirodnih livada, oranje obradivog zemljišta i obavljanje drugih radnji na mestima i na način
koji mogu izazvati proces vodne erozije i nepovoljne promene izgleda predela;
12) odlaganje komunalnog, industrijskog i grañevinskog otpada, ambalaže, rashodovanih motornih vozila, drugih
mašina i aparata, osim komunalnog i poljoprivrednog otpada poreklom sa zaštićenog područja, koji može da se odlaže
na propisan način na mestima koja su za to odreñena i obeležena;
13) rukovanje hemijskim materijama i naftnim derivatima u količinama i na način koji mogu prouzrokovati zagañivanje
zemljišta i voda i izazvati trovanje i druge nepovoljne posledice po biljni i životinjski svet;
14) neregulisano ispuštanje otpadnih voda domaćinstava, privrednih i drugih objekata, odnosno ispuštanje protivno
propisima iz oblasti vodoprivrede;
15) skladištenje stajskog ñubriva na način koji narušava životnu sredinu, lepotu prirodnih predela, naseljenih mesta i
okoline nepokretnih kulturnih dobara;
16) razgradnja i drugi vidovi oštećivanja i uništavanja objekata koji po svojim arhitektonskograñevinskim odlikama,
vremenu nastanka i nameni predstavljaju reprezentativne primere narodnog graditeljstva ili zaštićena kulturna dobra;
7
17) zapuštanje i zakorovljavanje obradivog poljoprivrednog zemljišta, puteva, vodotoka i mesta za rekreaciju, narodne
svetkovine i druge skupove, kao i zemljišta u putnom i vodnom pojasu i u okruženju kulturnih dobara, istorijskih
spomenika i javnih česmi;
18) ribolov, osim sportskog ribolova i izlova radi naučnog istraživanja, praćenja stanja vodenih ekosistema i ribljeg
naselja i regulisanja brojnosti prenamnoženih i manje vrednih vrsta riba, a u skladu sa programom unaprenenja
ribarstva;
19) neplansko poribljavanje i unošenje vrsta riba koje su strane izvornom ribljem fondu;
20) upotreba čamaca i drugih plovila na hidroakumulaciji "Zavoj" bez odgovarajućeg odobrenja.
Na površinama na kojima je utvrñen režim zaštite II stepena, osim zabrana iz stava 1. ovog člana, zabranjuje
se:
1) izgradnja, osim izgradnje objekata, ureñenja i opremanja prostora za potrebe alpskog i nordijskog skijališta,
rekreacije, očuvanja i prikazivanja vrednosti zaštićenog područja, grañenja i rekonstrukcije objekata saobraćajne i
tehničke infrastrukture, stambenih i ekonomskih objekata poljoprivrednih domaćinstava u okviru postojećih
grañevinskih parcela, rekonstrukcije, dogradnje i održavanja elektroprivrednih, vodoprivrednih i šumarskih objekata,
nepokretnih kulturnih dobara, spomen obeležja i javnih česmi;
2) kaptiranje izvora radi odvoñenja vode za vodosnabdevanje koje nije predviñeno odgovarajućim planom, odnosno
programom donetim u skladu sa zakonom;
3) eksploatacija mineralnih sirovina i korišćenje materijala iz korita i sa obala vodotoka, osim započetih radova na
istraživanju i eksploataciji mineralnih sirovina za koje su pribavljena odobrenja u skladu sa zakonom i privremenog,
prostorno i količinski ograničenog korišćenja kamena i drobine za potrebe izgradnje i rekonstrukcije objekata i ureñenja
prostora na području Parka prirode;
4) pregrañivanje i regulacija korita vodotoka;
5) lov, osim planskih aktivnosti na zaštiti i gajenju divljači;
6) ribarstvo, osim planskog poribljavanja i izlova u naučnoistraživačke svrhe;
7) loženje vatre, kampovanje, branje ili sakupljanje gljiva, šumskih plodova, biljaka i životinja na zemljištu u privatnoj
svojini licima koja nisu vlasnici ili zakoniti korisnici tog zemljišta, kao i na zemljištu u javnoj i zadružnoj svojini licima
koja za to nemaju odgovarajuće odobrenje.
Na površinama na kojima je utvrñen režim zaštite I stepena zabranjuje se korišćenje prirodnih bogatstava i
prostora, kao i sve aktivnosti osim naučnih istraživanja, ograničenih i kontrolisanih poseta u obrazovne i kulturne svrhe,
zaštite od požara, zaštite od biljnih bolesti i štetočina jačeg intenziteta i namenskog korišćenja postojećih šumskih i
drugih službenih puteva.
Član 6
Na području Parka prirode "Stara planina" obezbeñuje se: planska izgradnja, infrastrukturno opremanje i
ureñenje prostora za potrebe turizma i rekreacije, održive i organske poljoprivrede, korišćenja ribolovnih voda i
sportskog ribolova, lovstva, čuvanja i održavanja zaštićenog prirodnog dobra i tehničke zaštite prirodnih vrednosti,
obrazovnog i naučnog rada; planska rekonstrukcija hidroenergetskih i vodoprivrednih objekata i objekata za prenos
električne energije; izgradnja i rekonstrukcija puteva i putnih objekata, objekata vodosnabdevanja, kanalizacije,
telefonskog saobraćaja i druge potrebne tehničke infrastrukture; održavanje i unapreñenje urednosti, čistoće,
ambijentalne raznovrsnosti, lepote predela i visokog kvaliteta činilaca životne sredine; ureñenje i održavanje dvorišta i
okućnica postojećih poljoprivrednih domaćinstava, vikendica, kulturnih dobara, javnih, službenih, privrednih i drugih
objekata; planska izgradnja novih objekata stalnog i sezonskog stanovanja i ekonomskih i pomoćnih objekata lokalnog
stanovništva uz stručno i pažljivo utvrñivanje grañevinskih rejona i pravila grañenja; očuvanje i obnavljanje objekata
narodnog graditeljstva i ureñenje mesta na kojima se ti objekti nalaze; sakupljanje, konzervacija, čuvanje i prikazivanje
predmeta, alata i opreme vezanih za tradicionalni seoski život, običaje i folklor lokalnog stanovništva; održavanje živica
na meñama parcela i očuvanje usamljenih primeraka ili grupa šumskog drveća na livadama, njivama, pored puteva i u
dvorištima; održivo korišćenje mineralnih sirovina, prvenstveno grañevinskog i ukrasnog kamena, drobine i gline za
lokalne potrebe; održivo korišćenje voda i vodnih objekata za vodosnabdevanje, energetske i rekreativne potrebe;
naučnoistraživački i obrazovni rad; praćenje stanja, očuvanje i uvećanje raznovrsnosti divljeg biljnog i životinjskog
sveta; ograničeno korišćenje gljiva, biljnih i životinjskih vrsta čije su sakupljanje i promet pod kontrolom; istraživanje i
praćenje stanja riba i planske mere i aktivnosti na poribljavanju, utvrñivanje ribljih prirodnih plodišta i sprovoñenje
zabrana i organičenja ribolova i kretanja ribolovnim vodama; poboljšanje stanja fonda lovne divljači i postavljanje
namenskih objekata i opreme za potrebe njene prihrane, čuvanja i nadzora; održivi razvoj šumarstva uz primenu mera
gazdovanja šumama i šumskim zemljištem utvrñenim u opštim i posebnim osnovama gazdovanja šumama kojima se
osigurava umereno povećanje površina pod šumskim ekosistemima i poboljšanje njihovog sastava i zdravstvenog
stanja, omogućava zastupljenost viših uzgojnih tipova i većih debljinskih razreda i kvalitet drveta, očuvanje
raznovrsnosti i izvornosti drveća, žbunja i ostalih biljaka u šumskim sastojinama i omogućava planska izgradnja i
rekonstrukcija šumarskih objekata; zaštita zemljišta od vodne erozije, sanacija i rekultivacija oštećenih ili degradiranih
terena; razvoj zemljoradnje, stočarstva, voćarstva i pčelarstva uz kontrolisanu i što manju upotrebu hemijskih sredstava
i razvoj organske poljoprivrede; očuvanje i obnavljanje starih sorti i rasa biljnih kultura i domaćih životinja.
8
Član 7
Park prirode "Stara planina" poverava se na staranje Javnom preduzeću za gazdovanje šumama "Srbijašume",
Beograd (u daljem tekstu: staralac).
Staralac je dužan da:
1) čuva zaštićeno prirodno dobro i sprovodi utvrñene režime zaštite, odnosno propisane zabrane i pravila unutrašnjeg
reda;
2) obeležava zaštićeno prirodno dobro, njegovu spoljnu granicu i granice površina na kojima su utvrñeni režimi zaštite I
i II stepena;
3) donosi program upravljanja, akt o unutrašnjem redu i čuvarskoj službi, godišnji program upravljanja i izveštaj o
njegovom izvršavanju, izdaje odobrenja i druge akte utvrñene ovom uredbom i drugim propisima u skladu sa zakonom;
4) inicira donošenje odgovarajućih urbanističkih planova;
5) organizuje sprovoñenje programa upravljanja, a posebno podstiče i prati ili izrañuje i primenjuje programe i projekte
zaštite i unapreñenja stanja divljih vrsta biljaka i životinja, njihovih zajednica i staništa, održivog korišćenja prirodnih
resursa, naučnih istraživanja i obrazovanja, razvoja turizma, ureñenja, sanacije i rekultivacije predela, očuvanja i
prikazivanja kulturnih vrednosti;
6) evidentira i organizuje nadgledanje prirodnih vrednosti i njihovih promena;
7) odreñuje ribarsko područje na ribolovnim vodama zaštićenog prirodnog dobra i korisnika tog ribarskog područja,
pokreće izradu i donosi programe unapreñenja ribarstva, u skladu sa zakonom;
8) uspostavlja i razvija saradnju sa vlasnicima i korisnicima zemljišta i drugih nepokretnosti, posebno sa lokalnim
stanovništvom, javnim preduzećima i drugim privrednim subjektima na čuvanju, održavanju, ureñenju i korišćenju
zaštićenog područja.
Član 8
Zaštita i razvoj Parka prirode "Stara planina" sprovodi se prema programu upravljanja koji se donosi kao
srednjoročni dokument za period od pet godina. Program upravljanja iz stava 1. ovog člana naročito sadrži:
1) ciljeve zaštite i razvoja, uslove, mere, pogodnosti i ograničenja za njihovo ostvarivanje;
2) prikaz osnovnih vrednosti i prirodnih bogatstava zaštićenog prirodnog dobra i njihovih glavnih korisnika;
3) prioritetne zadatke na čuvanju i održavanju zaštićenog prirodnog dobra, praćenju stanja, biološkoj i tehničkoj zaštiti
prirodnih vrednosti, posebno retkih i ugroženih vrsta biljaka i životinja, njihovih zajednica i staništa i zadatke na
očuvanju kvaliteta voda, vazduha, zemljišta i drugih činilaca životne sredine;
4) zadatke održivog korišćenja prirodnih resursa i razvoja delatnosti i aktivnosti koje su na njima zasnovane, pre svega
poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede, ribarstva i lovstva;
5) zadatke koje su u vezi sa razvojem turizma i rekreacije, ureñenjem predela i izgradnjom objekata u funkciji
zaštićenog prirodnog dobra;
6) prioritetne naučnoistraživačke i obrazovne zadatke, ciljeve i zadatke zaštite spomenika kulture, objekata narodnog
graditeljstva, etnografskih i folklornih obeležja i drugih kulturnih vrednosti;
7) prioritetne zadatke prikazivanja vrednosti zaštićenog prirodnog dobra;
8) vrstu i sadržaj dokumentacije za sprovoñenje ciljeva i zadataka praćenja, očuvanja i unapreñenja stanja prirodnih i
kulturnih vrednosti, održivog korišćenja tih vrednosti u naučne, obrazovne, rekreativne i druge svrhe;
9) pregled postojeće i potrebne planske, urbanističke i druge dokumentacije za sprovoñenje ureñivačkih i razvojnih
ciljeva i zadataka;
10) zadatke uspostavljanja partnerskih odnosa sa lokalnim stanovništvom, javnim preduzećima za gazdovanje i
upravljanje prirodnim resursima i razvoj turizma i drugim vlasnicima i korisnicima nepokretnosti;
11) dinamiku i subjekte realizacije programskih zadataka;
12) sredstva potrebna za realizaciju programa upravljanja i način njihovog obezbeñenja.
Na program upravljanja iz stava 1. ovog člana, na koji su prethodno pribavljena mišljenja ministarstava
nadležnih za poslove turizma, nauke, kulture, prosvete, poljoprivrede, šumarstva, vodoprivrede i finansija, saglasnost
daje ministarstvo nadležno za poslove zaštite životne sredine (u daljem tekstu: ministarstvo). Program upravljanja iz
stava 1. ovog člana ostvaruje se godišnjim programom upravljanja. Godišnji program upravljanja za narednu godinu,
zajedno sa izveštajem o ostvarivanju programa u tekućoj godini, staralac dostavlja ministarstvu do 15. decembra.
Član 9
Staralac je dužan da obezbedi unutrašnji red i čuvanje zaštićenog prirodnog dobra u skladu sa aktom koji
donosi uz saglasnost ministarstva.
Aktom iz stava 1. ovog člana utvrñuju se pravila za sprovoñenje propisanih režima zaštite, a naročito: način na
koji će se ponašati posetioci, vlasnici i korisnici nepokretnosti pri kretanju, boravku i obavljanju posla na zaštićenom
prirodnom dobru; mesta, površine i objekti u kojima se ograničava kretanje ili zabranjuje i ograničava obavljanje
odreñenih radnji, kao i trajanje tih mera; biljne i životinjske vrste koje je zabranjeno uništavati, oštećivati i
uznemiravati, kao i vrste čije je korišćenje, odnosno branje, sakupljanje i izlov ograničeno; područja prirodnih ribljih
plodišta, uslovi sportskog ribolova i dozvoljenog izlova riba, ribolovne vode čije je korišćenje zabranjeno ili
ograničeno, u skladu sa zakonom; način saradnje sa fizičkim i pravnim licima koji po različitom osnovu koriste ili su
zainteresovani za korišćenje zaštićenog prirodnog dobra; uslovi zaštite prilikom obavljanja naučnih istraživanja i
obrazovnih aktivnosti; mesta i uslovi za odlaganje otpada; način održavanja urednosti i čistoće zaštićenog područja;
način i organizacija čuvanja zaštićenog prirodnog dobra, oprema i sredstva neophodna za čuvanje i održavanje. Pravila
9
odreñena aktom iz stava 1. ovog člana i druge neophodne informacije za sprovoñenje režima zaštite, staralac je dužan
da oglasi i na pogodan način učini dostupnim posetiocima i korisnicima.
Član 10
Sredstva za sprovoñenje programa upravljanja Parka prirode "Stara planina" obezbeñuju se iz prihoda
ostvarenih obavljanjem delatnosti staraoca, iz budžeta Republike Srbije, od naknade za korišćenje zaštićenog prirodnog
dobra i iz drugih izvora u skladu sa zakonom.
Član 11
Program upravljanja i godišnji program upravljanja Parka prirode "Stara planina" staralac će doneti u roku od
šest meseci od dana stupanja na snagu ove uredbe. Do donošenja dokumenata iz stava 1. ovog člana staralac će poslove
zaštite i razvoja obavljati prema privremenom programu upravljanja koji će doneti u roku od 30 dana od dana stupanja
na snagu ove uredbe, uz saglasnost ministarstva. Staralac će u roku od 18 meseci od dana stupanja na snagu ove uredbe,
u saradnji sa Republičkim geodetskim zavodom i Zavodom za zaštitu prirode Srbije, izvršiti identifikaciju granica Parka
prirode "Stara planina" na terenu i katastarskom planu. Staralac će u roku od dve godine od dana stupanja na snagu ove
uredbe zasnovati digitalnu bazu podataka o nepokretnostima, prirodnim i kulturnim vrednostima i drugim podacima od
značaja za sprovoñenje programa upravljanja Parka prirode "Stara planina".
Član 12
Planovi ureñenja prostora, šumske, lovne, vodoprivredne, poljoprivredne i druge osnove, programi
unapreñenja ribarstva i drugi programi koji obuhvataju zaštićeno prirodno dobro usaglasiće se sa Prostornim planom
Republike Srbije i programom upravljanja iz člana 8. stav 1. ove uredbe.
Šumama Nišavskog šumskog područja koje su u državnom vlasništvu se gazduje na osnovu Opšte osnove
gazdovanja šumama ( 2009. – 2018. god.) koja sadrži kao pripadajući dokumenat stratešku procenu uticaja gazdovanja
na životnu sredinu. Ovi dokumenti su usklañeni sa gore navedenom Uredbom o zaštiti Parka prirode “Stara planina”.
10
1.0. PROSTORNE I POSEDOVNE PRILIKE
1.1. Topografske prilike
1.1.1. Geografski položaj gazdinske jedinice
Gazdinska jedinica “Zavoj” se nalazi na jugoistočnom delu Stare planine i njenim ograncima. Prostire se na
području jugoistočne Srbije, a prema političkoj podeli na teritoriji Opštine Pirot u atarima katastarskih opština: Zavoj,
Mala Lukanja, Gostuša, Velika Lukanja, Pokrevenik, Pakleštica, Rsovci, Bela, Koprivštica, Brlog, Oreovica i Nišor. GJ
“Zavoj” spada u Nišavsko šumsko područje.
1.1.2. Granice
Gazdinska jedinica “Zavoj” predstavlja prostorno zaokruženu celinu sa pravcem pružanja jugoistok –
sevrozapad. Zahvata donji sliv reke Visočice od kanjona “Vladikine ploče” na jugoistoku, okružujući veštačku
akumulaciju “Zavojsko jezero” do ušća Visočice i Toplodolske reke kod mesta “Mrtvački most” na severozapadu i levu
obalu reke Temštice do mesta “Temac”. Spoljna granica je delom prirodna (Zavojsko jezero, planinski grebeni, reka) a
delom veštačka prema privatnom posedu. Na severnom delu gazdinska jedinica se graniči sa gazdinskom jedinicom
“Stara planina II – Topli Do” a na zapadnom delu sa gazdinskom jedinicom “Nišava”, koje su takoñe u sastavu
Nišavskog šumskog područja.
Dužina spoljne granice GJ „Zavoj“ iznosi 169 km, a dužina unutrašnjih granica iznosi 32,5 km. Spoljna i
unutrašnja granica GJ „Zavoj“ obnovljene su u skladu sa pravilima propisanim za ove poslove.
1.1.3. Površina
Ukupna površina gazdinske jedinice ”Zavoj” iznosi 4.077,55 ha. Površina privatnog poseda - enklava iznosi
421,47 ha. Ukupna površina gazdinske jedinice utvrñena je detaljnim uvidom u katastar nepokretnosti Opštine Pirot.
Stanje površina prema vrsti zemljišta (načinu njenog osnovnog korišćenja) prikazano je u sledećem tabelarnom
pregledu:
Opština Pirot
Ukupna
površina
ha
4.077,55
ŠUME I ŠUMSKO ZEMLJIŠTE
Svega
Šuma šum. kult. šum.zemlj.
hektara
3.664,96 2.968,97
185,90
510,09
OSTALO ZEMLJIŠTE
Tuñe
Svega neplodno ost. svrhe zemljište
hektara
ha
412,59
396,61
15,98 421,47
Površina
ha
%
Vrsta zemljišta
Visoke sastojine
Izdanačke sastojine
Kulture
Visoke veštački podignute sastojine
Σ Veštački pod. sas.
Šikare
Šibljaci
Ukupno obraslo
Šumsko zemljište
Neplodno
Za ostale svrhe
Zazuće
Ukupno neobraslo
UKUPNO GJ
Tuñe zemljište
987,55
185,90
500,65
686,55
328,39
1152,38
3154,87
510,09
396,61
15,98
922,68
4077,55
421,47
24,2
16,8
8,1
28,3
77.4
12,5
9,7
0,4
22,6
100,0
-
Iz tabele je vidljivo da u ukupnoj površini gazdinske jedinice obraslo zemljište učestvuje sa 3.154,87 ha ili
77,4 %.
11
Šumsko zemljište je zastupljeno sa površinom od 510,09 ha ili 12,5 %. U šumsko zemljište svrstane su
neobrasle površine čiji će se potencijal najbolje iskoristiti u šumskoj proizvodnji.
Ostalog zemljišta ima 412,59 ha ili 10,1 %. U ostalo zemljište svrstano je neplodno zemljište (kamenjari i dr.) i
zemljište namenjeno za ostale svrhe (putevi, dalekovod).
Gazdinska jedinica “Zavoj” je podeljena na 87 odeljenja sa prosečnom veličinom odeljenja od 46,9 ha, što je u
skladu sa odredbama Pravilnika o sadržini i načinu izrade osnova gazdovanja.
1. 2. Imovinsko pravno stanje
1.2.1. Državni posed
Prema Zakonu o šumama (Sl. gl. RS, broj 30/10 od 7.5.2010. godine – čl. 69 i 70), upravljanje šumama kao
prirodnim bogatstvom u nadležnosti je Republike Srbije. Šumama u državnoj svojini gazduje javno preduzeće, odnosno
privredno društvo čiji je osnivač Republika Srbija. Državni posed je utvrñen uvidom u katastar nepokretnosti Opštine
Pirot.
Gazdinska jedinica "Zavoj" nalazi se na teritoriji Opštine Pirot, i to u katastarskim opštinama: Zavoj, Mala
Lukanja, Gostuša, Velika Lukanja, Pokrevenik, Pakleštica, Rsovci, Bela, Koprivštica, Brlog, Oreovica i Nišor.
1.2.2. Privatni posed
U okviru ove gazdinske jedinice nalaze se 289 enklave u 64 odeljenja, sa ukupnom površinom od 421,47 ha.
Raspored enklava po odeljenjima prikazan je u narednoj tabeli:
Odeljenje
Broj enklava
1
4
2
13
3
1
4
8
5
9
6
12
Površina (ha)
6,57
16,40
11,84
13,72
3,88
7
3
4,62
8
4
1,42
9
7
0,79 3,72
10
12
11
7
5,48
2,39
12
4
13
8
10,05 5,49
14
5
15
1
16
7
17
2
2,71
0,28
12,52
1,91
18
15
8,17
19
20
21
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
35
36
39
40
41
42
7
3,96
1
1,64
2
0,64
1
15,54
5
7,74
4
7,20
5
8,76
6
6,65
7
3,12
2
5,48
8
6,30
8
2,11
10
13,28
7
2,40
2
2,24
2
0,54
3
2,64
2
6,04
3
0,44
3
5,59
43
1
45
1
46
6
47
3
48
2
50
1
51
2
52
4
56
6
57
7
58
1
60
1
62
2
63
5
64
5
67
4
68
7
69
1
73
7
0,15
16,96
22,49
25,48
16,28
0,12
0,45
1,26
2,76
10,02
4,92
0,44
10,52
3,76
2,40
3,67
6,67
36,58
1,55
75
3
76
3
78
2
79
1
80
2
81
1
83
1
Ukupno
289
3,10
3,88
1,87
14,36
14,11
1,00
2,40
421,47
12
1.2.3. Spisak katastarskih parcelа
KO Zavoj
Način
Broj
parcele
korišćenja
40̸1
šuma
41
pašnjak
42
pašnjak
228
pašnjak
237
Površina
297
šuma
57
82
10
298
šuma
39
26
10
299
šuma
17
00
10
ar
m2
Pripada
odeljenju
25
18
08
1
300
šuma
15
52
10
2
15
97
1
301
šuma
10
27
10
25
92
1
349̸1
šuma
59
73
5,6,7
3
42
03
20
350
pašnjak
73
77
6
pašnjak
22
69
91
20
351
pašnjak
39
68
6
238
pašnjak
2
34
77
20
352
pašnjak
3
75
39
6
266̸1
šuma
296
45
64
6,10,11,13...19
353
pašnjak
2
01
18
6
267
šuma
25
19
19
354
pašnjak
64
86
6
268
kamenjar
37
39
19
355
pašnjak
21
82
6
269
šuma
09
70
19
356
pašnjak
91
53
6
270
šuma
20
49
19
357
pašnjak
16
45
7
271
šuma
26
88
18
358
pašnjak
14
55
7
272
šuma
05
85
18
375̸4
pašnjak
235
16
74
2,3,4,5,6
273
šuma
11
74
18
378
šuma
1
07
02
5
274
šuma
3
10
48
18
379̸2
šuma
62
75
5
275
šuma
1
63
34
18
380
šuma
12
69
5
276
šuma
46
56
17
381
šuma
14
35
89
5
277
šuma
28
78
17
382
pašnjak
2
07
12
5
278
šuma
09
99
17
383
pašnjak
1
65
90
5
279
šuma
17
93
19
384
šuma
60
30
5
280
šuma
11
44
19
385
šuma
60
55
4
281̸1
šuma
73
48
17.19
386
šuma
24
20
4
281̸2
pašnjak
92
89
16
387
šuma
05
45
4
281̸3
šuma
81
28
16
388
šuma
18
63
4
282
šuma
50
96
17
389
šuma
42
76
4
283
šuma
08
51
16
390
šuma
06
60
4
284
šuma
38
44
16
391
šuma
12
19
4
285
šuma
20
74
16
392
šuma
41
36
4
286
šuma
36
44
16
393
šuma
27
78
4
287
šuma
10
41
16
394
šuma
17
79
4
288̸1
šuma
45
55
16
395
šuma
16
98
4
289
šuma
08
91
16
396
šuma
43
16
4
290
šuma
15
92
15
397
šuma
04
03
4.5
291̸1
šuma
2
86
84
13.15
398̸1
šuma
12
11
4
291̸3
šuma
1
23
54
13.15
399
šuma
11
26
4
292̸1
šuma
1
37
90
13
400
šuma
08
25
4
293
šuma
08
60
13
401
šuma
04
00
4
294
šuma
13
71
13
402
šuma
01
55
4
295
šuma
25
25
13
403
šuma
20
46
4
296
šuma
25
86
10
404
šuma
33
38
4
ha
1
9
13
52
3
2
1
405
šuma
08
90
4
1374
pašnjak
406
šuma
38
37
4
1375
407̸1
pašnjak
65
33
4
407̸2
livada
32
06
409̸1
livada
46
409̸2
šuma
410
pašnjak
411̸1
63
52
9
šuma
11
08
9
1376
šuma
35
43
9
4
1377
njiva
24
76
8
22
3
1378
pašnjak
19
66
8
27
46
3
1481
šuma
30
09
8
24
15
3
1552̸1
šuma
2
30
36
8
šuma
25
01
3
1553̸1
pašnjak
7
12
80
8
411̸2
šuma
28
16
3
1554
šuma
11
51
45
9
412
šuma
17
89
3
1555
pašnjak
10
64
85
8.9
413
šuma
10
24
3
1692
šuma
6
16
43
75
414
šuma
98
67
3
1693
šuma
4
91
02
75
415
šuma
20
11
3
1827
kamenjar
76
00
10
416
pašnjak
13
50
3
1828
šuma
21
29
10
417
šuma
05
80
2
1836
pašnjak
76
00
10
418
šuma
51
57
2
1837
šuma
36
00
10
419̸1
šuma
09
58
3
1849̸2
pašnjak
6
84
10
419̸2
šuma
06
99
3
1849̸3
pašnjak
18
50
10
842
šuma
10
74
95
1
1863
pašnjak
78
81
10
843
pašnjak
1
60
05
1
1866
pašnjak
21
29
11
844
šuma
12
17
53
1
1868
pašnjak
26
97
11
845
pašnjak
53
64
1
1872
pašnjak
30
69
11
846
šuma
08
04
1
1874
pašnjak
13
99
11
847
pašnjak
2
11
55
1
1880
pašnjak
65
09
11
849
šuma
13
05
32
1
1976
pašnjak
08
77
75
900̸1
šuma
47
01
70
76
1987̸1
pašnjak
17
50
75
901
pašnjak
33
53
76
1987̸2
pašnjak
06
30
75
902
pašnjak
50
71
76
2013̸1
pašnjak
61
02
75
911
pašnjak
13
21
1
2086
pašnjak
31
14
11
912
šuma
1
69
94
1
2087
pašnjak
2
00
92
11
1236
pašnjak
59
51
46
5,6,7
2096
šuma
5
23
36
13
1308
šuma
4
61
39
14.18
2097
pašnjak
3
20
48
13
1337
šuma
20
94
37
10.14
2114
pašnjak
57
06
12
1338
pašnjak
14
90
14
2129
pašnjak
3
85
24
12
1371
pašnjak
18
09
52
8.9
2130
šuma
1
05
16
12
1372
šuma
4
73
97
9
1001
37
08
1373
pašnjak
1
90
46
9
1
9
2
2
Ukupno:
14
2
1
1
2
KO Mala Lukanja
Način
Površina
545̸1
šuma
28
97
75
545̸2
šuma
10
69
75
615
šuma
50
65
75
36
40
75
Broj
parcele
korišćenja
ha
ar
m2
Pripada
odeljenju
130
pašnjak
5
10
06
29
629
šuma
167
šuma
9
62
42
12
630
pašnjak
47
29
75
168
pašnjak
71
71
12
631
šuma
58
77
75
173
šuma
85
53
12
632
pašnjak
16
71
75
184
šuma
02
55
12
664
šuma
11
09
75
185
šuma
80
50
12
666̸1
šuma
2
20
56
75
186
pašnjak
18
32
12
666̸3
šuma
1
54
88
75
187
pašnjak
13
72
12
41
75
99
188
pašnjak
57
41
12
380
pašnjak
29
86
29
4
9
Ukupno:
KO Gostuša
Način
Površina
4
1165
pašnjak
41
01
23
1166
pašnjak
50
48
23.24
1167
pašnjak
19
23
24
Broj
parcele
korišćenja
ha
ar
m2
Pripada
odeljenju
585
šuma
63
01
00
37.38
1168
pašnjak
96
93
24
586
pašnjak
1
21
01
37.38
1169
pašnjak
14
83
24
587
livada
04
85
38
1170
pašnjak
51
36
24
588
pašnjak
06
56
38
1171
pašnjak
91
06
24
589
pašnjak
14
01
37
1172
pašnjak
27
07
24
590
pašnjak
17
14
37
1173
pašnjak
18
72
24
591
pašnjak
24
01
37
1174
pašnjak
13
38
24
592
pašnjak
10
53
37
1176
pašnjak
09
38
23.24
593
pašnjak
37
10
37
1177
pašnjak
73
80
24
594
pašnjak
24
35
38
1179
pašnjak
5
58
62
22,23,24
595
pašnjak
24
46
38
1180
pašnjak
1
84
84
22.23
596
pašnjak
20
20
38
1181
pašnjak
47
34
23
597
pašnjak
11
24
38
1182
pašnjak
32
66
22
598
šuma
16
54
38
1183
pašnjak
08
12
22
599
pašnjak
76
29
38
1184
pašnjak
47
81
22
600
šuma
23
60
38
1185
pašnjak
31
47
22
601
pašnjak
28
76
38
1186
pašnjak
24
38
22
602
pašnjak
66
15
38
1187
pašnjak
2
21
70
21.22
603
pašnjak
23
81
38
1188
pašnjak
1
32
63
22
604
pašnjak
16
01
38
1189
pašnjak
1
27
42
21
605
pašnjak
28
53
38
1190
pašnjak
08
50
22
606
šuma
18
28
38
1191
pašnjak
32
57
22
607
pašnjak
26
35
38
1192
pašnjak
30
48
21
608
put
66
09
38
1193
pašnjak
86
88
21
1162
šuma
33
99
21,22,23,24
1194
pašnjak
03
08
21
1163
pašnjak
40
95
21
2986
pašnjak
14
73
13
36
1164
pašnjak
15
43
23
2989
pasnjak
4
40
41
36
2
2
2
4
174
1
15
1
1
1
3362
pašnjak
63
08
36
3720
pašnjak
05
02
28
3363
šuma
6
25
22
36
3721
šuma
19
68
28
3364
pašnjak
1
89
23
36
3722̸1
šuma
55
08
28.29
3365
pašnjak
10
47
55
36
3722̸8
šuma
43
86
28
3369
pašnjak
2
05
33
36
3723
šuma
28
67
28
3419
šuma
6
60
50
25
3724
šuma
11
46
28
3420
pašnjak
1
05
65
25
3991
šuma
81
40
25
3439
šuma
18
31
38
24.25
3992
šuma
4
37
75
25
3440
pašnjak
15
65
24.25
3993
pašnjak
2
16
41
25
3485
pašnjak
67
82
26
3994
šuma
06
82
25
3486
šuma
17
04
26
3995
šuma
91
71
25
3487
šuma
08
53
26
3996
pašnjak
15
49
25
3488
šuma
36
96
26
3997
pašnjak
1
56
83
25
3489
pašnjak
37
87
26
3998
pašnjak
10
81
37
25
3581
pašnjak
15
16
26
4660
pašnjak
27
91
25
3593
pašnjak
90
34
26
4663
pašnjak
11
46
25
3599
pašnjak
31
28
26
4668
put
04
87
25
3614
šuma
20
61
16
5173
pašnjak
6
21
40
39
3615
šuma
12
53
16
5174̸1
pašnjak
20
56
43
39
3616
šuma
11
71
16
5714̸2
šuma
18
46
39
3617
livada
66
93
16
5714̸3
pašnjak
11
34
39
3618
pašnjak
2
08
36
16
5175
pašnjak
63
95
39
3619
šuma
1
02
90
16
5201
šuma
81
87
35
3620
vododerina
1
51
69
26
5202
vododerina
14
41
35
3621
šuma
2
08
35
26
5205
pašnjak
10
05
35
3622
šuma
54
50
26
5206
pašnjak
19
28
35
3623
pašnjak
1
81
53
26
5207
vododerina
20
49
35
3624
šuma
20
59
74
26.27
5208
pašnjak
1
25
86
35
3625
šuma
33
52
26
5209
pašnjak
1
59
85
35
3626
šuma
44
61
26
5351
pašnjak
21
08
39
3627
pašnjak
15
98
70
26
5438
pašnjak
94
54
34
3629
pašnjak
1
12
61
27
5439
šuma
14
39
34
3630
pašnjak
08
54
27
5440
pašnjak
87
52
34
3631
pašnjak
58
51
27
5441
šuma
10
22
34
3632
šuma
15
80
27
5442
pašnjak
24
18
34
3633
šuma
03
41
27
5443
šuma
06
43
34
3634
šuma
23
19
27
5444
šuma
24
26
34
3635
šuma
75
45
27
5445
šuma
10
41
34
3636
šuma
37
04
27
5446
šuma
09
40
34
3637
šuma
43
05
27
5447
šuma
10
07
34
3638
šuma
78
38
27
5448
šuma
39
32
34
3717
šuma
20
25
28
71
31
3718
pašnjak
22
22
31
28
3719
šuma
1
13
05
28
11
4
33
1
Ukupno:
16
21
28
2
26
609
KO Velika Lukanja
Način
Površina
1498
šuma
05
01
68
1499
šuma
16
30
68
1500
šuma
10
58
68
11
Broj
parcele
korišćenja
ha
ar
m2
Pripada
odeljenju
140
šuma
24
65
96
29
1571
pašnjak
13
54
68
141
pašnjak
57
60
29
1613
pašnjak
07
59
67
142
pašnjak
16
79
29
1614
šuma
24
36
67
187
pašnjak
20
30
1622
šuma
66
83
67
224̸1
pašnjak
50
38
30
1734
šuma
06
55
67
225
šuma
22
29
30
1736
šuma
79
66
67
226
šuma
02
50
30
1737
pašnjak
13
72
67
277
pašnjak
04
22
30
2010
pašnjak
79
55
68
278
šuma
44
87
30
2011
šuma
17
23
68
279
pašnjak
32
85
30
2178
pašnjak
17
93
30
328̸1
šuma
00
42
32
2676
pašnjak
37
72
68
329̸1
pašnjak
16
74
32
3024
pašnjak
69
66
67
330̸1
pašnjak
5
00
86
32
3025
šuma
59
86
67
331̸1
šuma
6
77
21
30.32
3073
šuma
46
77
67
332̸1
pašnjak
12
55
39
30
3085
šuma
09
39
67
332̸2
pašnjak
1
45
21
30
3192
pašnjak
81
46
67
332̸6
pojata
10
55
30
3612
šuma
72
86
67
333
pašnjak
68
63
30.32
3691
šuma
59
00
67
334
pašnjak
37
63
32
3857
pašnjak
86
35
30
335
pašnjak
38
38
32
3858̸1
vododerina
10
27
30
336̸1
šuma
13
70
32
3859̸1
šuma
29
33
30
337̸1
pašnjak
02
52
32
3860̸1
šuma
43
00
30
337̸2
pašnjak
03
80
32
3862̸1
šuma
1
31
40
31
371
pašnjak
4
90
19
30
3863̸1
pašnjak
20
62
16
31
372
šuma
1
22
40
30
3864̸1
šuma
38
08
31
504
šuma
02
75
29
3889̸1
pašnjak
3
13
60
33
757
šuma
46
43
68
3890̸1
šuma
4
28
36
33
759
šuma
55
59
68
4006̸1
pašnjak
40
72
33
761
šuma
69
99
68
4007
šuma
87
31
33
801
šuma
13
80
68
4008̸1
pašnjak
47
83
33
981
pašnjak
18
00
29
4009
šuma
10
12
33
982̸1
šuma
66
60
29
4010̸1
šuma
11
06
99
33
985
pašnjak
03
50
29
4011̸1
pašnjak
2
09
64
33
1106
šuma
1
36
00
68
4711
šuma
21
49
24
33
1107
šuma
21
39
19
68
4712
pašnjak
2
31
66
33
1108
pašnjak
1
24
61
68
4713̸1
pašnjak
6
61
54
33
1113
pašnjak
11
66
68
4714
šuma
52
29
33
1147
šuma
46
86
68
4723̸1
šuma
49
41
78
43
1169
pašnjak
08
49
68
4749̸1
šuma
2
86
24
65
1185
pašnjak
78
41
68
4749̸2
šuma
53
82
65
1490
šuma
29
89
68
4749̸3
šuma
77
87
65
2
13
21
2
3
5
17
19
5
1
2
2
3
2
4750
pašnjak
50
49
65
4751̸1
pašnjak
15
75
65
4752
šuma
03
99
65
5054
Ukupno:
KO Pokrevenik
Način
Površina
šuma
3124̸2
šuma
3124̸4
šuma
3125
pašnjak
108
87
13
428
93
51
7
25
65,66,67
60
75
80
75
01
70
75
Broj
parcele
korišćenja
ha
ar
m2
Pripada
odeljenju
1̸1
šuma
137
57
78
77,78,79,80
3126̸1
pašnjak
55
55
75
2
pašnjak
17
45
79
3126̸2
pašnjak
07
50
75
3
pašnjak
21
62
80
3126̸3
pašnjak
01
05
75
4
pašnjak
28
53
3126̸4
pašnjak
02
90
75
5
pašnjak
53
95
80
3135
pašnjak
24
70
75
11̸1
šuma
65
42
78.79
3145
pašnjak
03
27
75
193
šuma
23
23
76
3183
pašnjak
13
50
75
194
šuma
01
51
76
3728
pašnjak
1
16
77
74
195
pašnjak
20
89
76
3805
pašnjak
8
76
16
74
196
pašnjak
05
68
76
4023
pašnjak
3
47
89
74
852
šuma
11
86
80
5931
pašnjak
45
73
863
šuma
77
89
81
5952
šuma
32
08
73
865
šuma
35
97
81
5953
šuma
24
19
73
876
šuma
64
92
81
5954
pašnjak
22
74
73
880
šuma
74
69
81
6017
šuma
9
86
82
75
3123̸2
pašnjak
01
65
75
204
37
63
3124̸1
pašnjak
23
00
75
5
2
1
20
1
80
Ukupno:
KO Pakleštica
Način
Broj
parcele
korišćenja
576
livada
593
šuma
594
pašnjak
595
pašnjak
597
Površina
1017
pašnjak
4
93
29
43.56
1019
pašnjak
1
35
25
56
1020
pašnjak
3
51
56
56
ar
m2
Pripada
odeljenju
13
98
49
1021
pašnjak
1
87
50
56
41
97
49
1022
pašnjak
1
32
78
56
45
99
49
1023
pašnjak
3
96
03
56
92
15
49
1029
šuma
11
52
56
pašnjak
09
95
49
1034
šuma
19
31
56
598
pašnjak
17
29
49
1035
pašnjak
17
20
56
599
šuma
58
87
47,48,49
1036
šuma
23
05
56
600
pašnjak
56
96
49
1122
šuma
32
70
65
601
pašnjak
29
29
49
1205̸1
šuma
04
94
65
602
pašnjak
64
39
48.49
1205̸̸2
šuma
17
08
65
603
šuma
18
80
48
1208̸1
šuma
46
35
62,63,64,65
996
šuma
55
84
56
1208̸8
šuma
03
77
62,63,64,65
1014
šuma
93
03
43.56
1208̸9
šuma
42
26
62,63,64,65
1015
pašnjak
42
45
56
1209
pašnjak
26
82
63
1016
pašnjak
89
65
43.56
1210
pašnjak
10
82
63
ha
10
1
96
56
18
164
1
1211
pašnjak
22
69
62.63
2495
šuma
2
44
00
58,59,60,61
1212
nepolodno
91
23
62
2495
šuma
41
55
37
58,59,60,61
1213
pašnjak
36
70
62
2495
šuma
89
94
88
58,59,60,61
1214
šuma
20
22
62
2495
šuma
57
35
59
58,59,60,61
1215
pašnjak
26
33
63
2496
pašnjak
12
02
60
1223
šuma
16
68
64
2497
pašnjak
13
36
60
1268
šuma
54
14
64
2499̸1
pašnjak
41
14
61
1568
pašnjak
26
15
56
2500
pašnjak
50
65
60
1569
šuma
07
68
56
2501
šuma
38
91
60
1570
pašnjak
21
20
56
2502
pašnjak
33
04
60
1571
pašnjak
57
79
56
2503
pašnjak
48
37
59
1573
pašnjak
32
42
56
2504
pašnjak
66
30
59
1574
vododerina
1
40
39
56
2505
pašnjak
15
89
58
1575
šuma
4
38
87
56
2506
pašnjak
38
47
58
1823
šuma
44
37
64
2507
pašnjak
17
85
58
1866
pašnjak
32
49
64
2508
pašnjak
1
14
19
58
2469
pašnjak
20
90
57
2509
pašnjak
1
44
84
58
2486
šuma
46
11
20
57
2515
šuma
03
86
59
2487
pašnjak
2
28
95
57
3293
šuma
04
68
62
2488
pašnjak
2
36
54
57
3294̸1
kamenjar
31
05
62
2489
pašnjak
10
50
57
3294̸2
pašnjak
07
60
62
2490
šuma
13
68
57
3344
šuma
60
85
62
2491
pašnjak
35
93
57
3345
šuma
97
28
62
2492
šuma
26
61
57
3853
šuma
07
79
61
2493
pašnjak
96
12
57
06
07
2494
pašnjak
87
55
57
3
1
5
4
1
2
Ukupno:
KO Rsovci
Način
Površina
1
12
648
544̸5
pašnjak
32
23
60
544̸6
pašnjak
74
48
60
545
livada
36
22
61
Broj
parcele
korišćenja
ha
ar
m2
Pripada
odeljenju
520
pašnjak
1
11
11
62
546
livada
02
50
61
521
šuma
17
70
53
62
547
pašnjak
04
25
61
522
kamenjar
1
06
30
62
548
pašnjak
18
76
61
523
pašnjak
6
41
43
62
549
pašnjak
06
30
61
524
šuma
90
69
62
550
pašnjak
21
02
61
541
pašnjak
1
21
48
61
551
pašnjak
17
31
61
542
pašnjak
1
76
32
61
552
pašnjak
12
81
61
543
pašnjak
53
44
61
553
pašnjak
21
77
61
544̸1
šuma
65
15
60.61
554
pašnjak
11
61
61
544̸2
pašnjak
48
05
60
56
98
544̸3
pašnjak
71
67
60
544̸4
pašnjak
33
63
60
81
Ukupno:
19
116
KO Bela
Način
Broj
parcele
korišćenja
102
pašnjak
103
šuma
103
Površina
Pripada
odeljenju
652
šuma
11
44
42
654
šuma
35
89
41.42
655
pašnjak
53
26
44
1105
šuma
14
74
44
1118
šuma
15
64
44
1142
šuma
20
45
41
44
1145
šuma
4
00
97
51
1146
šuma
10
21
85
45
3
59
m
2
03
83
56
0
šuma
50
42
60
103
šuma
124
98
21
44,46,50,....5
5
44,46,50,....5
5
44,46,50,....5
5
104
pašnjak
06
79
54
1503
šuma
11
63
67
48
105
pašnjak
10
77
50
1503
šuma
3
01
50
48
106
pašnjak
81
84
50
1506
šuma
29
79
04
46,47,48
107
pašnjak
2
88
30
46
1506
šuma
6
65
70
46,47,48
108
pašnjak
3
21
55
46
1507
pašnjak
51
98
48
109
pašnjak
31
34
51
1508
pašnjak
2
30
45
46
111
pašnjak
3
79
68
55
1509
šuma
2
72
36
46
112
pašnjak
1
61
68
55
1520
šuma
22
76
46
113
pašnjak
1
42
38
55
1521
pašnjak
28
71
46
114
pašnjak
2
00
17
52
1522
šuma
48
83
46
115
pašnjak
24
57
44
1523
šuma
91
78
45.46
116
šuma
14
86
44
1532
šuma
20
51
46
117
pašnjak
21
37
44
1645
šuma
68
31
45
154
šuma
25
83
52
1645
šuma
85
00
45
155
šuma
42
65
52
1662
šuma
05
90
45
156
pašnjak
32
84
52
1741
pašnjak
09
66
42
157
pašnjak
34
30
52
1746
šuma
17
27
42
243
pašnjak
12
16
39
1747
pašnjak
11
53
42
244
šuma
64
16
39
1775
vododerina
08
28
42
247
pašnjak
2
73
70
39
1776
pašnjak
34
75
42
248
šuma
2
57
36
39
1777
pašnjak
59
68
42
250
šuma
2
50
61
39
1778
šuma
39
80
42
251
pašnjak
19
34
39
1779
šuma
1
71
61
42
496
pašnjak
15
50
40
1780
pašnjak
1
23
07
42
497
pašnjak
63
99
40
1809
šuma
19
52
42
498
vododerina
31
58
40
1813
šuma
81
39
42
499
pašnjak
44
04
40
1814
pašnjak
07
00
42
500
šuma
54
20
40.41
1814
pašnjak
10
42
42
500
šuma
46
91
40.41
1900
šuma
18
29
43
501
pašnjak
09
47
41
1904
šuma
62
19
43
502
pašnjak
22
43
41
1923
šuma
72
67
42
503
pašnjak
13
22
41
1928
šuma
33
57
42
580
šuma
18
12
42
1975
šuma
56
52
42
590
šuma
05
81
42
2000
šuma
38
54
42
650
šuma
50
17
41.42
14
75
651
pašnjak
65
84
42
ha
3
12
52
16
ar
54
Ukupno:
20
1
2
5
4
5
3
3
2
1
508
KO Koprivštica
Način
Površina
638
šuma
909
pašnjak
910
šuma
1
10
05
73
45
99
75
04
39
75
Broj
parcele
korišćenja
ha
ar
m2
Pripada
odeljenju
147
pašnjak
1
58
60
69,...73
911
pašnjak
17
22
75
147
pašnjak
152
43
39
69,...73
912
vododerina
13
17
75
148
šuma
7
21
92
71
913
pašnjak
21
69
75
149
šuma
1
39
22
70
914
pašnjak
49
26
75
150
šuma
4
35
14
71
941
šuma
43
03
75
151
pašnjak
16
60
71
942
vododerina
02
63
75
152
njiva
22
23
72
943
šuma
05
67
75
153̸1
šuma
23
83
72
1907
šuma
25
20
67
153̸2
vododerina
48
22
73
1996
pašnjak
12
53
67
153̸3
pašnjak
11
23
73
1997
šuma
20
29
67
544̸1
pašnjak
22
76
73
2000
šuma
80
46
67
544̸2
pašnjak
75
77
73
2001
šuma
52
20
67
611
šuma
38
09
73
2002
pašnjak
32
82
67
612
pašnjak
36
23
73
2020
šuma
2
38
16
67
630
pašnjak
14
08
32
73
2021
pašnjak
2
04
62
67
631
šuma
2
04
48
73
3146
pašnjak
2
04
61
69
632
pašnjak
09
41
73
3147
šuma
4
91
40
69
633
pašnjak
07
02
73
3148
pašnjak
23
24
36
69
634
pašnjak
87
20
73
3149
šuma
9
14
50
69
635
šuma
21
49
73
3150
vododerina
20
02
73
636
šuma
05
58
73
94
45
637
pašnjak
15
53
73
44
99
83
1
1
2
Ukupno:
KO Oreovica
Način
Broj
parcele
korišćenja
708
Površina
716
pašnjak
6
1
5
252
717
šuma
31
62
85
83
718̸1
pašnjak
68
37
82
84
ar
m2
Pripada
odeljenju
pašnjak
14
48
83
921
šuma
45
81
37
85.86
710
pašnjak
13
70
83
922
šuma
4
14
98
86
712
šuma
40
40
82
1462
pašnjak
2
10
64
85
713
šuma
7
46
39
82
1464
pašnjak
4
37
63
85
714
pašnjak
54
20
80
82
223
62
87
715
šuma
4
28
90
83
ha
Ukupno:
21
KO Brlog
Način
Površina
Broj
parcele
ar
m2
Pripada
odeljenju
korišćenja
507
šuma
27
60
60
508
pašnjak
61
95
60
97
47
ha
Ukupno:
KO Nišor
Način
Broj
parcele
korišćenja
429
šuma
430
pašnjak
431
432
Površina
ar
m2
Pripada
odeljenju
42
27
87
27
71
52
87
šuma
5
56
64
87
šuma
7
28
54
87
41
06
89
Ukupno:
ha
REKAPITULACIJA
Površina
Katastarska
opština
ha
ar
m2
1.
Zavoj
1001
37
08
2.
Mala Lukanja
41
75
99
3.
Gostuša
609
71
31
4.
Velika Lukanja
428
93
51
5.
Pokrevenik
204
37
63
6.
Pakleštica
648
06
07
7.
Rsovci
116
56
98
8.
Bela
508
14
75
9.
Koprivštica
252
94
45
10.
Brlog
97
47
11.
Oreovica
223
62
87
12.
Nišor
41
06
89
4077
55
01
Ukupno:
Gazdinska jedinica "Zavoj" nalazi se na teritoriji Opštine Pirot, i to u sledećim katastarskim opštinama: Zavoj,
Mala Lukanja, Gostuša , Velika Lukanja, Pokrevenik, Pakleštica, Rsovci, Bela, Koprivštica, Brlog, Oreovica i Nišor.
Površina gazdinske jedinice je podeljena u dvanaest katastarskih opština, koje se nalaze na teritoriji političke opštine
Pirot. Najveća površina se nalazi u katastarskoj opštini Zavoj. Za navedene katastarske opštine dostavljena su od strane
Republičkog geodetskog zavoda, službe za katastar nepokretnosti Pirot, obaveštenja o izmeni površina katastarskih
parcela nastale usled digitalizacije katastra nepokretnosti, tako da su ažurirani podaci u iskazu površina.
22
2.0. EKOLOŠKA OSNOVA GAZDOVANJA
2.1. Reljef i geomorfološke karakteristike
Gazdinska jedinica "Zavoj" celokupnom površinom leži na Staroj planini, koja predstavlja zapadni deo
planinskog masiva Balkan. Prema Jovanu Cvijiću Stara planina spada u mlañe nabrane planine Balkanskog sistema.
Glavni masiv Stare planine proteže se u pravcu severozapad - jugoistok na granici prema Republici Bugarskoj. Od
glavnog masiva pružaju se u našu zemlju sporedni grebeni na čijim stranama se prostire ova gazdinska jedinica. Veći
deo odeljenja gazdinske jedinice (1. – 62.) nalazi se na južnoj strani masiva koji polazi od vrha Vražja glava (1.938
mnv) sa pravcem pružanja severoistok – jugozapad i koji se preko Krvavih bara, Bratkovog vrha (1.943 mnv), Mramora
(1.760 mnv) i Belana (1.576 mnv) spušta do ušća Toplodolske reke u reku Visočicu ( Mrtvački most, 430 mnv ). Južna
strana ovog masiva je ispresecana dolinama potoka (Zli dol, Gostuški i Belski potok i dr.) i spušta se do doline reke
Visočice odnosno do Zavojskog jezera. Grebeni su na ovom delu dosta zaobljeni. Ostatak gazdinske jedinice se nalazi
na severoistočnim padinama, koje okružuju Zavojsko jezero i dolinu reke Visočice sve do njenog ušća sa Toplodolskom
rekom. U orografskom pogledu teren je jako izražen, uglavnom srednje strm i strm a u pojedinim odeljenjima i vrlo
strm i vrletan sa izlomljenim nagibom. Najviša tačka se nalazi u 37. odeljenju (Sirmanički vrh, 1480 mnv), a najniža u
81. odeljenju (Temac, 420 mnv), tako da je visinski raspon gazdinske jedinice 1060 metara.
Zavojsko jezero, koje se nalazi u središtu područja gazdinske jedinice, predstavlja veštačku akumulaciju koja
je nastala izgradnjom brane nakon što je 1963. godine klizište sa velikom količinom zemljanog materijala pregradilo tok
reke Visočice poplavivši tri sela Zavoj, Malu Lukanju i Veliku Lukanju.
2.2. Geološka podloga i tipovi zemljišta
Na Staroj planini zastupljene su skoro sve geološke formacije, počev od paleozoika pa do najmlañih tvorevina
(Protić). U seriju starijeg paleozoika spadaju kristalasti škriljci, gnajs, amfiboliti, kvarciti i argilošisti. Iz mlañeg
paleozoika mogu se prema Protiću, izdvojiti samo karbonske i permanske tvorevine.
Geološka podloga na području gazdinske jedinice je prilično heterogena što ukazuje na složenost tektonskih
pokreta. Dominantne geološke serije su donji i srednji trijaski krečnjaci (sliv Gostuške i Belske reke), kvarcni peščari i
konglomerati i permotrijaski liskunoviti peščari.
Na bazi opšte klasifikacije šumskih zemljišta u ovoj gazdinskoj jedinici zastupljeni su sledeći tipovi zemljišta :
- krečnjačko – dolomitna crnica,
- smeñe zemljište na krečnjaku i dolomitu,
- kiselo smeñe zemljište na silikatnim stenama,
- smeñe podzolasto zemljište na silikatnim stenama,
Karakteristike ovih tipova zemljišta su sledeće :
Krečnjačko-dolomitna crnica
Dubina ovih zemljišta iznosi 15-30cm. Boja im je ugasito smeña, mehanički sastav ilovast, struktura zrnasta.
Matični supstrat je čisti, dosta ispucali krečnjak, dosta nepravilan i oštar. Reakcija je slabo kisela do neutralna, a stepen
zasićenosti bazama visok. U pristupačnom fosforu ova zemljišta su deficitarna. U mrazištima i pod smrčom ili borom na
ovim zemljištima postoji tendencija stvaranja sirovog humusa, a u proreñenim šumama dolazi do zakorovljavanja.
Pogodna su za gajenje crnog bora.
Smeñe zemljište na krečnjaku
- graña profila ovih zemljišta je A - (B) - C.
A profil je tamno smeñe boje, zrnasto-graškaste ili sitno poliedrične strukture. Dubina humusnog horizonta je 5
- 20 cm i dobro izražene biološke aktivnosti. Boja (B) horizonta je žuto-smeña do crvenkasto-smeña. Struktura je po
praavilu poliedrična sa agregatima od 3 - 5 mm. Jedna od važnih odlika je promenljiva dubina ovog horizonta, koja
najčešće uzrokuje karstifikaciju krečnjaka. C horizont čine kompaktni i čisti mezozojski krečnjaci, koji su najčešće
masivni.
Ova zemljišta su teže ilovače ili glinuše sa dobro izraženom i stabilnom poliedričnom strukturom, stoga su ona
kao i stene na kojima leže, dobro propustljiva za vodu i dobro aerisana. Dubina zemljišnog sloja iznosi 30 - 60 cm, a to
je ujedno i fiziološki aktivni profil. Zemljište je beskarbonatno, a kiselost i zasićenost bazama dosta varira, što zavisi od
klimatskih uslova i vegetacije (pH se kreće od 6,6 - 6,5), a stepen zasićenosti bazama od 30 - 80%. Sadržaj humusa
varira od 5 - 15%, pošto se ova zemljišta prostiru u širokom visinskom intervalu. Biološka aktivnost ovih zemljišta je
dosta velika.
23
To su po pravilu vrlo dobra šumska zemljišta i na njima se mogu sa uspehom gajiti vrlo različite vrste četinara brzog
rasta.
Kiselo smeñe zemljište na silikatnim stenama
- graña profila ovih zemljišta je A - B - C
Humusni horizont iznosi 5-10 cm, može se pojaviti u formi zrelog ili polusirovog humusa. Grnica prema
horizontu B je prilično oštra. Boja je tamno smeña, a struktura slabo izražena. Dubina B horizonta varira od 30-50 cm.
Boja varira od oker žute, preko smeñe do crvenkaste (ukoliko je matična stena obojena crveno). Obično je lakšeg
mehaničkog sastava i protkan je skeletom. Matični supstrat C čine kisele silikatne stene, kao što su: filiti, peščari, glinci
i granit.
Ova zemljišta su obrazovana na kiselim silikatnim stenama. Karakteristični proces je posmeñivanje, koji ovde
ne dostiže visok intezitet, jer je supstrat dosta oskudan mineralima iz kojih se može obrazovati glina. Zato su ona dosta
bogata skeletom, naročito kada se nalaze u planinskim oblastima. Jako su kisela i sa niskim stepenom zasićenosti
bazama. Ukupna dubina zemljišnog profila varira od 30-70 cm. Po granulometrijskom sastavu su obično lakša
zemljišta, peskovitog ili ilovastog sastava, sa izuzetkom glinaca na kojima se obrazuju glinoviti varijeteti. Horizont B je
obično neznatno glinovitiji, a profil često bogat skeletom. Zbog toga su ova zemljišta, uglavnom, dobro propustljiva za
vodu i dobro aerisana, ali je poljski kapacitet peskovitih varijeteta dosta malen, pa u suvljim oblastima može doći do
oskudnijeg snadbevanja vodom. Sadržaj humusa u srednjim planinskim pojasevima kreće se oko 2-5%, a u višim može
dostići i 10%. On je uvek dosta kiseo i naglo se smanjuje sa dubinom. U visokoplaninskom delu, naprotiv, sadržaj
humusa može iznositi 1.5-2% na dubini od 80 cm. Zemljište je kiselo (Ph 4.8-5.5), a stepen zasićenosti bazama nizak
(20-25%). Sadržaj hranljivih materija je, takoñe, dosta nizak.
Ovo su prvenstveno šumska zemljišta, naseljena najčešće bukovim šumama, a na južnim padinama srednjih
pojaseva mogu biti i kserotermnije hrastove šume. Iznad 900 m nalazimo na njima bukovo-jelove šume, a siromašnije
peskovite varijante su naseljene smrčom. Glavni nedostatak je velika kiselost i siromaštvo bazama i hranljivim
materijama, a ostala svojstva su uglavnom dobra.
Smeñe podzolasto zemljište na silikatnim stenama
- graña profila ovih zemljišta je A0 - B - C
U podhorizontu A0 se uglavnom nalazi polusirovi humus, koji je češće bliži sirovom, ali može predstavljati i
prelaz ka zralom humusu. Boje je tamnosmeñe, a u njemu se često vide bela kvarcna zrna, pa čitav podhorizont dobija
jednu slabu pepeljastu nijansu u boji. U gornjem delu B horizonta se uočava jedna zona tamno čokoladne boje, koja
nastaje infiltracijom humusno-željeznih zola iz A0 podhorizonta. Obično je peskovitog sastava sa dosta skeleta. Matični
supstrat predstavljaju, kvarcom bogate, silikatne stene, kao što su: kvarciti, kvarcni peščar, filiti i dr. Stena može biti
rastresita do veće dubine (peščar) ili se ispod jednog plićeg horizonta pojavljuje kompaktna stena.
Ovo zemljšte se, slično podzolu, odlikuje eluvijalno-iluvijalnom migracijom humusa i seskvi-oksida, ali bez
pojava odgovarajućeg jasno razvijenog eluvijalnog podhorizonta. U ovom zemljištu je, za razliku od podzola, jače
izražen proces raspadanja nego proces ispiranja, i zato se dolazi do jačeg diferenciranja profila. Prema tome, ovde se u
suštini radi o inicijalnom stadijumu opodzoljavanja u kome eluvijalni horizont nije morfološki izražen, već se zona
ispiranja nalazi u humusnom horizontu. Biološka aktivnost je slabo izražena, pa se stvara jako kiseli polusirovi ili čak
sirovi humus. Zbog ispiranja, zemljište je jako zakiseljeno i siromašno hranljivim materijama. Po mehaničkom sastavu
spada u peskuše ili ilovaste peskuše, dosta bagate grubim skeletom. Profil je po mehaničkom sastavu slabo diferenciran
i usled toga dosta propustljiv za vodu, ali je poljski vodni kapacitet mali. Aeracija je mala.
U hemijskom pogledu se ističe velika kiselost (Ph 4-5) nizak kapacitet adsorpcije i slaba zasićenost bazama.
Sadržaj humusa dostiže do 20% u humusnom horizontu, dok sa dubinom naglo opada. Zemljište je naročito siromašno
fosforom i azotom. Proizvodne osobine ovih zemlišta se mogu popraviti istim merama kao i kod podzola (kalcifikacija i
ñubrenje). Na njima najbolje uspeva beli bor i druge vrste sličnih zahteva. Inače, na ovim zemljištima rastu šume belog
bora i smrče, a mogu se naći i pod bukovim šumama.
2.3. Hidrografske karakteristike
Hidrografske karakteristike su važne za šumarstvo iz dva razloga. Prvo, voda je jedan od osnovnih uslova za
razvoj vegetacije uopšte, a naročito prostranih biljnih zajednica kao što je šuma. Drugo, vegetacija uopšte a šuma kao
najrasprostranjenija forma vegetacije, vršti odreñeni uticaj na vodu, tačnije na njeno kretanje (oticanje) na površini
zemlje, na njeno prodiranje u zemljište, na postojanje i kretanje vodotoka, na stvaranje bujica, na pojavu poplava, na
pojave erozije i na produktivnost zemljišta.
Gazdinska jedinica "Zavoj" pruža se na silikatnoj podlozi, peščaru i krečnjaku, te se zavisno od osnovne stene
može govoriti i o bogatstvu vode. Vode ima najviše na silikatnoj podlozi, dok na krečnjaku preko leta potpuno nestane.
Najveća reka u gazdinskoj jedinici je Visočica, a u nju se uliva nekoliko manjih. Na području gazdinske jedinice je
stvorena hidroakumulacija "Zavoj", veštačko jezero u kome se akumulira voda reke Visočice i njenih pritoka (Gostuška
i Belska reka). Vodoprivredni aspekti akumulacije "Zavoj" odražavaju se pozitivno u vidu zaštite od poplava,
zadržavanju nanosa, snabdevanju naselja i industrije vodom, korišćenja vode u energetske svrhe. Vode ove gazdinske
jedinice pripadaju slivu reke Nišave.
24
2.4. Klima
Područje Stare planine pripada regionu sa umereno kontinentalnom klimom, kao uostalom i cela Srbija.
Za prikaz klimatskih prilika na Staroj planini moramo se poslužiti podacima meteorološke stanice u Pirotu,
koja se nalazi na 393 m nadmorske visine. Podaci se koriguju za srednju nadmorsku visinu gazdinske jedinice (srednje
temperature se smanjuju pomoću termičkog gradijenta, a visina padavina povećava sa srednjom godišnjom visinom
padavina od 900 mm koja je dobijena metodom izohijera).
Srednja maksimalna
Srednja minimalna
Normalna vrednost
Apsolutni maksimum
Apsolutni minimum
Sr. br. mraznih dana
Sr. br. tropskih dana
Prosek
Prosek
Broj vedrih dana
Broj oblačnih dana
jan
2,9
-4,8
-1,3
17,8
-29,3
25,5
0,0
feb
5,7
-2,8
0,9
23,0
-22,3
19,3
0,0
mar
10,8
0,1
4,9
26,8
-16,8
14,2
0,0
jan
79,4
feb
76,5
mar
69,9
jan
feb
mar
Temperatura °C
apr
maj
jun
jul
16,5 21,3 24,3 26,7
4,3
8,5 11,5 12,6
10,0 14,6 17,5 19,3
31,4 33,4 37,8 39,3
-5,5
-2,3
1,5
4,5
3,2
0,2
0,0
0,0
0,1
0,7
2,4
7,2
Relativna vlaga (%)
apr
maj
jun
jul
65,9 69,0 70,8 66,7
Trajanje sijanja sunca
apr
maj
jun
jul
76,2
3,0
14,8
92,9
2,7
12,3
137,0
4,5
12,0
170,8
4,0
9,5
Sr. br. dana >= 0.1 mm
Sr. br. dana >= 10.0 mm
jan
42,2
40,8
13,6
0,9
feb
40,5
47,9
12,5
0,8
mar
46,5
40,8
12,6
1,3
snegom
snežnim pokrivačem
maglom
gradom
jan
10,9
18,2
1,1
0,0
feb
9,3
12,6
0,5
0,0
mar
7,1
6,3
0,3
0,0
Sr. mesečna suma
Max. dnevna suma
225,2
4,3
7,0
251,3
5,3
4,9
302,6
10,5
3,0
Padavine (mm)
apr
maj
jun
jul
51,1 74,9 87,1 60,7
46,4 41,5 44,8 91,8
13,1 13,7 14,1
9,7
1,2
2,5
2,9
1,8
Pojave (broj dana sa....)
apr
maj
jun
jul
1,0
0,0
0,0
0,0
0,3
0,0
0,0
0,0
0,3
1,0
0,8
0,9
0,3
0,7
0,6
0,2
avg
26,9
12,4
19,0
37,4
2,4
0,0
8,7
sep
23,5
9,4
15,4
35,4
-3,5
0,3
2,3
okt
17,6
5,1
10,4
32,7
-7,9
4,0
0,1
nov
10,5
1,2
5,2
25,8
-17,0
11,4
0,0
dec
4,6
-2,6
0,7
20,0
-18,0
20,9
0,0
god.
15,9
4,6
9,7
39,3
-29,3
99,0
21,5
avg
65,9
sep
69,2
okt
72,4
nov
78,5
dec
81,5
god.
72,1
god.
avg
sep
okt
nov
dec
287,5
12,6
3,1
226,9
10,8
3,7
173,4
8,4
7,1
97,5
4,0
11,1
63,0 2104,3
2,3
72,4
15,4 103,9
avg
44,1
39,3
8,2
1,4
sep
38,9
36,8
7,5
1,4
okt
39,1
49,1
8,0
1,2
nov
61,4
33,9
11,0
2,1
dec god.
49,0 635,5
38,4 91,8
13,8 137,8
1,2 18,7
avg
0,0
0,0
0,7
0,1
sep
0,0
0,0
1,1
0,1
okt
0,3
0,2
1,4
0,1
nov
3,5
4,9
1,2
0,0
dec
8,8
12,9
1,5
0,0
god.
40,9
55,4
10,8
2,1
Iz navedenih podataka se vidi da je najhladniji mesec januar a najtopliji avgust. Jesen je generalno toplija od
proleća. Najveći broj mraznih dana je u januaru a najveći broj tropskih dana je u avgustu. Najveća količina padavina je
u toku prolećnih meseseci.
Za potpuniji prikaz klimatskih prilika na Staroj planini potrebno je uočiti bitne razlike uslovljene
konfiguracijom terena i pravcem pružanja pojedinih rečnih slivova. Dolina Toplodolske reke i Visočice odnosno
Zavojskog jezera su šire i sa blažim padinama u odnosu na dolinu Dojkinačke reke koja je uska i sa okomitim stranama,
tako da su toplije i sa manjim brojem mraznih dana i višim apsolutnim vrednostima temperature.
2.5. Opšte karakteristike šumskih ekosistema
Šuma, kao jedna od najsloženijih biljnih zajednica, odraz je uticaja sredine, ali i ona menja tu sredinu koja se
označava kao stanište. Na obrazovanje i stanje ekosistema, od svih ekoloških faktora najviše uticaja imaju klimatski
faktori (svetlost, toplota, voda i vlažnost vazduha). Ovi faktori deluju na biljni svet kompleksno i neposredno. Jedan od
najvažnijih životnih faktora od kojeg zavisi život i rasprostranjenje biljnih vrsta i zajednica je svetlost. Ona nije samo
važna za osnovne životne funkcije (fotosinteza) vegetacije. Poseban značaj svetlosti ima u obnavljanju jer od nje zavisi
da li će se mlade biljke održati u životu i imati normalan razvoj, ili će ostati u stadijumu vegetiranja dok se ne stvore
povoljni uslovi za opstanak, ili će u krajnjem slučaju izumreti. Temperatura vazduha zajedno sa ostalim ekološkim
faktorima, a naročito sa vlagom, utiče na raspored biljnog pokrivača. Ekstremne temperature, bilo da se radi o
25
maksimalnim, a naročito o minimalnim, štetne su naročito u vreme vegetacije. Rani mrazevi mogu biti odlučujući u
selekciji nekih vrsta drveća.
Vlaga i voda uz temperaturu su odlučujući faktori za razvoj i stanje pojedinih vegetacijskih tipova. Obzirom da
na teritoriji ove gazdinske jedinice ima dovoljno padavina to su uslovi za razvoj i opstanak pojedinih vegetacijskih
tipova povoljni.
Orografski faktori (reljef, nadmorska visina, nagib, ekspozicija) utiču na razvoj i stanje šumskih ekosistema
tako što menjaju osnovne klimatske faktore (svetlost, toplotu, vlagu vazduha, količinu padavina i zemljište), tj.
posredno.
Na razvoj i stanje šumskih ekosistema veliki uticaj imaju i antropogeni faktori (uticaj čoveka).
U celini gledano, opšte klimatske karakteristike su povoljne za uspevanje naših domaćih šumskih vrsta. U
pogledu ostalih ekoloških faktora takoñe se može zaključiti da su povoljni čak i na staništima koja su u raznim
stepenima degradirana.
Po Horvatu, koji je na osnovu fitocenoloških istraživanja klimatogenih šuma u pogledu horizontalnog
raščlanjenja šuma naše zemlje, najniži pojas šumske vegetacije, pojas hrastova, podelio u 4 područja, ova jedinica
pripada četvrtom području koje je okarekterisano šumom sladuna i cera (Quercetum frainetto - cerris).
U pogledu vertikalnog rasporeda šume kod nas, po Horvatu šumska vegetacija ove gazdinske jedinice pripada
Srpsko-bugarskom tipu kod koga se iznad pojasa hrasta (koji je u isto vreme najniža, tj. prva klima-regionalna i
klimazonalna fitocenoza svakog područja), nalazi pojas bukve ili pojas bukve sa jelom, zatim pojas smrče ili pojas
smrče sa molikom i na kraju krivulj koji čini granični pojas šumske vegetacije kod nas. Vertikalni raspored šumskih
fitocenoza za istočnu Srbiju bio bi sledeći: Quercetum frainetto - cerris Rud., Quercetum montanum Čer. et Jov.,
Fegetum montanum Rud., Abieto fegetum Jov., Picetum excelsae Greb i Sorbeto mughetum Jov.
Na osnovu svega izloženog u ovoj gazdinskoj jedinici su zapažene sledeće biljne asocijacije, rasporeñene u
vertikalnom pogledu na pojaseve šumske vegetacije:
I Pojas - Quercetum frainetto - cerris, Rudski
1. Quercetum frainetto - cerris, Rud. (šuma sladuna i cera)
Šuma sladuna i cera je klimatogena šuma znatnog dela istočnih krajeva Balkanskog poluostrva. To je najniži
pojas šumske vegetacije u vertikalnom rasporedu i dolazi samo u predgorju planina, uglavnom ispod 500 m nadmorske
visine sem privatnih šuma u najnižem delu (čija je najniža tačka na 440 m). Ovde se navodi samo radi kompletne slike
šumske vegetacije u ovoj gazdinskoj jedinici.
Kao više osiromašena varijanta (trajniji stadijum) šume sladuna i cera javlja se biljna zajednica:
2. Carpinetum orientalis serbicum Rud. (grabićeva šuma u Srbiji)
Zauzima strme terene, tople ekspozicije na krečnjaku i dolomitu, na nadmorskim visinama od oko 300-1450
m. Javlja se na plitkim i suvim zemljištima, rendzinama, dubokim do 400 mm. To je redovno gajnjača, često
devastirana sa degradiranim zemljištem. Površina obrasla ovom vegetacijom je vrlo teška za pošumljavanje. Ova
asocijacija je obimna u vrstama, ali je njena dobrota veoma mala. Retko postiže visine veće od 8 m i u svim
klasifikacijama se iskazuje kao šikara i šibljak. U njen sastav ulaze: carpinetum orientalis, fraxinus ornus, quercus
pubescens, acer monspessulanum, quercus cerris, sorbus domestica, cornus mas, syringe vulgaris, viburnum lantana,
crataegus monogyna, berberids vulgaris, geranium macrorhisum i druge kserotermne vrste.
Kao degradirana faza ove asocijacije javlja se subasocijacija:
3. Carpinetum orientalis - acer hyrcanum - syringa vulgaris
Ona zauzima najstrmije delove ove asocijacije. Ova subasocijacija često nastaje i kao sekundarni-degradirani
stadijum asocijacije querceto - carpinetum serbicum.
II Pojas - Quercetum montanum Čer. et Jov.
1.
Quercetum montanum Čer. et Jov. (brdska šuma kitnjaka).
Ova asocijacija se javlja u vidu posebnog pojasa iznad pojasa sladuna i cera. Zahvaljujući reljefu ponekad se
uvlači u brdski pojas bukve, a obično je izmeñu 600 i 900 m. nadmorske visine.
Često se naizmenično sa promenom ekspozicije smenjuje sa brdskom bukovom šumom Fagetum montanum.
To je šuma u kojoj je suvlje nego u kitnjakovo - grabovoj šumi. S druge strane ovde je, zbog višeg položaja, svežije u
zemlji te ispranije nego u šumi sladuna i cera. Geološka podloga je različita, mada su to najčešće kisele stene (peščari),
26
a pedološki supstrat je obično siromašan. Mestimično gde je antropogeni uticaj jači, ova šuma se podmlañuje i zapaža
se znatan broj suhovrhih stabala.
Ove šume zauzimaju obično tople ekspozicije na crvenom peščaru. Prema ekspoziciji naročito su osetljive na
krajnjoj granici svog visinskog rasprostranjenja, koje polazi od oko 1200 m. nadmorske visine. Šume kitnjaka, naročito
u Toplodolskom slivu nalaze se u vrlo lošem stanju. Sve one predstavljaju takozvane visoke lisničke šume sa čijih se
stabala seku grane za zimski lisnik, tako da hrastova stabla dobijaju oblik jablanova, a pri tome gube dosta od svoje
prinosne snage. Takve sastojine su jako proreñene, sa podmlatkom i podrastom reduciranim od čoveka, a zemljište
ispranog na strmijim nagibima, gde slojevi peščara leže paralelno površini tako da tlo klizi. Tako kresana stabla najzad
počinju da se suše, a povremeno ih napadaju i gubari tako da se na kraju vrši čista seča pa tako nastaju utrine naseljene
sa poa bulbosa i dr.
U prvom spratu je sam kitnjak (Quercus petraea), sa pokojim cerom, bukvom, grabom, crnim jasenom, lipom,
brekinjom, trešnjom ili divljom kruškom. Sprat žbunja je floristički siromašan (Juniperus communis, Cornus mas,
Crataegus monogyna). U spratu prizemne flore su češći: Rosa arvensis, Rubus tomentosus, Festuca ovina, Poa
nemoralis, Euphorbia amygdaloides, Carewx digitata, Helleborus odorus i dr.
Na gornjoj granici prostiranja, gde se šume kitnjaka graniče sa planinskim pašnjacima (oko 1100-1200 m),
nalazimo u njima umesto podmlatka ili šumskih biljaka bujni pokrivač od Asphodelus albus. Takav, neobičan za oko
(Asphodelato - quercetum) nalazi se, naprimer, iznad ušća Javorske reke na grebenu prema Mrtvačkoj čuki i na
Jarišoru. U takvoj šumi podmladak hrasta ne može da opstane..
Šume kitnjaka na Staroj Planini bliske su fitocenološki Querceto - carpinetum opisanom od Horvata.
Poreñenjem florističkog sastava dolazi se do zaključka da je jedna asocijacija istočnog dela Srbije sa više kserotermnih
crta nego Querceto - carpinetum, pošto izostaju mnogi njegovi elementi, najčešće i sam grab.
2. Querceto - carpinetum serbicum Rud. (srpska šuma kitnjaka i graba)
Ova asocijacija uslovljena je oro - hidrografski. Javlja se na sunčanim, svežijim dolinama potoka, na vlažnijim
i hladnijim padinama, u pojasu brdske šume kitnjaka. Jednom rečju tamo gde je vlažnije nego što je dovoljno za hrast, a
gde je leti suvlje nego što je dovoljno bukvi. U sastav ove asocijacije ulaze pored kitnjaka i graba: Quercus cerris,
Quercus robur, Acer moesiaca, Acer tataricum, Tilia grandifolia, Tilia argentea, brojni žbunovi i prizemna flora: Corilus
avelana, Cornus mas, Cornus sanguinea, Crataegus monogyna, Carex silvatica, Pulmonaria officinalis, Viola silvestris,
Sanicila europea, Asperula odorata, Arum maculatum, Asarum europaeum. Ove prizemne vrste ukazuju na svežinu i
bogatstvo zemljišta. Samo na nekoliko mesta je zastupljena ova asocijacija u kojoj preovlañuje grab ili kitnjak.
Daleko važnija za ovu gazdinsku jedinicu je subasocijacija ove asocijacije:
3. Querceto - carpinetum serbicum - fagetosum
U istom pojasu sa kitnjakom (600-1100 m) dolazi i mešovita hrastovo-grabova-bukova šuma, u kojoj često
dominira bukva. Obično se takve šume nalaze u uskim klisurama dosta strmog nagiba, ali na boljem zemljištu i skoro
uvek na severnoj ekspoziciji. Često iznad takve šume sa preovladavanjem bukve, na suvim grebenima nalazimo šumu
kitnjaka. Ova inverzija odudara od podele ove oblasti na visinske pojaseve Luja Adamića (hrast ispod bukve).
U dubokim klisurama, bukva na severnim padinama nailazi na vrlo pogodne uslove (najpre veća vlaga), slično
onima u visokoplaninskom pojasu. Ova dva tipa, šuma sa preovladavanjem bukve iz uvala i klisura i prava planinska
bukova šuma višeg položaja se jako razlikuju izmeñu sebe. Bukva iz ove asocijacije se razlikuje od zonalne bukove
šume višeg pojasa pre svega malobrojnim prisustvom graba, a još manje kitnjaka. U njoj se javljaju: Acer hyrcanum,
Fraxinus ornus, Prunus diversicum i čitav niz žbunja kao leska, dren, glog, a na progalama čak i Carpinus orientalis,
dok od zeljastih: Helleborus odorus, Asarum europeum i dr. Meñutim tu izostaju mnogi elementi karakteristični za
bukove šume iznad 1100 m. Šume ovog tipa obično su u zabrani i obično su očuvanije od stoke nego hrastove šume.
III Pojas - Fagetum moesiacae serbicum Rud.
U Srbiji bukove šume zauzimaju velika prostranstva u horizontalnom i vertikalnom pogledu. One se pružaju na
gotovo svim brdima i planinama od submontanog do subalpskog pojasa, menjajući svoj floristički sastav i vitalnost.
Bukove šume su u Srbiji raščlanjene vertikalno, po regionima u tri pojasa: brdska bukova šuma, šuma bukve i jele i
planinska bukova šuma.
A - Pojas Fagetum montanum Rud.
1. Fagetum submontanum Rud. (brdska bukova šuma)
Ova šuma je najvećim delom uslovljena orografski, odnosno javlja se kao krajnji stadijum na hladnijim i
svežijim staništima regiona hrastova. Ponekad je to, orografski uslovljena i ispod 100 m. nadmorske visine, kao
naprimer kod Negotina, a mestimično do blizu 1000 m. kada se brdska bukva javlja kao klimaregionalna. Ove bukove
27
šume na blagim padinama brežuljaka i brda, uslovljena reljefom, a ne regionalnom visinskom klimom, pravilnije bi bilo
zvati Fagetum submontanum, a bukove šume iznad ovih, tj. planinske bukove šume ulazile bi u zajednicu Fagetum
montanum. Enklave brdske bukove šume u pojasu sladuna-cera su ostaci klimatskih uslova hladnije epohe Pleistocena
ili klimatskih kolebanja u Holocenu. Sastojine brdske bukove šume izložene su prodiranju vrsta iz susednih hrastovih
fitocenoza (Quercus petraea, Carpinus betulus, Quercus cerris, Sorbus torminalis, Prunus avium, Pyrus piraster, Acer
campestre i dr.).
Sastojine brdske bukove šume, na donjoj granici bukovog regiona pokazuju manju vitalnost i teže se
obnavljaju. U vezi sa raznolikim edafskim i orografskim faktorima brdska bukova šuma pokazuje znatnu raznolikost.
Osnovna podela bila bi na skupinu fitocenoza na bazičnim krečnjacima, neutralnim i slabo kiselim zemljištima Fagetum montanum calcicolum i na skupinu na silikatima, na kiselim zemljištima - Fagetum montanum silicicolum,
koja ulazi u svezu Luzula fagion. Za gazdinsku jedinicu je interesantnija druga skupina fitocenoza-subasocijacija
acidofilne bukove šume brdskog pojasa Fagetum montanum silicicolum Jov. na silikatima, a u kojoj se sreću 4 faciesa:
a) Nudum - dentarietosum - Javlja se pri vrlo jakom sklopu bukve (izrazita acidofilnost na donjoj granici) na
dubokom i svežem zemljištu u kojoj u proleće dominira dentaria bulbifera.
b) Asperulosum - U njoj dominira asperula odorata, a javlja se na svežim dubokim zemljištima.
c) Drymetosum - Dominantna vrsta je Festuca drymea i zauzima suvlja mesta na nagibima siromašnog
zemljišta.
d) Lusuletosum - Još suvlji tip na nagibima koji se ekološki i po bonitetu približava i dodiruje sa šumom
Musceto fegetum. Dominantna vrsta je Lusula nemorosa.
Kao sporedne, prateće vrste u brdskoj šumi bukve mogu se javiti: Carpinus betulus, Quercus petraea, Quercus
cerris, Sorbus torminalis, Prunus avium, Pyrus piraster, Acer plataniides, Acer pseudoplatanus, Tilia grandifolia, Tilia
argentea, Corullus colurna. U spratu žbunja su: Coryllus avellana, Lonicera xylosteum, Sambucus nigra, Daphne
laureola, Daphne meserum. U prizemnoj flori javljaju se: Rubus hirtus, Aspidium filix mas, Nephrodium filix faemina,
Salicia glutinosa, Asperula odorata, Viola odorata, Euphorbia amygdaloides, Dentaria bulbifera, Sanicula europaea,
Melica uniflora, Oxalis acetosella, Pulmonaria officinalis, Arum maculatum, Geranium robertianum, Circaea lutetiana,
Mercurialis perennis, Alium ursinum, Lusula nemorosa, Poa nemoralis i dr. Mestimično se usled jakog sklopa bukve i
prostirke gotovo gubi prizemna flora (facies nudum).
2. Musco - fagetum, Jov. (acidofilne bukove šume sa mahovinom)
Javlja se kao posebna asocijacija u dodirnom području pojasa hrastova (kitnjaka i cera) i pojasa bukve. U njoj
je zemljište vrlo kiselo, te bukva raste kržljavo i sporo. Predpostavlja se da je na ovim terenima u prošlosti rastao
(hladniji period) beli bor, a možda jela i smrča. Kiselost zemljišta se kreće od 4,5 - 5,2 ph.
U spratu drveća su: Fagus moesiaca, Quercus petraea (koji je brojniji ukoliko je zemljište suvlje), a
mestimično i dominira: Musco - quercetum Jov., a znatno reñe Populus tremula, Quercus cerris, Pyrus piraster, Sorbus
aucuparia. Žbunja gotovo i nema. U prizemnoj flori su češći: Veronica officinalis, Lusula forsteri, Lusula pilosa, Lusula
nemorosa, Lusula silvatica, Vaccinium myrtillus (najniže stanište ove vrste u Srbiji), Genista ovata, Genista pilosa,
Hieracium pilosela, Hieracium borealis, Hieracium rotundatum, Hieracium crinitum, Pteridium aqulinum, Festuca
heterophyla i brojne druge acidofilne vrste (indikatori kiselog zemljišta).
3. Fagenion - moesiacae montanum (planinska šuma bukve)
Ova cenoekološka grupa tipova šuma je izražena podpojasom bukovih šuma, koje zauzimaju vrlo širok raspon
nadmorskih visina na planinama, u mezijskom i ilirsko-mezijskom području. Planinske šume bukve kao
klimaregionalni pojas zauzimaju šume na nadmorskim visinama 700-1200, na svim ekspozicijama. U nekim
slučajevima ovaj tip šuma je zastupljen i do 1400 m.n.v., a mogu se spustiti i do 600 m. Ovaj tip šuma je zastupljen na
smeñim zemljištima, a to su duboka zemljišta sa visokom potencijalnom plodnošću. Ovaj tip šuma planinske bukve
obuhvata i grupu degradiranih bukovih šuma sa grabom i plemenitim lišćarima na humusno-silikatnim i skeletnim
smeñim zemljištima.
Daljom sistematizacijom kompleksi – pojasevi šuma se raščlanjuju na cenoekološke grupe tipova šuma na
osnovu saznanja o vegetaciji i zemljištu, i na grupe ekoloških jedinca koje su ranga asocijacije. U gazdinskoj jedinici
“Zavoj” zastupljene su :
2.1.5. Šume sladuna i cera sa grabićem (Quercion frainetto-cerris carpinetosum orientalis) na distričnim
i eutričnim smeñim zemljištima.
Ove šume vrlo često se sreću u istočnoj Srbiji i smatraju se za klimatogenu zajednicu ovog područja
(Jovanović B. ). Prisustvo grabića (Carpinus orientalis) naročito je upadljivo u spratu žbunja, gde se javlja sa velikom
pokrivenošću, izgrañujući facijes, a ponekad se sreće i u spratu drveća. U spratu drveća javljaju se: Quercus cerris,
Quercus farnetto, Quercus pubescens, Carpinus orientalis i Quercus petraea. Limitirajući faktor za proizvodni potencijal
zemljišta su nepovoljne fizičke osobine-mala dubina i često veoma lak mehanički sastav. Zbog toga je proizvodni
potencijal zemljišta mali, a podložnost procesima erozije velika.
28
2.4.1. Šume grabića (Carpinion orientalis moesiacum) na crnicama i različitim erodiranim zemljištima.
Ova zajednica naseljava strme padine i izložene grebene, pretežno na krečnjacima, predstavljajući "trajni
stadijum vegetacije područja sladuna i cera", odnosno "osiromašenu varijantu submediteranske kraške šume grabića"
(Jovanović). Grabićeve šume i šibljaci su rasprostranjeni u hrastovom pojasu Stare planine (od 400 do 1000 m
nadmorske visine), ali optimalan razvitak postižu na visinama od 400 do 600 m nadmorske visine, što znači u najnižem,
najtoplijem podpojasu hrastovog pojasa. Grabić na krečnjačkim terenima ostaje često kao jedna od poslednjih vrsta
šumskog drveća u procesu degradacije vegetacije i zemljišta i predstavlja odličnog zaštitnika zemljišta od erozije.
4.1.1. Brdska šuma bukve (Fagenion moesiacae submontanum) na kiselim smeñim i drugim zemljištima.
Zajednica brdske bukove šume prostire se od (500) 600 do 1100 (1200) m nadmorske visine, na osojnim,
zaklonjenim padinama, dubljim uvalama ili većim dolinama. Floristički je bogatija od planinskih šuma zbog toplijeg i
suvljeg staništa i primesa susednih sastojina.
U brdskoj šumi bukve najčešće nalazimo u spratu drveća sledeće vrste: Fagus moesiaca, Carpinus betulis,
Corylus avelana, Fraxinus excelsior i dr.
Po ekološko-proizvodnim osobinama ove šume su vrlo slične planinskim šumama bukve, tj. odlikuju se
velikim proizvodnim potencijalom staništa.
4.2.1. Planinska šuma bukve (Fagenion moesiacae montanum) na različitim smeñim zemljištima.
Planinska šuma bukve odlikuje se apsolutnom dominacijom bukve, jakom senkom, vrlo povoljnim
mikroklimatskim uslovima i velikom stabilnošću. Bukva je u ovom području osvajala staništa koja joj potpuno
odgovaraju potiskujući druge vrste drveća. Ona je uticala na evolutivni razvitak zemljišta, to su srednje duboka, do
duboka, smeña zemljišta u kojima se vrši stalna intenzivna akumulacija humusa, tako da se jasno izdvaja humusnoakumulativni horizont koji je dubok, rastresit i strukturan. Pored bukve u spratu drveća javljaju se, ali pojedinačno:
Acer pseudoplatanus, Ulmus montana, Prunus avium i dr. Sprat žbunja je dobro zastupljen. U spratu zeljastih biljaka
zastupljene su sledeće vrste: Asperula odorata, Mycelis murolis, Luzula luzuloidis, Luzula silvetica, Festuca montana i
Veštački podignute sastojine belog i crnog bora u gazdinskoj jedinici “Zavoj” podignute su na površinama
koje su okarakterisane grupom ekoloških jedinica 2.1.5. i 2.4.1.
2.6. Šumski ekosistemi visoke zaštitne vrednosti (HCVF)
Šuma visoke zaštitne vrednosti (High Conservation Value Forests – HCVF ili HCV šume) se tretira kao
kategorija šume sa posebnom namenom i uslovima gazdovanja, kao i posebnim vrednostima koje poseduje na
odreñenim lokalitetima.
Šume visoke zaštitne vrednosti su definisane od strane Saveta za upravljanje šumama (Forest Stewardship
Council – FSC) u cilju sertifikacije šuma ali se praktična upotreba ovog koncepta sve više koristi i za zaštitu, planiranje
i upravljanje prirodnim resursima.
Aktivnosti gazdovanja u HCV šumama moraju održavati ili poboljšavati karakteristike koje ih definišu.
FSC je definisao sledećih šest kategorija visoke zaštitne vrednosti :
HCV – 1 – područja koja na globalnom, regionalnom ili državnom nivou sadrže važne koncetracije
biodiverziteta,
HCV – 2 – velike šumske površine nivoa pejsaža značajne na globalnom, regionalnom ili državnom nivou,
HCV – 3 – područja koja sadrže ekosisteme koji su retki, u opasnosti ili ugroženi,
HCV – 4 – područja koja pružaju osnovne prirodne koristi u kritičnim situacijama,
HCV – 5 – područja neophodna za zadovoljenje osnovnih potreba lokalnih zajednica,
HCV – 6 – područja značajna za tradicionalni kulturni identitet lokalnih zajednica.
Izbor šume za HCV šumu zasniva se na prisustvu jedne ili više izloženih vrednosti. Šumsko gazdinstvo koje
gazduje odreñenim područjem, treba da identifikuje svaku visoko zaštitnu vrednost koja se nalazi unutar područja i da
gazduje njima u cilju očuvanja ili unapreñenja tih vrednosti uz konsultovanje zainteresovanih strana i kontrolu
uspešnosti ovakvog načina gazdovanja.
Procena kojom se utvrñuje postojanje atributa karakterističnih za HCV šume zasniva se na sledećim
vrednostima , odnosno prioritetnim funkcijama šuma :
1) Šumski ekosistemi u zaštićenim prirodnim dobrima,
2) Za šume sa posebnom namenom, kao prioritetnom funkcijom mogu da budu odreñene :
- šume odnosno delovi šuma izdvojeni za proizvodnju šumskog semena,
- šume koje su pogodne za izletišta i rekreaciju,
- šume koje su pogodne za naučna istraživanja i nastavu,
- šume koje su od značaja za kulturno – istorijske spomenike,
- šume koje su od posebnog interesa za narodnu odbranu,
3) Za HCV šume, kao priritetnom funkcijom, mogu da budu odreñene :
- šume koje štite zemljište od erozije,
- šume koje neposredno štite izvorišta vodosnabdevanja, vrela, izvorišta termomineralnih i mineralnih voda,
29
-
šume koje štite objekte (vodene akumulacije, železničke pruge, puteve) i naselja,
šume koje čine poljozaštitne pojaseve.
Na osnovu navedenih kriterijuma za identifikaciju HCV šuma možemo zaključiti da celokupna obrasla
površina gazdinske jedinice “Zavoj” predstavlja HCV šumske ekosisteme, usled pripadnosti zaštićenom
prirodnom dobru Park prirode “Stara planina” (osnovna namena – prioritetna funkcija 52 i 53) i funkciji
zaštite zemljišta od erozije za deo koji nije u sklopu Parka prirode (osnovana namena – prioritetna funkcija 26 i
66).
2.7. Opšti faktori značajni za stanje šumskih ekosistema
Poznata je činjenica da je šuma - kao biogeoceonoza, veoma složena prirodno - istorijska zajednica nastala u
toku dugotrajnog procesa zajedničkog delovanja i razvoja biljnog i životinjskog sveta u odreñenim uslovima sredine. S
obzirom na brojne i značajne koristi koje pruža šuma - u smislu neposrednih koristi proizvodnje drveta kao sirovine i
koristi u smislu zaštitne funkcije, šuma je i objekat trajnog korišćenja. Savremene metode gazdovanja šumama
neodložno zahtevaju da se šuma kao celina što bolje prouči i upozna. Ovo je važan preduslov sigurnom unapreñenju
gazdovanja. Dobro poznavanje delova šume i šume kao celine, predstavlja osnov za postavljanje realne procene
mogućeg uspeha i očekivanih rezultata u procesu savremenog planiranja i gazdovanja šumama.
Prilikom proučavanja šumskih ekosistema posebno mesto zauzima proučavanje staništa. Karakteristike staništa
manifestuju se kroz osnovne ekološke faktore, i to:
1.
2.
3.
4.
5.
Klimatski faktori, u koje spadaju: temperatura, atmosferski talog i vlaga vazduha, svetlost, vetar i dr.;
Orografski faktori, koje čine: reljef, nadmorska visina, ekspozicija terena, nagib terena, mikroreljef i dr.;
Geološka podloga (matični supstrat), značajno je za obrazovanje različitih tipova zemljišta;
Edafski faktori ili zemljišni faktori, deluju preko fizičkih i hemijskih osobina zemljišta i kao sredina za
razvoj korenovog sistema biljaka;
Biološki činioci meñu kojima su najvažniji biljni i životinjski svet i čovek kao poseban antropogeni faktor.
Svi gore navedeni ekološki faktori u prirodi deluju zajedno, tj. kao celina, odnosno kao kompleks faktora. Oni
su meñusobno povezani delujući jedan na drugi i na sredinu, meñusobno se dopunjuju i zamenjuju.
Mikroklima šumskih staništa
Prilikom analize šumskih staništa na jednom širem području (regionu) nije samo dovoljno da se upoznaju
karakteristike regionalne klime (makroklime), već treba da se znaju i klimatske karakteristike na užem prostoru –
mikroklima svakog staništa. Ustanovljavanje razlike u mikroklimi susednih staništa, služi nam u oceni ekoloških
karakteristika pojedinih šumskih – ekoloških jedinica. Pri analizi šumskih staništa mikroklimatska istraživanja su
veoma dragocena za ocenu sličnosti i razlika šumskih ekosistema, kao i veze koje postoje izmeñu njih.
Izloženost terena (ekspozicija)
Ekspozicija terena u velikoj meri utiče na izgled i sastav šuma i staništa u celini. Ekspozicija ima bitan uticaj
na klimatske i edafske (zemljišne) uslove odreñenog staništa. Najviše se meñusobno razlikuju severne i južne
ekspozicije. Razlike su u stepenu osunčavanja terena, temperaturi i vlažnosti vazduha, zemljišta i dr. Ove razlike
izmeñu severnih i južnih ekspozicija mogu biti vrlo izražene i ekstremne, i utiču na formiranje odreñenih tipova šuma.
Nagib terena i šuma
Nagib terena (kao i ekpozicija) ima višestruke uticaje na promene klimatskih i edafskih uslova. Nagib terena
ima vidnog uticaja na stepen zagrevanja staništa, dubinu zemljišta, vlažnost zemljišta, zadržavanje snežnog pokrivača i
dr. Sa povećanjem ugla nagiba terena na južnim i zapadnim ekspozicijama povećava se količina toplote i intenzitet
osunčavanja, a na severnim stranama je obrnuto, smanjuje se. Prema tome, nagib terena zajedno sa ekspozicijom bitno
menja mikroklimatske uslove staništa.
Nadmorska visina i šuma
Promene nadmorske visine utiču na promene osnovnih karakteristika klime (temperatura vazduha, vlažnost
vazduha, količina i raspodela atmosferskog taloga, režim svetlosti i dr.). Sniženjem temperature, manjom ukupnom
količinom toplote i skraćenjem vegetacionog perioda, sa porastom nadmorske visine menjaju se i vrste drveća koje
grade odgovarajuće zajednice. Zbog pooštrenih klimatskih i drugih uslova na većim nadmorskim visinama u
sastojinama ima manji broj stabala po hektaru i ona su manjih visina i ukupna produkcija drvne zapremine je manja.
30
Uslovi zemljišta
Za nastanak odreñenih tipova zemljišta značajni su sledeći faktori: geološka podloga, reljef, klima, vegetacija i
čovek. Svi ovi faktori imaju veću ili manji ulogu, deluju zajedno i kompleksno, a rezultat njihovog delovanja su
različita zemljišta. Za uspešan rast drveća prvenstveno je potrebna dovoljna fiziološka dubina i povoljne fizičke
(dovoljno vode, vazduha) i hemijske (ph, sastav zemljišnog rastvora i dr.) osobine zemljišta. Zaključuje se da različiti
faktori utiču na formiranje različitih tipova zemljišta, a na njima i odgovarajućih tipova vegetacije, kako livadsko –
pašnjačke, tako i šumske.
Biotički činioci – biljni i životinjski svet i čovek
Osnovne vrste drveća – edifikatori i subedifikatori, tj. dominantne vrste u spratu drveća, najvažnija su karika
šumske biocenoze. Pored toga što su najbrojnije zastupljene, one u najvećoj meri utiču na formiranje biotopa (staništa) i
na život svih ostalih organizama u biocenozi.
Pored toga oni su glavni nosioci produkcije, tj. razvoja proizvodnih karakteristika svakog pojedinog tipa šume.
Meñutim u lancu interakcije živih i neživih delova šumskog ekosistema, pored drveća, značajni su i svi drugi biljni
organizmi. Oni deluju posredno ili neposredno, na stanište, jedni na druge, na životinjski svet itd.
Životinjski i biljni svet u šumskoj biogeocenozi su vrlo tesno povezani. Dok većini životinja biljke služe
direktno za ishranu, vrlo mali broj vrsta u šumi se hrani životinjama. Životinje u velikoj meri utiču na biljke neposredno
(oprašivanje, raznošenje semena i dr.) i posredno (svojom aktivnošću menjaju stanište – mehaničko usitnjavanje,
mešanje i ubrzavanje razlaganja organskih materija, ñubrenje i dr.).
Kao poremećaj prirodne ravnoteže u šumi zoogeni i fitogeni faktori su uvek tesno povezani, a najčešći
primarni uzročnik je čovek. Pojava kalamiteta insekata (gubar, mrazovac i dr.) najčešće su posledica čovekovog
nerazumnog odnosa prema šumi. Posledice ovih kombinovanih zooantropogenih uticaja su degradirane šume.
Poznato je da ekološki činioci u prirodi deluju zajedno tj. kao celina, odnosno kao kompleks faktora. Svi se oni
meñusobno dopunjuju i zamenjuju. Otuda se i javljaju velike teškoće pri pokušajima da se vegetacija jednog kraja
objasni kao rezultat delovanja samo jednog faktora.
31
3.0 PRIVREDNE KARAKTERISTIKE
3.1. Opšte privredne karakteristike područja u kome se
nalazi gazdinska jedinica
Gazdinska jedinica “Zavoj” se nalazi na teritoriji opštine Pirot. Podaci o privrednoj razvijenosti i demografskoj
strukturi opštine Pirot su preuzeti sa sajta Republičkog zavoda za statistiku, saopštenje za 2011. godinu,
(http://webrzs.stat.gov.rs/axd/dokumenti/ saopstenja/).
Površina,
km2
1.232
Poljoprivredna
površina,
ha
69.657
Obrasla šumska
površina
ha
42.578
Naselja
Stanovništvo
72
59.263
Prema podacima navedenim u tabeli, od ukupne površine opštine Pirot pod šumom se nalazi 34,56% površine,
tako da je šumovitost veća od republičkog proseka koji iznosi 27,40%.
Podaci o broju zaposlenih po sektorima delatnosti prikazani su u narednoj tabeli:
Vrsta delatnosti
Poljoprivreda, šumarstvo i vodoprivreda
Rirarstvo
Prerañivačka industrija
Proizvodnja el. energije, gasa i vode
Grañevinarstvo
Trgovina na veliko i malo, opravka
Hoteli i restorani
Saobraćaj, skladištenje i veze
Finansijsko posredovanje
Poslovi s nekretninama, iznajmljivanje
Državna uprava i socijalno osiguranje
Obrazovanje
Zdravstveni i socijalni rad
Druge komunalne, društvene i lične usluge
Preduzetnici i lica zaposlena kod njih
Ukupno
Broj
zaposlenih
154
12
6.745
335
623
1.135
219
876
183
594
446
909
1.340
403
4.123
18.097
3.2. Ekonomske i druge prilike
Statistički podaci o opštini su preuzeti iz statističkog godišnjaka Republičkog zavoda za statistiku Republike
Srbije ( http://webrzs.statserb.sr.gov.yu/axd/ops.htm ).
Seosko stanovništo, naseljeno na području gazdinske jedinice “Zavoj”, pretežno se bavi stočarstvom i u manjoj
meri poljoprivrednom proizvodnjom.
Vrsta delatnosti
Poljoprivreda, šumarstvo i vodoprivreda
Rirarstvo
Prerañivačka industrija
Proizvodnja el. energije, gasa i vode
Grañevinarstvo
Trgovina
Hoteli i restorani
32
Prosečna
mesečna
zarada u
dinarima
22.253
22.253
21.116
48.983
17.252
21.645
16.281
Saobraćaj, skladištenje i veze
Finansijsko posredovanje
Poslovi s nekretninama, iznajmljivanje
Državna uprava i socijalno osiguranje
Obrazovanje
Zdravstveni i socijalni rad
Druge komunalne, društvene i lične usluge
Prosečna za opštinu Pirot
18.671
65.494
32.969
35.198
31.329
35.945
26.694
29.720
3.3. Organizaciono - materijalna opremljenost
Šumama i šumskim zemljištem gazdinske jedinice „Zavoj” gazduje Javno preduzeće za gazdovanje šumama
JP „Srbijašume”, deo Šumsko gazdinstvo „Pirot”, preko Šumske uprave Pirot.
Organizaciono ŠG „Pirot”, Pirot se sastoji iz dve šumske uprave: „Pirot” i „Babušnica”. Primenjen je revirni
sistem gazdovanja i organizovanja procesa rada. Materijalna opremljenost i kadrovska struktura zaposlenih u Šumskom
gazdinstvu date su u sledećim tabelama:
Kvalifikaciona struktura i broj zaposlenih u ŠG „PIROT”
VSS
18
VŠS
SSS
52
KV
6
UKUPNO:
PK i NKV
20
96
Šumsko gazdinstvo “Pirot” iz Pirota raspolaže sledećom mehanizacijom:
Motorna testera
Traktor točkaš
Traktor guseničar
Traktor zglobni
Vozilo “Lada” Niva
Vozilo “UAZ”
Dizalica
Kamion “FAP”
Kamion “TAM”
Automobil “Mitsubishi Pajero”
Automobil “Hyndai”
Automobil “Jugo”
kom
kom
kom
kom
kom
kom
kom
kom
kom
kom
kom
kom
2
2
2
1
8
2
2
6
2
1
1
1
Šumska uprava Pirot raspolaže sa pet poslovnih zgrada (Pirot, Barje, Arbinje, Široke luke, Dimitrovgrad) i tri
lugarnice. Šumsko gazdinstvo “Pirot” ima jedan rasadnik - “Barje” površine 5.1 ha ca aktivnom površinom od 3.5 ha.
Rasadnik služi prvenstveno za proizvodnju šumskog sadnog materijala sa akcentom na četinarske vrste. Rešenjem
ministarstva od 16. 03. 1994 god. rasadnik je registrovan (registarski br. 332-05-79/62/94—06). Rasadnik je opremljen
švedskom tehnologijom BCC PLANT PRODUCTION LINE za mašinsko punjenje kontejnera. Rastilište sa površinom
0,3 ha je opremljeno BCC zalivnom linijom. Postoji i stari zalivni sistem koji se napaja pumpom „Jastrebac” sa
mobilnim aluminijumskim cevima opremljenim rasprkivačima tipa „Šumik” a koji su u funkciji na opterećenim
površinama izvan zalivne linije. Prelazak na novu kontejnersku tehnologiju proizvodnje sadnica četinara, za koju su
instalirani kapaciteti, je u toku od 2009. godine, sa zadržavanjem klasične proizvodnje prvenstveno za bagrem i topolu
sa mogućnošću proizvodnje hortikulturnog sadnog materijala. Trenutna proizvodnja sadnica po vrstama data je u
sledećoj tabeli :
Rasadnik “Barje”
Vrsta sadnica
Crni bor (1+0) kont. (HIKO v 120SS)
Beli bor (1+0) kont. (HIKO v 120SS)
Smrča (1+0) kont. (HIKO v 120SS)
Četinari (1+0) kontejnerske sadnice
33
Broj sadnica
40.000
60.000
20.000
120.000
Rasadnik “Barje”
Vrsta sadnica
Toplola spp. 1/1
Lišćari
Ukupno
Broj sadnica
2.400
2.400
122.400
Trenutne zalihe dvogodišnjeg i starijeg sadnog materijala iznose 508.000 kontejnerskih sadnica četinara i
68.000 klasičnih sadnica.
3.4. Otvorenost šumskog kompleksa saobraćajnicama
Da bi se omogućile sve integracione i opštekorisne funkcije šuma i da bi se moglo sprovesti uspešno
intenzivno gazdovanje, kao i primena svih uzgojnih i ureñajnih mera, neophodna je razvijena putna mreža. Da bi se
sagledala razvijenost mreže komunikacija neophodno je analizirati spoljašnju otvorenost i vezu gazdinske jedinice sa
prerañivačkim i potrošačkim centrima, kao i unutrašnju otvorenost šumskim putevima i njihovu kategorizaciju.
Gazdinsku jedinicu sa regionalnim centrom Pirotom povezuje asfaltni put Pirot – Koprivštica - Zavojsko
jezero (postoji krak do brane akumulacije i na suprotnom kraju jezera do sela Pakleštice) u dužini od 30 km. Lokalni
seoski putevi do sela Bela i Gostuša su kategorije tvrdog kamionskog puta. Na navedene putne pravce se nadovezuju
putevi različitih kategorija koji tangiraju odeljenja ili prolaze kroz njih. Pregled saobraćajnica po kategorijama koje
prolaze kroz odeljenja dat je u narednoj tabeli:
Gazdinska
jedinica
“Zavoj”
Šumski
putevi
Javni putevi kroz GJ
Svega putevi
Površina
G. J.
Otvorenost
m/ha
Savremeni
Tvrdi
Meki.
Tvrdi
Meki
Savremeni
Tvrdi
Meki
Σ
km
km
km
km
km
km
km
km
km
ha
11,58
19.91
33,49
4.077,55
2,0
11,58
-
-
19.91
2,0
8,2
Otvorenost gazdinske jedinice iznosi 8,2 m/ha, što je daleko ispod optimalne gustine mreže šumskih puteva za
primenu savremenih metoda gazdovanja šumama u brdsko-planinskom području, koja iznosi 15 - 25 m/ha. Polazeći od
iznetih činjenica neophodno je izraditi plan otvaranja gazdinske jedinice šumskim komunikacijama kako bi se
omugućila realizacija planova gazdovanja predviñenih ovom osnovom, naročito grupa odeljenja sa kvalitetnijom
izdanačkom šumom kako bi se merama nege pripremila za uspešnu konverziju u visoki uzgojni oblik. Ovo je veoma
bitno i sa stanovišta mogućnosti blagovremenog intervenisanja u odnosu na eventualnu pojavu štetnih faktora (požari,
vetrolomi i vetroizvale, fitopatološki i entomolški štetni faktori) i njihovo ulančavanje.
3.5. Dosadašnji zahtevi prema šumama gazdinske jedinice
i dosadašnji način korišćenja šumskih resursa
Dosadašnje gazdovanje šumama gazdinske jedinice "Zavoj" vršeno je prema osnovama gazdovanja šumama.
Osnovama su utvrñeni dugoročni i kratkoročni ciljevi unapreñivanja stanja šuma, kako bi se poboljšala njihova
opštekorisna funkcija. Dugoročnim biološko-uzgojnim ciljevima gazdovanja trebalo je da se podigne stepen biološke
stabilnosti i približi proizvodnom optimumu sastojina, izvoñenjem odgovarajućih uzgojnih mera, sa zadatkom da se
obezbedi intenzivna i maksimalna proizvodnja drveta najboljeg kvaliteta i vrednosti.
Globalna namena većeg dela površine šuma ove gazdinske jedinice - “Park prirode”, sagledana je kroz
osnovnu namenu (prioritetnu funkciju) odreñenih površina. Osnovna namena je definisana u dve kategorije – II i III
stepen zaštite, tako da se zahtevi, način i stepen korišćenja šuma gazdinske jedinice usklañuju sa odredbama Uredbe o
zaštiti Parka prirode “Stara planina” ("Sl. glasnik RS“ br. 23/2009).
3.6. Mogućnost plasmana šumskih proizvoda
Plasman drvnih sortimenata iz gazdinske jedinice “Zavoj” se realizuje u zavisnosti od tržišnih prilika.
34
4.0. FUNKCIJE ŠUMA
4.1. Osnovne postavke i kriterijumi pri prostorno funkcionalnom reoniranju šuma i šumskih staništa u
gazdinskoj jedinci "Zavoj"
Šuma kao složeni ekosistem ima brojne i vrlo različite funkcije, koje su od izuzetnog značaja za obezbeñenje
mnogobrojnih kako trajnih tako i trenutnih društvenih potreba. Šume najčšešće istovremeno vrše veći broj različitih
funkcija, pa je potrebno te funkcije meñusobno uskladiti na istom prostoru. To nameće potrebu da se pri planiranju
gazdovanja utvrde prioritetne funkcije pojedinih delova šumskih područja, odnosno sastojina, kao i da se u skladu sa
njima planiraju ciljevi i mere budućeg gazdovanja. Zadatak planiranja je da osigura planske osnove za optimalno
obezbeñenje svih potreba (u granicama zatečenog stanja i potencijalnih mogućnosti šuma i šumskih prostora) vodeći pri
tome računa kako o sadašnjim tako i o budućim potrebama.
Mada je definisan i utvrñen veliki broj funkcija šuma, sve one se mogu svrstati u tri osnovne grupe:
1. Grupa proizvodnih funkcija
2. Grupa zaštitnih funkcija
3. Grupa socijalnih funkcija
Proizvodna funkcija se ogleda u maksimalnoj proizvodnji što kvalitetnije drvne mase i u proizvodnji sporednih
šumskih proizvoda.
Zaštitna funkcija je znatno šireg spektra :
- regulisanje vodnog režima
- zaštita zemljišta
- zaštita saobraćajnica
- proizvodnja kiseonika
- sprečavanje aerozagañenja
- zaštita protiv radioaktivnog zračenja i dr.
U socijalne funkcije ubrajamo:
- naučno-istraživačke
- turističko-rekreativne
- šume kao faktor u prostornom planiranju i pri ureñivanju prostora
- vojno-strategijska uloga šuma i dr.
Sagledavajući prioritetne zahteve društva utvrñuje se osnovna namena odreñenog šumskog kompleksa, pa se
na osnovu toga utvrñuju opšti i posebni ciljevi gazdovanja vezani za tu namenu. Propisuju se mere i radovi koji će u
mogućem obimu u toku narednog ureñajnog razdoblja (nekad i u dužem vremenskom periodu) obezbediti prevoñenje
zatečenog ka optimalnom stanju.
Gazdinska jedinca “ Zavoj” se većim delom svoje površine ( 3.813 ha, 93,5 % ) nalazi u okviru Parka prirode
“Stara planina” što definiše globalnu namenu i osnovnu namenu u zavisnosti od pripadnosti odreñenom stepenu zaštite.
Stara planina proglašena je za Park prirode 1997. godine kao područje izuzetno vredno sa stanovišta
raznovrsnosti biljnog i životinjskog sveta i njihovih zajednica, te geomorfoloških, geoloških, hidroloških i
hidrogeoloških osobenosti i pojava, u kojem je prisutan tradicionalni oblik života i kulturnih dobara.
Park prirode "Stara planina" stavlja se pod zaštitu da bi se, u interesu nauke, obrazovanja i unapreñenja kulture
i održivog privrednog i demografskog razvoja, očuvali: izuzetna raznovrsnost divljeg biljnog i životinjskog sveta, koju
čini 1.200 vrsta i podvrsta viših biljaka, meñu kojima je 115 enedemičnih vrsta, 40 vrsta koje predstavljaju prirodne
retkosti Srbije, 50 vrsta koje se nalaze na spisku ugrožene evropske flore (meñu kojima su neke koje su svrstane u
kategoriju kritično ugroženih, kao što su mužica, prečica, bor krivulj, rosulja i druge), 52 šumske, žbunaste i zeljaste
biljne zajednice, 150 vrsta gnezdarica meñu 200 vrsta ptica koje uglavnom prestavljaju prirodne retkosti Srbije (meñu
kojima su i posebno značajne retke i ugrožene vrste, kao što su riñi mišar, suri orao, stepski soko, sivi soko, veliki
tetreb, prdavac, planinski žalar, ušata ševa, žutokljuna galica, mala muharica, drozd kamenjar i druge), 30 vrsta sisara
(meñu kojima je 20 vrsta koje predstavljaju prirodne retkosti ili su ugrožene vrste, kao što su snežna i riña voluharica,
tekunica, ris, medved, slepo kuče, veliki sivi puh, puh lešnikar i druge), 6 vrsta vodozemaca, 12 vrsta gmizavaca (meñu
kojima je i retka vrsta živorodnog guštera), 26 vrsta riba, veliki broj mahovina, lišajeva, gljiva i insekata, čiji broj nije
konačno utvrñen, autohtone rase i sorte domaćih životinja i biljnih kultura; mesta koja izražavaju izuzetnu geološku
raznovrsnost područja, kao što su odreñeni oblici reljefa, posebne pojave površinskih i podzemnih voda i formacije
35
stena koje su strukturno, paleontološki, stratigrafski i mineraloški značajne; lepota i raznolikost predela; kulturne
vrednosti koje su predstavljene srednjovekovnim manastirima i drugim nepokretnim kulturnim dobrima, objektima
narodnog graditeljstva, tradicionalnim alatima, predmetima, zanimanjima i običajima lokalnog stanovništva.
4.2. Funkcije šuma i namena površina u gazdinskoj
jedinici
Prema globalnoj nameni površina gazdinske jedinice “Zavoj” spada u Park prirode “Stara planina” (
namenska celina 16 – Park prirode) i deo površine van granice Parka prirode ( namenska celina 12 – šume sa
prioritetnom zaštitnom funkcijom).
Prema osnovnoj nameni u gazdinskoj jedinici “Zavoj” izdvojene su tri celine sa prioritetnim funkcijama :
1. namenska celina 52 – Park prirode II stepen zaštite,
2. namenska celina 53 - Park prirode III stepen zaštite,
3. namenska celina 26 – zaštita zemljišta od erozije.
U II stepenu zaštite Parka prirode utvrñuje se ograničeno i strogo kontrolisano korišćenje prirodnih bogatstava,
dok se aktivnosti u prostoru mogu vršiti u meri koja omogućava unapreñivanje stanja i prezentaciju prirodnog dobra bez
posledica po njihove primarne vrednosti.
U III stepenu zaštite Parka prirode utvrñuje se selektivno i ograničeno korišćenje prirodnih bogatstava i
kontrolisane intervencije i aktivnosti u prostoru, ukoliko su usklañene sa funkcijama zaštićenog prirodnog dobra ili su
vezane za nasleñene tradicionalne oblike obavljanja prirodnih delatnosti i stanovanja, uključujući i turističku izgradnju.
Namenska celina 26 (zaštita zemljišta od erozije) - zbog edafskih i orografskih uslova onemogućena je
intenzivna proizvodnja drveta, pa je prioritetna funkcija ovih šuma zaštitna. Bez obzira na nepovoljno stanje ipak će se
vršiti odreñene intervencije (prorede, sanitarne seče, seče obnavljanja) ali vrlo oprezno, tj. u onom obimu gde će
osnovna namena biti zadovoljena i da se u ovom ureñajnom razdoblju unapredi postojeće loše stanje šuma.
4.3. Gazdinske klase
Gazdinska klasa je osnovna ureñajna jedinica za koju se propisuje jedinstven uzgojni i ureñajni tretman.
Gazdinsku klasu čine sastojine koje su iste osnovne namene (prioritetne funkcije), iste sastojinske pripadnosti tj.
sastojinske celine i iste grupe ekoloških jedinica.
Zbog različitih prioritetnih funkcija, sastojinskih prilika i ekoloških uslova u gazdinskoj jedinici “Zavoj”
izdvojene su sledeće gazdinske klase:
Gadinska klasa
Sastojinska celina
br.
1
26266212
266.Šikara
2
52195215
195.Izdanacka šuma cera
3
52267241
4
52360421
5
52361241
6
53176215
7
53176421
8
53195215
Grupa ekoloških jedinica
NC 26 Zaštita zemljišta od erozije
212.Tipična šuma sladuna i cera (Quercetum frainetto-cerris tipicum) na
smeñim lesiviranim zemljištima
NC 52 Park prirode II stepen zaštite
215.Šuma sladuna i cera sa grabicem (Quercetum frainetto-cerris
carpinetosum orientalis) na districnim i eutricnim smedjim zemljištima
241.Šuma grabica (Carpionion orientalis moesiacum) na crnicama i razlicitim
267.Šibljak
erodiranim zemljištima
421.Planinska šuma bukve (Fagetum moesiacae montanum) na razlicitim
360.Izdanacka šuma bukve
smedjim zemljištima
241.Šuma grabica (Carpionion orientalis moesiacum) na crnicama i razlicitim
361.Izdanacka mešovita šuma bukve
erodiranim zemljištima
NC 53 Park prirode III stepen zaštite
215.Šuma sladuna i cera sa grabicem (Quercetum frainetto-cerris
176.Izdanacka mešovita šuma graba
carpinetosum orientalis) na districnim i eutricnim smedjim zemljištima.
421.Planinska šuma bukve (Fagetum moesiacae montanum) na razlicitim
176.Izdanacka mešovita šuma graba
smedjim zemljištima
215.Šuma sladuna i cera sa grabicem (Quercetum frainetto-cerris
195.Izdanacka šuma cera
carpinetosum orientalis) na districnim i eutricnim smedjim zemljištima.
36
9
53196215
10
53197215
11
53266215
12
53266241
13
53266411
14
53266421
15
53267215
16
53267241
17
53267421
18
53360411
19
53360421
20
53361215
21
53361411
22
53361421
23
53362411
24
53362421
25
53470215
26
53470421
27
53471411
28
53471421
29
53475215
30
31
53475241
53475411
32
53475421
33
53476215
34
53476411
35
53476421
36
53477215
37
53477235
38
53477421
39
53478215
40
53478421
41
53479215
215.Šuma sladuna i cera sa grabicem (Quercetum frainetto-cerris
carpinetosum orientalis) na districnim i eutricnim smedjim zemljištima.
215.Šuma sladuna i cera sa grabicem (Quercetum frainetto-cerris
197.Devastirana šuma cera
carpinetosum orientalis) na districnim i eutricnim smedjim zemljištima.
215.Šuma sladuna i cera sa grabicem (Quercetum frainetto-cerris
266.Šikara
carpinetosum orientalis) na districnim i eutricnim smedjim zemljištima.
241.Šuma grabica (Carpionion orientalis moesiacum) na crnicama i razlicitim
266.Šikara
erodiranim zemljištima
411.Brdska šuma bukve (Fagetum moesiacae submontanum ) na kiselim
266.Šikara
smedjim i drugim zemljištima
421.Planinska šuma bukve (Fagetum moesiacae montanum) na razlicitim
266.Šikara
smedjim zemljištima
215.Šuma sladuna i cera sa grabicem (Quercetum frainetto-cerris
267.Šibljak
carpinetosum orientalis) na districnim i eutricnim smedjim zemljištima
241.Šuma grabica (Carpionion orientalis moesiacum) na crnicama i razlicitim
267.Šibljak
erodiranim zemljištima
421.Planinska šuma bukve (Fagetum moesiacae montanum) na razlicitim
267.Šibljak
smedjim zemljištima
411.Brdska šuma bukve (Fagetum moesiacae submontanum ) na kiselim
360.Izdanacka šuma bukve
smedjim i drugim zemljištima
421.Planinska šuma bukve (Fagetum moesiacae montanum) na razlicitim
360.Izdanacka šuma bukve
smedjim zemljištima
215.Šuma sladuna i cera sa grabicem (Quercetum frainetto-cerris
361.Izdanacka mešovita šuma bukve
carpinetosum orientalis) na districnim i eutricnim smedjim zemljištima
411.Brdska šuma bukve (Fagetum moesiacae submontanum ) na kiselim
361.Izdanacka mešovita šuma bukve
smedjim i drugim zemljištima
421.Planinska šuma bukve (Fagetum moesiacae montanum) na razlicitim
361.Izdanacka mešovita šuma bukve
smedjim zemljištima
411.Brdska šuma bukve (Fagetum moesiacae submontanum ) na kiselim
362.Devastirana šuma bukve
smedjim i drugim zemljištima
421.Planinska šuma bukve (Fagetum moesiacae montanum) na razlicitim
362.Devastirana šuma bukve
smedjim zemljištima
215.Šuma sladuna i cera sa grabicem (Quercetum frainetto-cerris
470.Veštacki podignuta sastojina smrce
carpinetosum orientalis) na districnim i eutricnim smedjim zemljištima
421.Planinska šuma bukve (Fagetum moesiacae montanum) na razlicitim
470.Veštacki podignuta sastojina smrce
smedjim zemljištima
471.Veštacki podignuta mešovita sastojina 411.Brdska šuma bukve (Fagetum moesiacae submontanum ) na kiselim
smrce
smedjim i drugim zemljištima
471.Veštacki podignuta mešovita sastojina 421.Planinska šuma bukve (Fagetum moesiacae montanum) na razlicitim
smrce
smedjim zemljištima
475.Veštacki podignuta sastojina crnog
215.Šuma sladuna i cera sa grabicem (Quercetum frainetto-cerris
bora
carpinetosum orientalis) na districnim i eutricnim smedjim zemljištima
475.Veštacki podignuta sastojina crnog
241.Šuma grabica (Carpionion orientalis moesiacum) na crnicama i razlicitim
bora
erodiranim zemljištima
475.Veštacki podignuta sastojina crnog bor 411.Brdska šuma bukve (Fagetum moesiacae submontanum ) na kis. smeñ
196.Izdanacka mešovita šuma cera
475.Veštacki podignuta sastojina crnog bor
476.Veštacki podignuta mešovita sastojina
crnog bora
476.Veštacki podignuta mešovita sastojina
crnog bora
476.Veštacki podignuta mešovita sastojina
crnog bora
477.Veštacki podignuta sastojina belog
bora
477.Veštacki podignuta sastojina belog
bora
477.Veštacki podignuta sastojina belog
bora
478.Veštacki podignuta mešovita sastojina
belog bora
478.Veštacki podignuta mešovita sastojina
belog bora
479.Veštacki podignuta sastojina ostalih
cetinara
421.Planinska šuma bukve (Fagetum moesiacae montanum) na raz.smeñ.zem.
215.Šuma sladuna i cera sa grabicem (Quercetum frainetto-cerris
carpinetosum orientalis) na districnim i eutricnim smedjim zemljištima
411.Brdska šuma bukve (Fagetum moesiacae submontanum ) na kiselim
smedjim i drugim zemljištima
421.Planinska šuma bukve (Fagetum moesiacae montanum) na razlicitim
smedjim zemljištima
215.Šuma sladuna i cera sa grabicem (Quercetum frainetto-cerris
carpinetosum orientalis) na districnim i eutricnim smedjim zemljištima
235.Šuma razlicitih hrastova sa crnim jasenom (Orno-Polyquercetum) na
raznim plicim zemljištima
421.Planinska šuma bukve (Fagetum moesiacae montanum) na razlicitim
smedjim zemljištima
215.Šuma sladuna i cera sa grabicem (Quercetum frainetto-cerris
carpinetosum orientalis) na districnim i eutricnim smedjim zemljištima
421.Planinska šuma bukve (Fagetum moesiacae montanum) na razlicitim
smedjim zemljištima
215.Šuma sladuna i cera sa grabicem (Quercetum frainetto-cerris
carpinetosum orientalis) na districnim i eutricnim smedjim zemljištima
Izdvojeno je ukupno 41 gazdinskih klasa, 1 u namenskoj celini 26, 4 u namenskoj celini 52 i 36 u
namenskoj celini 53.
37
5.0. STANJE ŠUMA I ŠUMSKIH STANIŠTA
5.1. Stanje šuma po nameni
Globalna namena odnosi se na komplekse šuma i njihove delove i integriše stanje sastojina i staništa i
društvene potrebe u odnosu na šumu u jedinstvene opšte ciljeve gazdovanja.
U GJ “Zavoj” utvrñena je globalna namena “16” Park prirode na površini od 3154,87 ha i globalna namena
„12“ šume sa prioritetnom zaštitnom funkcijom.
Površina
ha
%
Namena globalna
12. Šume sa prioritetnom zaštitnom funkcijom
16. Park prirode
UKUPNO ZA GJ:
49.02
3105.85
3154.87
Zapremina
m³
%
m³/ha
1.6
98.4
100.0
243770.7
243770.7
100.0
100.0
78.5
77.3
Zapreminski prirast
m³
%
m³/ha
10076.2
10076.2
100.0
100.0
3.2
3.2
Na osnovu UREDDBE O ZAŠTITI PARKA PRIRODE „STARA PLANINA“ utvrñeni su stepeni zaštite
odnosno namenske celine:
1.
2.
Park prirode - II stepen zaštite – namenska celina „52“.
Park prirode - III stepen zaštite – namenska celina „53“.
Na osnovu zatečenog stanja, potencijsla šume i šumskog zemljišta izvan granica parka prirode utvrñena je
namenska celina:
3.
Zaštita zemljišta od erozije – namenska celina „26“.
Namena osnovna
26.Zaštita zemljišta od erozije
52.Park prirode - II stepen zaštite
53.Park prirode - III stepen zaštite
UKUPNO ZA GJ:
Površina
ha
%
49.02
1.6
459.35
14.6
2646.50
83.9
3154.87 100.0
m³
Zapremina
%
m³/ha
24865.5
218905.1
243770.7
10.2
89.8
100.0
54.1
82.7
77.3
Zapreminski prirast
m³
%
m³/ha
721.9
9354.4
10076.2
7.2
92.8
100.0
1.6
3.5
3.2
Pi
%
2.9
4.3
4.1
Iz predhodne tabele vidimo da je namenska celina „52“ Park prirode - II stepen zaštite zastupljen sa 14,6 %
obrasle površine i sa 10,2% zapremine i 7,2% zapreminskog prirasta , namenska celina „53“ Park prirode - III stepen
zaštite zastupljen sa 83,9% obrasle površine i sa 89,8% zapremine i 92,8% zapreminskog prirasta, i namenska celina 26
zaštita zemlišta od erozije na 49.02 ha što je 1.6% od obrasle površine.
5.2. Stanje šuma po gazdinskim klasama
Gazdinska klasa
52195215
52360421
52361241
Izdanačke sas.
52267241
Šibljaci
NC 52
53176215
53176421
53195215
Površina
ha
%
11.60
139.84
24.71
176.15
283.20
283.20
459.35
12.29
24.87
34.02
0.4
4.4
0.8
5.6
9.0
9.0
14.6
0.4
0.8
1.1
m³
Zapremina
%
m³/ha
Zapreminski prirast
m³
%
m³/ha
Pi
%
1807.3
21946.3
1111.9
24865.5
0.7
9.0
0.5
10.2
155.8
156.9
45.0
141.2
56.8
648.3
16.7
721.9
0.6
6.4
0.2
7.2
4.9
4.6
0.7
4.1
3.1
3.0
1.5
2.9
24865.5
10.2
54.1
721.9
7.2
1.6
2.9
6337.7
2.6
186.3
205.1
2.0
6.0
3.2
38
Pi
%
4.1
4.1
53196215
53197215
53360411
53360421
53361215
53361411
53361421
53362411
53362421
Izdanačke sas.
53470215
53470421
53471411
53471421
53475215
53475241
53475411
53475421
53476215
53476411
53476421
53477215
53477235
53477421
53478215
53478421
53479215
Veštački pod. Sas.
53266215
53266241
53266411
53266421
Šikare
53267215
53267241
53267421
Šibljaci
NC 53
26266212
Šikare
NC 26
UKUPNO ZA GJ:
Gazdinska klasa
Izdanačke sas.
Veštački pod. Sas.
Šikare
Šibljaci
UKUPNO ZA GJ:
4.02
5.52
52.57
587.73
5.98
9.56
17.97
27.22
29.65
811.40
14.74
34.82
5.51
6.85
252.75
28.76
7.16
62.51
66.34
10.28
34.16
41.27
27.90
61.73
15.76
8.22
7.79
686.55
122.71
17.30
14.44
124.92
279.37
4.39
857.60
7.19
869.18
0.1
0.2
1.7
18.6
0.2
0.3
0.6
0.9
0.9
25.7
0.5
1.1
0.2
0.2
8.0
0.9
0.2
2.0
2.1
0.3
1.1
1.3
0.9
2.0
0.5
0.3
0.2
21.8
3.9
0.5
0.5
4.0
8.9
0.1
27.2
0.2
27.6
199.8
248.4
2279.6
102943.1
299.0
1284.1
1168.0
2347.4
2844.6
119951.7
645.2
0.1
0.1
0.9
42.2
0.1
0.5
0.5
1.0
1.2
49.2
0.3
49.7
45.0
43.4
175.2
50.0
134.3
65.0
86.2
95.9
147.8
43.8
3.5
1.2
87.5
2610.6
5.8
41.4
17.3
18.8
57.8
3049.1
39.7
0.0
0.0
0.9
25.9
0.1
0.4
0.2
0.2
0.6
30.3
0.4
0.9
0.2
1.7
4.4
1.0
4.3
1.0
0.7
1.9
3.8
2.7
1.7
0.5
3.8
2.5
2.0
3.2
1.5
0.8
2.0
2.5
6.2
1153.8
0.5
209.4
33.0
0.3
6.0
2.9
28791.5
3372.9
892.3
18093.0
9139.1
2501.2
11.8
1.4
0.4
7.4
3.7
1.0
113.9
117.3
124.6
289.4
137.8
243.3
2042.5
269.4
62.0
1147.6
629.3
176.6
20.3
2.7
0.6
11.4
6.2
1.8
8.1
9.4
8.7
18.4
9.5
17.2
7.1
8.0
7.0
6.3
6.9
7.1
5486.0
9855.7
12853.0
4250.0
2.3
4.0
5.3
1.7
132.9
353.3
208.2
269.7
325.5
493.5
691.2
241.1
3.2
4.9
6.9
2.4
7.9
17.7
11.2
15.3
5.9
5.0
5.4
5.7
1919.7
98953.4
0.8
40.6
246.4
144.1
153.8
6305.3
1.5
62.6
19.7
9.2
8.0
6.4
2646.50
49.02
49.02
49.02
3154.87
83.9
1.6
1.6
1.6
100.0
218905.1
89.8
82.7
9354.4
92.8
3.5
4.3
243770.7
100.0
77.3
10076.2
100.0
3.2
4.1
Površina
Zapremina
ha
%
m³
%
m³/ha
REKAPITULACIJA PO POREKLU:
987.55
31.3
144817.3
59.4
146.6
686.55
21.8
98953.4
40.6
144.1
328.39
10.4
1152.38
36.5
3154.87
100.0
243770.7
100.0
39
77.3
Zapreminski prirast
m³
%
m³/ha
Pi
%
3771.0
6305.3
37.4
62.6
3.8
9.2
2.603939
6.371956
10076.2
100.0
3.2
4.133484
U gazdinskoj jedinici “Zavoj” Izdvojeno je ukupno 41 gazdinskih klasa, 4 u namenskoj celini 52, 36 u
namenskoj celini 53 i 1 u namenskoj celini 26.
U okviru namenske celine 52 izdvojene su 3 gazdinske klase izdanačkih šuma i jedna gk. šibljaka.
U okviru namenske celine 53 izdvojene su 12 gazdinske klase izdanačkih šuma, 17 gk. veštački podignutih
sastojina , 4 gk. šikare i 3 gk. šibljaka.
U okviru namenske celine 26 izdvojena je 1 gk. šikare.
U namenskoj celini 52 izdanačke sastojine su zastupljene sa 5,6% obrasle površine, 10,2% zapremine i 7,0%
prirasta i šibljaci sa 9,0% obrasle površine.
U namenskoj celini 53 izdanačke šume su zastupljene sa 25,7% obrasle površine, 49,2% zapremine i 30,3%
zapreminskog prirasta. Veštački podignute sastojine su zastupljene sa 21,8% obrasle površine 40,6% zapremine i 62,7%
zapreminskog prirasta, šikare sa 8,9% obrasle površine i šibljaci sa 27,6% obrasle površine.
U namenskoj celini 26 imamo gazdinsku klasu šikare sa 1,6% od obrasle površine.
Najzastupljenije gazdinske klase su:
GK 52360421 Izdanačka šuma bukve – na 139,84ha sa prosečnom zapreminom 135,9m³/ha i 4,6m³/ha
zapreminskog prirasta. Sastojine se nalaze uglavnom na plićem i siromašnijem zemljištu. Sastojine su u VI i VII
dobnom razredu i u njima će se vršiti seče proreda.
GK 53360421 Izdanačka šuma bukve – na 587,73ha sa prosečnom zapreminom 175,2m³/ha i 4,4m³/ha
zapreminskog prirasta. Sastojine se nalaze uglavnom na plićem i siromašnijem zemljištu. Sastojine su u IV, V, VI, VII i
VIII dobnom razredu i u njima će se vršiti seče proreda i seče obnavljanja.
GK 53475215 Veštački podignuta sastojina crnog bora – na 252,75ha sa prosečnom zapreminom
113,9m³/ha i 8,1m³/ha zapreminskog prirasta. Sastojine se nalaze uglavnom na plićem i siromašnijem zemljištu.
Sastojine su u I, II, III, IV, V, i VI, dobnom razredu i u njima će se vršiti seče proreda.
GK 53475421 Veštački podignuta sastojina crnog bora – na 60,51ha sa prosečnom zapreminom
289,4m³/ha i 18,4m³/ha zapreminskog prirasta. Sastojine se nalaze uglavnom na plićem i siromašnijem zemljištu.
Sastojine su u II, IV, i V dobnom razredu i u njima će se vršiti seče proreda.
GK 53477421 Veštački podignuta sastojina belog bora – na 61,73ha sa prosečnom zapreminom 208,2m³/ha
i 11,2m³/ha zapreminskog prirasta. Sastojine se nalaze uglavnom na plićem i siromašnijem zemljištu. Sastojine su uI, II
i IV dobnom razredu i u njima će se vršiti seče proreda.
5.3. Stanje šuma po poreklu i očuvanosti
Gazdinska klasa
52195215
52360421
52361241
Izdan. Očuvane
52267241
Šibljak
NC 52
53176215
53176421
53195215
53360411
53360421
53361411
Izdan. očuvane
53196215
53360411
53360421
53361215
Površina
Zapremina
ha
%
11.60
139.84
24.71
176.15
283.20
283.20
459.35
12.29
24.87
34.02
51.10
453.73
9.56
585.57
4.02
1.47
134.00
5.98
0.4
4.4
0.8
5.6
9.0
9.0
14.6
0.4
0.8
1.1
1.6
14.4
0.3
18.6
0.1
0.0
4.2
0.2
m³
Zapreminski prirast
Pi
%
%
m³/ha
m³
1807.3
21946.3
1111.9
24865.5
0.7
9.0
0.5
10.2
155.8
156.9
45.0
141.2
56.8
648.3
16.7
721.9
0.6
6.4
0.2
7.2
4.9
4.6
0.7
4.1
3.1
3.0
1.5
2.9
24865.5
10.2
54.1
721.9
7.2
1.6
2.9
6337.7
2205.0
94460.6
1284.1
104287.3
199.8
74.6
8482.5
299.0
2.6
0.9
38.7
0.5
42.8
0.1
0.0
3.5
0.1
186.3
43.2
208.2
134.3
178.1
49.7
50.8
63.3
50.0
205.1
85.8
2475.6
41.4
2807.8
3.5
1.8
135.0
5.8
2.0
0.9
24.6
0.4
27.9
0.0
0.0
1.3
0.1
6.0
1.7
5.5
4.3
4.8
0.9
1.2
1.0
1.0
3.2
3.9
2.6
3.2
2.7
1.7
2.4
1.6
2.0
40
%
m³/ha
53361421
53362421
Izdan. razreñene
53197215
53362411
53362421
Izdan. devastirane
Izdanačke sas.
53470215
53471411
53471421
53475215
53475241
53475411
53475421
53476215
53476411
53476421
53477215
53477235
53477421
53478215
53478421
53479215
Veštački pod. očuvane
53470215
53470421
53475215
53475241
53475411
53475421
53477215
53477421
Veštački pod. razreñene
53475215
Veštački pod. devastirane
Veštački podignute sas.
53266215
53266241
53266411
53266421
Šikare
53267215
53267241
53267421
Šibljaci
NC 53
26266212
Šikare
17.97
6.88
170.32
5.52
27.22
22.77
55.51
811.40
2.96
5.51
6.85
162.27
21.16
4.56
57.06
66.34
10.28
34.16
24.31
27.90
48.23
15.76
8.22
7.79
503.36
11.78
34.82
89.86
7.60
2.60
5.45
16.96
13.50
182.57
0.62
0.62
686.55
122.71
17.30
14.44
124.92
279.37
4.39
857.60
7.19
869.18
2646.50
49.02
49.02
0.6
0.2
5.4
0.2
0.9
0.7
1.8
25.7
0.1
0.2
0.2
5.1
0.7
0.1
1.8
2.1
0.3
1.1
0.8
0.9
1.5
0.5
0.3
0.2
16.0
0.4
1.1
2.8
0.2
0.1
0.2
0.5
0.4
5.8
0.0
0.0
21.8
3.9
0.5
0.5
4.0
8.9
0.1
27.2
0.2
27.6
83.9
1.6
1.6
NC 26
UKUPNO ZA GJ:
49.02
3154.87
1.6
100.0
1168.0
240.8
10464.8
248.4
2347.4
2603.8
5199.6
119951.7
378.0
1153.8
0.5
0.1
4.3
0.1
1.0
1.1
2.1
49.2
0.2
0.5
65.0
35.0
61.4
45.0
86.2
114.4
93.7
147.8
127.7
209.4
17.3
3.5
167.0
1.2
18.8
54.2
74.3
3049.1
20.4
33.0
0.2
0.0
1.7
0.0
0.2
0.5
0.7
30.3
0.2
0.3
1.0
0.5
1.0
0.2
0.7
2.4
1.3
3.8
6.9
6.0
1.5
1.5
1.6
0.5
0.8
2.1
1.4
2.5
5.4
2.9
23417.5
3372.9
468.1
17224.6
9139.1
2501.2
9.6
1.4
0.2
7.1
3.7
1.0
144.3
159.4
102.7
301.9
137.8
243.3
1595.4
269.4
34.0
1083.8
629.3
176.6
15.8
2.7
0.3
10.8
6.2
1.8
9.8
12.7
7.4
19.0
9.5
17.2
6.8
8.0
7.3
6.3
6.9
7.1
5486.0
9855.7
10544.3
4250.0
2.3
4.0
4.3
1.7
225.7
353.3
218.6
269.7
325.5
493.5
557.8
241.1
3.2
4.9
5.5
2.4
13.4
17.7
11.6
15.3
5.9
5.0
5.3
5.7
1919.7
89711.0
267.2
0.8
36.8
0.1
246.4
178.2
22.7
153.8
5613.7
19.3
1.5
55.7
0.2
19.7
11.2
1.6
8.0
6.3
7.2
5175.1
2.1
57.6
433.5
4.3
4.8
8.4
424.2
868.4
0.2
0.4
163.1
159.3
28.1
63.7
0.3
0.6
10.8
11.7
6.6
7.3
2308.7
9043.5
198.9
198.9
98953.4
0.9
3.7
0.1
0.1
40.6
171.0
49.5
320.8
320.8
144.1
133.4
678.0
13.6
13.6
6305.3
1.3
6.7
0.1
0.1
62.6
9.9
3.7
22.0
22.0
9.2
5.8
7.5
6.9
6.9
6.4
218905.1
89.8
82.7
9354.4
92.8
3.5
4.3
243770.7
100.0
77.3
10076.2
100.0
3.2
4.1
41
Gazdinska klasa
Površina
ha
Zapremina
%
m³
%
Zapreminski prirast
m³/ha
m³
REKAPITULACIJA PO POREKLU I OČUVANOSTI
761.72
24.1
129152.9
53.0 169.6
3529.7
Izdan. očuvane
170.32
5.4
10464.8
4.3
61.4
167.0
Izdan. razreñene
55.51
1.8
5199.6
2.1
93.7
74.3
Izdan. devastirane
503.36
16.0
89711.0
36.8 178.2
5613.7
Veštački pod. očuvane
182.57
5.8
9043.5
3.7
49.5
678.0
Veštački pod. razreñene
0.62
0.0
198.9
0.1 320.8
13.6
Veštački pod. devastirane
Šikare
328.39
10.4
1152.38
36.5
Šibljaci
UKUPNO ZA GJ:
Gazdinska klasa
3154.87 100.0
Površina
ha
243770.7 100.0
Zapremina
%
m³
%
77.3
m³/ha
Očuvane
Razreñene
Devastirane
Šikare
Šibljaci
REKAPITULACIJA PO OČUVANOSTI
1265.08
40.1
218863.8
89.8 173.0
352.89
11.2
19508.4
8.0
55.3
56.13
1.8
5398.5
2.2
96.2
328.39
10.4
1152.38
36.5
UKUPNO ZA GJ:
3154.87
100.0
243770.7
100.0
77.3
%
35.0
1.7
0.7
55.7
6.7
0.1
m³/ha
Pi
%
4.6
1.0
1.3
11.2
3.7
22.0
2.7
1.6
1.4
6.3
7.5
6.9
10076.2 100.0
3.2
Zapreminski prirast
4.1
Pi
m³
%
m³/ha
%
9143.3
845.0
87.9
90.7
8.4
0.9
7.2
2.4
1.6
4.2
4.3
1.6
10076.2
100.0
3.2
4.1
Iz tabele o stanju šuma po poreklu i očuvanosti u gazdinskoj jedinici „Stara planina II – Topli Do“ vidi se da se
očuvane sastojine nalaze na površini od 1265,08 ha (48.8% obrasle površine) sa prosečnom drvnom zapreminom od
173,0m³/ha i tekućim zapreminskim prirastom od 7,2m³/ha. Očuvane sastojine sa drvnom zapreminom od 218863.8m³
čine 89,8% od ukupne drvne zapremine.
Razreñene sastojine nalaze se na površini od 352.89ha (11.2% obrasle površine) sa drvnom zapreminom od
19508.4m³ što je (8.0% od ukupne drvne zapremine). Prosečna drvna zapremina je 55.3m³/ha sa tekućim zapreminskim
prirastom od 2.4m³/ha.
Devastirane šume su na površini od 56.13ha (1.8% obrasle površine) sa drvnom zapreminom od 5398.5m³ što
je2.2 % od ukupne drvne zapremine. Prosečna drvna zapremina je 96.2m³/ha i tekućim zapreminskim prirastom od
1.6m³/ha.
Šikare se nalaze na površini 328.39ha (10.4% obrasle površine) a šibljaci 1152.38ha (36.5% obrasle površine).
Iz predhodnog tabelagnog prikaza vidi se da je procenat devastiranih šuma 1.8% od ukupne obrasle površine i
da su to uglavnom izdanačke šume oštećene požarima. U narednom periodu mora se težiti smanjenju površina pod
devastiranim šumama sa rekonstrukcijama i veštačkim pošumljavanjem.
5.4. Stanje sastojina po smesi
Gazdinska klasa
52195215
52360421
Izdanačke čiste
52361241
Izdanačke mešovite
Izdanačke sas.
52267241
Šibljak
NC 52
53176215
53195215
Površina
ha
11.60
139.84
151.44
24.71
24.71
176.15
283.20
283.20
459.35
12.29
34.02
%
0.4
4.4
4.8
0.8
0.8
5.6
9.0
9.0
14.6
0.4
1.1
Zapremina
Zapreminski prirast
Pi
%
m³/ha
m³
%
1807.3
21946.3
23753.6
1111.9
1111.9
24865.5
0.7
9.0
9.7
0.5
0.5
10.2
155.8
156.9
156.9
45.0
45.0
141.2
56.8
648.3
705.2
16.7
16.7
721.9
0.6
6.4
7.0
0.2
0.2
7.2
4.9
4.6
4.7
0.7
0.7
4.1
3.1
3.0
3.0
1.5
1.5
2.9
24865.5
10.2
54.1
721.9
7.2
1.6
2.9
6337.7
2.6
186.3
205.1
2.0
6.0
3.2
m³
42
%
m³/ha
53197215
53360411
53360421
53361411
53362411
53362421
Izdanačke čiste
53176421
53196215
53360421
53361215
53361411
53361421
53362421
Izdanačke mešovite
Izdanačke sas.
53470215
53470421
53475215
53475241
53475411
53475421
53477215
53477235
53477421
53479215
Veš. pod. čiste
53470215
53471411
53471421
53476215
53476411
53476421
53477215
53478215
53478421
Veš. pod. mešovite
Veštački pod. sas.
53266215
53266241
53266411
53266421
Šikare
53267215
53267241
53267421
Šibljaci
NC 53
26266212
Šikara
NC 26
UKUPNO ZA GJ:
5.52
52.57
504.82
5.64
27.22
11.82
653.90
24.87
4.02
82.91
5.98
3.92
17.97
17.83
157.50
811.40
7.48
34.82
252.75
28.76
7.16
62.51
23.42
27.90
61.73
7.79
514.32
7.26
5.51
6.85
66.34
10.28
34.16
17.85
15.76
8.22
172.23
686.55
122.71
17.30
14.44
124.92
279.37
4.39
857.60
7.19
869.18
2646.50
49.02
49.02
49.02
3154.87
0.2
1.7
16.0
0.2
0.9
0.4
20.7
0.8
0.1
2.6
0.2
0.1
0.6
0.6
5.0
25.7
0.2
1.1
8.0
0.9
0.2
2.0
0.7
0.9
2.0
0.2
16.3
0.2
0.2
0.2
2.1
0.3
1.1
0.6
0.5
0.3
5.5
21.8
3.9
0.5
0.5
4.0
8.9
0.1
27.2
0.2
27.6
83.9
1.6
1.6
1.6
100.0
248.4
2279.6
98593.6
595.4
2347.4
2001.5
112403.7
0.1
0.9
40.4
0.2
1.0
0.8
46.1
45.0
43.4
195.3
105.6
86.2
169.3
171.9
1.2
87.5
2551.6
21.0
18.8
45.8
2931.1
0.0
0.9
25.3
0.2
0.2
0.5
29.1
0.2
1.7
5.1
3.7
0.7
3.9
4.5
0.5
3.8
2.6
3.5
0.8
2.3
2.6
199.8
4349.5
299.0
688.7
1168.0
843.1
7548.1
119951.7
378.0
0.1
1.8
0.1
0.3
0.5
0.3
3.1
49.2
0.2
49.7
52.5
50.0
175.7
65.0
47.3
47.9
147.8
50.5
3.5
59.0
5.8
20.4
17.3
12.0
118.0
3049.1
20.4
0.0
0.6
0.1
0.2
0.2
0.1
1.2
30.3
0.2
0.9
0.7
1.0
5.2
1.0
0.7
0.7
3.8
2.7
1.7
1.4
2.0
3.0
1.5
1.4
1.6
2.5
5.4
28791.5
3372.9
892.3
18093.0
334.7
9855.7
12853.0
1919.7
76490.8
267.2
1153.8
11.8
1.4
0.4
7.4
0.1
4.0
5.3
0.8
31.4
0.1
0.5
113.9
117.3
124.6
289.4
14.3
353.3
208.2
246.4
148.7
36.8
209.4
2042.5
269.4
62.0
1147.6
18.3
493.5
691.2
153.8
4898.9
19.3
33.0
20.3
2.7
0.6
11.4
0.2
4.9
6.9
1.5
48.6
0.2
0.3
8.1
9.4
8.7
18.4
0.8
17.7
11.2
19.7
9.5
2.7
6.0
7.1
8.0
7.0
6.3
5.5
5.0
5.4
8.0
6.4
7.2
2.9
9139.1
2501.2
3.7
1.0
137.8
243.3
629.3
176.6
6.2
1.8
9.5
17.2
6.9
7.1
5151.3
4250.0
2.1
1.7
288.6
269.7
307.1
241.1
3.0
2.4
17.2
15.3
6.0
5.7
22462.6
98953.4
9.2
40.6
130.4
144.1
1406.4
6305.3
14.0
62.6
8.2
9.2
6.3
6.4
218905.1
89.8
82.7
9354.4
92.8
3.5
4.3
243770.7
100.0
77.3
10076.2
100.0
3.2
4.1
43
Površina
Gazdinska klasa
ha
Zapremina
Zapreminski prirast
%
m³
%
m³/ha
m³
%
m³/ha
Pi
%
Izdanačke čiste
Izdanačke mešovite
Veš. pod. čiste
Veš. pod. mešovite
Šikare
Šibljaci
805.34
182.21
514.32
172.23
328.39
1152.38
25.5
5.8
16.3
5.5
10.4
36.5
136157.2
8660.0
76490.8
22462.6
55.9
3.6
31.4
9.2
169.1
47.5
148.7
130.4
3636.3
134.7
4898.9
1406.4
36.1
1.3
48.6
14.0
4.5
0.7
9.5
8.2
2.7
1.6
6.4
6.3
UKUPNO ZA GJ:
3154.87
100.0
243770.7
100.0
77.3
10076.2
100.0
3.2
4.1
Površina
Gazdinska klasa
ha
Zapremina
%
Zapreminski prirast
Pi
m³
%
m³/ha
m³
%
%
m³/ha
Čiste
Mešovite
Šikare
Šibljaci
1319.66
354.44
328.39
1152.38
41.8
11.2
10.4
36.5
212648.1
31122.6
87.2
12.8
161.1
87.8
8535.2
1541.1
84.7
15.3
6.5
4.3
4.0
5.0
UKUPNO ZA GJ:
3154.87
100.0
243770.7
100.0
77.3
10076.2
100.0
3.2
4.1
Čiste sastojine zauzimaju površinu od 1319.66ha (41.8%) sa zapreminom od 212648.1m³ (87.2%) i
zapreminskim prirastom 8535.2m³ (84.7%). To su uglavnom čiste bukove sastojine i veštački podignute sastojine.
Mešovite sastojine u ovoj gazdinskoj jedinici zauzimaju površinu od 354.44ha (11.2%) sa zapreminom
od31122.6 m³ (12.8%) i tekućim zapreminskim prirastom od 1541.1m³ (15.3%) .
Mešovite sastojine su otpornije na entomološka oštećenja i fitopatološka oboljenja kao i u slučaju pojave
požara, tako da mešovite sastojine moramo podržavati i povećavati u skladu sa stanišnim prilikama ove gazdinske
jedinice.
5.5. Stanje sastojina po vrstama drveća
Vrste drveća
Zapremina
m³
%
Zapreminski prirast
m³
%
Pi
%
Bukva
Cer
Grab
Crni jasen
Grabić
Mečija leska
Javor
Otl
Sladun
Beli jasen
LIŠĆARI
131950.30
54.13
9023.66
3.70
1986.80
0.82
888.02
0.36
416.95
0.17
208.32
0.09
148.68
0.06
123.55
0.05
68.87
0.03
25.52
0.01
3415.72
275.80
48.50
12.97
5.41
4.80
4.40
1.85
1.59
0.81
33.90
2.74
0.48
0.13
0.05
0.05
0.04
0.02
0.02
0.01
2.59
3.06
2.44
1.46
1.30
2.30
2.96
1.50
2.30
3.16
Ukupno lišćari
144840.66
59.42
3771.85
37.43
2.60
ČETINARI
64075.31
26.29
30844.20
12.65
1400.44
0.57
2235.49
0.92
197.11
0.08
177.47
0.07
4432.89
1622.77
64.00
178.86
5.85
43.99
16.10
0.64
1.78
0.06
6.92
5.26
4.57
8.00
2.97
6304.37
10076.22
62.57
100.00
6.37
4.13
Crni bor
Beli bor
Smrča
Borvac
Duglazija
Ariš
Ukupno četinari
UKUPNO ZA GJ:
98930.02
243770.68
40.58
100.00
44
Analizom predhodne tabele gde je prikazano stanje sastojina po vrstama drveća vidi se da lišćari imaju
zapreminu od 59,42 % i tekući zapreminski prirast od 37,43%, dok su četinari sa zapreminom zastupljeni 40,58% i
tekućim zapreminskim prirastom od 62,57%.
Od lišćara bukva je najzastupljenija vrsta u gazdinskoj jedinici sa zapreminom od 131950.30m³ što čini 54.13%
ukupne zapremine. Od lišćara još je zastupljen i cer 3.70%ukupne drvne zapreminei u manjim procentima grab, jasen
,grabić, mečija leska, javor, ostali tvrdi lišćari, sladun, itd. Bukva uglavnom gradi čiste jednodobne ili stukturno
jednodobne sastojine izdanačkog porekla.
Od četinara najzastupljeniji je crni bor sa zapreminom od 64075.31m³ ili 26.29% onda beli bor sa zapreminom
od 30844.20m³ ili 12,65% ukupne zapremine dok su smrča, borovac, duglazija i ariš zastupljeni u manjem procentu i
nalaze se na manjim površinama.
Najzastupljenije vrste u GJ „Zavoj“ su bukva, crni i beli bor i kao takvim se mora posvetiti najveća pažnja.
Ostale vrste koje nisu obuhvaćene premerom a obilaskom terena su primećene pojedinačno: Divlja trešnja, d.
kruska, jarebika, kleka (na pašnjacima).
5.6. Stanje sastojina po debljinskoj strukturi
Stanje sastojina po debljinskij strukturi za gazdinske klase:
povrsina
svega
do 10 cm
11 do 20
21 do 30
31 do 40
41 do 50
51 do 60
61 do 70
71 do 80
81 do 90
iznad 90
zapreminski
prirast
ZAPREMINA PO DEBLJINSKIM RAZREDIMA
ha
m3
O
I
II
III
IV
V
VI
VII
VIII
IX
m3
52195215
11.6
1807.31
32.89
767.56
1006.87
52360421
139.8
21946.28
360.69
12136.09
7765.15
52361241
24.7
1111.95
1111.95
176.2
24865.54
1505.53
Gazdinska klasa
IZDANAČKE SASTOJINE
Ukupno izdan.
56.84
1106.95
415.30
162.10
648.35
16.68
12903.65
8772.02
1106.95
415.30
162.10
721.86
1106.95
415.30
162.10
721.86
ŠIKARE
52267241
283.2
Uupno šikare
283.2
NC 52
459.4
24865.54
1505.53
12903.65
8772.02
IZDANAČKE SASTOJINE
53176215
12.3
53176421
24.9
53195215
34.0
6337.66
225.52
53196215
4.0
199.80
199.80
53197215
5.5
248.40
248.40
53360411
52.6
2279.64
388.92
1557.84
325.53
7.34
53360421
587.7
102943.09
8427.15
24785.92
35923.43
26369.65
53361215
6.0
299.00
299.00
53361411
9.6
1284.06
59.89
53361421
18.0
1168.05
1168.05
53362411
27.2
2347.45
2347.45
53362421
29.7
2844.58
914.45
148.31
968.76
608.61
204.45
811.4
119951.74
14278.63
31107.94
39627.98
27295.79
6562.19
53470215
14.7
645.16
53.00
592.16
53470421
34.8
53471411
5.5
53471421
6.9
53475215
252.8
28791.51
53475241
28.8
3372.90
53475411
7.2
892.26
53475421
62.5
18092.99
53476215
66.3
53476411
10.3
53476421
34.2
Izdanačke sas.
3897.50
1977.20
237.44
205.09
3.47
1.24
87.52
6357.74
1079.21
2610.60
5.83
718.36
433.07
72.74
41.37
17.35
18.84
57.79
1079.21
3049.09
VEŠTAČKI PODIGNUTE SASTOJINE
1153.82
39.71
148.59
615.67
290.98
98.58
33.01
16947.06
10459.77
1210.41
145.99
2042.49
2267.18
1105.73
431.77
320.00
99.00
41.49
8035.30
9298.07
754.31
9139.07
5207.08
3931.99
629.35
2501.21
1290.65
1210.56
176.57
28.28
5.31
45
269.44
62.04
1147.58
53477215
41.3
5486.03
53477235
27.9
9855.73
53477421
61.7
12853.00
53478215
15.8
4250.01
2083.05
53478421
8.2
53479215
7.8
1919.69
Vešt. pod. sast.
686.6
98953.40
53266215
122.7
53266241
17.3
15.62
3823.62
102.21
1646.79
325.49
6145.14
3710.59
493.48
7058.43
5794.58
691.24
2166.97
241.06
643.53
1036.54
239.62
54673.57
41297.24
2594.33
153.81
286.05
6305.27
ŠIKARE
53266411
14.4
53266421
124.9
Šikare
279.4
ŠIBLJACI
53267215
4.4
53267241
857.6
53267421
7.2
Šibljaci
869.2
NC 53
2646.5
26266212
Šikare
218905.14
14380.84
85781.51
80925.22
29890.11
6848.25
1079.21
243770.68
15886.37
98685.16
89697.24
30997.06
7263.54
1079.21
9354.36
49.0
49.0
49.0
UKUPNO :
3154.9
162.10
10076.22
61 do 70
71 do 80
81 do 90
iznad 90
51 do 60
I
II
III
IV
V
VI
VII
VIII
IX
144817.29
15784.16
44011.59
48400.00
28402.73
6977.49
1079.21
162.10
Veštački pod. sas
686.6
98953.40
102.21
54673.57
41297.24
2594.33
286.05
Šikare
611.6
243770.68
15886.37
98685.16
89697.24
30997.06
7263.54
Šibljaci
41 do 50
O
987.6
ha
31 do 40
m3
Izdanačke sast.
Vrsta sastojine po
poreklu
21 do 30
11 do 20
do 10 cm
svega
povrsina
ZAPREMINA PO DEBLJINSKIM RAZREDIMA
zapreminski
prirast
NC 26
m3
3770.95
6305.27
869.2
UKUPNO:
3154.9
1079.21
162.10
10076.22
Bukva
Cer
Grab
Crni jasen
Grabić
Mečija leska
Javor
Otl
Sladun
Beli jasen
Ukupno lišćari
Crni bor
Beli bor
Smrča
Borvac
do 10 cm
11 do 20
21 do 30
31 do 40
41 do 50
51 do 60
61 do 70
71 do 80
81 do 90
iznad 90
Vrsta drveća
svega
ZAPREMINA PO DEBLJINSKIM RAZREDIMA
m3
O
I
II
III
IV
V
VI
VII
VIII
IX
131950.30
9023.66
1986.80
888.02
416.95
208.32
148.68
123.55
68.87
25.52
144840.66
64075.31
30844.20
1400.44
2235.49
12183.52
1057.20
998.22
872.67
416.95
123.55
6.03
123.55
38248.09
4795.38
796.67
15.34
2.47
15784.16
23.05
44034.97
33.59
39.58
29.04
34767.61
18301.60
703.39
840.23
36.94
119.50
LIŠĆARI
45134.60
28165.29
2969.55
201.53
191.92
6977.49
1079.21
162.10
6977.49
1079.21
162.10
47.83
23.15
32.95
35.91
48400.00
28402.73
ČETINARI
27022.92
2063.73
12503.02
470.53
197.48
1155.64
239.62
46
187.47
zapreminski
prirast
Stanje sastojina po debljinskoj strukturi po vrstama drveća:
m3
3415.72
275.80
48.50
12.97
5.41
4.80
4.40
1.85
1.59
0.81
3771.85
4432.89
1622.77
64.00
178.86
Duglazija
Ariš
Ukupno četinari
UKUPNO:
197.11
177.47
98930.02
243770.68
61.39
83.75
41297.24
89697.24
37.37
54650.19
98685.16
102.21
15886.37
37.14
56.35
2594.33
30997.06
98.58
5.85
286.05
7263.54
1079.21
6304.37
10076.22
162.10
Iz predhodne tabele može se videti da je najveća drvna zapremina u prvom debljinskom razredu (11 do 20 cm)
98685.16m³ i drugom (21 do 30cm) 89697.24m³ što govori o najzastupljenijim mladim i srednjedobnim sastojinama sa
malo zrelih i dozrevajućih sastojina.
Jači prečnici su zastupljeni kod bukve II i III debljinski razred i postepeno opada do VI sto ukazuje da su
sastojine sa bukvom imajući u vidu da su izdanačkog porekla posmatrajući i starost većim delom za negu, a jednim
delom za obnavljanje. Crni i beli bor koji svojom zatupljenošću i zapreminom karekterišu gazdinsku jedinicu najveću
drvnu zapreminu imaju u I i II debljinskom razredu pa će se u narednom ureñajnom periodu sprovoditi mere nege.
Zapreminska struktura po stepenima Bioleja
Vrsta sastojine po
poreklu
Izdanačke sast.
Veštački pod. sas
Ukupno
Ukupna
zapremina
m³
%
144817.3
< 30 cm
59.4
31 - 50 cm
m³
%
108195.8
44.4
m³
35380.2
> 51 cm
Zaprem. prirast
%
m³
%
14.5
1241.3
0.5
3771.0
6305.3
62.6
1241.3
0.5
10076.2
100.0
98953.4
40.6
96073.0
39.4
2880.4
1.2
243770.7
100.0
204268.8
83.8
38260.6
15.7
m³
%
37.4
Iz tabele zapreminske strukture po stepenima Bioleja vidimo da je u ovoj gazdinskoj jedinici tanak materijal
zastupljen sa 83,8%, srednje jak sa 15,7% a jak drvni materijal sa 0,5%. Kod izdanačkih sastojina u namenskoj celini 52
i 53 najveći procenat drvnog materijala nalazi se u stepenu ispod 30cm sa 44,4% pa se očekuju sortimenti manjeg
kvaliteta i vrednosti odnosno prostorno (ogrevno) drvo.Veštački podignute sastojine čine 40.6% od ukupne drvne
zapremine. Tanak materijal do 30 cm zastupljen je sa 39.4% a srednje jak sa 1.2% pa će sortimenti biti iz proredna.
5.7. Stanje sastojina po starosti
Stanje sastojina po starosti za jednodobne šume prikazano je u sledećoj tabeli:
Širina dobnog razreda iznosi:
Gazdinska
klasa
Za izdanačke sastojine 10 godina
Za veštački podignute sastojine 10 godina.
podatak
-
DOBNI RAZREDI
slabo
obr.
I
dobro
obr.
II
III
IV
V
VI
VII
12.34
2593.36
66.09
11.60
1807.31
56.84
127.50
19352.92
582.25
VIII
IX
X
svega
IZDANAČKE SASTOJINE
52195215
52360421
52361241
Izdanačke
sastojine
p
v
zv
p
v
zv
p
v
zv
p
v
zv
24.71
1111.95
16.68
24.71
12.34
1111.95
2593.36
16.68
66.09
24.71
12.34
1111.95
2593.36
16.68
66.09
IZDANAČKE SASTOJINE
NC 52
53176215
p
v
zv
12.29
139.10
21160.23
639.09
139.10
21160.23
639.09
11.60
1807.31
56.84
139.84
21946.28
648.35
24.71
1111.95
16.68
176.15
24865.54
721.86
176.15
24865.54
721.86
12.29
47
53176421
53195215
53196215
53197215
53360411
53360421
53361215
53361411
53361421
53362411
53362421
p
v
zv
p
v
zv
p
v
zv
p
v
zv
p
v
zv
p
v
zv
p
v
zv
p
v
zv
p
v
zv
p
v
zv
p
v
zv
24.87
25.04
4481.30
147.04
4.02
199.80
3.47
24.27
Izdanačke
sastojine
53470215
53470421
53471411
53471421
53475215
53475241
53475411
53475421
53476215
p
v
zv
p
v
zv
p
v
zv
p
v
zv
p
v
zv
p
v
zv
p
v
zv
p
v
zv
p
v
24.87
4.52
25.57
2010.23
79.91
20.64
1815.86
70.58
2.06
235.92
7.17
30.81
3606.71
115.81
5.98
299.00
5.83
5.64
595.37
21.00
12.20
793.00
11.90
8.98
1856.37
58.05
124.38
17764.91
473.09
5.77
375.05
5.45
5.57
524.30
3.18
10.95
602.25
8.43
61.43
46.21
85.75
155.65
3826.09 10211.10 21122.88
150.49
312.22
548.20
VEŠTAČKI PODIGNUTE SASTOJINE
10.22
645.16
39.71
5.51
1153.82
33.01
76.54
5397.17
434.84
7.60
86.99
19705.41
1445.39
21.16
3372.90
269.44
3.86
223.11
24.11
1.40
34.18
21.65
1823.15
15.66
18.70
2242.33
49.36
406.90
66445.35
1672.92
55.46
18346.32
365.26
14.74
645.16
39.71
34.82
5.51
1153.82
33.01
6.85
6.85
9.99
55.46
18346.32
365.26
3.92
688.69
20.37
34.82
69.07
5.52
248.40
1.24
0.67
33.50
0.44
356.44
61409.28
1585.86
34.02
6337.66
205.09
4.02
199.80
3.47
5.52
248.40
1.24
52.57
2279.64
87.52
587.73
102943.09
2610.60
5.98
299.00
5.83
9.56
1284.06
41.37
17.97
1168.05
17.35
27.22
2347.45
18.84
29.65
2844.58
57.79
811.40
119951.74
3049.09
34.44
8932.81
640.99
32.16
9139.07
48
1.96
738.22
44.60
8.20
2950.72
117.66
2.60
424.15
28.07
26.67
9160.18
506.59
0.70
245.00
9.85
252.75
28791.51
2042.49
28.76
3372.90
269.44
7.16
892.26
62.04
62.51
18092.99
1147.58
66.34
9139.07
53476411
53476421
53477215
53477235
53477421
53478215
53478421
53479215
zv
p
v
zv
p
v
zv
p
v
zv
p
v
zv
p
v
zv
p
v
zv
p
v
zv
p
v
zv
Veštački
podignute
sastojine
p
v
zv
629.35
10.28
2501.21
176.57
34.16
18.89
5486.03
325.49
27.90
9855.73
493.48
48.69
12853.00
691.24
15.76
4250.01
241.06
41.27
5486.03
325.49
27.90
9855.73
493.48
61.73
12853.00
691.24
15.76
4250.01
241.06
8.22
7.79
1919.69
153.81
309.57
79169.69
5099.82
355.78
82995.78
5250.31
355.78
82995.78
5250.31
7.79
1919.69
153.81
686.55
98953.40
6305.27
1497.95
218905.14
9354.36
1674.10
243770.68
10076.22
34.16
16.96
5.42
11.64
1.40
8.22
16.96
120.29
52.13
16.96
120.29
52.13
16.96
120.29
52.13
NC 53
UKUPNO
ZA GJ:
629.35
10.28
2501.21
176.57
147.47
6265.43
498.66
208.90
6265.43
498.66
208.90
6265.43
498.66
31.23
10322.56
579.27
116.98
20533.66
891.49
141.69
21645.61
908.17
8.90
3195.72
127.52
164.55
24318.60
675.72
176.89
26911.96
741.81
406.90
66445.35
1672.92
546.00
87605.58
2312.01
55.46
18346.32
365.26
55.46
18346.32
365.26
U narednom grafičkom prikazu izdvojene su najvažnije gazdinske klase gazdinske jedinice sa prikazom
normalnog AN i stvarnog razmera dobnih razreda P (ha) posmatrano po površini.
49
GK 52360421 Izdanačka šuma bukve – prisutan je nenormalan razmer dobnih razreda sa viškom
srednjedobnih i dozrevajućih sastojina VII dobni razred gde će se vršiti prorede. Gazdinsku klasu karakteriši potpuno
odsustvo mladih sastojina.
GK 53360421 Izdanačka šuma bukve – prisutan je nenormalan razmer dobnih razreda sa viškom
srednjedobnih i dozrevajućih sastojina VI i VII dobni razred gde će se vršiti prorede. Oplodne seče vršiće se u
sastojinama VII dobnog razreda. Gazdinsku klasu karakteriše potpuno odsustvo mladih sastojina
GK 53475215 Veštački podignuta sastojina crnog bora – prisutan je nenormalan razmer dobnih razreda sa
viškom mladih i srednjedobnih sastojina sastojina I, III i IV dobni razred gde će se sprovoditi mere nege. Gazdinsku
klasu karakteriše potpuno odsustvo dozrevajućih i zrelih sastojina.
GK 53475421 Veštački podignuta sastojina crnog bora – prisutan je nenormalan razmer dobnih razreda sa
viškom srednjedobnih sastojina sastojina IV i V dobni razred gde će se izvoditi seče prorede. Gazdinsku klasu
karakteriše potpuno odsustvo mladih, dozrevajućih i zrelih sastojina.
GK 53477421 Veštački podignuta sastojina belog bora – prisutan je nenormalan razmer dobnih razreda sa
viškom srednjedobnih sastojina sastojina IV dobni razred gde će se sprovoditi mere nege. Gazdinsku klasu karakteriše
potpuno odsustvo dozrevajućih i zrelih sastojina.
GK 53477235 Veštački podignuta sastojina belog bora – prisutan je nenormalan razmer dobnih razreda sa
viškom srednjedobnih sastojina sastojina IV dobni razred gde će se sprovoditi mere nege. Gazdinsku klasu karakteriše
potpuno odsustvo mladih, dozrevajućih i zrelih sastojina.
5.8. Stanje veštački podignutih sastojina
Površina
Gazdinska klasa
ha
53470215
53470421
53475215
53475421
53476421
53477215
53477421
Ukupno kulture
53470215
53470421
53471411
53471421
53475215
Zapremina
%
m³
%
Pi
Zapreminski prirast
m³/ha
m³
%
%
m³/ha
Veštački podignute sastojine starosti ispod 20 godina
4.52
0.1
32.74
1.0
79.06
2.5
1.40
0.0
34.16
1.1
22.38
0.7
11.64
0.4
185.90
5.9
Veštački podignute sastojine starosti iznad 20 godina
10.22
0.3
645.2
0.3
63.1
39.7
2.08
0.1
5.51
0.2
1153.8
0.5
209.4
33.0
6.85
0.2
173.69
5.5
28791.5 11.8
165.8
2042.5
50
0.4
3.9
0.3
6.0
20.3
11.8
53475241
53475411
53475421
53476215
53476411
53477215
53477235
53477421
53478215
53478421
53479215
28.76
7.16
61.11
66.34
10.28
18.89
27.90
50.09
15.76
8.22
7.79
0.9
0.2
1.9
2.1
0.3
0.6
0.9
1.6
0.5
0.3
0.2
3372.9
892.3
18093.0
9139.1
2501.2
5486.0
9855.7
12853.0
4250.0
1.4
0.4
7.4
3.7
1.0
2.3
4.0
5.3
1.7
117.3
124.6
296.1
137.8
243.3
290.4
353.3
256.6
269.7
Ukupno:
500.65
15.9
UKUPNO ZA GJ:
686.55
21.8
98953.4
269.4
62.0
1147.6
629.3
176.6
325.5
493.5
691.2
241.1
2.7
0.6
11.4
6.2
1.8
3.2
4.9
6.9
2.4
9.4
8.7
18.8
9.5
17.2
17.2
17.7
13.8
15.3
1919.7
0.8
246.4
98953.4
40.6
197.6
153.8
1.5
19.7
6305.3
62.6
12.6
6.4
40.6
144.1
6305.3
62.6
9.2
6.4
Veštački podignute sastojine zauzimaju površinu od 686,55hektara sa zapreminom od 98953,4 m³ prosečnom
zapreminom od 144,1 m³/ha i prirastom od 9,2 m³/ha. Veštački podignutih sastojina mlañih od 20 godina odnosno
kultura je na 185,90ha.
Veštački podignute sastojine čine 21.8% obrasle površine i 40.6% zapremine obrasle površine Gazdinske
jedinice.
5.9. Zdravstveno stanje sastojina i ugroženost od štetnih uticaja
Šume gazdinske jedinice „Zavoj“ se prema vertikalnom rasprostranjenju velikim delom nalaze u planinskom
području. Teren je kupiran i sa velikim nagibima (vrlo strm) i plitkim zemljištem na južnim ekspozicijama u delu gde
su zastupljene kulture i veštački podignute sastojine crnog i belog bora. Zbog ovih karakteristika izražena je ugroženost
od požara, vetra i snega i entomološkog štetnog faktora. Zbog ovakvih prilika (plitko zemljište na krečnjacima i
peščarima) i suša (koja je poslednjih godina izražena u ovom području) predstavlja jako bitan ugrožavajući i limitirajući
abiotički faktor. Kod ovakvih prilika karakteristično je ulančavanje štetnih faktora koji mogu da dovedu do velikih
šteta.
Prilikom radova na ureñivanju šuma gazdinske jedinice uočena je pojava šteta od vetro i snegoizvala, suše u
kulturama borova koje su formirane sanacijom požarišta, sušenja veštački podignute srednjedobne sastojine borovca
izazvanog napadom štitastih vaši.
Zbog velike površine veštački podignutih sastojina i kultura borova, kao i prisustva velikog broja vikend kuća
na ovom području dominantna je ugroženost od požara (što potvrñuje požar iz 2007. godine).
Zdravstveno stanje je u zavisnosti od boniteta staništa dobro ili osrednje.
Prema stepenu ugroženosti od požara, šume i šumsko zemljište svrstavamo u šest kategorija i to:
I stepen:
Sastojine i kulture borova i ariša
II stepen:
Sastojine i kulture smrče, jele i drugih četinara
III stepen:
Mešovite sastojine i kulture četinara i lišćara
IV stepen:
Sastojine i kulture hrasta i graba
V stepen:
Sastojine bukve i drugih lišćara
VI stepen:
Šikare, šibljaci i čistine
Prema navedenim kriterijumima šume i šumsko zemljište gazdinske jedinice "Zavoj" razvrstane su u narednoj
tabeli :
I
ha
686.55
II
%
17
ha
%
STEPEN UGROŽENOSTI
III
IV
V
ha
%
ha
%
ha
92.32
2 895.23
VI
%
22
ha
2403.5
UKUPNO
%
ha
59 4077.55
%
100
Deo površine gazdinske jedinice od 17 % je izuzetno ugrožen od požara, dok se ostatak površine nalazi u
kategorijama sa manjim stepenom ugroženosti. Potrebno je posvetiti odgovarajuću pažnju preventivnoj zaštiti i
pripremljenosti za slučaj eventualnih požara, što je detaljno ureñeno Planom zaštite od požara koji se izrañuje svake
godine. Periodizam godišnje pojave požara je mart/april i juli/avgust kada treba posvetiti posebnu pažnju zaštiti od
požara.
51
5.10. Stanje neobraslih površina
Prema iskazu površina stanje neobraslih površina je sledeće:
Šumsko zemljište
Neplodno zemljište
Zemljište za ostale svrhe
Ukupno:
510,09 ha
396,61 ha
15,98 ha
922,68 ha
U šumsko zemljište svrstane su površine koje bi se najracionalnije iskoristile za šumsku proizvodnju (pogodne
za pošumljavanje). U neplodno zemljište svrstani su putevi, potoci, kamenjari, dalekovod i dr. U zemljište za ostale
svhe svrtano je uglavnom poljoprivredno zemljište – livade.
5.11. Fond i stanje divljači – uslovi i mogućnosti za razvoj
Teritorija GJ „Zavoj“ se nalazi u sastavu lovišta „Ponišavlje“ kojim gazduje Lovački savez Srbije, preko
lovačkog udruženja „Ponišavlje“ – Pirot. Lovištem se gazduje na osnovu lovnih osnova.
Lovište „Ponišavlje“ ima ukupnu površinu 100.291 ha (lovna površina 90.000 ha, nelovna površina 10.291 ha).
Struktura površine lovišta i brojno stanje divljači u lovištu prikazani su u sledećim tabelama :
Naziv lovišta
“Ponišavlje”
Naziv lovišta
Površina
Opština
ha
100.200
Pirot
Ukupna
površina
“Ponišavlje”
ha
100.291
Rešenje o ustanovljenju
Šume i
šumsko
zemljište
ha
40.604
Korisnik
Rešenje broj
324-02-00095/1-05-10od 01.09.2005. god.
Livade i
pašnjaci
Njive i
oranice
ha
24.978
Lovački savez srbije
Voćnjaci i
vinogradi
Vode bare
trstici i sl.
Ostalo zemljište
ha
ha
ha
ha
26.375
3.669
-
4.665
Brojno stanje divljači na osnovu prebrojavanja 2012. godine iznosi :
Jelen
Naziv lovišta
“Ponišavlje”
Lovno-produktivna površina
jelen
-
košuta
-
Srna
telad
-
srndać
780
srna
780
Divlja svinja
lane
40.000
vepar
150
svinja
150
nazime
40.000
Zec
mužjak
2.250
ženka
2.250
50.000
U lovištu „Ponišavlje“ gajena vrsta divljači je i poljska jarebica (6.000 jedinki, 24.000 ha lovno-produktivne
površine) i fazan (2.000 jedinki, 10.000 ha lovno-produktivne površine).
Prema ovim podacima izrañen je godišnji plan gazdovanja lovištem za lovnu 2012./2013. godinu. Na osnovu
dinamike razvoja populacije divljači izrañeni su planovi gajenja za pojedine vrste divljači koji sadrže i plan odstrela.
Na osnovu godišnjeg plana gazdovanja lovištem „Ponišavlje“ za lovnu 2012.-2013. godinu planiran je odstrel
divljači u sledećem obimu:
- srna – 338 jedinki ( 129 m +129 ž + 80 lanadi),
- divlja svinja – 156 jedinki (48 m + 48 ž + 60 prasadi),
- zec 370 jedinki ( 185m + 185 ž)
- poljska jarebica – 600 jedinki.
Teritorija gazdinske jedinice „Zavoj“ pripada i ribarskom području „Stara planina“ koje je u okviru Parka
prirode „Stara planina“ i kojim gazduje ŠG „Pirot“, Pirot preko službe za lovstvo i ribarstvo.
52
5.12. Rasadnička proizvodnja
Šumsko gazdinstvo “Pirot” ima jedan rasadnik - “Barje” površine 5.1 ha sa aktivnom površinom od 3.5 ha.
Rasadnik služi prvenstveno za proizvodnju šumskog sadnog materijala sa akcentom na četinarske vrste. Rešenjem
ministarstva od 16. 03. 1994. god. rasadnik je registrovan (Registarski br. 332-05-79/62/94—06).
Rešenjem ministarstva od 16. 03. 1994 god. rasadnik je registrovan (registarski br. 332-05-79/62/94—06).
Rasadnik je opremljen švedskom tehnologijom BCC PLANT PRODUCTION LINE za mašinsko punjenje kontejnera.
Rastilište sa površinom 0,3 ha je opremljeno BCC zalivnom linijom. Postoji i stari zalivni sistem koji se napaja
pumpom „Jastrebac” sa mobilnim aluminijumskim cevima opremljenim rasprkivačima tipa „Šumik” a koji su u funkciji
na opterećenim površinama izvan zalivne linije. Prelazak na novu kontejnersku tehnologiju proizvodnje sadnica
četinara, za koju su instalirani kapaciteti, je u toku od 2009. godine, sa zadržavanjem klasične proizvodnje prvenstveno
za bagrem i topolu sa mogućnošću proizvodnje hortikulturnog sadnog materijala. Trenutna proizvodnja sadnica po
vrstama (plan za 2013. godinu) data je u sledećoj tabeli:
Rasadnik “Barje”
Vrsta sadnica
Crni bor (1+0) kont. (HIKO v 120SS)
Beli bor (1+0) kont. (HIKO v 120SS)
Smrča (1+0) kont. (HIKO v 120SS)
Četinari (1+0) kontejnerske sadnice
Toplola spp. 1/1
Lišćari
Ukupno
Broj sadnica
40.000
60.000
20.000
120.000
2.400
2.400
122.400
Trenutne zalihe dvogodišnjeg i starijeg sadnog materijala iznose 960.000 kontejnerskih sadnica četinara i 22.000
klasičnih sadnica. Deo proizvodnje se realizuje preko programa pošumljavanja površina u privatnom vlasništvu koji
finansira Republika, dok se deo koristi za pošumljavanja po osnovama gazdovanja za površine u državnom vlasništvu
korisnika JP „Srbijašume“.
5.13. Zaštićena prirodna dobra
Uvidom u Registar zaštićenih prirodnih dobara koji vodi Zavod za zaštitu prirode Srbije, konstatovano je da se
površina gazdinske jedinice „Zavoj“ većim delom nalazi u okviru Parka prirode „Stara planina“, da je podeljena na
površine sa režimima zaštite II i III.
Uredba o zaštiti Parka prirode „Stara planina“ („Sl. glasnik RS“, br.23/2009), prezentovana je u uvodnom
poglavlju. U ovom poglavlju navodimo podatke vezane za stanje, ciljeve i režim zaštite :
Park prirode "Stara planina" stavlja se pod zaštitu da bi se, u interesu nauke, obrazovanja i unapreñenja kulture
i održivog privrednog i demografskog razvoja, očuvali: izuzetna raznovrsnost divljeg biljnog i životinjskog sveta, koju
čini 1.200 vrsta i podvrsta viših biljaka, meñu kojima je 115 enedemičnih vrsta, 40 vrsta koje predstavljaju prirodne
retkosti Srbije, 50 vrsta koje se nalaze na spisku ugrožene evropske flore (meñu kojima su neke koje su svrstane u
kategoriju kritično ugroženih, kao što su mužica, prečica, bor krivulj, rosulja i druge), 52 šumske, žbunaste i zeljaste
biljne zajednice, 150 vrsta gnezdarica meñu 200 vrsta ptica koje uglavnom prestavljaju prirodne retkosti Srbije (meñu
kojima su i posebno značajne retke i ugrožene vrste, kao što su riñi mišar, suri orao, stepski soko, sivi soko, veliki
tetreb, prdavac, planinski žalar, ušata ševa, žutokljuna galica, mala muharica, drozd kamenjar i druge), 30 vrsta sisara
(meñu kojima je 20 vrsta koje predstavljaju prirodne retkosti ili su ugrožene vrste, kao što su snežna i riña voluharica,
tekunica, ris, medved, slepo kuče, veliki sivi puh, puh lešnikar i druge), 6 vrsta vodozemaca, 12 vrsta gmizavaca (meñu
kojima je i retka vrsta živorodnog guštera), 26 vrsta riba, veliki broj mahovina, lišajeva, gljiva i insekata, čiji broj nije
konačno utvrñen, autohtone rase i sorte domaćih životinja i biljnih kultura; mesta koja izražavaju izuzetnu geološku
raznovrsnost područja, kao što su odreñeni oblici reljefa, posebne pojave površinskih i podzemnih voda i formacije
stena koje su strukturno, paleontološki, stratigrafski i mineraloški značajne; lepota i raznolikost predela; kulturne
vrednosti koje su predstavljene srednjovekovnim manastirima i drugim nepokretnim kulturnim dobrima, objektima
narodnog graditeljstva, tradicionalnim alatima, predmetima, zanimanjima i običajima lokalnog stanovništva.
Park prirode "Stara planina" čine delovi teritorije grada Zaječara i opština Knjaževac, Pirot i Dimitrovgrad, a
ukupna površina mu je 114.332 ha, od čega je 61.395 ha u državnoj svojini i 52.937 ha u privatnoj i drugim oblicima
svojine. Od ukupne površine Parka prirode "Stara planina": 6.295 ha je na delovima katastarskih opština Vratarnica,
Mali Izvor i Selačka, koje pripadaju teritoriji grada Zaječara; 42.293 ha je na celim katastarskim opštinama Ošljane,
Novo Korito, Radičevac, Aldinac, Dejanovac, Repušnica, Pričevac, Papratna, Tatrasnica, Aldina Reka, Gabrovnica,
Vrtovac, Balta Berilovac, Janja, Ravno Bučje, Crni Vrh i Ćuštica i na delu katastarske opštine Gornja Kamenica, koje
pripadaju teritoriji
53
opštine Knjaževac; 54.376 ha je na celim katastarskim opštinama Zaskovci, Topli Do, Zavoj, Pokrevenik, Koprivštica,
Mala Lukanja, Gostuša, Dobri Dol, Velika Lukanja, Bela, Pakleštica, Dojkinci, Rsovci, Brlog, Jelovica, Visočka Ržana,
Slavinja i Rosomač i na delu katastarske opštine Temska, koje pripadaju teritoriji opštine Pirot; 11.368 ha je na celim
katastarskim opštinama Braćevci, Kamenica, Senokos, Izatovci, Baljev Dol, Vlkovija, Donji Krivodol i Gornji
Krivodol, koje pripadaju teritoriji opštine Dimitrovgrad.
Na području Parka prirode "Stara planina" utvrñuju se režimi zaštite I, II i III stepena.
Režim zaštite I stepena, ukupne površine 3.680 ha, odnosno 3,23% područja Parka prirode "Stara planina",
obuhvata sledeće površine odnosno lokalitete:
1) Sinjina-Mirica, površine 306 ha, opština Knjaževac, katastarska opština Crni Vrh;
2) Golema reka, površine 34 ha, opština Knjaževac, katastarska opština Crni Vrh;
3) Babin zub, površine 22 ha, opština Knjaževac, katastarska opština Crni Vrh;
4) Orlov kamik-Kopren, površine 3.318 ha, opština Pirot, katastarske opštine Topli Do i Dojkinci.
Režim zaštite II stepena, ukupne površine 20.159 ha, odnosno 17,63% područja Parka prirode "Stara
planina", obuhvata sledeće površine, odnosno lokalitete:
1) Suvodol, površine 231 ha, grad Zaječar, katastarska opština Selačka;
2) Novo Korito, površine 2.042 ha, opština Knjaževac, katastarske opštine Novo Korito, Ošljane i Suvodol;
3) Papratska reka, površine 1.447 ha, opština Knjaževac, katastarske opštine Gornja Kamenica, Pričevac, Dejanovac,
Papratna i Gabrovnica;
4) Sveti Nikola-Jabučko ravnište-Srebrna glava, površine 12.235 ha, opština Knjaževac, katastarske opštine Tatrasnica,
Aldina reka, Ravno Bučje, Crni Vrh, Ćuštica, opština Pirot, katastarske opštine Zaskovci, Topli Do, Gostuša, Dojkinci,
Jelovica, Rosomač i opština Dimitrovgrad, katastarske opštine Senokos i Gornji Krivodol;
5) Temštica, površine 735 ha, opština Pirot, katastarske opštine Zavoj, Pokrevenik i Temska;
6) Vrtibog, površine 388 ha, opština Pirot, katastarske opštine Gostuša, Pakleštica i Dojkinci;
7) Vladikina ploča, površine 1.555 ha, opština Pirot, katastarske opštine Pakleštica, Dojkinci, Brlog, Visočka Ržana i
Rsovci;
8) Jelovica, površine 245 ha, opština Pirot, katastarske opštine Jelovica i Rosomač;
9) Rosomač, površine 301 ha, opština Pirot, katastarske opštine Rosomač, Slavinja i Visočka Ržana;
10) odsek Vidliča, površine 980 ha, opština Pirot, katastarske opštine Rsovci, Visočka Ržana i Slavinja i opština
Dimitrovgrad, katastarske opštine Braćevci i Izatovci.
Režim zaštite III stepena, površine 90.493 ha, odnosno 79,14% područja Parka prirode "Stara planina",
obuhvata preostali deo zaštićenog područja koji nije obuhvaćen režimom zaštite I i II stepena.
Površine i lokaliteti u režimu zaštite II stepena u okviru GJ „Zavoj“
1)
„Temštica“ obuhvata prostor klisure reke Temštice čija granica počinje kod korita Toplodolske reke i pruža se
unutrašnjom granicom odeljenja 117. I 118. GJ „Stara planina II – Topli Do“ , obuhvatajući 118. Odeljenje čijom
spoljnom granicom prelazi u GJ „Zavoj“ gde nastavlja unutrašnjom granicom odeljenja 1. I 77 te GJ, izlazi na spoljnu
granicu odeljenja 77. I dalje ide granicom odeljenja 78, 79. I 80, a zatim nastavlja izohipsom 700 mnv., onda prelazi na
spoljnu granicu odeljenja 81. Posle čega prelazi u područje GJ „Nišava“, nastavlja spoljnom granicom odeljenja 43.
Odsek c i odeljenje 42, odakle nastavlja po izohipsi 600 mnv. Do spoljne granice GJ „Stara planina II-Topli Do“ i
granicom odeljenja 1,4. I 5. Spušta se u vodotok Toplodolske reke do početne tačke.
2)
„Vladikina ploča“ obuhvata prostor doline Visočice i istoimene klisure čija granica počinje na uzvišenju sa
kotom 763 m n.v., sa desne stranelokalnog puta Visočka Ržana – Vrelo, pruža se izohipsom 800 m n.v.,preseca lokalni
put kod naselja Vrelo nakon čega izlazi na spoljnu granicu odeljenja 2. GJ „Stara planina II-Arbinje“, nastavlja
spoljnom granicom odeljenja 3. i 4, izlazi na kotu 1150 m n.v. i grebenom se pruža do spoljne granice odeljenja 5.
Odakle prelazi u GJ „Zavoj“ i ide spoljnom granicom odeljenja 61, 60. I 59. Te GJ, nastavlja unutrašnjom granicom
odeljenja 59. i 58. do spoljne granice odeljenje 59, zatim ide spoljnom granicom odeljenja 59, 60, 61. i 62, onda
granicom odeljenja 62. i 63, zatom ponovo ide spoljnom granicom odeljenja 62, dolazi do granice GJ „Vidlič“ i ide
spoljnom granicom odeljenja 32. Te GJ, dalje se pruža izohipsom 700 m n.v. iznad grañevinskog područja naselja
Rsovci, Preseca Dojkinačku reku i stiže do polazne tačke na koti 763 m n.v.
Park prirode „Stara planina“ se nalazi na listi područja koja su: od nacionalnog značaja za očuvanje diverziteta
ptica u Srbiji, odnosno upisan je u nacionalnu listu IBA područja (Important Birds Area); meñunarodno botanički
značajna područja – IPA područja (Important Plants Area); meñunarodno značajna područja za dnevne leptire PBA
(Prime Butterfly Area).
Park prirode „Stara planina“ je zahvaljujući bogatom biljnom io životinjskom svetu izdvojen kao područje od
posebne važnosti za zaštitu prirode, odnosno uvršten je u Emerald mrežu, nacionalnu ekološku mrežu i u budućnosti
kao Natura 2000.
54
Prema Pravilniku o proglašenju i zaštiti strogo zaštićenih i zaštićenih divljih vrsta biljaka, životinja i gljiva
(„Službeni glasnik RS“, br. 5/2010), kao i vrste drveća koje spadaju u kategoriju retkih, reliktnih, endemičnih i
ugroženih vrsta (reliktne i endemične, retke i ugrožene vrste u Srbiji (TBFRA 2000), a prilikom obavljanja redovnih
poslova na ureñivanju šuma zapažen je odreñen broj sledećih vrsta :
Biljne vrste:
Mečija leska - divoleska (Corylus colurna)- zaštićena vrsta,
Divlja trešnja (Prunus avium) – pod rizikom,
Jasika (Populus tremula) – pod rizikom,
Breza (Betula pendula) – retka i ugrožena,
Jarebika (Sorbus aucuparia) – retka.
Ptice:
Kukavica (Cuculus canorus),
Planinski detlić (Dryocopus leucotos),
Planinska siva senica (Parus montanus),
Šumska sova (Strix aluco),
Mišar (Buteo buteo),
Ćuk (Otus scopus) – uredba o zaštiti prirodnih retkosti,
Divlji golub (Columba livia) – strogo zaštićena vrsta.
Insekti:
Jelenak (Lucanus cervus),
Carabus sp.
Vodozemci:
Šareni daždevnjak (Salamandra salamandra)
Sisari:
Lasica (Mustela nivalis).
Gmizavci:
Šarka (Vipera beris) – strogo zaštićena,
Poskok (Vipera ammodytes) - zaštićena vrsta Uredbom o stavljanju pod kontrolu korišćenja i prometa divlje flore i
faune.
Gljive:
Crni vrganj (Boletus aereus),
Vrganj, Pravi vrganj, jesenji vrganj (Boletus edulis),
Borov vrganj (Boletus pinophilus),
Lisičarka (Cantharellus cibarius).
Šefovi šumskih uprava, revirni inženjeri i čuvari šuma imaju obavezu praćenja, kartiranja i zaštite retkih,
ranjivih i ugroženih vrsta naročito u onim delovima šuma gde se izvode radovi na seči šuma. Obaveza je prilikom
izvoñenja šumskih radova upoznati sopstvene radnike kao i uslužnike o retkim, ranjivim i ugroženim vrsatama,
njihovim staništem i načinom zaštite.
5.14. Opšti osvrt na zatečeno stanje
Zatečeno stanje šumskog fonda GJ „Zavoj“ karakterišu sledeći pokazatelji:
Ukupna površina GJ „Zavoj“ iznosi 4077,55ha, obrasla površina 3154,87ha (77,4%) a neobrasle površine
922,68 ha odnosno 22,6 % od ukupne površine.
Na području gazdinske jedinice utvrñene su dve namenske celine na osnovu Uredbe o zaštiti Parka prirode
„Stara planina“ („Sl. glasnik RS“, br.23/2009), u kojima se detaljno navodi cilj i vrsta zaštite zaštićenog prirodnog
dobra:
- Park prirode - II stepen zaštite – namenska celina „52“ na 459,32 ha
- Park prirode - III stepen zaštite – namenska celina „53“ na 2646,50 ha
Na osnovu zatečenog stanja, potencijsla šume i šumskog zemljišta izvan granica parka prirode utvrñena je još
jedna namenska celina:
- Zaštita zemljišta od erozije – namenska celina „26“ na 49,02 ha.
Ukupna zapemina gazdinske jedinice je 243770,7m³ , a prosečna zapremina gazdinske jedinice je 77,3m³/ha.
U ukupnoj obrasloj površini izdanačkh sastojina je 31,3%, veštački podignute 21,8%, šikare 104% i šibljaci
36,5%.
55
Od ukupne obrasle površine očuvanih šuma je 40,1%, razreñenih 11,2%, devastiranih 1,8%, šikara 10,4% i
šibljaka 36,5%.
Po mešovitosti čistih sastojina ima 41,8 %, mešovitih 11,2%, šikara 10,4% i šibljaka 36,5%.
Najzastupljenija vrsta kod lišćara je bukva sa 54,1% ukupne zapremine. Od lišćara još je zastupljen i cer
3,7%ukupne drvne zapremine.
Od četinara najzastupljeniji je crni bor sa 26,3% od zapremine onda beli bor sa 12,6% ukupne zapremine.
Drvna zapremina je najvećim delom skoncetrisana u prvom debljinskom razredu (11 do 20 cm) i drugom (21
do 30cm) što govori o najzastupljenijim mladim i srednjedobnim sastojinama. Kod izdanačkih sastojina drvna
zapremina je najvećim delom u I (18,1%), II (19,85%) i III (11,65%) debljinskim razredima. Tako da će najvećim
delom sastojine biti negovane i jednim delom započeto obnavljanje.
Starosna struktura odstupa od normalnog razmera dobnih razreda i najveća površina i zapremina nalaze se u IV
i VII a najmanje u I i II dobnom razredu tako da u narednom periodu najveći deo površine će biti negova a deo
izdanačkih sastojina biće u procesu obnavljanja.
Zdravstveno stanje globalno gledano je zadovoljavajuće.
Otvorenost gazdinske jedinice iznosi 8,2 m/ha što je ispod optimalne gustine mreže šumskih puteva (25 m/ha).
Ovako niska otvorenost predstavlja osnovni problem pri realizaciji planiranih radova.
56
6.0. DOSADAŠNJE GAZDOVANJE
6.1. Promena šumskog fonda
6.1.1. Promena šumskog fonda po površini
Promena šumskog fonda po površini prikazana je u narednoj tabeli:
Godina
2003.
2013.
Razlika
Ukupna
površina
ha
3.837,88
4.077,55
239,67
Svega
ha
3.560,45
3.664,96
104,51
Šume i šumsko zemljište
Šume
Š. kulture
ha
ha
2.978,38
188,79
2.968,97
185,90
- 9,41
- 2,89
Š. zemlj.
ha
393,28
510,09
116,81
Ostalo zemljište
Svega
Neplodno
Ost.svrhe
ha
ha
ha
277,43
199,29
78,14
412,59
396,61
15,98
135,16
197,32
- 62,16
Ukupna površina gazdinske jedinice je u odnosu na prethodno ureñivanje povećana za 239,67 ha.
Velika razlika je nastala iz nekoliko razloga :
- površina od 264,55 ha je prebačena iz susedne gazdinske jedinice „Nišava“ kako bi se površina ove gazdinske jedinice
uskladila sa odredbom Zakona o šumama o maksimalnoj veličini gazdinske jedinice od 5.000 ha. U gazdinskoj jedinici
„Zavoj“ su formirana nova odeljenja 82. – 87.,
- površina od 13,29 ha je zbog izgradnje brane za akumulaciju „Zavoj“ promenila korisnika (Elektroprivreda Srbije)
tako da je izbačena iz površine gazdinske jedinice,
- prema rešenjima koja je dostavio Republički geodetski zavod izvršen je upis prava svojine u korist fizičkih lica na
površini od 11,18 ha u katastarskim opštinama Zavoj i Velika Lukanja,
- za katastarske opštine koje čine gazdinsku jedinicu je izrañen katastarski plan u digitalnom obliku (Obaveštenje
Republičkog geodetskog zavoda – služba za katastar nepokretnosti Pirot, br. 951-16/2010, 951-8/2011, 951-63/2009,
951-629/2011, 951-41/2010), tako da je površina svake parcele utvrñena iz koordinata detaljnih tačaka, pri čemu dolazi
do izmene površine parcele usled promene načina računanja, s tim da se položaj i oblik katastarskih parcela ne menja.
Ukupna površina parcela u državnom vlasništvu korisnika JP „Srbijašume“ u navedenim katastarskim opštinama usled
ove promene smanjena je za 0,41 ha.
Površina pod šumom je smanjena za 9,41 ha iako je pridodata površina od 49,02 ha pod šumom iz gazdinske
jedinice „Nišava“. Ovakva situacija je nastala zbog visokog požara iz 2007. godine koji je zahvatio odeljenja sa veštački
podignutim sastojinama crnog i belog bora (10. – 18. odeljenje). Površina pod šumskim kulturama je smanjena za 2,89
ha, što je posledica prelaska dobne granice od 20 godina kada šumska kultura prelazi u šumu. Kategorija šumskog
zemljišta je povećana za 116,81 ha delimično zbog toga što je sanacija požarišta još uvek u toku, ali i na račun
kategorije ostalog zemljišta zbog prelaska livada u pašnjake (ove površine se više ne kose). Površina neplodnog
zemljišta – kamenjara je povećana za 197,32 ha dodavanjem površina iz gazdinske jedinice „Nišava“.
6.1.2. Promena šumskog fonda po zapremini i zapreminskom prirastu
Vrste
drveća
Grab
Cer
O.t.l.
C.jasen
Grabić
Kitnjak
Bukva
Sladun
Beli jasen
2003.
Ukupna
zapremina
m3
2.230,7
4.943,6
458,2
594,2
337,0
5,9
95.812,4
-
Ukupan
tekući Zv
(za 10 godina)
m3
414
1.664
149
3
24.436
-
Uk.ostvar.
Očekivana
Uk. zaprem
Razlika
prinos za 10
god.
zapremina
2013. god.
dobijena
premerom
zapremina
Tekući Zv
2012. god.
m3
m3
m3
m3
2.644,7
6.607,6
607,2
597,2
337,0
5,9
117.118,7
-
3.129,7
-
57
m3
1.986,8
9.023,7
123,6
888,0
416,9
131.950,3
68,9
25,5
- 657,9
2.416,1
43,0
275,8
- 483,6
290,8
79,9
11,1
5,4
- 5,9
14.831,6
68,9
25,5
3.410,2
1,6
0,8
Javor
Mečja leska
Lišćari
Smrča
Crni bor
Beli bor
Borovac
Ariš
Duglazija
Četinari
Svega GJ
104.382,0
692,8
50.160,1
18.980,0
1.049,1
120,2
71.002,2
175.384,4
26.666
353
42.138
12.698
816
59
56.064
82.730
3.129,7
151,5
19.423,4
1.983,2
31,0
19,9
21.609,0
24.738,7
127.918,3
894,3
72.874,7
29.694,8
1.834,1
159,3
105.457,2
233.375,5
148,7
208,3
144.840,7
1.400,4
64.075,3
30.844,2
2.235,5
177,5
197,1
98.930,0
243.770,7
148,7
208,3
16.922,4
506,1
- 8.799,4
1.149,4
401,4
4,4
2,9
3.755,2
64,0
4.432,9
1.622,8
178,9
18,2
197,1
- 6.527,2
10.395,2
5,9
6.304,3
10.059,5
Ukupna zapremina dobijena premerom 2013. godine iznosi 243.770,7 m3, a zapremina dobijena računskim
putem tj. očekivana zapremina (zapremina po premeru iz 2003.god. + desetogodišnji prirast – ostvareni etat) iznosi
233.375,5 m3. Zapremina dobijena premerom 2013. godine veća je od očekivane za 10.395,2 m3 ili za 4,4 %.
Premerom iz 2003. godine dobijen je tekući godišnji zapreminski prirast 8.273,0 m3, a 2013. godine 10.059,5 m3, što
daje razliku od 1.786,5 m3. Najveća razlika izmeñu očekivane zapremine i zapremine dobijene premerom javlja se kod
glavnih vrsta drveća gazdinske jedinice, kod bukve i crnog bora. Razlika se javlja zato što su primenom nove
tehnologije preciznije ucrtani pojedini odseci i čistine (GPS, satelitski i ortofoto snimci).
6.2. Odnos planiranih i ostvarenih radova u dosadašnjem
periodu
6.2.1. Dosadašnji radovi na gajenju šuma
Na osnovu evidencije izvršenih radova u proteklih 10 godina i planiranih radova na gajenju šuma po osnovi
gazdovanja šumama za gazdinsku jedinicu „Zavoj“ izrañen je sledeći tabelarni pregled:
Planirano
Vrsta radova
Ostvareno
Razlika
%
(radna površina)
ha
ha
ha
Veštačko pošumljavanje
8,75
105,98
97,23
1.211,20
Popunjavanje kultura
11,67
129,69
118,02
1.111,31
Popunjavanje prirodno obnovljenih sastojina
0,16
- 0,16
Okopavanje i prašenje u kulturama
37,34
302,14
264,80
809,16
Kresanje grana
201,12
31,32
- 169,80
15,57
Čišćenje
151,75
- 151,75
Prorede
1.790,95
153,07
- 1.637,88
8,55
Oplodne seče
41,21
- 41,21
Pošumljavanje – sanacija požarišta
152,28
152,28
UKUPNO
2.242,95
874,48
- 1.368,47
38,98
Radovi na gajenju šuma izvršeni su sa 38,98 % po površini od ukupno planiranih radova. Najveći procenat
izvršenja je kod pošumljavanja (1.211,20 %), popunjavanja (1.111,31 %) i okopavanja i prašenja u kulturama (809.16
%) usled sanacije požarišta kao i pošumljavanja čistina koje generalno nisu unešene u plan gajenja. Kod ostalih radova
(nega šuma) realizacija je sa niskim procentom. Gledano u celini može se konstatovati nizak procenat izvršenja
planiranih radova na gajenju šuma.
6.2.2. Dosadašnji radovi na zaštiti šuma
Zakonom o šumama propisano je da su korisnici šuma dužni da preduzmu mere radi zaštite šuma od požara i
drugih elementarnih nepogoda, biljnih bolesti, štetočina i dr. U tom smislu u okviru ŠG "Pirot" organizovana je služba
za gajenje i zaštitu šuma, koja vrši poslove zaštite šuma i to opažanja, obaveštavanja, prognoziranja i preduzimanja
potrebnih mera. Poslove opažanja i obaveštavanja vrši terensko osoblje i to prvenstveno reonski šumari. U toku proleća
i leta, masecima kada su šumski požari najčešči, organizuju se dežurstva u cilju blagovremenih intervencija. Čuvarska
služba Šumskog gazdinstva “Pirot” vršila je čuvanje ovih šuma i evidentirala bespravne seče koje su dalje procesuirane
(evidencija iz knjige šumske krivice). Obnovljene su granice poseda (spoljašnje i unutrašnje) prilikom radova na
ureñivanju šuma.
58
U proteklom ureñajnom periodu izvršeni su radovi na sanaciji požarišta prema programu sanacije. Visoki požar
je u leto 2007. godine zahvatio veštački podignute sastojine crnog i belog bora u sledećim odeljenjima : 10, 11, 13, 14,
15, 16, 17 i 19. U gašenju požara su učestvovali radnici šumskog gazdinstva Pirot, žandarmerijska jedinica iz Niša,
vatrogasne jedinice iz Pirota, Beograda, Užica, Pančeva, a bio je angažovan i specijalizovani avion za gašenje požara
“Iljušin” koji je punjen sa 40.000 l vode po naletu na Niškom aerodromu.
Prilikom radova na sanaciji požarišta u navedenim odeljenjima, za seču i izvoženje nagorelog drvnog
materijala delimično su korišćeni harvester i forvarder “John Deer”.
6.2.3. Dosadašnji radovi na korišćenju šuma
Na osnovu evidencije izvršenih seča i planiranog etata po osnovi gazdovanja šumama za gazdinsku jedinicu
„Zavoj“ izrañen je sledeći tabelarni pregled :
Planirani prinos
Glavni
Prethodni
3
ha
Ukupno
41,21
Ukupno
3
m
ha
m
3.826,0
1.790,9
m3
ha
23.905,0
1.832,2
27.731,0
Ostvareni prinos
Glavni
ha
%
-
Prethodni
3
m
-
Glavni
ha
- 41,21
m3
- 3.826,0
%
-
ha
-
%
119,9
6,6
Slučajni
3
m
%
ha
9,8
118,3
2.352,9
Ukupno
3
m
22.385,8
Razlika
Slučajni
m3
ha
m3
- 21.552,1
118,3
22.385,8
Prethodni
ha
- 1.671,0
ha
%
238,2
13,0
m3
24.738,7
%
89,2
UKUPNO
ha
m3
- 1.594,0
- 2.992,3
Glavni prinos nije realizovan u proteklom ureñajnom periodu. Predhodni prinos je ostvaren sa 6,6 % po
površini i 9,8 % po zapremini. Na površini od 118,3 ha bilo je 22.385,8 m3 slučajnog prinosa iz sanacije požarišta.
Ukupno je planirani prinos ostvaren sa 13,0 % po površini, odnosno 89,2 % po zapremini.
Evidentirano je i 142 m³ bespravnih seča.
Sumarno gledano na 13 % površine realizovano je 89,2 % etata zbog velikog slučajnog prinosa iz sanacije
požarišta, dok su redovne aktivnosti realizovane sa niskim procentom. Kao glavni uzrok niskog procenta izvršenja
planova može se istaći nedovoljna otvorenost gazdinske jedinice.
6.2.4. Dosadašnji radovi na izgradnji šumskih saobraćajnica
Planom izgradnje šumskih saobraćajnica u prethodnoj osnovi gazdovanja šumama planirana je izgradnja 5,0
km mekog kamionskog puta.
U proteklom ureñajnom periodu izgradjeno je 1,2 km kamionskog puta. Vršeni su radovi na održavanju i
rekonstrukciji pojedinih deonica postojećih puteva i izgradnji traktorskih vlaka.
6.2.5. Opšti osvrt na dosadašnje gazdovanje šumama
Ostvareno je 38,98 % od ukupno planiranih radova na gajenju šuma, dok su radovi na korišćenju šuma u
odnosu na planirane ostvareni sa 13,0 % po površini, odnosno 89,2 % po zapremini. Plan izgradnje šumskih
saobraćajnica ostvaren je sa 24 %.
Prema prezentovanim podacima o dasadašnjem gazdovanju može se zaključiti da su planovi gazdovanja
realizovani u malom procentu, s tim što je procenat ukupne realizacije znatno veći zbog obimnih radova na sanaciji
požarišta.
U narednom ureñajnom periodu treba raditi na poboljšanju celokupnih uslova rada u gazdinskoj jedinici
“Zavoj”, tj. na sticanju uslova koji bi omogućili potpuniju realizaciju planova gazdovanja, jer neizvršenje planiranih
radova na gajenju i korišćenju šuma direktno utiče na stanje svih kategorija šuma. Ovo se pre svega odnosi na otvaranje
gazdinske jedinice šumskim komunikacijama.
59
7.0. PLANIRANJE UNAPREĐIVANJA STANJA I
OPTIMALNOG KORIŠĆENJA ŠUMA
7.1. Mogući stepen i dinamika unapreñivanja stanja i funkcija
šuma u toku ureñajnog perioda
Javno preduzeće za gazdovanje šumama “Srbijašume” Beograd, gazduje šumskim resursima na održiv i
odgovoran način usvojivši standarde sertifikata prema zahtevima FSC standarda (Forest Stewardship Council).
Uvoñenje, održavanje i usavršavanje standarda za gazdovanje šumskim resursima podrazumeva da se gazduje na način
koji je :
- ekološki prihvatljiv,
- socijalno pravedan,
- ekonomski isplativ.
Analizirajući sadašnje i buduće potrebe i zahteve u odnosu na ove šume, treba planirati osnovne pravce razvoja
ovog šumskog područja, koji se odnosi na očuvanje izuzetne raznolikosti biljnog i životinjskog sveta, unapreñenja
kulturnog, privrednog i demografskog razvoja i zadovoljenju potreba i interesa preduzeća koje gazduje ovim šumama.
GJ “Zavoj” sa 77,4 % obrasle površine nalazi se u Parku prirode 98.4% svoje površine, pa shodno tome kao globalno
opredeljenje i koncepcijski razvoj za ovo i za sledeća ureñajna razdoblja možemo zaključiti:
- zaštita i očuvanje stabilnosti šumskih ekosistema Parka prirode “Stara planina” poštujući UREDBU O
ZAŠTITI PARKA PRIRODE “STARA PLANINA” (“Sl. glasnik RS“, br. 23/2009) koja se sprovodi prema programu
upravljanja a donosi se kao srednjeročni dokument za period od pet godina kao i godišnji program upravljanja.
Redovne poslovne aktivnosti definisane su članom 110, Zakona o zaštiti prirode (“Sl. glasnik RS” br. 36/09 i 88/10),
kao i Pravilnikom o unutrašnjem redu i čuvarskoj službi (“Sl. glasnik RS” br. 27/11), a odnose se na čuvanje i nadzor
PP “Stara Planina”, odnosno sprovoñenje mera zaštite, očuvanja, unapreñenja i korišćenja zaštićenog dobra.
- Monitoring strogo zaštićenih i zaštićenih divljih vrsta flore i faune i ažuriranje postojećeg registra kao i
ucrtavanje njihovih staništa na karti, praćenje stanja prirodnih resursa u zaštićenom području (vode, zemljište, šume...) i
beleženja promena.
- povećanje biološke stabilnosti šumskih ekosistema, kao i vraćanje šume na površine sa kojih je neopravdano
uklonjena
- saradnja sa nadležnim institucijama, sa lokalnom samoupravom i lokalnim stanovništvom u cilju očuvanja,
zaštite, ureñenja i unapreñenja zaštićenog prirodnog dobra.
- unapreñenje specifičnih društveno potrebnih funkcija (zaštitnih, rekreativnih, i dr.)
- unapreñenje i kompleksno korišćenje ukupnog potencijala šumskog prostora gazdinske jedinice u skladu sa
svim društvenim potrebama poštujući UREDBU O ZAŠTITI PARKA PRIRODE “STARA PLANINA”. Ovakvom
orjentacijom se obezbeñuje široki društveni interes i interes preduzeća koje upravlja šumama ove gazdinske jedinice.
- unapreñenje proizvodnje i korišćenja drvne mase sa ciljem da se ostvari optimalno korišćenje proizvodnih
potencijala zemljišta u skladu sa osnovnom namenom i ostalim funkcijama šuma.
7.2. Ciljevi gazdovanja šumama
Ciljevi gazdovanja šuma predstavljaju osnovno opredeljenje i polazni element u planiranju. Oni zavise od
zatečenog stanja šuma, globalne namene i ostalih prioritetnih funkcija šuma utvrñenih za ukupan prostor šumskog
gazdinstva.
7.2.1. Opšti ciljevi gazdovanja
Opšti ciljevi gazdovanja šumama proističu iz odredbi člana 4. Zakona o šumama, koji glasi: "Šume se moraju
održavati, obnavljati i iskorišćavati tako da se očuva njihova vrednost, obezbedi trajnost i stalno povećanje prirasta i
prinosa i njihove opštekorisne funkcije". Imajući u vidu da se 98,4% obrasle površine površina GJ “Zavoj” nalazi u
Parku prirode “Stara planina” i prema pravilniku o sadržini i načinu izrade šumskih osnova (čl. 18), opšti ciljevi
gazdovanja šumama su:
1. zaštita i stabilnost šumskih ekosistema,
2. očuvanje i povećanje vrednosti šuma,
3. obezbeñenje optimalne obraslosti,
4. obezbeñenje funkcionalne trajnosti,
5. očuvanje trajnosti prinosa i povećanje prirasta, ukupne vrednosti šuma i opštekorisnih funkcija šuma.
60
Imajući u vidu prirodne i ekonomske uslove u kojima se nalaze šume ovog područja, kao i sadašnje stanje
sastojina, a takoñe odredbe Zakona o šumama i Uredbu o zaštiti Parka prirode, mogu se formulisati sledeći ciljevi:
- održavanje šumskih ekosistema i zaštita njihovih vrednosti shodno propisanim i dozvoljenim aktivnostima
prema zonama zaštite Parka prirode. Organizovati trajnu, optimalnu šumsku proizvodnju u II i III zoni zaštite sa
obaveznima procenama uticaja na životnu stedinu , zaštitom zašticenih vrsta biljaka i životinja, sa minimalnim uticajem
na zemljište i vodotokove. Proizvodnja mora biti zasnovanu na stalnom povećanju i poboljšanju prirasta i prinosa uz
stalno održavanje šuma na svim površinama na kojima ova treba da postoji i uz istovremeno očuvanje i popravljanje
proizvodne snage zemljišta pod šumom, kao i jačanje zaštitno-regulatornih i kulturnih funkcija šuma.
7.2.2. Posebni ciljevi gazdovanja
Posebni ciljevi gazdovanja šumama proističu iz opštih ciljeva gazdovanja, a uslovljeni su stanjem šuma i
namenom kojima pojedine šume i njihovi delovi treba da služe. U gazdinskoj jedinici „Zavoj“ definisani su sledeći
ciljevi gazdovanja:
1. Zaštita i očuvanje „Parka Prirode Stara planiuna“ (namenska celina 52 i 53),
2. Zaštita i očuvanje zaštićenih reliktnih, retkih i ugroženih vrsta flore i faune,
3. Uzgoj i zaštita divljači u Parku prirode,
4. Proizvodnja drveta i ostalih proizvoda iz šume (poštujući odredbe Parka prirode sa zonama zaštite),
5. Zaštita biodiverziteta u parku i celini,
6. Izgradnja infrastrukture adekvatna standardima Parka prirode.
Posebni ciljevi gazdovanja po svojoj prirodi razvrstani su na:
2. Biološko-uzgojne, koji se odnose na povećanje ukupne vrednosti šuma i opštekorisnih funkcija šuma u skladu
sa globalnom namenom (Park prirode) i potencijalom staništa i one koje obezbeñuju trajno povećanje prirasta
i prinosa po količini i kvalitetu,
3. Proizvodne, koji utvrñuju perspektivnu mogućnost proizvodnje šumskih proizvoda, odreñenih po
sortimentima i količinama za podmirenje potreba industrije za preradu drveta i ostalih potrošača,
4. Tehničke, koji obezbeñuju uslove za ostvarenje bioloških ciljeva gazdovanja šumama (izgradnja i održavanje
šumskih saobraćajnica i drugih objekata, oprema i dr.).
Posebni ciljevi gazdovanja šumama, u zavisnosti od vremenskog perioda potrebnog za njihovo ostvarenje
mogu biti :
1. Kratkoročni (za ureñajni period)
2. Dugoročni (za više ureñajnih perioda).
7.2.2.1. Biološko - uzgojni ciljevi
a) Dugoročni ciljevi:
-
prevoñenje izdanačkih sastojina u visoki uzgojni oblik konverzijom,
rekonstrukcija površina pod nekvalitetnim, degradiranim izdanačkim šumama,
veštački podignute sastojine odgovarajućim uzgojnim merama prevesti u kvalitetne odrasle sastojine,
šikare prevesti u viši uzgojni oblik
šibljaci da ostanu stalno zaštitne šume
neobrasle površine pogodne za pošumljavanje pošumiti odgovarajućom vrstom drveća.
b) Kratkoročni ciljevi
-
nega mladih, srednjedobnih i dozrevajućih sastojina odgovarajućim merama nege šuma,
priprema očuvanih izdanačkih sastojina za konverziju selektivnim proredama,
obnavljanje u zrelim izdanačkim sastojinama na kraju ophodnje
odrasle sklopljene veštački podignute sastojine pravovremenim i odgovarajućim merama nege šuma
stabilizovati od svih štetnih uticaja(sneg. vetar i dr.)
61
I Izdanačke sastojine GK 52195215; GK 52360421; GK 52361241; GK 53176215; GK 53176421; GK
53195215; GK 53196215; GK 53360411; GK 53360411; GK 53360421GK 53361215; GK 53361411; GK
53361421;
a) Dugoročni ciljevi
- prevoñenje izdanačkih šuma u visoki uzgojni oblik konverzijom
b) Kratkoročni ciljevi
- početak obnavljanja u zrelim i prezrelim delovima sastojine,
- povećanje debljinskog prirasta i priprema sastojina za konveziju selektivnim proredama
II Veštački podignute sastojine GK 53470215; GK 53470421; GK 53471411; GK 53471421; GK 53475215; GK
53475241; 53475411; 53475421; 53476215; 53476411; 53476421; 53477215; 53477235; 53477421; 53478215;
53478421; 53479215;
a) Dugoročni ciljevi
- odgovarajućim uzgojnim merama veštački podignute sastojine prevesti u kvalitetne odrasle, stabilne i
visokoproduktivne sastojine.
b) Kratkoročni ciljevi
- pravovremenim i odgovarajućim merama nege (proredama), stabilizovati veštački podignute sastojine
od svih štetnih uticaja.
III Šikare GK 53266215; GK 53266241; GK 53266411; GK 53266421
a) Dugoročni ciljevi
- meliorativnim radovima, pripremama terena, pošumljavanjem prevesti ove sastojine u viši sastojinski
oblik.
b) Kratkoročni ciljevi
- U ovom ureñajnom periodu nećemo vršiti rekonstrukciju radi velikih površina sa devastiranim
izdanačkim šumama koje smo uzeli kao prioritet za rekonstrukciju.
IV Šibljaci GK 52267241; GK 53267215; GK 53267241; GK 53267421
a) Dugoročni ciljevi
- da ostanu stalno zaštitne šume.
b) Kratkoročni ciljevi
- sastojine su izvan gazdinskog tretmana
V Devastirane sastojine GK 53362421; GK 53362411;
a)
Dugoročni ciljevi
- rekonstrukcija površina pod nekvalitetnim, degradiranim izdanačkim šuma
b) Kratkoročni ciljevi
- rekonstrukcija degradiranih izdanačkih sastojina u obimu odreñenom za ureñajno razdoblje.
VI Neobrasle površine
a)
Dugoročni ciljevi
Sve neobrasle površine pogodne za pošumljavanje pošumiti odgovarajućom vrstom drveća
b) Kratkoročni ciljevi
- Pošumiti površinu sa čistinama 90,03ha i 37,30ha posle pekonstrukcije.
-
7.2.2.2. Proizvodni ciljevi
Proizvodni ciljevi u II i III zoni biće usmereni u pravcu zaštite Zaštićenog Prirodnog dobra a radovi
seče i izrade sortimenata i nihovog transporta vršiće se u cilju poboljšanja sastava, strukture i zdravstvenog
stanja šumskih ekosistema i očuvanje raznovrsnosti i izvornosti drveća, žbunja i ostalih biljnih i životinjskih
vrsta.
Posebnu pažnju treba posvetiti II stepenu zaštite Parka prirode gde će biti smanjen obim seče , a
pravilnim i stručnim izvoñenjem svih neophodnih vrsta seče uspostaviti ili održavati normalan razmer
smese. Prilikom izvoñenja radova potrebno je smanjiti intervencije na zemljištu na način koji podrazumeva
korišćenje postojećih ili starih putnih kamionskih pravaca i kraćih šumskih vlaka.
-
a) Dugoročni ciljevi
proizvodnja kvalitetnih trupaca za mehaničku preradu,
proizvodnja tehničke oblovine (stubovi za vodove, oblovina za grañevinske konstrukcije, rudničko drvo i sl.)
62
-
-
proizvodnja celuloznog i ogrevnog drveta kao pratećih sortimenata u proizvodnji trupaca i ostalog trhničkog
drveta
korišćenje ostalih proizvoda (šumski plodovi, lekovito bilje, pečurke, i dr.) U II zoni zaštite dozvoljena je samo
na privatnim parcelama dok je u III zoni dozvoljena za komercijalne vrste na koje se odnosi Uredba o
stavljanju pod kontrolu i promet divlje flore i faune.
b) Kratkoročni ciljevi
da bi se ostvarili dugoročni ciljevi, sastojine posle svake intervencije sečom treba da budu stabilnije, vitalnije,
kvalitetnije
potpuno i racionalno korišćenje bruto posečene mase, izradom što više najvrednijih sortimenata i redukovanje
odpadaka na minimum.
otkup šumskih plodova, lekovitog bilja, pečuraka i sl. uz nadzor i kontrolu čuvara Parka prirode.
7.2.2.3.Tehnički ciljevi
Dugoročni i kratkoročni tehnički ciljevi moraju biti u skladu sa zaštitom i očuvanjem vrenosti Parka prirode.
-
a) Dugoročni ciljevi
postizanje veće otvorenosti šuma tvrdim kamionskim putevima, kao optimumom za intenzivno gazdovanje
šumama, pošujući Uredbu o režimima zaštite Parka prirode,
sistematsko opremanje mehanizacijom i ostalim sredstvima rada u šumarstvu u cilju intenzivnog
višenamenskog korišćenja potencijala šuma
uvoñene racionalnih tehnoloških postupaka i efikasnije organizacije rada u cilju postizanja visoke
produktivnosti i smanjenja troškova proizvodnje
Stručno osposobljavanje i usavršavanje kadrova za uvoñenje nove tehnologije, poboljšanje uslova rada i
podizanja standarda radnika
b) Kratkoročni ciljevi
- održavanje postojećih šumskih komunikacija
- izgradnja novih šumskih komunikacija radi povećanja otvorenosti šuma
- stručno osposobljavanje i usavršavanje kadrova
U režimu zaštite II dozvoljena je izgradnja objekata saobraćajne infrastrukture, stambenih i ekonomskih
objekata Šumskog gazdinstva pod uslovom da ne utiču negativno na povoljniji položaj životinjskih ili biljnih vrsta,
njihovih staništa, prirodnih vrednosti i lepotu predela.
U režimu zaštite III dozvoljena je izgradnja objekata saobraćajne infrastrukture, stambenih i ekonomskih
objekata Šumskog gazdinstva i aktivnosti koje su utvrñene članom 35. Zakona o zaštiti prirode.
Prilikom izgradnje i održavanja šumskih komunikacija uz projektnu dokumentaciju obavezna je i procena
uticija na životnu sredinu. Poštovanje propisa FSC standarda za prelaze preko vodotoka, poštovanje privatnog poseda i
uticaj izgradnje puta na lokalne zajednice.
Koričćenje mehanizacije mora biti bezbedno za rad radnika uz stalnu obuku, edukaciju i obavezno korišćenje
zaštitne opreme a prva pomoć mora biti na radilištu. Prilikom seče, izrade i privlačenja šumskih sortimenata
maksimalno posvetiti pažnju zaštiti strogo zaštićenim i zaštićenim vrstama, zaštiti dubećih stabala i oštećenju zemljišta.
U slučaju havarije na mašinama sprečiti prosipanje goriva i maziva u vodotok i zemljište.
7.3. Mere za postizanje ciljeva gazdovanja
Stanje i potencijali gazdinske jedinice "Zavoj" i sadašnji stepen njihovog korišćenja, nameću obavezu
preduzeću koje gazduje ovim šumama, da svoju orjentaciju i pravce razvoja usmere ka unapreñivanju postojećih i
aktiviranju novih delatnosti u cilju optimalnog korišćenja potencijala područja u skladu sa mogućnostima i društvenim
potrebama. Imajući u vidu karakteristike i potencijale ovih šuma i šumskih staništa, razrañena je globalna orijentacija i
osnovni pravci razvoja unapreñivanja gazdovanja.
Sve mere za postizanje ciljeva gazdovanja šumama su podeljene na uzgojne i ureñajne mere.
63
7.3.1. Uzgojne mere
7.3.1.1. Izbor sistema gazdovanja
Sistem gazdovanja odabran je načinom seče i obnavljanja stare sastojine. Na osnovu sastojinskih prilika u
gazdinskoj jedinici i dosadašnjeg gazdovanja šumama, a uvažavajući biološke osobine vrsta drveća, usvojeni su sledeći
sistemi gazdovanja šumama:
1.
Sastojinsko gazdovanje – oplodna seča kratkog perioda za obnavljanje (podmladno razdoblje do 20
godina) primenjivaće se u izdanačkim jednodobnim sastojinama bukve GK 52360421, GK 53360411, GK
53360421, izdanačka mešovita šuma bukve GK 52361241, GK 53361215 GK 53361411; GK 53361421,
izdanačka šuma cera GK 52195215, GK 53195215, izdanačka mešovita šuma cera GK 53195215, kao i
za sve veštački podignute sastojine koje se nalaze na svom staništu.
2.
Sastojinsko gazdovanje - čiste seče sa obaveznim pošumljavanjem (rekonstrukcije) primeniće se kod
devastiranih sastojina.
7.3.1.2.
Izbor uzgojnog i strukturnog oblika
Zbog svojih bioloških osobina i stabilnosti, kao i mogućnosti dugoročnog planiranja gazdovanja, visoki
uzgojni oblik se smatra za najkorisniji sastojinski oblik koji treba zadršati, i nastojati da se izdanačke sastojine prevedu
u visoki uzgojni oblik bez obzira dali se ona vršila prirodnim ili veštačkim putem.
Polazeći od stvarnih stanišnih prilika, zatečenog stanja sastojina,vrste drveća, treba izgrañivati sledeće
strukturne oblike:
1. U jednodobnim sastojinama bukve izgrañivati jednodobne sastojine kao i u i u veštački podignutim
sastojinama.
7.3.1.3. Izbor vrsta drveća
Sve lišćarske vrste drveća u GJ „Zavoj“ su autohtone bukva, cer, sladun, grab, nalaze se u svom arealu i kao
takve nalaze povoljne uslove za razvoj zbog čega ih i dalje trba zadržavati. Uzgojnim merama treba pomagati i
povećavati učešće svih autohtonih lišćara kao što su: gorski javor, beli jasen, planinski javor, javor mleč, planinski
brest i dr. Mečija leska kao tercijeni relikt i endemit Balkanskog poluostrva je zaštićena vrsta a pojedinačno ili u malim
grupama nalazi se u 62, 43 odeljenju
Veštački podignute sastojine su na 21.8% površine sa vrstama: crni bor, beli bor, smrča, borovac, duglazija i
ariš. Podizanje ovakvih sastojina je urañeno prvenstveno radi zaštite zemljišta od erozije oko Zavoskog jezera i u
funkciji daljeg stvaranja uslova za povratak lišćarskih vrsta na svoje stanište kao što su cer i sladun. Tako da prilikom
mera nege (prorede) u veštački podignutim sastojinama svuda gde imamo stabla lišćara (cer, sladun) moramo
obezbediti njihov opstanak i povratak na svoja staništa.
Prilikom pošumljavanja koristitićemo i dalje crni i beli bor na staništu sladuna i cera sa grabićem kao vrste
koje su pokazale veliku otpornost na plitkim i suvim zemljištima, a smrču na staništu bukve nakon seča rekonstrukcije.
7.3.1.4. Izbor optimalnog razmera smese
Kod čistih sastojina bukve, uzgojnim merama treba obezbediti povećanje, učešće pre svega plemenitih lišćara
(gorski javor, planinski javor i dr.). Optimalno učešće drugih vrsta u čistim bukovim šumama je 20%.
7.3.1.5. Izbor načina seče obnavljanja i korišćenja
Iz izabanog načina obnavljanja zavisi i struktura budućih sastojina i celokupni gazdinski postupak, elementi za
sva planska razmatranja i postupak za odreñivanje prinosa i obezbeñenje trajnosti prinosa. Način obnavljanja pre svega
zavisi od bioloških osobina vrsta drveća koje grade sastojinu (osobina sastojine), osobina staništa i ekonomskih prilika.
Za šume ove gazdinske jedinice odreñuju se sledeći načini seča obnavljanja:
- Za izdanačke sastojine ove gazdinske jedinice kao seča obnavljanja (konverzija), primeniće se oplodne seče
kratkog podmladnog razdoblja (do 20 godina) a do zrelosti za seču (početka obnavljanja) kao način korišćenja
primeniće se proredne seče.
- Za veštački podignute sastojine kao način korišćenja do zrelosti za seču primenjivaće se proredne seče, a
način obnavljanja odreñuje se u jednom od narednih ureñajnih perioda (u ovom ureñejnom periodu neće doći do
obnavljanja).
64
- Kod loših izdanačkih sastojina, sastojina oštećenih požarom i sastojina šikarastog izgleda primenjivaće se
čiste seče (rekonstrukcija) uz obavezno pošumljavanje odgovarajućim vrstama.
- Sanitarne seče primenjivaće se u svim sastojinama gde je potrebno poboljšanje zdravstvenog stanja u
izvodiće se uvidu sanitarnih proreda sa intenzitetom seče do 10% po zapremini.
7.3.1.6. Izbor načina nege
Izbor načina i vrste nege zavisi od brojnih faktora kao što su: proizvodni potencijal staništa, uzgojni oblik
šume, vrsta drveća, stanje šuma i kultura, finansijske mogućnosti šumskog gazdinstva i dr.
Prema zatečenom stanju sastojina i postavljenim ciljevima gazdovanja utvrñuju se sledeće mere nege šuma:
- seča izbojaka i uklanjanje korova ručno u šumskim kulturama posle rekostrukcionih seča,
- uklanjanje korova ručno,
- prašenje i okopavanje u mladim šumskim kulturama (u fazi ranog mladika),
- čišćenje u šumskim kulturama (u fazi kasnog podmlatka i ranog mladika),
- čišćenje u mladim prirodnim sastojinama,
- kresanje grana,
- selektivne prorede u odraslim sastojinama (od faze kasnog mladika do za seču zrelih sastojina),
- sanitarne prorede su planirane u sastojinama gdejači intenzitet nebi bio opravdan,
- i druge mere.
7.3.2. Ureñajne mere
7.3.2.1. Izbor ophodnje i dužine podmladnog razdoblja
Za izdanačke sastojine koje ćemo konverzijom prevoditi u visoki uzgojni oblik, odreñuje se ophodnja od 80
godina, a dužina podmladnog razdoblja (period obnavljanja) u trajanju od 20 godina.
Za veštački podignute sastojine ophodnja je 80godina, adužina podmladnog razdoblja 20 godina.
Za očuvanne izdanačke sastojine koje ćemo konverzijom prevoditi u visoki uzgojni oblik, potrebno je odrediti
vremenski period - konverziono razdoblje za koje će se izvršiti konverzija ovih očuvanih izdanačkih sastojina ove
gazdinske jedinice u visoki uzgojni oblik. Polazeći od bioloških osobina vrsta drveća (početka obilnog plodonošenja
semena dobrog kvaliteta iz kojeg možemo dobiti dovoljno kvalitetnog ponika koji će stvoriti buduću sastojinu),
ophodnju ovih sastojina moramo produžiti do 80 godina, nakon čega započeti prirodno obnavljanje sastojina oplodnim
sečama podmladnog razdoblja od 20 godina.
Na osnovu starosne structure izdanačkih očuvanih sastojina čija starost se kreće od 20 do 80 godina
konverziono razdoblje bilo bi 60 godina.
Rekonstrukciono razdoblje je period u kojem ćemo izvršiti rekonstrukciju svih devastiranih šuma i šikara na
boljm staništima. Dvastiranih sastojina u gazdinskoj jedinici ima 56,13 ha što je 1,8% od obrasle površine. Planovima je
predviñena rekonstrukcija na 37,30 ha u ovom ureñajnom periodu tako da će rekonstrukciono razdoblje za devastirane
šume na boljim staništima biti 20 godina. Površina devastiranih sastojina za rekonstrukciju prvenstveno je izabrana u
onim sastijiana gde su sastojine oštećene požarom i seče su hitne, gde je bolje stanište, pristupačniji teren i postoji
mogućnost izgradnje puta.
7.4. Planovi gazdovanja
Na osnovu utvrñenog stanja šuma, utvrñenih kratkoročnih i dugoročnih ciljeva gazdovanja i mogućnosti
njihovog obezbeñenja izrañeni se planovi budućeg gazdovanja. Osnovni zadatak izrañenih planova gazdovanja šumama
je da u zavisnosti od zatečenog stanja omoguće podmirenje odgovarajućih društvenih potreba i unapreñivanje stanja
šuma kao dugoročnog cilja.
7.4.1. Plan gajenja šuma
Analizom zatečenog stanja sastojina i ocenom potreba i mogućnosti primene šumsko – uzgojnih radova
planom gajenja šuma odreñeni su: vrsta i obim radova na obnovi, uzgoju, rekonstrukciji, podizanju novih šuma i
proizvodnji šumskog semena i sadnog materijala, kao i svi radovi na nezi šuma od momenta podizanja novih šuma pa
sve do zrelosti za seču.
Planirani radovi na gajenju šuma biće prikazani posebno za prostu reprodukciju, a posebno za proširenu
reprodukciju po gazdinskim klasama. Površine prikazane u tabeli su radne površine.
65
Obnova šuma
Podizanje šuma
Konverzija
Direktna
Indirektna
Rekonstrukija
(Melioracija)
Konverzija
Ukupno
Popunjavanje
5.52
radna
5.52
ha
površina
ha
radna
414
ha
površina
317
Ukupno
radna
35
ha
radna
31
ha
površina
radna
površina
ha
radna
površina
ha
Veštačko
pošumljavanje
površina
222
radna
Gazdinska klasa
površina
Kompletna
priprema zem.
za
pošumljavanje
5.52
5.52
5.52
1.10
16.56
12.14
52195215
52360421
Izdanačke sas.
NC 52
53176215
53195215
53196215
53197215
53360411
53360421
53361215
53361411
53361421
53362411
53362421
Izdanačke sas.
53470215
53471411
53471421
53475215
53475241
53475411
53475421
53476215
53476411
53476421
53477215
53477235
53477421
53478215
53478421
53479215
Veštački pod. Sas.
53 421
53 215
40.32
18.49
9.78
33.79
18.49
9.78
33.79
0.62
0.62
2.89
3.51
2.89
3.51
40.32
1.54
1.54
1.54
1.54
Čistine
1.54
1.54
1.54
1.54
NC 53
1.54
1.54
1.54
37.30
Ukupno GJ
Prosta reprodukcoja
Proširna reprodukcija
1.54
1.54
1.54
1.54
1.54
1.54
1.54
1.54
37.30
37.30
37.30
37.30
Ukupno GJ
1.54
37.30
1.54
1.54
1.54
1.54
40.32
40.32
40.32
40.32
40.32
18,49
9,78
33.79
18,49
9,78
33.79
18.49
9.78
33.79
3.70
1.96
6.76
65.25
19.56
141.69
40,68
21,52
114.66
0.62
0.62
0.62
0.12
1.86
1.36
16.96
6.78
16.96
6.78
2.89
20.47
35.06
54.97
0.58
7.48
7.02
9.67
8.67
27.49
70.12
109.94
6.36
14.50
42.08
59.36
2.89
3.51
35.06
54.97
2.89
3.51
35.06
49.69
90.03
84.75
90.03
16.69
180.06
101.44
127.33
127.33
122.05
122.05
144.29
144.29
30.93
40.32
40.32
40.32
349.24
349.24
230.60
230.60
37.30
40.32
40.32
127.33
122.05
144.29
204.95
30.93
199.67
37.30
40.32
40.32
127.33
122.05
349.24
230.60
66
144.29
30.93
30.93
144.29
30.93
Nega šuma
Čišćenje u
veštački
podignutim
sastojinama
Kresanje grana
Prorede
515
ha
518
ha
513
ha
526
ha
527
ha
522
ha
25, 10
ha
radna
površina
radna
151.44
151.44
151.44
151.44
NC 52
53176215
53195215
53196215
53197215
53360411
53360421
53361215
53361411
53361421
53362411
53362421
Izdanačke
sas.
53470215
53471411
53471421
53475215
53475241
53475411
53475421
53476215
53476411
53476421
53477215
53477235
53477421
53478215
53478421
53479215
Veštački pod.
Sas.
53 421
53 215
151.44
151.44
34.02
34.02
26.83
472.51
26.83
472.51
9.56
17.97
9.56
17.97
151.44
12.29
34.02
3.78
11.04
51.10
472.51
5.98
9.56
17.97
36.98
19.56
151.44
12.29
34.02
3.78
22.08
51.10
472.51
5.98
9.56
17.97
73.96
39.12
560.89
2.96
5.51
560.89
2.96
5.51
100.61
21.16
7.16
61.11
32.16
10.28
167.52
21.16
7.16
105.16
64.32
20.56
18.89
27.90
48.69
15.76
36.74
55.80
83.88
15.76
4.90
7.30
674.79
2.96
5.51
6.85
239.37
21.16
7.16
63.91
84.14
10.28
34.16
58.23
27.90
60.33
15.76
8.22
7.79
742.37
2.96
5.51
6.85
306.90
21.16
7.16
107.96
116.30
20.56
34.16
89.65
55.80
95.52
15.76
8.22
13.08
907.55
116.02
199.55
5.52
69.07
69.07
11.04
18.49
9.78
36.98
19.56
33.79
67.58
0.62
1.24
5.52
18.49
9.78
33.79
12.29
12.29
3.78
3.78
24.27
24.27
5.98
5.98
11.04
36.98
19.56
67.58
46.32
46.32
6.85
6.85
2.80
34.18
16.96
33.92
16.96
2.80
34.18
13.57
8.22
2.89
5.78
20.47
35.06
54.97
20.59
70.12
99.37
86.03
22.95
50.09
102.99
45.90
100.18
Čistine
73.04
146.08
90.03
169.49
NC 53
159.07
249.07
144.29
257.66
33.79
Ukupno GJ
Prosta
reprodukcoja
Proširna
reprodukcija
Ukupno GJ
159.07
249.07
144.29
257.66
159.07
249.07
144.29
159.07
249.07
144.29
radna
11.60
139.84
radna
11.60
139.84
radna
11.60
139.84
radna
površina
ha
11.60
139.84
radna
površina
Ukupno
52195215
52360421
Izdanačke
sas.
radna
površina
Gazdinska
klasa
površina
Čišćenje u
prirodnim
sastojinama
površina
Seča izbojaka
i uklanjanje
korova ruč.
površina
Okopava i
prašenje
površina
Uklanjanje
korova ručno
69.07
69.07
17.80
17.80
34.16
5.42
34.16
5.42
11.64
11.64
8.22
15.07
15.07
36.98
36.98
138.09
138.09
357.09
593.83
653.73
58.01
105.06
163.07
315.57
67.58
61.39
61.39
36.98
36.98
138.09
138.09
917.98
1154.72
1491.59
1965.49
33.79
67.58
61.39
61.39
36.98
36.98
138.09
138.09
1069.42
1306.16
1643.03
2116.93
257.66
33.79
67.58
61.39
61.39
36.98
36.98
138.09
138.09
1069.42
1306.16
1643.03
2116.93
257.66
33.79
67.58
61.39
61.39
36.98
36.98
138.09
138.09
1069.42
1306.16
1643.03
2116.93
67
Gazdinska klasa
Obnova šuma
Podizanje šuma
Nega šuma
Ukupno
Ukupno
Ukupno
površina
52195215
52360421
Izdanačke sas.
NC 52
53176215
53195215
53196215
53197215
53360411
53360421
53361215
53361411
53361421
53362411
53362421
Izdanačke sas.
53470215
53471411
53471421
53475215
53475241
53475411
53475421
53476215
53476411
53476421
53477215
53477235
53477421
53478215
53478421
53479215
Veštački pod. Sas.
53 421
53 215
Čistine
NC 53
Ukupno GJ
Prosta reprodukcoja
Proširna reprodukcija
Ukupno GJ
radna
1.54
1.54
1.54
1.54
1.54
1.54
1.54
1.54
1.54
1.54
1.54
1.54
površina
radna
16.56
12.14
40.32
40.32
65.25
19.56
141.69
50.46
11.74
114.66
1.86
1.36
16.96
6.78
8.67
27.49
70.12
109.94
180.06
349.24
349.24
144.29
204.95
349.24
6.36
14.50
42.08
59.36
101.44
230.60
230.60
30.93
199.67
230.60
68
površina
11.60
139.84
151.44
151.44
12.29
34.02
3.78
11.04
51.10
472.51
5.98
9.56
17.97
36.98
19.56
674.79
2.96
5.51
6.85
239.37
21.16
7.16
63.91
84.14
10.28
34.16
58.23
27.90
60.33
15.76
8.22
7.79
653.73
58.01
105.06
163.07
1491.59
1643.03
1643.03
radna
11.60
139.84
151.44
151.44
12.29
34.02
3.78
22.08
51.10
472.51
5.98
9.56
17.97
73.96
39.12
742.37
2.96
5.51
6.85
306.90
21.16
7.16
107.96
116.30
20.56
34.16
89.65
55.80
95.52
15.76
8.22
13.08
907.55
116.02
199.55
315.57
1965.49
2116.93
2116.93
1643.03
2116.93
Ukupno gajenje
površina
radna
151.44
151.44
151.44
151.44
816.48
857.03
681.22
922.05
344.67
1842.37
1993.81
1788.86
204.95
1993.81
418.55
2197.63
2349.07
2149.40
199.67
2349.07
Planom gajenja šuma planiraju se sledeći radovi:
1. Plan obnavljanja šuma:
- Kompletna priprema zemljišta za pošumljavanje1,50 ha (1,50 ha radna površina)
Ukupan plan obnavljanja: 1,54 ha (radna površina 1,54ha)
2. Plan podizanje šuma:
-
Indirektna konverzija (oplodna seča u izdanačkim jednodobnim sastojinama bukve) na 40,32 ha (radna
površina 40,32ha)
- Rekonstrukcija (melioracija) na 37,30ha (radna površina 37,30ha)
- Veštački pošumljavanje sadnjom 127,33 ha (radna površina 122,05ha)
- Popunjavanje veštački podignutih sastojina planira se na površini od 144,29ha - ( radna površina 30,93 ha)
Ukupan plan podizanja šuma: 349,24 ha (radna površina 230,60ha)
3. Plan nege šuma:
- Okopavanje i prašenje u kulturama planira se na 144,29 ha - (radna površina 257,66 ha)
- Uklanjanje korova ručno 159,07ha - (radna površina 249,07ha)
- Seča izbojaka planira se na površini od 33,79ha - ( radne površine67,58ha),
- Čišćenje u mladim prirodnim sastojinama planira se na 61,39ha (radna površina 61,39ha)
- Čišćenje u mladim kulturama na 36,98 ha (radna površina 36,98ha)
- Prorede kao mere nege planiraju se na radnoj površini od 1069,42 ha (radna površina 1306,16ha)
- Kresanje grana na 138,09ha (rana površina 138,09ha)
Ukupno plan nege: 1643,03 ha (radna površina 1643,03ha)
A = Ukupan plan gajenja u prostoj reprodukciji iznosi 1788,86 ha (radna površina 2149,40 ha)
B = Ukupan plan gajenja šuma u proširenoj reprodukciji iznosi 204,94 ha (radna površina 199,67 ha)
A + B = Ukupan plan gajenja iznosi 1993,81 ha (radna površina 2349,07 ha)
7.4.1.1. Plan obnavljanja i podizanje novih šuma
Planom obnavljanja i podizanja novih novih šuma obuhvaćen je niz radova kojim se omogućava nastanak
novih šuma, na površinama gde već postoje šume ili na površinama koje su svrstane u šumsko zemljište.
Direktnom konverzijom (sečama rekonstrukcije - melioracija) biće obnovljeno 37,30ha čistom sečom
devastiranih šuma uz obavezno pošumljavanje te iste površine 37,30ha. Prinos iz rekonstrukcije je 5406,8m³.
Indirektna konverzija (oplodna seča- pripremni sek) u izdanačkim sastojinama planira se na radnoj površini od
40,32ha sa prinosom od 3167,1 m³.
Kompletna priprema zemljišta za pošumljavanje izvršiće se na površini od 1,54 ha,
Veštačko pošumljavanje sadnjom sadnica planira se na površini od 127,33 ha (radna površina 122,05ha)
Popunjavanje veštački podignutih kultura odnosno konpletiranje pošumljenih površina planira se na 144,29 ha
(radna površina 30,93ha).
Ukupna površina radova za obnavljanje i podizanje novih šuma 350,78ha (radna površina 232,14ha)
7.4.1.2. Plan rasadničke proizvodnje
Plan rasadničke proizvodnje treba da zadovolji planove pošumljavanja i popunjavanja, odnosno da obezbedi
dovoljan broj kvalitetnog sadnog materijala. Planom rasadničke proizvodnje predviñeni su vrsta i starost sadnica za
pošumljavanje, kao i za popunjavanje veštački podignutih sastojina.
Vrsata rada
Radna
površina
ha
Smrča
Popunjavanje kultura sadnjom
A prosta reprodukcija
Veštačko pošumljavanje sadnjom
B proširena reprodukcija
30.93
30.93
122.1
122.1
kom.
7012
7012
35060
35060
Ukupno A + B
152.98
42072
69
Crni bor
Beli bor
Ukupno
kom.
310
310
1550
1550
kom.
68248
68248
259740
259740
kom.
75570
75570
296350
296350
1860
327988
371920
Plan potrebnih sadnica za pošumljavanje iznosi 296350 komada smrče starosti 2+2 i 1550 komada sadnica
crnog bora starosti 2+0. i 259740 komada sadnica belog bora starosti 2+0.
Potreban broj sadnica za popunjavanje iznosi 75570 komada sadnica smrče 2+2, 310 komada sadnica crnog
bora starosti 2+0 i68248 komada sadnica jele starosti 2+2
Ukupno potreban broj sadnica je 371920 kom.
7.4.2. Plan nege šuma
Plan nege šuma obuhvata radove na nezi šuma od podizanja mlade sastojine do njene zrelosti za seču. Nega
sastojina u GJ „Zavoj“ obuhvata: čišćenje u mladim prirodnim sastojinama, čišćenje u mladim kulturama, okopavanje i
prašenje, seča izbojaka i prorede u veštački podignutim sastojinama i prirodnim sastojinama. Pojedini od tih radova će
se obavljati u dva navrata u zavisnosti od uzgojnih potreba sastojina.
Planom nege šuma planirano je: okopavanje i prašenje u kulturama na 144,29 ha (radna površina 257,66ha),
čišćenje u mladim prirodnim sastojinama na 61,39ha (radna površina 61,39ha) , čišćenje u mladim kulturama na
36,98ha (radna površina 36,98ha), seča izbojaka i uklanjanje korova ručno na 33,79 ha (radna površina 67,58ha),
uklanjanje korova ručno na 159,07 ha (radna površina 249,07ha), kresanje grana 138,09ha (radna površina 138,09ha) i
prorede u prirodnim i večtački podignutim sastojinama na 1069,42 ha (radna površina 1306,16ha).
7.4.3. Plan zaštite šuma
Zakonom o šumama ("Sl. glasnik RS" br.30/10), propisano je da su korisnici šuma dužni da preduzmu mere
radi zaštite šuma od požara i drugih elementarnih nepogoda, biljnih bolesti, štetočina i drugih šteta. Ovim planom
utvrñuje se obim mera i radova na represivnoj i preventivnoj zaštiti šuma od čoveka, divljači, stoke, biljnih bolesti,
insekata, požara, održavanju i obnavljanju šumskih oznaka, itd.
U cilju preventivne zaštite šuma planiraju se sledeće mere:
- čuvanje šuma od bespravnih seča
- zabrana pašarenja u svim mladim prirodnim sastojinama i šumskim kulturama, sve dok one ne prerastu kritičnu visinu
kada im stoka ne može oštećivati vrhove,
- praćenje eventualnih pojava sušenja šuma i kalamiteta insekata i u slučaju pojave istih blagovremeno obavestiti
nadležnu službu koja će propisati adekvatne mere suzbijanja,
- pratiti i zaštiti šumu od požara, posebno u proleće i leto i u tom smislu postavljati znakove obaveštenja i zabrane
loženja vatre, organizovati dežurstva u kritičnom periodu u cilju blagovremene intervencije,
- zbog velike opasnosti od požara realizovati u potpunosti projekat izgradnje protivpožarnih pruga (preostalo je 24.
odeljenje), protivpožarne pruge održavati čiste od rastinja i održavati odseke sa lišćarskim vrstama koji služe kao
tampon zone,
- u toku ureñajnog perioda održavati i obnavljati spoljne granice, kao i granice unutrašnje podele gazdinske jedinice.
7.4.4. Plan korišćenja šuma i šumskih resursa
7.4.4.1. Plan seča šuma i kalkulacija prinosa
Plan seča šuma obuhvata plan seča obnavljanja šuma - glavni prinos i plan prorednih seča - prethodni prinos.
Plan seča šuma biće prikazan po gazdinskim klasama, vrsti prinosa i vrsti drveća.
Na osnovu predhodno utvrñenih elemenata i tabelarnog pregleda stanja šuma, opštih i posebnih ciljeva
gazdovanja, utvrñena je kalkulacija prinosa po namenskim celinama i gazdinskim klasama.
Pri odreñivanju prinosa posebno su uvažavani sledeći analitički pokazatelji za svaku konkretnu sastojinu:
- zapremina po hektaru i njena struktura,
- proizvodna snaga sastojina – zapreminski prirast,
- utvrñeni ciljevi gazdovanja,
- zdravstveno stanje sastojina,
- stepen hitnosti za sprovoñenje odreñenih uzgojnih intervencija,
- kvalitet sastojine.
Plan korišćenja šuma se prikazuje kao:
- plan glavnog prinosa (seča obnavljanja),
- plan prethodnog prinosa (proredne seče)
70
Kalkulacija prinosa
Glavni prinos
Glavni prinos kod izdanačkih jednodobnih šuma bukve (GK 53360421) kalkulisan je po metodu umerenog
sastojinskog gazdovanja. Ovaj metod je nastao kao reakcija na metod dobnih razreda koji je bio krut i u obzir je uzimao
samo normalan razmer dobnih razreda tj. starost bez obzira na stanje sastojine. Metod umerenog sastojinskog
gazdovanja izvodi se u dve faze. U prvoj fazi još prilikom prikupljanja terenskih podataka sastojine se prema zrelosti za
seču grupišu u tri grupe. U prvu grupu dolaze sastojine koje su odlučno zrele za seču (obnovljene površine sa
zaostalim semenjacima površine u procesu obnavljanja i sastojine koje su dostigle ophodnju ili pak nisu a koje prema
svom zdravstvenom stanju treba hitno ukloniti). U drugu grupu dolaze sastojine koje su zrele za seču (sastojine koje su
dostigle zrelost za seču prema odabranoj ophodnji a ujedno su dobrog zdravstvenog stanja i dobro obrasle). U treću
grupu dolaze sastojine koje se nalaze na granici zrelosti za seču (sastojine predposlednjeg i poslednjeg dobnog
razreda). Na osnovu ovako grupisanih sastojina izvodi se privremeni plan seča po površini. U drugoj fazi kalkulacije
prinosa privremeni plan seča uporeñuje se sa normalnim razmerom dobnih razreda. tj. sa idealnom površinom
obnavljanja u ovom ureñajnom periodu. Na osnovu ova dva pokazatelja vrši se balansiranje uzgojnih potreba
(obnavljanja) i postizanja normalnog razmera dobnih razreda (normalnog stanja jednodobnih šuma) tj. obezbeñenje
umerenije ili strožije trajnosti prinosa) i istovremeno obezbeñenje ostalih funkcija šuma. Regulator trajnosti prinosa kod
umerenog sastojinskog gazdovanja je površina tj. idealna (normalna) površina dobnog razreda.
Kao što se vidi metod umerenog sastojinskog gazdovanja daje veliku slobodu pri kalkulaciji prinosa odnosno
bolje prilagoñavanje stanju sastojina i uzgojnim potrebama tj. sastojine koje i nisu dostigle zrelost za seču (ali se zbog
slabog obrasta i kvaliteta) mogu predvideti za seču obnavljanja ali zato sastojine koje su dostigle zrelost za seču (ali su
dobrog zdravstvenog stanja i obrasta) mogu i dalje ostati da prirašćuju (produžava im se ophodnja), ako to ne ugrožava
trajnost prinosa.
U ovoj gazdinskoj jedinici prema zrelosti za seču sastojina prema napred navedenom kriterijumu ima sledeći
izgled.
I Grupa - sastojine odlučno zrele za seču (hitne seče)
•
Ovakvih sastojina ima na 37,30ha
II Grupa - sastojine zrele za seču (potrebne seče)
•
Ovakvih sastojina ima na 36,32 ha
III Grupa - sastojine na granici za seču (predposlednji i poslednji dobni razred kod izabrane ophodnje)
•
Ukupna površina ovih sastojina iznosi 4,00 ha
Glavni prinos izvršen u jedinici mere (m3) dobio se sabiranjem zapremina sastojina planiranih za seču
obnavljanja uvećanu za progresivno smanjeni prirast.
Detaljne vrednosti planiranog glavnog prikaza po sastojinama prikazana su u tabelarnom delu osnove "Plan
seča obnavljanja - jednodobne šume").
Planom su predstavljene seče obnavljanja u prvom polurazdoblju sa površinom od 62,92ha i prinosom
7665,1m³ gde je uračunat i prirast za 2.5 godine i u drugom polurazdoblju sa površinom od 14,70ha i prinpsom od
908,8m³ sa uračunatim prirastom za 7.5 godine.
Ovako iskalkulisan glavni prinos iznosi 8574,0m3 bruto drvne zapremine.
Indirektna konverzija (oplodna seča u izdanačkim sastojinama) planirana je na površini od 40,32ha radne
površine i prinosom od 3167,1m³.
Rekonstrukcija (GK 53197215, GK 52362411, GK 53362421, GK 53475215 i GK 53479215) čista seča sa
100% zahvata po zapremini izvodiće se u prvom polurazdoblju sa dodavanjem prirasta za 2.5 godine. Prinos ukupno
iznosi 5406,8 m³.
71
Prethodni prinos
Prethodni prinos je u funkciji potreba daljeg negovanja sastojina u razvoju, a obračunat je u okviru ukupne
analize mogućnosti korišćenja, polazeći od zatečenog stanja sastojina karakterisanim stepenom očuvanosti strukturnim
osobinama zdravstvenim stanjem i starošću i posebno analizirajući dosadašnji uzgojni tretman ovih šuma i njegov uticaj na
zatečeno stanje. Plan prorednih seča je detaljno prikazan u odgovarajućoj tabeli po gazdinskim klasama. Planirani proredni
prinos u svim gazdinskim klasama je obavezan po površini, a po zapremini može da varira ± 10%. Ukupan prethodni
prinos iznosi 31655,7 m³. Prosečno intenzitet seče iznosi 15% po zaprenini i 34,4% po zapreninskom prirastu.
7.3.3.1. Posebne odredbe u vezi korišćenja prinosa
Planirani prinos po gazdinskim klasama proizilaze iz neophodnih uzgojnih intervencija na obnovi šuma glavni prinos i na nezi šuma - prethodni prinos.
Planirani obim seča može se realizovati u srazmeri sa izvršenim obimom gajenja - prostom reprodukcijom.
Osetniji podbačaj izvršenja plana gajenja mora biti praćen srazmernom redukcijom obima seča.
Planirani proredni (prethodni) prinos obavezan je po površini a orijentaciono po zapremini. Obaveza je da se
proredama preñe celokupna planirana površina a realizovani prinos zavisiće od uzgojnih potreba konkretne sastojine.
Plan seča - obnavljanja dat je po polurazdobljima od pet godina vodeći računa da sa obnovljanjem počnu prvo
one sastojine koje imaju prioritet.
7.4.4.2. Plan seča obnavljanja (glavni prinos)
Proširena
reprodukcija
ha
m³
5.52
251.5
40.32
3167.1
18.49
2013.9
9.78
2042.5
74.11
7475.1
0.62
232.9
2.89
866.0
3.51
1098.9
77.62
8574.0
Gazdinska klasa
53197215
53360421
53362411
53362421
Izdanačke sas.
53475215
53479215
Veštački pod. sas.
UKUPNO ZA GJ:
Ukupno glavni prinos
ha
m³
5.52
251.5
40.32
3167.1
18.49
2013.9
9.78
2042.5
74.11
7475.1
0.62
232.9
2.89
866.0
3.51
1098.9
77.62
8574.0
Glavni prinos prikazan je po gazdinskim klasama za izdanačke i veštački podignute sastojine i prikazan je
zbirno a iznosi 8574,0m³ na 77,62ha. Direktna konverzija – rekonstrukcija (melioracija) sa prinosom od 5406,8m³ na
37,30ha i indirektna konverzija oplodna seča u izdanačkim sastojinama sa prinosom od 3167,1m³ na 40,32ha.
7.4.4.3.
Plan prorednih seča (predhodni prinos)
Plan predhodnog prinosa biće prikazan po gazdinskim klasama u sledećoj tabeli:
PLAN PROREDNIH SECA
Gazdinska klasa
52195215
52360421
Izdanačke sas.
NC 52
Povrsina
radova
Radna
povrsina
Zapremina
po 1 ha
Prirast
po 1 ha
ha
ha
m3
m3
11.60
11.60
155.8
4.9
Intenzitet
prorede
Prinos
po 1 ha
21.9
na celoj pov.
254.5
V%
Zv%
14
44.8
139.84
139.84
156.9
4.6
21.0
2935.4
13
45.2
151.44
151.44
156.9
4.7
21.1
3190.0
13
44.8
151.44
151.44
156.9
4.7
21.1
3190.0
13
45.2
53195215
34.02
34.02
186.3
6.0
24.4
828.9
13
40.4
53360411
26.83
26.83
82.2
3.2
12.4
332.9
15
38.8
53360421
472.51
472.51
178.0
4.8
25.2
11903.8
14
52.2
53361411
9.56
9.56
134.3
4.3
19.1
182.1
14
44.0
53361421
Izdanačke sas.
17.97
17.97
65.0
1.0
7.4
133.4
11
76.5
560.89
560.89
169.6
4.7
23.9
13381.0
11
50.8
72
53470215
2.96
2.96
127.7
6.9
16.6
49.1
13
24.0
53471411
5.51
5.51
209.4
6.0
25.2
138.9
12
42.1
53475215
100.61
167.52
245.3
16.8
38.8
3898.4
16
23.1
53475241
21.16
21.16
159.4
12.7
15.9
336.4
10
12.5
53475411
7.16
7.16
124.6
8.7
15.7
112.2
13
18.1
53475421
61.11
105.16
296.1
18.8
49.4
3017.5
17
26.3
53476215
32.16
64.32
284.2
19.6
48.0
1543.8
17
24.5
53476411
10.28
20.56
243.3
17.2
41.3
424.6
17
24.0
53477215
18.89
36.74
290.4
17.2
49.0
924.9
17
28.4
53477235
27.90
55.80
353.3
17.7
63.6
1774.4
18
36.0
53477421
48.69
83.88
264.0
14.2
43.1
2098.0
16
30.3
53478215
15.76
15.76
269.7
15.3
36.8
579.4
14
24.0
53479215
Veštački pod sas.
NC 53
UKUPNO ZA GJ
4.90
7.30
244.0
19.8
38.2
187.2
16
19.3
357.09
593.83
262.8
16.5
42.2
15084.7
16
25.6
917.98
1154.72
205.9
9.3
31.0
28465.7
15
33.5
1069.42
1306.16
198.9
8.6
29.6
31655.7
15
34.4
U predhodnoj tabeli zbirno su prikazani predhodni prinos iz prorednih i sanitarnih seča.
Planom prorednih seča planira se prinos od 31655.7m³ sa intenzitetom prorede od 15% po zapremini i 34.4% po
zapreminskom prirastu.
7.4.4.4. Ukupan prinos
U sledećoj tabeli prikazano je stanje šuma po gazdinskim klasama i planirani prinos:
Stanje šuma
Gazdinska klasa
P
ha
Planirani prinos
Z
m³
ZV
m³/ha
m³
Glavni prinos
m³/ha
m³
m³/ha
Intenzitet seča
Predhodni
prinos
Ukupno seča
V
Zv
m³
m³
%
%
44.8
m³/ha
m³/ha
52195215
11.60
1807.3
155.8
56.8
4.9
254.5
21.9
254.5
21.9
14.1
52360421
139.84
21946.3
156.9
648.3
4.6
2935.4
21.0
2935.4
21.0
13.4
45.3
Izdanačke sas.
151.44
23753.6
156.9
705.2
4.7
3190.0
21.1
3190.0
21.1
13.4
45.2
NC 52
151.44
23753.6
156.9
705.2
4.7
3190.0
21.1
3190.0
21.1
13.4
45.2
34.02
6337.7
186.3
205.1
6.0
828.8
24.4
828.8
24.4
13.1
40.4
251.5
45.6
101.3
2025.0
332.8
6.3
332.8
6.3
14.6
38.0
11903.8
20.3
15070.9
25.6
14.6
57.7
182.1
19.1
182.1
19.1
14.2
44.0
133.4
7.4
133.4
7.4
11.4
76.9
2013.9
74.0
85.8
1069.1
53195215
53197215
5.52
248.4
45.0
1.2
0.2
53360411
52.57
2279.6
43.4
87.5
1.7
53360421
587.73
102943.1
175.2
2610.6
4.4
53361411
9.56
1284.1
134.3
41.4
4.3
53361421
17.97
1168.0
65.0
17.3
1.0
53362411
27.22
2347.4
86.2
18.8
0.7
53362421
Izdanačke sas.
251.5
3167.1
45.6
5.4
2013.9
74.0
29.65
2844.6
95.9
57.8
1.9
2042.5
68.9
764.24
119452.9
156.3
3039.8
4.0
7475.1
9.8
13381.0
17.5
2042.5
68.9
71.8
353.4
20856.1
27.3
17.5
68.6
12.4
53470215
14.74
645.2
43.8
39.7
2.7
49.1
3.3
49.1
3.3
7.6
53471411
5.51
1153.8
209.4
33.0
6.0
138.9
25.2
138.9
25.2
12.0
42.1
53475215
252.75
28791.5
113.9
2042.5
8.1
3898.4
15.4
4131.3
16.3
14.3
20.2
53475241
28.76
3372.9
117.3
269.4
9.4
336.4
11.7
336.4
11.7
10.0
12.5
53475411
7.16
892.3
124.6
62.0
8.7
112.2
15.7
112.2
15.7
12.6
18.1
53475421
62.51
18093.0
289.4
1147.6
18.4
3017.5
48.3
3017.5
48.3
16.7
26.3
53476215
66.34
9139.1
137.8
629.3
9.5
1543.7
23.3
1543.7
23.3
16.9
24.5
53476411
10.28
2501.2
243.3
176.6
17.2
424.6
41.3
424.6
41.3
17.0
24.0
53477215
41.27
5486.0
132.9
325.5
7.9
924.9
22.4
924.9
22.4
16.9
28.4
53477235
27.90
9855.7
353.3
493.5
17.7
1774.4
63.6
1774.4
63.6
18.0
36.0
53477421
61.73
12853.0
208.2
691.2
11.2
2098.0
34.0
2098.0
34.0
16.3
30.4
53478215
15.76
4250.0
269.7
241.1
15.3
579.4
36.8
579.4
36.8
13.6
24.0
53479215
7.79
1919.7
246.4
153.8
19.7
866.0
111.2
187.2
24.0
1053.2
135.2
54.9
68.5
602.50
98953.4
164.2
6305.3
10.5
1098.9
1.8
15084.7
25.0
16183.6
26.9
16.4
25.7
Veštački pod. Sas.
232.9
73
0.9
NC 53
602.50
218406.3
362.5
9345.1
15.5
8574.0
14.2
28465.7
47.2
37039.7
61.5
17.0
39.6
UKUPNO:
753.94
242159.9
321.2
10050.2
13.3
8574.0
11.4
31655.7
42.0
40229.6
53.4
16.6
40.0
Planirani prinos je prikazan kao glavni i predhodni prinos. Glavni prinos je iz seča konverzije kod izdanačkih
sastojina bukve i rekonstrukcionih seča devastiranih izdanačkih šuma i kultura. Predhodni prinos je iz prorednih i
sanitarnih seča.
Ukupan planirani prinos u Gazdinskoj jedinici „Zavoj“ je 40.229,6 m³, što iznosi 16,6% po zapremini i 40,0%
po zapreminskom prirastu.
Ukupan prinos po vrstama drveća :
Vrsta drveća
Glavni
m³
7223.6
251.5
Bukva
Cer
Grab
Sladun
Ukupno lišćsri
Crni bor
Beli bor
Borovac
Smrča
Duglazija
Ariš
Ukupno četinari
UKUPNO ZA GJ:
7475.1
232.9
866.0
1098.9
8574.0
Planirani prinos
Predhodni
Ukupno
m³
m³
15591.6
22815.1
718.5
970.0
252.6
252.6
8.3
8.3
16571.0
24046.1
9528.1
9761.0
5134.2
5134.2
234.4
1100.4
142.8
142.8
23.7
23.7
21.5
21.5
15084.7
16183.6
31655.7
40229.6
%
56.7
2.4
0.6
0.0
59.8
24.3
12.8
2.7
0.4
0.1
0.1
40.2
100.0
U ukupnom prinosu lišćari ušestvuju sa 24046.1m³ (59.8%). Njveći prinos od lišćara daje bukva koja u
ukupnom prinusu učestvuje sa 22815.1m³ (56.7%), cer sa prinosom od 970.0 m³ (2.4%), grab sa 252.6 m³ (0.6%) i
sladun u manjem procentu.
U ukupnom prinosu četinari učestvuju sa 16183.6m³ (40.2%). Kod četinara najveći prinos daje crni bor sa
9761.0m³ (24.3%) i beli bor sa 5134.2 m³ (12.8%).
Sortimentna struktura po vrstama drveća.
m³
m³
m³
Bukva
Cer
Grab
Sladun
203.6
232.7
145.4
Ukupno lišćsri
Crni bor
Beli bor
Borovac
Smrča
Duglazija
Ariš
203.6
232.7
145.4
Ukupno
brutu
m³
Otpad
m³
Ukupno neto
III
Ukupno
prostorno
Klasa
II
Ogrevno
Klasa
I
Celulozno
Klasa
L
Ukupno
tehničko
Ttrupci
F
Vrsta drveća
Ostalo
tehničko
Trupci
SORTIMENTI
m³
m³
m³
m³
m³
m³
m³
m³
581.8
5710.2
3003.5
643.7
83.5
13.9
12.6
581.8
5710.2
3003.5
643.7
83.5
13.9
12.6
3074.7
1617.3
346.6
45.0
7.5
6.8
Ukupno četinari
9467.4
9467.4
5097.8
UKUPNO:
9467.4
10049.2
5097.8
74
18811.1
824.5
214.7
7.0
18811.1
824.5
214.7
7.0
19392.9
824.5
214.7
7.0
3422.3
145.5
37.9
1.2
22815.1
970.0
252.6
8.3
19857.4
19857.4
3074.7
1617.3
346.6
45.0
7.5
6.8
20439.1
8784.9
4620.8
990.3
128.5
21.3
19.3
3606.9
976.1
513.4
110.0
14.3
2.4
2.1
24046.1
9761.0
5134.2
1100.4
142.8
23.7
21.5
5097.8
14565.2
1618.4
16183.6
19857.4
24955.2
35004.4
5225.3
40229.6
Po sortimentnoj strukturi u planiranom prinosu tehničko drvo je zastupljeno sa 10049,2m³ (24,9%), prostorno
drvo 24955.2m³ (62,0%) i otpad 5225.3m³ (12,98%).U ukupanom prinosu kod lišćara od 24046.1m³ tehničkog drveta
je 581.8 (2,4%), prostornog drveta je19857.4 (82,6%) a otpada 3606.9 (15,0%). U ukupnom prinosu kod četinara od
16183.6m³ tehničko drvo je 9467.4 (58,5%), prostorno 5097.8 (31,5%) i otpad 1618.4 (10,0%).
7.4.4.5. Odnos radova na gajenju šuma i obima seče šuma
Prema "Zakonu o šumama" izvršeni obim radova na gajenju šumama u tekućoj godini mora biti po vrsti i
obimu ili po vrednosti srazmeran obimu izvršenih seča šuma u prethodnoj godini i taj se odnos mora utvrditi šumskom
osnovom gazdovanja šumama. Kao osnova planiranog odnosa izmeñu radova na gajenju šuma i obima seča šuma služi
1000 m3 bruto sečive drvne zapremine stabala (40229,6/1000=40,23).
Vrsta rada
Konverzija
Rekonstrukcija
Priprema zemljišta
Ukupno obnavljanje šuma
Veštačko pošumljavanje sadnjom
Popunjavanje
Ukupno podizanje šuma
Okopavanje i prašenje u kulturama
Uklanjanje korova ručno
Seča izbojaka i uklanjanje korova ručno
Čišćenje u maladim prirodnim
sasatojinama
Čišćenje u maladim kulturama
Prorede
Kresanje i rezanje grana
Ukupno nega
A + B + C = Ukupno plan gajenja
Prosta
reprodukcija
Proširena
reprodukcija
Radna
površina (ha)
Radna
površina (ha)
A Obnavljanje šuma
40.32
37.30
1.50
41.82
B Podizanje šuma
37.30
122.10
30.39
30.39
C Nega šuma
257.70
249.07
67.58
61.39
36.98
1306.16
138.10
2116.98
2189.19
122.10
159.40
Ukupno
P(ha) /
E(1000m³)
40.32
37.30
1.50
79.12
1.00
0.93
0.04
1.97
122.10
30.39
152.49
3.04
0.76
3.79
257.70
249.07
67.58
6.41
6.19
1.68
61.39
36.98
1306.16
138.10
2116.98
2348.59
1.53
0.92
32.47
3.43
52.62
58.38
Pregled planiranih radova na gajenju, odnosno njihov odnos prema 1000 m3 bruto drvne zapremine prikazani su
u tabeli. Iz tabele se vidi da na 1000 m3 bruto posečene zapremine treba izvršiti uzgojne radove na 58,38 ha.
7.4.4.6.
Plan korišćenja nedrvnih šumskih proizvoda
Korišćenjem nedrvnih šumskih proizvoda: pašarenje, korišćenje livada, šumskih plodova (borovnica, malina,
kleka i dr.), jestivih gljiva (vrganj, lisičarka, bukovača), lekovitog bilja, mogu se ostvariti značajna sredstva. Vrlo je
teško odrediti obim korišćenja nedrvnih šumskih proizvoda, zbog nedostatka adekvatnih pokazatelja, ali je sigurno da se
ureñenju ove oblasti treba posvetiti odgovarajuća pažnja. Sve aktivnosti u ovoj oblasti potrebno je uskladiti sa
Programom upravljanja Parkom prirode „Stara planina” (planski dokument koji izrañuje staralac Parka prirode a
saglasnost daje ministarstvo nadležno za poslove zaštite životne sredine; ostvaruje se preko godišnjeg programa
upravljanja i davanja odreñenih odobrenja ili zabrana).
7.4.4.7. Plan izgradnje šumskih saobraćajnica
Nepostojanje adekvatne povezanosti većine odeljenja gazdinske jedinice sa putevima viših kategorija ne dopušta
planiranje izgradnje tvrdih kamionskih puteva kroz odeljenja (bilo bi potrebno kompletno povezivanje tvrdim
kamionskim putem na velikoj distanci do javnih puteva). Zbog toga se planira sukcesivno izgradnja šumskih
komunikacija kategorije mekih kamionskih puteva i vlaka u ukupnoj dužini od 12,5 km čime bi se ispunio minimum
uslova za realizaciju radova planiranih osnovom gazdovanja.
75
7.4.4.8. Plan uredjivanja šuma
Važnost ove osnove gazdovanja šumama za GJ "Zavoj" je od 1.1.2013. - 31.12.2022. god. Prikupljanje terenskih
podataka za izradu nove osnove gazdovanja šumama neophodno je obaviti u toku predposlednje godine važenja osnove
(2021. god.), kako bi nova osnova bila predata na usvajanje u poslednjoj godini važenja (2022.god.).
7.4.4.9. Plan naučno istraživačkog rada
Dobro poznavanje složene prirode šuma je jedna od osnovnih pretpostavki planiranju trajnog i racionalnog
korišenja ukupnih potencijala šumskog područja. S tim u vezi, potrebno je vršiti istraživanja koja bi nam pružila
neophodne informacije i znanja o šumskim ekosistemima i njihovim karakteristikama. Naročito su bitne informacije
koje su karakteristične za konkretno područje. Znajući da je zbog kompleksnosti prirodnih zakonitosti i dugotrajnog
vremena u kome se ispoljavaju, eksperiment nepogodna metoda naučnog istraživanja ove oblasti, neophodno je
posvetiti odgovarajuću pažnju opažanju, praćenju i evidentiranju podataka vezanih za odreñene pojave.
GJ “Zavoj” nalazi se približno celom svojom površinom u PP “Stara planina” i zastupljene su II i III zona
zaštite. Služba za zaštićena prirodna dobra kao i ostale službe gazdinstva imaju saradnju sa nadležnim naučnim
institucijama, Zavodom za zaštitu prirode Srbije, Prirodnjačkim muzejem u Beogradu, Institutom za šumarstvo,
Istraživačko razvojnim institutom Novi Sad, Institutom za biološka istraživanja “Siniša Stanković”, u cilju praćenja
stanja žive i nežive prirode u zaštićenom prirodnom dobru. Okvirni zadaci bi bili:
- stručno praćenje stanja (monitoring) svih bitnih abiotičkih i biotičkih faktora funkcionisanja ekosistema,
- istraživanje ekoloških i razvojno proizvodnih karakteristika tipova šuma i izrada karata tipova šuma,
- istraživanje najpovoljnijeg načina prirodne obnove, nege šuma, konverzije i rekonstrukcije u skladu sa
zatečenim stanjem šuma i namenom šumskog kompleksa.
7. 4.4.10. Plan unapreñenja stanja lovne privrede
Na teritoriji lovišta „Ponišavlje“ glavne vrste gajene divljači su: srna, divlja svinja, zec, poljska jarebica i
fazan. Zaštita, gajenje, lov i korišćenje vršiće se na osnovu Lovnih osnova i Godišnjih planova gazdovanja lovištem,
koje izrañuju korisnici lovišta na osnovu Zakona o divljači i lovstvu (“Službeni glasnik R.S.” br.18/10) i Pravilnika o
sadržini i načinu izrade planskih dokumenata u lovstvu (“Službeni glasnik R.S.” br.09/12), a na koje saglasnost daje
nadležno ministarstvo.
Ciljevi gazdovanja lovištima su:
- Postizanje broja jedinki glavnih vrsta divljači do ekonomskog kapaciteta,
- Postizanje odgovarajuće polne i starosne strukture glavnih vrsta divljači,
- Postizanje kvaliteta trofeja divljači,
- Poboljšanje uslova staništa u lovištu,
- Zaštita divljači,
- Smanjenje broja predatora u lovištima.
Broj odreñenih vrsta divljači na 100 hektara lovnoproduktivne površine koji obezbeñuje normalan razvoj
šumskih ekosistema (bez nanošenja štete šumi), odnosno dozvoljen broj jedinki prikazan je u sledećoj tabeli:
Bonitetni razredi
Vrsta divljači
I
II
Divlja svinja
III
IV
2-3
1,5-2
1-1,5
0,5-1
8-10
6-8
4-6
1-2
Zec
20
12-19
5-11
2-4
Fazan
60
40-59
20-39
10-19
Srna
KapacitetJarebica
lovišta sa dozvoljenim brojem jedinki u lovištu
obezbeñuje
nesmetan
šumskih ekosistema,
80
60-79
30-59 razvoj
10-29
odnosno ovaj broj jedinki na 100 hektara lovnoproduktivne površine neće pričinjavati štete na šumskim ekosistemima.
Konkretni bonitetni razredi za lovište “Ponišavlje” su sledeći :
-
Srna (Capreolus capreolus) – III bonitetni razred – ekonomski kapacitet 2.000 jedinki,
Divlja svinja (Sus scrofa) – II bonitetni razred – ekonomski kapacitet 480 jedinki,
Zec (Lepus europeaus) – III bonitetni razred – ekonomski kapacitet 8.750 jedinki,
Poljska jarebica (Perdix perdix) – II bonitetni razred – ekonomski kapacitet 10.200 jedinki,
Fazan (Phasianus colchicus) - III bonitetni razred – ekonomski kapacitet 2.000 jedinki.
Lovnom osnovom i godišnjim planom gazdovanja lovištima propisani su radovi na ureñivanju lovišta i mere
gajenja i zaštite divljači u cilju unapreñenja stanja lovne privrede.
76
7.5. Uporeñenje planova gajenja i korišćenja šuma Osnove
gazdovanja šumama i Plana razvoja šumskog područja
Uporedni prikaz planiranih radova na gajenju šuma u planu razvoja šumskog područja i u ovoj osnovi
gazdovanja šumama dat je u narednoj tabeli:
Vrsta rada
Plan razvoja
šumskog područja
(ha)
Obnavljanje oplodnim sečama
Obnavljanje raznodobnih šuma
Obnavljanje prebirnim sečama
Obnavljanje čistim sečama
Indirektna konverzija
Popunjavanje setvom semena
Ukupan plan obnavljanja
Direktna konverzija (rekonstrukcija)
Veštačko pošumljavanje sadnjom
Veštačko pošumljavanje goleti
Popunjavanje veštački podignutih sastojina
Priprema zemljišta (rahljanje)
Krčenje šikara
Ukupno plan podizanja
Seča izbojaka i izdanaka
Kresanje grana
Uklanjanje korova ručno
Okopavanje i prašenje
Čišćenje u prirodnim sastojinama
Čišćenje u kulturama
Osvetljavanje podmlatka ručno
Prorede
Ukupno plan nege
UKUPNO PLAN GAJENJA
Osnova
gazdovanja
(ha)
Razlika
40.41
40.32
-0.09
40.41
40.32
37.30
122.05
553.72
62.05
22.81
191.82
67.58
138.09
249.07
257.66
61.39
36.98
-0.09
37.30
-67.23
-106.32
-99.17
1.54
-187.05
-420.93
-310.98
138.09
249.07
-296.06
-0.66
14.17
1056.65
2073.79
2726.95
1306.16
2116.93
2349.07
249.51
43.14
-377.88
189.28
106.32
130.10
187.05
612.75
378.56
30.93
1.54
Plan gajenja šuma predviñen ovom osnovom gazdovanja šumama manji je za 377,88 ha ili 13,9 % u odnosu na
plan gajenja šuma predviñen planom razvoja šumskog područja. Razlike planova su evidentne zbog bitno izmenjenog
stanja šuma gazdinske jedinice.
Uporedni prikaz planiranog korišćenja šuma u planu razvoja šumskog područja i u ovoj osnovi gazdovanja
šumama dat je u narednoj tabeli:
Vrsta prinosa
Glavni prinos
Prehodni prinos
UKUPNO
PRŠP(m3)
4195.1
28939.7
33134.8
OGŠ(m3)
8574
31655.7
40229.7
Razlika
4378.9
2716
7094.9
Plan korišćenja šuma predviñen ovom osnovom gazdovanja šumama veći je za 7094,9 m3 ili 21,4 % u odnosu
na plan korišćenja šuma predviñen planom razvoja šumskog područja. Kod glavnog prinosa u osnovi gazdovanja
šumama planirane su rekonstrukcije za pojedine odseke devastiranih šuma.
77
7.6. Očekivani efekti realizacije planiranih radova
Navedeni radovi isplanirani su sa ciljem da se unapredi sadašnje stanje šuma tj. postignu kratkoročni ciljevi
gazdovanja koji su u funkciji postizanja dugoročnog opšteg cilja, a to je postizanje optimalnog stanja šuma na datom
staništu.
- Zaštitom i očuvanjem stabilnosti šumskih ekosistema Parka prirode “Stara planina” i poštujući UREDBU O
ZAŠTITI PARKA PRIRODE “STARA PLANINA” u II i III stepenu zaštite izvodiće se radovi u stepenu i obimu i na
način koji su dozvoljeni odredbama Parka prirode.
- U cilju uprvljanja, zaštite i izvoñenja naučnih radova, kao i praćenja stanja žive i nežive prirode u zaštićenom
prirodnom dobru nastaviće se saradnja sa Zavodom za zaštitu prirode Srbije, Prirodnjačkim muzejem u Beogradu,
Institutom za šumarstvo, Istraživačko razvojnim institutom Novi Sad, Institutom za biološka istraživanja “Siniša
Stanković”.
- Poštovanjem FSC standarda za odgovorno i održivo gazdovanje šumama dovešće do boljih radnih i
poslovnih rezultata.
- Čišćenjem u mladim prirodnim sastojinama na površini od 61,39 ha i čišćenjem u veštački podignutim
sastojinama na 36,98 ha dobićemo kvalitetnije sastojine.
- Rekonstrukcijom devastiranih izdanačkih i veštački podignutih sastojina na površini od 37,30ha i
pošumljavanjem belim borom i smrčom dobićemo mlade kulture koje su pokazale dobre rezultate.
- Konverzijom prevešćemo 40,32 ha izdanačkih šuma u visoki uzgojni oblik.
- Proredama na radnoj površini od 1069,42 ha dobićemo na kraju ureñajnog perioda stabilnije sastojine i
kvalitetniju drvnu masu kao i povećanje tekućeg zapreminskog prirasta.
- Izgradnjom 12,5 km šumskih komunikacija kategorije mekih kamionskih puteva i traktorskih vlaka stvoriće
se uslovi za izvoñenje radova na zaštiti, nezi i obnavljanju šuma u onim delovima koji su nepristupačni. Otvorenost će
se povećati sa 8,2 m/ha na 11,3 m/ha.
Gazdinska jedinica „Zavoj“ ima veliki značaj zbog svoje pripadnosti Parku prirode „Stara planina“ i činjenice
da svojim prostornim rasporedom odeljenja oko hidroakumulacije „Zavojsko jezero“ predstavlja jedan vid neposrednog
antierozionog zaštitnog pojasa. Realizacija radova planiranih ovom osnovom gazdovanja šumama doprineće
unapreñenju opšteg stanja šuma gazdinske jedinice a time očuvanju i jačanju zaštitne funkcije ovih šuma koja je
prioritetna.
78
8.0. SMERNICE ZA SPROVOĐENJE PLANOVA
GAZDOVANJA
8.1. Smernice za sprovoñenje šumsko-uzgojnih radova
Smernice za radove na gajenju šuma razvrstaćemo prema vrsti radova i fazi u kojoj se odreñene sastojine
nalaze. Navedene vrste radova su predviñene planom gajenja i korišćenja šuma za gazdinsku jedinicu „Zavoj“.
Rekonstrukcija
Da bi se rekonstrukcija devastiranih šuma i šikara obavila na zadovoljavajući način, neophodno je izvršiti
odreñene pripreme. Osnovni uslovi za otpočinjanje bilo kakvih radova na rekonstrukciji jeste izgradnja izvoznih puteva
i vlaka. Odluka o načinu seča, tj da li će se pristupiti kontinuiranoj seči na celoj površini odjednom ili će se seča
obavljati na pruge tj postepeno (etapno) doneće se konkretnim uvidom situacije na terenu. Elementi koji će pomoći da
se odluči o načinu izvoñenja čiste seče su: nagib terena, dubina i vrsta zemljišta, postojanje ili nepostojanje započetih
erozionih procesa, vrsta drveća koja se seče, kao i vrsta drveća koja se popunjava, zatim celokupni ekološki uslovi koji
vladaju na dotičnom lokalitetu.
Pošumljavanje
Priprema terena za pošumljavanje svodi se na uspostavljanje šumskog reda na površini gde će biti izvršene
čiste seče. Nakon izvršenih seča potrebno je grane i režijski otpad složiti u gomilice (redove) izmeñu kojih će se vršiti
sadnja sadnica tako da ne budu smetnja prilikom kopanja jama i sadnje sadnica. Ona se svodi na kopanje jama prečnika
30-40 cm i isto toliko dubokih. Najpogodnije vreme za sadnju sadnica je period mirovanja vegetacije. Prolećna sadnja
počinje kad se sneg otopi i traje do pred period otvaranja pupoljaka (početak vegetacije). Samo pošumljavanje mora se
izvoditi sa kvalitetnim sadnim materijalom (sadnice 1 +2, 2+2). Sadnice treba da su zdepaste, jake i sa bogato ožiljenim
korenom. Manipulacija sa sadnicama od rasadnika pa do same sadnje mora biti takva da sadnice najbezbolnije pretrpe
"šok" promene staništa, od čega u najvećoj meri zavisi i uspeh pošumljavanja. Manipulacija sa sadnicama se odnosi na
sledeće:
- prilikom prevoza koren sadnica mora biti u vlažnoj sredini
- na objektu pošumljavanja sadnice se moraju staviti u zasenu i povremeno prskati vodom
- sadnice prilikom samog izvoñenja sadnje ni jednog trenutka ne smeju biti izložene suncu ni vetru,
kako nebi došlo do isušivanja korena.
Prašenje i okopavanje
Izvodi se nakon osnivanja šumskih kultura prvenstveno radi regulisanja vodnog režima zemljišta i otklanjanja
konkurencije korovske vegetacije, tj poboljšanja stanišnih uslova za rast i razvoj mlade šumske kulture. Vrši se u dva
navrata u prvoj i drugoj godini nakon pošumljavanja. Primarna radnja kod okopavanja je uklanjanje korova, a kod
prašenja rahljenje površinskog sloja zemljišta, koje postaje rastresito i na taj način sprečava isparavanje postojeće vlage.
Najpovoljnije vreme za prašenje je neposredno posle kiše. Jun i jul su meseci kada se prašenje ne sme izostaviti.
Seča izbojaka i uklanjanje korova
Mera nege koja se izvodi u šumskim kulturama nastalim na površinama nakon rekonstrukcionih seča. Usled
opasnosti da izbojci prerastu mlade kulture, vrši se njihovo suzbijanje prevršavanjem kosirom, srpom ili putarskom
kosom. Visina zavisi od visine i blizine zasañenih mladih individua koje se štite. Najvažnije je da štićena stabla imaju
otvoren prostor za nesmetan rast u visinu, te da ih konkurentska vegetacija ne natkriljuje. Najčešće se izbojci skraćuju u
prvim godinama na 40 - 80 cm od zemlje, a kasnije na visini donje trećine do polovine krune stabala koje štitimo. Seču
izbojaka treba izvršiti u drugoj i trećoj godini posle sadnje, a izuzetno i u prvoj, odnosno četvrtoj godini. Izvodi se od
maja do jula meseca. Uklanjanje korova uspešno se može izvoditi mehanički – kosirima ili ojačanim (putarskim)
kosama.
Popunjavanje (kompletiranje) mladih sastojina
- se odnosi na popunjavanje mladih sastojina (prirodnih i veštačkih) nedovoljne obraslosti.
Popunjavanje šumskih kultura počinje u drugoj godini života kulture i to po pravilu samo onda kada je procenat
propalih biljaka veći od 15%. Ako se ispostavi da se broj neprimljenih biljaka kreće od 10 - 20% od ukupnog broja
posañenih i da je taj gubitak ravnomerno rasporeñen po čitavoj pošumljenoj površini popunjavanje nije potrebno. Ako
se pokaže da se biljke nisu primile u većem broju na pojedinim mestima, tako da su čitave "krpe" ostale prazne, kultura
se mora popuniti čak i ako je ukupno uzeto, propalo i manje od 10%.
Ako se pri pošumljavanju upotrebljava manje od 2000 sadnica, tada se svaka uginula biljka mora zameniti
novom. Najpogodnije vreme za popunjavanje je proleće. Sadni materijal kojim se popunjavanje vrši, po pravilu treba da
79
je iste starosti i uzrasta kao i biljke u kulturi, tj. stariji od onog kojim je pošumljavanje započeto. Od ovog pravila mora
se odstupiti, ako se vrši popunjavanje starijih kultura, tj. kod kultura gde popunjavanje nije pravovremeno urañeno.
Priprema zemljišta za veštačko pošumljavanje i prirodnu obnovu
Veštačko pošumljavanje se vrši na čistinama, progalama u šumi i prilikom popunjavanja kultura ili razreñenih
sastojina. U svim ovim slučajevima treba pripremiti zemljište za nesmetani rad : ukloniti korov, žbunje, grane i ostalo
što smeta formiranju pravilnog rasporeda sadnica.
Priprema zemljišta za prirodno obnavljanje se sastoji iz grube obrade zemljišta da bi seme doprlo do zemljišta i
klijalo nakon prezimljavanja. Obrada se obavlja ručno ili mašinski. Ručno lakim budakom ili metalnim grabuljama, pri
čemu se kida filc od listinca, meša nagomilani sloj humusa sa zemljištem, a mestimično se razrahljuje zbijeni sloj
zemljišta. Prethodno se poseče žbinje i ukloni korov. Mašinski se obrada vrši traktorom ili frezom.
Pripremu zemljišta treba vršiti samo u godinama obilnog uroda, najbolje odmah po opadanju semena. Pripremi
zemljišta kod prirodnog obnavljanja oplodnim sečama utiču i traktori pri izvlačenju drveta naročito ako se stave lanci na
točkove.
Seča čišćenja
Seča čišćenja kao mera nege planira se u sastojinama koje su u periodu kasnog podmlatka i ranog mladika.
Zadatak seče čišćenja kao mere nege je da prirodno odabiranje usmeri na pomaganje najvrednijih individua u sastojini,
uklanjanjem manje vrednih jedinki u gornjem spratu sastojine, što znači da se radi o negativnoj selekciji. Cilj uklanjanja
fenotipski negativnih jedinki iz višeg sloja sastojine je da se pored favorizovanja najkvalitetnijih individua u višem
spratu omogući kvalitetnim jedinkama iz nižeg sprata da urastu u viši proizvodni sprat sastojine. Kod mešovitih
sastojina osim navedenog, cilj seče čišćenja je i regulisanje sastava sastojine. Kod sastojina mešovitih po poreklu,
sečama čišćenja se uglavnom iz sastojine vade stabla vegetativnog porekla. U cilju praktičnog izvoñenja seča čišćenja
stabla u sastojini možemo svrstati u tri kategorije i to:
I kategorija - svrstana su stabla sa najboljim fenotipskim osobinama
II kategorija - stabla koja pomažu pravilan razvoj stabala I kategorije
III kategorija - stabla koja ometaju pravilan razvoj stabala I i II kategorije, te suhovrha, bolesna,
deformisana stabla.
Sečama čišćenja iz sastojine se uklanjaju sva stabla III kategorije, tj. stabla koja ometaju normalan razvoj
odabranih stabala.
Prorede
Prorede - nega kasnog mladika i srednjedobnih visokih bukovih sastojina
S obzirom na činjenicu da bukva, kao sciofilna vrsta, gradi guste mlade sastojine, sa velikim brojem stabala po
hektaru, izraženom diferenciranošću stabala po visini, samo proreñivanje u značajnoj meri utiče na smanjivanje broja
stabala. Zbog toga je to odlučujući period razvoja sastojine, kada se uzgojnim zahvatima u podjednakoj meri utiče na
osnovne ciljeve gazdovanja bukovim sastojinama - na kvalitet stabala, stabilnost, strukturu sastojine, stvaranje dobre
genetske osnove za prirodno obnavljanje sastojine. Ostvarenje navedenih ciljeva obezbeñuje se prorednim sečama,
kojima se reguliše izgrañenost i razvijenost krune. Proredni zahvati treba da budu takvi da sastojina bude stabilna, sa
pravilno razvijenim i vitalnim stablima, odgovarajućih dimenzija. Stepen vitkosti u srednjedobnoj sastojini mora biti
nešto iznad 100, a kasnije, u fazi zrelosti sastojine, ispod 100, da kruna zahvata oko polovine visine stabala, a da je
njena dužina oko 2 puta veća od širine i da je udeo krune svetlosti oko 40% njene dužine. Cilj prorednih seča je da se do
kraja ophodnje odgaji 200-300 kvaltetnih stabala po hektaru, čistih od donjih grana do visine 12-15 m, odnosno 50 po
ha veoma kvalitetnih i ravnomerno rasporeñenih po površini.
U bukovim sastojinama se ne preporučuju šematske prorede. Meñutim, u savremenoj tehnologiji izvoñenja
prorednih seča, radi olakšane primene mehanizovanog tehničko-tehnološkog postupka izvlačenja posečenog prorednog
materijala, sastojina se može linijama za izvlačenje, širine 3-3,5 m podeliti na radna polja širine 60-80 m. U okviru
radnih polja, od linija za izvlačenje projektuju se linije za privlačenje širine 1,5-2 m. One se postavljaju u vidu riblje
kosti, pod uglom od 45%, na meñusobnom rastojanju 10-15 m.
Početak izvoñenja prorednih seča u bukovim sastojinama, zavisi od stanišnih uslova i sastojinskog stanja u
periodu starijeg mladika, obično u trećoj deceniji života sastojine. Pošto u ovim sastojinama najčešće nisu izvoñene
seče osvetljavanja podmlatka, a često ni seče čišćenja, sa proredom treba početi što ranije. Na najboljim staništima prvu
proredu treba izvesti oko 15-20 god starosti, a na najlošijim oko 25-30 godine. Ako sečama čišćenja nije regulisano
pitanje sastava i zdravstvenog stanja sastojine i dr. prvom prorednom sečom se i ti ciljevi ostvaruju. Prelaskom sa
negativne na pozitivnu - individualnu selekciju, u sastojini se identifikuju najkvalitetnija stabla - kandidati za stabla
budućnosti i seče se vrše u njihovu korist, u cilju obezbeñivanja njihovog pravilnog razvoja. Njihov broj je 600-900 po
ha odnosno 2-3 puta veći od potrebnog broja stabala budućnosti. Oko 40 god starosti, u sastojini se od kandidata biraju
stabla budućnosti. Njihov broj po hektaru iznosi 200-300. Stabla budućnosti se izdvajaju iz dominantnog sprata i
preporučuje se da imaju 25-50% veći prečnik od srednjeg sastojinskog stabla.
80
Jačina (intenzitet) prorednog zahvata je 15-20% po zapremini, odnosno sklop sastojine posle seče ne treba da
bude ispod 0,7-0,8. U ovim sastojinama najpovoljnija je visoka selektivna proreda umerene jačine zahvata 15-25% po
broju stabala i zapremini.
Vreme izvoñenja naredne prorede na istoj površini odreñuje se na osnovu toga da li je izvršenim zahvatom
postignut željeni cilj u tom periodu na većem delu površine. U zavisnosti od gustine sastojine (broja stabala po ha),
starosti sastojine i staništa, proredni interval iznosi u mladim i srednjedobnim sastojinama 5-6 godina, a posle 50 godine
8-10 godina.
Proredne seče kao mere nege u izdanačkim šumama
Prorede u kvalitetnim (negovanim) sastojinama
Najčešće se ovakve sastojine praktično malo razlikuju od sastojina semenog porekla. Stabla su pretežnim
delom izdanci iz žila, ili su izbojci iz zdravih relativno mladih panjeva. Dobrim delom su pravih debala, visoko
očišćenih od grana, sa umereno razvijenim krunama. Visinom i habitusom stabla glavnog sprata su veoma slična
stablima semenog porekla. Zato se nega u ovakvim već negovanim i vrednim sastojinama izvodi na analogan način kao
i u visokim šumama istog uzrasta. Primenjuje se selektivna proreda sa pozitivnim individualnim odabiranjem stabala
(nosilaca proizvodnje). Odaberu se i trajno obeleže najkvalitetnija stabla, natprosečnih dimenzija, sa dobro očuvanom,
vitalnom krunom, sposobna da reaguju na proredne zahvate, preuzimajući na sebe prirast odstranjenih konkurenata.
Broj izabranih stabala zavisi od uzrasta sastojine i najčešće se kreće izmeñu 250 i 400 po jednom hektaru. On je osetno
veći nego u visokim šumama, jer je ophodnja u izdanačkim šumama znatno kraća. Dalji postupak je jednostavan. Sve je
podreñeno razvoju izabranih stabala i pri svakoj proredi uklanjaju se stabla koja svojim krunama neposredno
ugrožavaju ili ometaju izabranike, bez zahvatanja proredom meñu ostala stabla koja su na drugi način korisna ili
indiferentna, a koja ne utiču na razvoj izabranih stabala. Izuzetak su jače oštećena, gljivama napadnuta ili na drugi način
propadanju izložena stabla. Od seče treba uvek poštedeti stabla divlje trešnje, gorskog javora, belog jasena, brekinje i
drugih ekonomski vrednih vrsta, koja treba da posluže kao semenjaci pri podmlañivanju.
Ako su ranijim merama nege izdanačke sastojine dovedene u dosta stabilno stanje, moguće je sprovoñenje
prvih selektivnih proreda jačeg intenziteta (30-40%), zavisno od stepena vitkosti stabala odnosno od visine i gustine
glavnog sprata. Pri ovome treba imati u vidu da bukva brzo i energično reaguje na razmicanje kruna, popunjavajući
nastale praznine, dok su reakcije hrastova dosta usporene, te pri prejakim zahvatima proredom može doći do izbijanja
takozvanih vodenih izbojaka (iz uspavanih pupoljaka duž debla), kao i do zakorovljavanja tla drvenastom i zeljastom
vegetacijom, što kasnije otežava podmla|ivanje. Ako su pak sastojine usled slabih zahvata suviše guste, sa jako
izduženim i vitkim stablima, prorede moraju biti slabijeg intenziteta (15-20%), s tim da se ponavljaju često, u razmaku
5-6 godina.
Prorede pregustih nenegovanih sastojina
Glavne karakteristike nenegovanih, jako zgusnutih izdanačkih sastojina su:
- izrazita izduženost stabala sa koeficijentom vitalnosti preko 100, a često i znatno više,
- rigorozna redukovanost kruna, koje se u većine stabala završavaju bičasto ili u vidu metlice, meñusobno jako stešnjen,
- prigušen debljinski prirast stabala, pa time i ukupan tekući zapreminski prirast usled redukcije asimilacione površine
kruna,
- zastupljenost bokora sa više izbojaka iz panja,
- prisutnost krndelja i drugih deformisanih vidova ostatka stare sastojine,
- opšta labilnost sastojine, posebno osetljivost na pritisak vlažnog snega, leda, inja kao i na jake udare vetra, koja je jače
izražena što je visina stabala veća.
Glavni prioritetni cilj prorede u ovakvim sastojinama je njihova postepena stabilizacija. To se postiže
postepenim oslobañanjem stabala jačih prečnika sa vitalnijom krunom, koja preuzimaju ulogu nosilaca proizvodnje
stabilizatora (armature) sastojine. Svako stablo natprosečnog kvaliteta sa makar i skromnom, ali još uvek vitalnom
krunom, oslobaña se (u 2-3 navrata) od suseda koji svojom krunom stešnjavaju njegov razvoj. Štićena stabla se ne
obeležavaju, već se kao takva identifikuju (kao zamišljena jedra prorednih ćelija) pri svakoj proredi, sve dok im se ne
obezbedi uzgojna prednost, da se sama mogu uspešno suprostavljati svakoj novoj konkurenciji. Pri provoj proredi izvrši
se prosecanje proseke za privlačenje drveta širine najčešće 9-15 metara. Ujedno se izvrši i seča krndelja i drugih
zaostalih stabala iz stare sastojine. Ako bi pri tom nastale veće praznine (usled grupne zastupljenosti krndelja), onda se
stara stabla seku samo ukoliko ometaju razvoj perspektivnim stablima.
Smatra se da je sastojina dovedena u stabilno stanje, kad je broj stabala po hektaru pri visini glavnog sprata
izmeñu 15-20 metara, višekratnim proreñivanjem svede na 800-1200 stabala. Dalja nega se sprovodi već prema
kvalitetu sastojina, ali se prorede izvode uvek u korist kvalitetnih individua.
Ako se iz bilo kojih razloga ne uspe sa stabilizacijom sastojine, te ako nastanu prelomi ili izvale većih razmera,
treba se opredeliti na neposrednu konverziju, čistom sečom i sadnjom (rekonstrukcijom).
81
Postupak sa jače proreñenim sastojinama
Jako razreñene sastojine prepoznaju se najčešće po sledećim pojavama:
- manje ili više isprekidan sklop sastojine,
- u prizemnom spratu došlo je do invazije korova (drvenaste, poludrvenaste i zeljaste vegetacije),
- u hrastovim panjačama masovno je izražena pojava sekundarne krune (vodenih izbojaka duž debla),
- pojavljuju se novi izbojci na panjevima i u pridancima stabala,
- krune mnogih stabala su jako uvećane, sa debelim granama.
Prvo što treba učiniti u ovakvim slučajevima jeste obustava prorede dok se ne uspostavi približno normalan
sklop sastojine, što će u bukovim panjačama biti znatno lakše i brže, nego u hrastovim. Ujedno treba veće progale
uobličiti sečom rubnih jako granatih stabala i na njima zasaditi vrste kojima odgovaraju konkretni stanišni uslovi, a koje
mogu podneti izvesnu lateralnu zasenu.
Ako, naročito u hrastovim šumama, nema izgleda da će se sklop uspostaviti prirodnim putem u doglednom
vremenu, treba pristupiti rekonstrukciji takvih delova šuma, pre nego što bi došlo do još jače biološke degradacije
staništa (zakorovljavanjem).
Na delovima sastojina gde se sklop normalizovao, treba započeti sa postepenim proredama u korist
kvalitetnijih i perspektivnijih stabala.
Prorede kao mere nege u šumskim kulturama
Prve prorede, šematske ili kombinovane
U gusto zasnovanim kulturama (sa preko 3000 stabala po hektaru), visine do oko 10 metara, prva proreda je
izrazito šematskog karaktera. Ona se ne bavi selekcijom, već joj je glavni cilj razgušenje i stabilizovanje sastojine
prostom redukcijom broja stabala.
Ako je sadnja obavljena u redove koji teku približno linijom glavnog pada terena, onda se proredom vadi svaki
drugi red, pri visini sastojine do oko 8 m i broju stabala iznad 4000/ha, odnosno svaki četvrti red pri većoj visini. Ovo
važi samo ukoliko je razmak izmeñu redova manji od 2 m. Pri razmaku redova od 2-3 m već prva proreda je
kombinovanog tipa. Vadi se svaki 6-8 red, a izmeñu proseka sprovodi se selektivna proreda doznakom za seču
defektnih i fiziološki slabih stabala. Ako je razmak redova 3 m i više, šematska proreda se ne primenjuje, jer se izmeñu
ovako širokih redova mogu kretati i zaprege i traktori. Zato se odmah izvodi selektivna proreda sa masovnim
odabiranjem (vañenjem loših stabala).
Ako redovi nisu dovoljno izraženi ili se svojim smerom ne poklapaju sa nagibom terena, prva šematska proreda se
sastoji u prosecanju pruga (proseka) širine 2,5-3 m koje teku približno upravno na izohipse. Razmak izmeñu proseka
treba da je, po pravilu 2-3 puta veći od širine pruge zavisno od visine sastojine. Na prostoru izmeñu pruga, po pravilu se
u prvoj proredi ne vrši seča, ili se vade izrazito defektna, fiziološki slaba stabla.
U slučaju da je visina glavnog sprata kulture izmeñu 10 i 15 m onda, zavisno od njene gustine, primenjuje se
najčešće jedan od sledećih postupaka:
Ako je visina stabala 10-12m njihov broj po hektaru veći od oko 2500 stabala, sprovodi se neka vrsta
kombinovane prorede, tj. šematska proreda, vañenjem svakog četvrtog reda, odnosno prosecanjem proseka širine oko 3
m sa razmakom 3-6 puta većim od širine proseka uz negativnu selekciju, vañenjem defektnih stabala izmeñu proseka.
Ako je visina stabala iznad 12 m onda se primenjuje, takoñe, kombinovana proreda, tj. šematska + selektivna sa
pozitivnim odabiranjem. Nakon otvorenih proseka prema opisanom postupku, na preostalom delu sastojine sprovodi se
selektivna proreda sa pozitivnim odabiranjem, na način koji će kasnije biti prikazan.
Novija iskustva širom Evrope, pa i kod nas, pokazala su da se prorede izvode utoliko racionalnije što je mreža
proseka gušća i što su ove bolje usklañene sa nagibom terena. Dokazano je da pri širini proseka od oko 3 metra,
praktično nema gubitaka u proizvodnji, sklop kruna nad prosekom se praktično ne prekida ili se ubrzo uspostavlja, tako
da je celokupna površina pod krunama stabala i ukomponovana u proizvodnju. Uz to, dolazi do pojačanog debljinskog
prirasta rubnih stabala. I najzad, što su proseke gušće, manje su štete na dubelim stablima.
Pri sledećoj proredi, u kulturama visine oko 10-12 m u kojima je u prethodnoj proredi bio odstranjen svaki
četvrti red, seče se srednji unutar preostala tri reda. Ako je prethodno proreda izvršena šematski, primenom proseka,
onda se izmeñu proseka sprovodi proreda sa masovnim negativnim odabiranjem i vañenjem približno 1/4 do 1/3
stabala, uzimajući u obzir prvenstveno defektna (rakljasta, zakrivljena) i uopšte lošija stabla. U kulturama visine preko
10 m već pri drugoj proredi se po pravilu sprovodi individualna selekcija sa pozitivnim odabiranjem stabala.
Selektivna proreda sa pozitivnim odabiranjem
Selektivna proreda sa individualnim (pozitivnim) odabiranjem po pravilu, se primenjuje u kulturama visine
iznad 12 m, pošto je prethodnim proreñivanjem (šematskom ili masovnom negativnom selekcijom), broj stabala po
hektaru redukovan na približno 1500-2000. Ovakva proreda se može sprovesti i u starijim kulturama, ako je to
propušteno da se uradi na vreme, sve dok je prečnik srednjeg sastojinskog stabla ispod 20 cm. Kasnije se malo može
uticati na formiranje izabranih stabala, te nema smisla da se ova obeležavaju.
82
Suština prorede sa individualnim pozitivnim odabiranjem sastoji se u tome da se u sastojinama (kulturama)
odabere odreñeni broj kvalitetnih stabala ravnomerno rasporeñen po celoj površini. Ova stabla su nosioci stabilnonsti
sastojine i kvalitetne proizvodnje, sa susednim stablima čine prorednu ćeliju, čiji nukleus je izabrano stablo. Izabrana
stabla se nazivaju stabla budućnosti ili nonsioci funkcija. Pozitivno usmeravanje formiranja i razvoja izabranih stabala
postiže se posrednim putem, zahvatanjem meñu stablima iz njegove najbliže okoline (unutar proredne ćelije).
Nakon odabiranja odmah se vrši izbor i obeležavanje za seču najžešćih konkurentnih stabala koja svojim
krunama neposredno ugrožavaju ili ometaju razvoj izabranika. Praktično, sa dva do tri prolaza proredom, stabla
budućnosti su dovedena u sasvim povoljan položaj, u odnosu na svoju okolinu i mogu se neometano dalje razvijati. Sve
dok se ovo ne postigne, sa sečom se, po pravilu, ne zadire meñu stabla izvan proredne ćelije (koja ne vrše nikakav uticaj
na izabranike), izuzev neophodnih sanitarnih intervencija.
Kasnijim proredama se i na dalje pogoduje razvoju izabranika, ali se, po potrebi, sa sečom zalazi i meñu ostala
(indiferentna) stabla, prvenstveno uklanjanjem lošijih u korist boljih.
Stabla budućnosti, kao nosioce kvalitetne proizvodnje, treba očistiti od suvih i polusuvih grana, kako ove nebi
urastale u debla, praveći crne, natrule (ispadajuće) čvorove koji drastično umanjuju kvlitet i vrednost rezane grañe.
Čišćenje se obavlja obično u tri navrata. Najpre do visine oko 2-3 m koliko se sa zemlje može dohvatiti. Kasnije se,
koristeći lake lestvice, čišćenje povisi na 5-6 metara, i na kraju od oko 8 m. Dokazano je da se sredstva uložena u ovu
meru vraćaju i u dvadesetostruko uvećanom iznosu. U prvoj trećini debla nalazi se 2/3 njegove zapremine, te je veoma
važno da je ova očišćena od grana.
Sanitarne prorede
Sanitarne prorede su seče koje se kao mere nege propisuju u sastojinama oštećenim od entomoloških obolenja,
biljnih bolesti, sušenja od kiselih kiša, snegoloma, vetroloma, i sl. Propisuju se i u svim ostalim sastojinama (čistim,
mešovitim, niskim, visokim) u kojima će se sanitarnim proredama postići postavljeni ciljevi gazdovanja. Sanitarne
prorede izvode se slično kao niske i visoke, s tim što intenzitet zahvata po zapremini nije veći od 10%.Kod proreñivanja
se uklanjaju pre svega:
- suva stabla ili stabla koja je zahvatio proces sušenja
- oštećena stabla od snega, vetra, biljnih bolesti, mehaničkih oštećenja
- gnezdasta i krndeljasta stabla
- nadstojna stabla prevršenih kruna i nekvalitetnog debla, i sl.
Seče prirodne obnove
Seče prirodne obnove visokih bukovih šuma
Vrlo često, usled nepravilnog, neblagovremenog pa i nestručnog izvoñenja seča prirodne obnove dolazi do
zakorovljavanja zemljišta i izostanka pojave podmlatka. Velika površina u visokim bukovim šumama je neobnovljena
pa je neposredna posledica delimično korišćenje proizvodnog potencijala staništa, usled čega se gubi značajan deo
proizvodnje drvne mase, kao i sve druge opštekorisne funkcije šuma.
Prilikom izvoñenja seča prirodne obnove, u svakoj konkretnoj sastojini, mora se u znatnoj meri pristupiti
izmeni metoda planiranja i realizacije počevši od izbora načina obnove do vremena i jačine zahvata kod svake uzgojne
intervencije.
Uspeh obnavljanja u velikoj meri uslovljen je dobrim poznavanjema sastojinskog stanja, uslova sredine, bioloških
karakteristika bukve u konkretnim stanišnim prilikama.
Izrada izvoñačkog projekta mora biti stručna i blagovremena, kako bi se u godišnje planove gajenja i
korišćenja šuma ušlo sa konkretnim podacima, a ne samo sa podacima iz osnove. Tek na osnovu porehodno stečenih
saznanja može se sa sigurnošću odlučivati koji će se način prirodne obnove izvesti, kada će koja intervencija ili sek biti
izvršen, i sa kojim intenzitetom zahvata. Često se u praksi seče obnove izvode neusklañeno sa vremenom uroda semena,
već isključivo u skladu sa opštim planom seča iz osnove, a bez neophodnih parametara za uspešnu obnovu šuma.
Svakoj prirodnoj obnovi prethodi izrada izvoñačkog projekta, osnosno potrebno je da se primenom biološkog
inženjeringa prethodno isplaniraju sve faze rada u vremenu i prostoru, kao neophodnom preduslovu uspešne obnove
šume. U mnogim slučajevima, ako izostane spontana prirodna obnova, doći će do zakorovljavanja zemljišta ili u
najboljem slučaju do pojave novih šuma manje vrednih vrsta drveća, koje se prirodnim putem lakše obnavljaju.
Sve ovo znači da sastojine koje su predviñene za prirodnu obnovu, u okviru perioda od 10 godina u skladu sa
periodom važenja šumske osnove, treba obnoviti, odnosno izvoditi odgovarajuće seče obnove u godinama koje su
najpovoljnije za prirodno obnavljanje konkretne sastojine. Poboljšanje stanja naših šuma neposredno je uslovljeno
daljim unapreñenjem sistema planiranja u šumarstvu, naročito u oblasti gajenja šuma.
U podmlañenim sastojinama sa zaostalim starim stablima - semenjacima, mlada sastojina često može biti i u
fazi ranog mladika, osnovna i neodložna uzgojna potreba i mera je oslobañanje mlade sastojine uklanjanjem
"semenjaka", a seča ima karakter završnog seka oplodne seče. Ove seče su najvećeg stepena hitnosti, jer svako
odlaganje seče samo pogoršava situacije i otežava uklanjanje starih stabala, jer se u mladoj sastojini prave velike štete.
Prilikom seče ova stabla treba obarati i sortimente izvlačiti na onu stranu gde će se neizbežne štete na podmlatku svesti
83
na najmanju moguću meru. Ako su semenjaci veoma granati, pa bi prilikom njihovog obaranja podmladak bio veoma
oštećen, opravdanije je izvrštiti delimično kresanje grana, jer će povećani troškovi oko kresanja biti manji od gubitaka
oštećivanjem mladih sastojina. Ako su semenjaci veoma loši - granato stablo lošeg kvaliteta i ugroženog zdravstvenog
stanja celishodnije je, a i ekonomski, svakako, opravdanije takva stabla uopšte ne seći, već ih samo osušiti
podbeljivanjem i ostaviti ih da istrule. Na taj način će biti eliminisano ili svedeno na minimum njihovo negativno
dejstvo na podmladak zasenjivanjem, a izvriši će se neophodne uzgojne mere u odnosu na mladu sastojinu. Meñutim,
veliki nedostatak ovoga je što bi ta stabla bila leglo razvoja štetnih insekata ili gljiva i uzrokovala bi opasnost od širenja
zaraze. Seču semenjaka treba vršiti u godini njihovog obilnog uroda radi osemenjavanja površine ispod stabala. Ako
podmlañivanje na ovaj način ne uspe otvore treba popunjavati podsañivanjem, ako se radi o većoj površini.
Na osnovu biološko-ekoloških osobina bukve, poznavanja sastojinskog stanja i uslova sredine u odreñenim
tipovima bukovih šuma, omogućava se prirodno podmlañivanje ove vrste, na osnovu izbora optimalnog načina seča.
Prema tome odreñuje se i način obnavljanja za čiste bukove šume i to:
- gazdovanje jednodobnim sastojinama - oplodne seče,
- gazdovanje sastojinama prelaznog oblika izmeñu jednodobnih i prebirnih, odnosno raznodobne šume grupimično- postupni sistem gazdovanja Femelschlagbetneib ili oplodne seče dugog podmladnog razdoblja,
- gazdovanje u prebirnim šumama, stablimična ili grupimična prebirna seča.
Oplodna seča
Zbog bioloških osobina bukve, oplodna seča je najpovoljiji i najvažniji metod prirodnog obnavljanja, koja je
kao metod obnavljanja i razrañena u bukovim šumama. Prilikom obnavljanja čistih ili mešovitih bukovih šuma, mogu
se, u zavisnosti od stanišnih uslova i sastojinskog stanja, uspešno primenjivati svi oblici oplodne seče ili u kombinaciji
sa ostalim metodima obnavljanja. Izvodi se u jednodobnim srednje i visoko produktivnim sastojinama. U normalnim
uslovima, u sastojinama sklopa iznad 0,7 oplodna seča se izvodi u tri (četiri) seka - pripremni, oplodni i završni. Često
se, ako je sastojina nenegovana ili pregusta, izmeñu oplodnog i završnog seka ubacuje naknadni sek.
Pripremni sek - izvodi se nekoliko godina pre obilnog uroda semena. U negovanim šumama ili ako je šumska
prostirka na površini humificirana, on se može i izostaviti. U nenegovanim šumama pripremni sek se izvodi čak u dva
slabija zahvata svake 3-4 godine.
Oplodni sek - izvodi se u prvoj godini obilnog uroda posle pripremnog seka, ravnomernom po čitavoj
površini, a ako je sastojina pravilno negovana, to je prvi obnovni zahvat. Uklanja se toliko stabala da se krune preostalih
stabala ne dodiruju, sa ciljem da se površina ravnomerno osemeni, da do zemljišta i podmlatka dopre dovoljnno
svetlosti, toplote i vlage, ali da se spreči zakorovljavanje obnovne površine do pojave podmlatka. Obično se oplodnim
sekom uklanja oko 50% zapremine preostale posle pripremnog seka, odnosno sklop sastojine se svodi na 0,6. Uklanjaju
se prvenstveno najkrupnija i najgranatija stabla, koja bi najviše zasenjivala podmladak. U sastaojinama gde se nalazi
više generacija stabala, sa velikim učešćem prestarelih stabala (iznad 150 god.) njihovo uklanjanje se vrši postepeno da
se previše ne razredi sklop. U slučaju potrebe vrše se i neophodne pomoćne mere prirodnom obnavljanju.
Završni sek - izvodi se kada je podmladak dovoljno odrastao da mu više nije potrebna zaštita matične
sastojine, čije bi dalje zadržavanje predstavljalo smetnju njegovom pravilnom razvoju. Kriterijumi za odreñivanje
vremena izvoñenja završnog seka su izgled (stanje) i visina podmlatka. Zaostajanje u rastu, zakrivljenost u pravcu
dopiranja svetlosti, kišobranast izgled podmlatka, mozaičan - horizontalan raspored listova i bledo-zelenkasta boja lišća
su pouzdan znak da treba podmladak osloboditi zasene. U povoljnim uslovima se završni sek obično izvodi 6-8 godina
posle oplodnog seka, kada podmladak dostigne visinu 1,0 m.
U delovima šume gde postoji opasnost od ekstremnih temperatura vazduha, može se u cilju osvetljavanja
podmlatka izvršiti naknadni sek oplodne seče. Izvodi se 4 - 6 godina posle oplodnog seka, pri visini podmlatka 0,5-0,6
m čime se sklop svodi na 0,3-0,4 jer podmladak treba osloboditi prevelike zasene (uklanja se 40-50% preostale drvne
zapremine), a u isto vreme pružiti dalju zaštitu podmlatku.
Podmladno razdoblje (period podmlañivanja) bukovih šuma, u povoljnim uslovima sredine traje 10 (12)-15 (20) godina.
U sastojinama sklopa 0,5-0,6 oplodna seča se izvodi u dve faze. Oplodnim sekom se uklanja 30-40% zapremine (sklop
se svodi na 0,3-0,4). Završni sek se vrši posle 3-5 godina pri visini podmlatka 0,6-1,0 m.
Saniranje stanja u visokim bukovim šumama
Odreñene površine bukovih šuma visokog uzgojnog oblika nalaze se u nezadovoljavajućem stanju, to su
visoke devastirane šume (670), kao i visoke razreñene sastojine bukve. Navedeno stanje ovih sastojina može se sanirati
primenom odgovarajućih uzgojnih mera, koje bi se odvijale u dva osnovna pravca i to:
- prirodna obnova uz primenu pomoćnih mera pri obnavljanju, gde je to neophodno,
- veštačko podizanje (setvom ili sadnjom) sastojina odreñenih vrsta drveća.
Prirodna obnova uz primenu pomoćnih mera
Jedan deo površine visokih bukovih šuma gde je iz poznatih razloga izostalo prirodno obnavljanje, mogu se
obnoviti uz primenu pomoćnih mera, mehaničke pripreme zemljišta u godini obilnog uroda. Ove šume mogu se
obnoviti uspešno i u slučajevima nedovoljnog uroda semena, kada se priprema zemljišta kombinuje sa veštačkim
84
podsejavanjem. Potrebno je na terenu identifikovati i izdvojiti sve površine gde je izostalo prirodno obnavljanje, a koje
se na opisan način mogu i moraju što pre podmladiti. Tamo gde to nije moguće, jer nema dovoljno zrelih stabala,
potrebno je vršiti veštačko podizanje, nove bukove šume.
Veštačko podmlañivanje i podizanje bukovih sastojina
U visokim bukovim šumama, na površinama gde nije uspešno izvršeno prirodno obnavljanje, a nema više
starih stabala, koja bi omogućila osemenjavanje sečine, mora se pristupiti veštačkom podizanju novih šuma. Veštačko
podizanje je bolje izvršiti semenom, jer se time dobija sastojina koja se mnogo ne razlikuje od prirodno obnovljene
šume. Ako to nije moguće, iz bilo kog razloga, nova sastojina se može osnivati sadnjom sadnica, odnosno treba izvršiti
- veštačko podizanje bukovih šuma.
Seče prirodne obnove izdanačkih šuma
Negovane izdanačke šume počinju da plodonose već u starosti od 40-60 godina, u zavisnosti od stepena
proreñenosti i stanišnih uslova. Meñutim, seme iz prvih uroda je nedovoljno po količini i dosta šturo, da bi se koristilo
za podmlañivanje. Osim taga, jača stabla u toj starosti još korektno prirašćuju u debljinu, često po 5 mm godišnje. Zato
je uputno odložiti obnavljanje, uz proreñivanje, dokle je god debljinski prirast na stablima nosiocima prirasta preko 3
mm godišnje (što se proverava Preslerovim svrdlom). Tek kada se sa izdanačkom šumom ovako izgazduje, i kada se na
prosekama, putevima, progalama i rubovima počne pojavljivati obilan i kvalitetan podmladak, vreme je da se preñe na
podmlañivanje. Ovo naravno, ako je postignut proizvodni cilj, tj. ako su dominantna stabla dostigla dimenzije trupaca,
makar i tanjih.
Obnavljanju treba pristupiti planski. Najpre se izvrši pripremni ili oplodni sek, kojim se uz energičnije
razmicanje kruna, uklanja i prizemni sprat ekonomski malo vrednih vrsta koja se obilno reprodukuju te guše podmladak
glavnih vrsta drveća. Posebno su agresivni grab, leska, zova, iva i druge vrste koje rañaju obilno svake godine i brzo
startuju u porastu.
Nakon punog uroda semena bukvice, odnosno žira, sačeka se da plod sazri i krajem jeseni, u toku zime ili početkom
proleća obavlja se seča prosvetljavanja, da bi se doziralo svetlo za klijanje semena i nicanje, preživljavanje i uspešan
start ponika. Intenzitet ovog zahvata sečom kreće se obično u granicama 30-40% zatečene zapremine, zavisno od jačine
uroda semena, i sklopa sastojine. Ako je obnavljanje dobro uspelo, i kad se primeti da podmladak posustaje u visinskom
prirastu usled manjka svetlosti, izvodi se tzv. naknadni sek osvetljavanja, vañenjem 30-50% preostale stare sastojine,
prvenstveno stabla sa nižim i dubokim krunama. Najzad kada je podmladak prerastao kritičnu prizemnu zonu visine oko
1,5 m gde je najviše ugrožen od mraza, pripeke i konkurencijske vegetacije, izvodi se završni sek. Nakon iznošenja
drveta iz završne seče izvrši se kompletiranje praznina u podmlatku sadnjom krupnih sadnica, vrsta kojima stanište
najbolje odgovara. Sa ovim je postupak podmlañivanja završen. U normalnim uslovima to treba da traje 10-15 godina u
hrastovim, odnosno 10-20 godina u bukovim sastojinama, računajući od izvoñenja seče prosvetljavanja, odnosno od
pojave podmlatka. Vremensko trajanje ovog postupka zavisi od klimatskih i drugih uslova koji više ili manje pogoduju
pojavi i razvoju podmlatka, kao i od naše ažurnosti u uzgojnom pomaganju podmlañivanja.
U pogodnim okolnostima proces podmlañivanja se može i ubrzati, izostavljanjem naknadnog seka
osvetljavanja, ako se podmladak posle prethodnog seka obilno naselio (na preko 70% površine) i ako je ispoljio brz
porast. Tada se direktno pristupa završnom seku, čim se mladik počne sklapati.
Meñutim, ne može se očekivati da obnavljanje uvek glatko teče. I bogat urod bukvice ili žira može propasti.
Ako je jesen jako vlažna i topla seme proklija pa u toku zime izmrzne. Seme mogu drastično redukovati miševi, puhovi,
divlje i domaće svinje. Najzad klijavce i nežan ponik mogu uništiti prolećne i letnje suše, a mladik može biti jako
desetkovan kasnim prolećnim mrazevima. Sa svim ovim treba računati pri planiranju podmladnog razdoblja u
izdanačkim šumama.
Obnavljanju izdanačkih šuma treba pristupiti planski. U prvi prioritet treba uvrstiti starije i manje vredne sastojine koje
ne mogu dati vrednije sortimente u produženoj ophodnji, kao i razreñene sastojine i one koje slabo prirašćuju. Što je
sastojina kvalitetnija i što je intenzivniji debljinski prirast stabala nosilaca proizvodnje, njeno obnavljanje se više
pomiče u budućnost, dokle god ispoljavaju makar i skroman debljinski prirast.
Treba imati u vidu da se znatan deo bukovih, pa i hrastovih, izdanačkih šuma odlikuje izuzetno dobrim
kvalitetom i da, praktično, veoma malo zaostaju za kvlitetnim sastojinama semenog porekla na analognim staništima.
Zato ovakve sastojine treba uzgojno tretirati kao visoke šume. Energičnijim zahvatima proreda, izrazito selektivnog
karaktera, treba nastojati da u postupku priprema za konverziju, kvalitetna stabla postignu što jače prečnike, kako bi se
proizvelo što više trupaca pre nego se počne sa podmlañivanjem.
8.2. Smernice za sprovoñenje radova na zaštiti šuma
Osnovni zadatak zaštite šuma je da postupci u gazdovanju šumama eliminišu u što većoj meri štetne faktore i
uslove za njihovo nastajanje. U tom smislu moraju se preduzeti preventivne mere koje predstavljaju stručno gazdovanje,
85
podizanje i održavanje vitalnih i u biološkom pogledu stabilnih sastojinama, kao i blagovremeno uvoñenje i dosledno
sprovoñenje nege sastojina u svim fazama razvoja.
Savremeni zahtevi preventivne zaštite šumskih ekosistema se svode na:
-na svim staništima osigurati vrstu ili vrste drveća kojima to stanište najviše odgovara
-u svim prilikama gde to uslovi staništa omogućavaju, podizati i gajiti raznodobne i mešovite sast.
-čiste sastojine svih vrsta drveća, ukoliko to prilike staništa omogućavaju, prevoditi u mešovite i
raznodobne
-blagovremeno uvoñenje i dosledno sprovoñenje svih mera nege
-osigurati obavezu specijalne kontrole zdravstvenog stanja, a to nameće potrebu praćenja pojave
obolenja svih vrsta kako bi se na vreme intervenisalo u cilju sprečavanja širenja bolesti. Kontrola se
treba vršiti jednom godišnje.
Zaštita šuma od požara:
1. Postaviti tablu upozorenja o opasnostima od požara
2. Dosledno sprovoditi zakonske propise o zaštiti od požara
3. Osigurati nadzornu službu i kontrolu kretanja mogućih izazivača požara
4. Osigurati stalnu protivpožarnu službu u sezoni najveće ugroženosti od požara (sušni periodi)
5. Propagandno - vaspitno delovanje, preko sredstava javnog informisanja delovati na javnost u celini,
u smislu povećanja svesti o velikoj opasnosti od požara
Stepen rizika pojave požara se deli na:
I stepen zaštite (sastojine crnog i belog bora)
II stepen zaštite (ostale četinarske i lišćarske vrste drveća)
Sve preventivne mere posebno provesti u prvom stepenu zaštite od požara.
Za gašenje požara neophodno je planom o zaštiti od požara imati pripremljene i obučene grupe za gašenje sa
posebno osposobljenim vodjstvom grupa. Grupa za gašenje požara mora biti opremljena odgovarajućom opremom, koja
je po količini i strukturi utvrñena planom zaštite i suzbijanja požara.
8.3. Smernice za sprovoñenje radova na korišćenju šuma
Uputstva za organizovanje seče u šumi - voñenje seče šuma
Pre nego što se pristupi proizvodnji šumskih sortimenata, nužno je za svaki objekat (odeljenje, odsek) utvrditi,
u zavisnosti od stanja (kvaliteta) sastojina i reljefa, gravitaciona radna polja obeležena transportnim granicama. Ovo se
čini u prvom redu radi toga da se ublaže štete koje u sastojinama, naročito podmlatku, mogu nastati pri seči, izradi i
privlačenju šumskih sortimenata. Osnivanje, voñenje seča šuma na svakom objektu mora se izvoditi tako da se uvek
kreće od transportne granice prema izvoznim putevima. Ne može se dozvoliti transport šumskih sortimenata iz narednih
seča preko podmlañenih površina, ili površina u toku podmlañivanja. Transportnu granicu treba postavljati izvan
najkvalitetnijih delova sastojina koji ostaju nosioci vrednosnog prirasta za duži period u toku podmladnog razdoblja.
Uputstvo za odreñivanje pravca obaranja stabala
Prema utvrñenim smerovima sabiranja i privlačenja šumskih sortimenata, odreñuje se za svaki objekat (odsek sastojinu) pravac obaranja stabala tako da položaj oborenih stabala omogući lakše kretanje radnika na sečištu, skrati
distanca sabiranja i privlačenja, kao i svodjenje štete na najmanju meru.
Proizvodnja šumskih soritimenata
Proizvodnja šumskih sortimenata mora se zasnivati na naučnim principima, koji obezbeñuju maksimalno
kvantitativno i kvalitativno korišćenje posečene drvne mase. Posebna pažnja se mora obratiti na visinu panja, visinu i
dubinu zaseka, pravac kretanja motorne testere u odnosu na osu stabla, na moguće posledice pri obaranju stabla. Sav rad
treba da nadzire stručno lice koje dobro poznaje osobine drveta, propise, standarde, radne uslove i sredstva rada. Pored
klasičnog načina izrade sortimenata preporučuje se, gde je to moguće, izrada na stovarištima uz primenu mehanizacije.
Ovo je složeniji posao i traži veću stručnost radnika, pored obezbeñivanja ostalih uslova rada. Meñutim, smatra se da
ovaj način omogućuje veću produktivnost, smanjuje troškove i obezbeñuje bolje korišćenje posečene drvne mase.
Primena jednog od ova dva načina proizvodnje šumskih sortimenata uslovljena je mogućnostima šumskog gazdinstva.
Sabiranje i privlačenje sortimenata
U fazi sabiranja i privlačenja šumskih sortimenata od panja do kamionskog puta sve se više koriste razni tipovi
traktora sa odgovarajućom opremom. Stoga pored mreže kamionskih puteva treba izgraditi i dobro razmeštenu mrežu
traktorskih puteva i vlaka koja bi u potpunosti otvorila odeljenja i odseke. Uopšte, intenzivno gazdovanje šumama
moguće je samo uz dovoljno gustu i detaljno razgranatu mrežu puteva. Detaljno otvaranje sastojina, prostorni razmeštaj
seča i podmlañivanje sastojina moraju da budu meñusobno usklañeni.
86
8.4. Uputstvo za izradu godišnjeg plana gazdovanja
šumama i izvoñačkog projekta gazdovanja šumama
Izradu godišnjeg plana gazdovanja šumama uslovljava "Zakon o šumama", (Sl. glasnik RS br. 30/10 ) članom
30:
Godišnji plan gazdovanja šumama (u daljem tekstu: godišnji plan) donosi se za gazdinske jedinice u kojima se
u toj godini obavljaju poslovi gazdovanja šumama.
Godišnji plan sadrži naročito: obim, mesto i dinamiku radova na zaštiti, gajenju, korišćenju i unapreñivanju
šuma, proizvodnji šumskog reproduktivnog materijala, izgradnji tehničke infrastrukture, a za šume u državnoj svojini i
sredstva za izvršenje tih radova.
Sastavni deo godišnjeg plana su izvoñački projekti i projekti korišćenja ostalih šumskih proizvoda, odnosno i
projekti korišćenja ostalih funkcija šuma.
Godišnji plan za šume kojima se gazduje u skladu sa osnovama donosi korisnik, odnosno sopstvenik šuma, a za
šume sopstvenika kojima se gazduje u skladu s programom donosi pravno lice iz člana 70. stav 1. ovog zakona,
najkasnije do 30. novembra tekuće godine za narednu godinu, po prethodnoj saglasnosti Ministarstva, a na teritoriji
autonomne pokrajine po prethodnoj saglasnosti nadležnog organa autonomne pokrajine.
Godišnji plan mora biti u skladu sa osnovom, odnosno programom.
Za gazdinske jedinice šuma u državnoj svojini, u toku važenja osnove, donose se najmanje četiri godišnja
plana.
Godišnji plan može da se izmeni zbog elementarnih nepogoda i ako su nastale druge okolnosti koje nije bilo
moguće predvideti, i to po istom postupku po kome je donet. Ministar bliže propisuje sadržinu godišnjeg plana.
Izradu izvoñačkog projekta gazdovanja šumama uslovljava "Zakon o šumama", (Sl. glasnik RS br. 30/10 )
članom 31:
Izvoñački projekat gazdovanja šumama (u daljem tekstu: izvoñački projekat) izrañuje se za šume za koje se
donose osnove.
Izvoñački projekat sadrži naročito: detaljnu razradu planova gajenja, zaštite, korišćenja i unapreñivanja šuma
sadržanih u osnovama; tehnološki postupak, uslove, način i rok izvršenja svih radova.
Izvoñački projekat mora biti usklañen sa osnovom i izrañuje se na osnovu utvrñenog stanja šuma na terenu i
izvršenog obeležavanja i odabiranja stabala za seču, najduže za period od jedne godine.
Izvoñački projekat izrañuje se za odeljenje, a izuzetno za više odeljenja (sliv).
Izvoñački projekat donosi korisnik, odnosno sopstvenik šuma, najkasnije do 31. oktobra tekuće godine za
narednu godinu.
Izuzetno od odredbe stava 1 ovog člana korisnik nije dužan da donese godišnji izvoñački plan za radove koji se
finansiraju uz učešće sredstava budžeta Republike.
Izvoñački projekat iz stava 1 ovog člana mora da bude u skladu sa planom razvoja šumskog područja i
osnovom gazdovanja šumama.
Izvoñačkim projektom gazdovanja šumama detaljno se razrañuju planovi gazdovanja šumama utvrñeni planom
razvoja šumskog područja i osnovom gazdovanja šuma po principu iz velikog u malo i usklañuje tehnologija po fazama
radova na gajenju i korišćenju šuma. Osnovna jedinica za koju se izrañuje izvoñački projekat je odeljenje u okviru koga
se vodi računa o izdvojenim odsecima u okviru odeljenja.
U okviru odeljenja izdvajaju se uzgojne jedinice koje čine delove odeljenja u kojima se planiraju iste uzgojne
mere. Takoñe, odeljenje se deli na gravitaciona polja pod kojim podrazumevamo površinu odeljenja koja ima zajednički
pravac privlačenja sortimenata uslovljen konfiguracijom terena, stanjem sastojina i planiranim uzgojnim merama.
Izvoñački projekat gazdovanja šumama izrañuje se na osnovu odredbi plana razvoja i osnove, opisa staništa i sastojina,
taksacionih podataka, te planiranih radova preuzetih iz osnove gazdovanja šumama i podataka i zapažanja prikupljenih
neposredno na terenu. Izvoñački projekat gazdovanja šumama sastoji se iz tekstualnog dela, tabelarnog dela i skice.
Tekstualni deo izvoñačkog projekta sadrži opis staništa sastojina, obrazloženje opšteg i etapnog uzgojnog cilja,
obrazloženja eventualnih bitnih razlika stanja sastojine i planiranih radova prikazanih u osnovi gazdovanja šumama i u
ovom planu, prikaz redosleda izvoñenja radova na gajenju šuma i načina izvoñenja tih radova i prikaz tehnologije i
organizacije rada na seči, izradi i privlačenju šumskih sortimenata. Tabelarni deo izvoñačkog projekta sadrži podatke:
- o površini uzgojnih jedinica, vrsti i obimu radova na gajenju i korišćenju šuma, količini, vrsti i starosti
sadnog materijala, radnoj snazi, mehanizaciji i drugim sredstvima rada i materijalu za izvoñenje pripremnih i glavnih
radova na gajenju i korišćenju šuma. Izvoñačkom projektu prilaže se skica odeljenja u razmeri 1:5000 ili 1:10000 sa
vertikalnom predstavom terena, u kojoj se kartografski označavaju postojeće i projektovane saobraćajnice (pristupne i
unutrašnje), granice gravitacionih radnih polja, pravci privlačenja šumskih sortimenata, kao i granice uzgojnih jedinica
sa oznakama naznačenim u legendi skice. Za svaku uzgojnu jedinicu odnosno za svako gravitaciono radno polje,
zavisno od uzgojnih potreba te jedinice odnosno radnog polja i uslova za korišćenje šuma, utvrñuju se:
- vrsta i obim radova na gajenju i zaštiti šuma, način i redosled, dinamika i rok izvršenja tih radova, potrebe u
sadnom materijalu i semenu po vrstama drveća, gazdinskim klasama, broj radnika, mehanizacija i dr.
87
- sečiva drvna zapremina po vrstama drveća, gazdinskim klasama, broj radnika za izvršenje seče i izrade i
privlačenja šumskih sortimenata i dr. Radovi na gajenju i korišćenju šuma po uzgojnim jedinicama rekapituliraju se i
iskazuju po odeljenjima, po vrstama rada. Pri utvrñivanju vrste i obima radova na gajenju i korišćenju šuma u uzgojnoj
jedinici, odnosno gravitacionom polju, vrši se obavezno odabiranje i obeležavanje stabala za seču (doznaka) u skladu sa
odredbama opšte i posebne osnove. Doznačena drvna zapremina razvrstava se na sortimente po vrsti drveća.
8.5. Vreme seče šuma
Na osnovu Pravilnika o šumskom redu (Sl. glasnik RS br.106 od 18. 11. 2008.) član 5 glasi:
- u jednodobnim sastojinama, u kojima se obavljaju oplodne seče (oplodni naknadni i završni sek),
zabranjena je seča, izrada i izvoz drveta iz sečine za vreme trajanja vegetacije, odnosno u periodu od 1. aprila do 30.
septembra tekuće godine;
- u raznodobnim sastojinama, gde se obavlja seča obnavljanja (oplodni, završni sek na podmladnim
jezgrima), zabranjena je seča, izrada i izvoz drveta iz sečine za vreme trajanja vegetacije, odnosno od 1. aprila do 30.
septembra tekuće godine;
- u jednodobnim sastojinama u kojima se obavlja seča predhodnog prinosa (proredna seča),
zabranjeno je obaranje stabala u prva dva meseca od početka vegetacije.
- u jednodobnim sastojinama, gde su predviñeni radovi nega šuma (seča osvetljavanja i čišćenja),
seča se obavlja po pravilu za vreme trajanja vegetacije;
- u prebirnim sastojinama, vreme seče zavisi od vrste drveta, nadmorske visine i klimatskih uslova
svake gazdinske jedinice;
- u izdanačkim šumama, za koje se smernicama gazdovanja i dalje odreñuje gazdovanje kao
izdanačkim šumama, seča se obavlja isključivo za vreme mirovanja vegetacije;
- u kulturama i plantažama, seča se može obavljati tokom cele godine.
8.6. Uputstvo za voñenje evidencije gazdovanja šumama
"Zakon o šumama", (Sl. glasnik RS br.30/10) član 34 i 35: "korisnik šuma je dužan da u planu razvoja
šumskog područja, osnovi gazdovanja šumama, godišnjem planu gazdovanja šumama i izvoñačkom projektu evidentira
izvršene radove na zaštiti, gajenju i seči šuma". Radovi izvršeni u toku godine evidentiraju se najkasnije do 28.02.
naredne godine. Evidentiraju se podaci o izvršenim šumsko-uzgojnim radovima, sečama po vrsti drveća, izrañenim
šumskim saobraćajnicama i ostalim objektima i iskorišćenim drugim šumskim proizvodima. Evidentiranje izvršenih
radova na seči i gajenju šuma vrši se na obrascima "Plan gajenja šuma - Evidencija izvršenih radova na gajenju šuma",
"Plan seča obnavljanja (jednodobne šume) - Evidencija izvršenih seča", "Plan seča obnavljanja (raznodobne šume) Evidencija izvršenih seča", "Plan prorednih seča - Evidencija izvršenih seča". Izvršeni radovi šematski se prikazuju na
privrednim kartama sa naznakom površine, količine i godine izvršenja radova. Evidentiranje radova izvršenih u toku
godine vrši se po sastojinama, odeljenjima i gazdinskim klasama. Količina posečenog drveta unosi se iz doznačnih
knjiga. Drvna zapremina u doznačnim knjigama obračunava se po istim zapreminskim tablicama po kojima je bila
obračunata drvna zapremina sastojina u osnovi gazdovanja šumama. Ostvareni prinos razvrstava se prema vrsti prinosa
na glavni prinos (redovni, vanredni i slučajni) i prethodni prinos (redovni i slučajni) i prema sortimentnoj strukturi na
tehničko, jamsko, celulozno i ogrevno drvo.
Redovni prinos obuhvata posečenu drvnu zapreminu stabala koja je predvidjena planom prorednih seča i seča
obnavljanja šuma.
Vanredni prinos obuhvata posečenu drvnu zapreminu stabala sa površinama koje će se koristiti za druge svrhe
osim za proizvodnju drvne zapremine.
Slučajni prinos obuhvata posečenu drvnu zapreminu stabala koja nije predviñena za seču planom seča
obnavljanja i planom prorednih seča, a potreba za njihovom sečom je slučajnog karaktera i rezultat je elementarnih
nepogoda ili drugih nepredvidivih okolnosti.
Pored izvršenih radova evidentiraju se i drugi podaci i pojave od značaja za gazdovanje šumama - "Šumska
hronika" kao što su: promene u posedovnim odnosima, veće šumske štete od elementarnih nepogoda, štete od biljnih
bolesti i štetočina, pojava ranih i kasnih mrazeva, početak vegetacionog perioda, početak listanja, cvetanja, obilnog
plodonošenja i dr.
88
9.0. EKONOMSKO - FINANSIJSKA ANALIZA
Ekonomsko-finansijskom analizom se na osnovu godišnjeg proseka planiranih radova prikazuju prihodi i
rashodi u cilju procene finansijskih efekata realizacije plana, usklañuje obim radova na gajenju i zaštiti šuma i obim
seče na osnovu čega se utvrñuje iznos sredstava za izvršenje radova predviñenih osnovom gazdovanja šumama.
Ekonomsko - finansijska analiza izrañena je prema odredbama Pravilnika o sadržini i načinu izrade osnove
gazdovanja šumama, koristeći podatke iz cenovnika J.P. „Srbijašume“.
9.1. Obračun vrednosti šuma
Vrednost šuma obuhvata vrednost zapremine i vrednost mladih sastojina za koje se utvrñuje drvna zapremina.
U iskazanim vrednostima nisu uključene opštekorisne funkcije šuma, kao i vrednost korišćenja ostalih šumskih
resursa. Vrednost šuma utvrñena je metodom sadašnje sečive vrednosti i predstavlja orjentacioni podatak zbog
nemogućnosti preciznog odreñivanja sortimentne strukture dubećih stabala.
9.1.1. Sortimentna struktura ukupne drvne zapremine
10915.23
m³
35.91
11152.67
2251.20
m³
35.91
14553.64
10915.23
197.48
239.62
135.72
56.35
2880.38
14033.05
m³
36384.09
201.53
14553.64
10915.23
55641.70
27759.78
1082.66
1796.28
55.25
109.01
86444.67
36621.53
57892.90
27759.78
1280.15
2035.90
190.97
165.36
89325.06
6182.41
3084.42
120.30
199.59
6.14
12.11
9604.96
86444.67
125946.59
9604.96
89
m³
m³
m³
95566.21
8822.13
1986.80
888.02
416.95
208.32
148.68
123.55
32.95
25.52
108219.13
95566.21
8822.13
1986.80
888.02
416.95
208.32
148.68
123.55
32.95
25.52
108219.13
6182.41
3084.42
120.30
199.59
6.14
12.11
9604.96
131950.30
9023.66
1986.80
888.02
416.95
208.32
148.68
123.55
68.87
25.52
144840.67
64075.31
30844.20
1400.44
2235.49
197.11
177.47
98930.02
13195.03
902.37
198.68
88.80
41.70
20.83
14.87
12.36
6.89
2.55
14484.07
6407.53
3084.42
140.04
223.55
19.71
17.75
9893.00
118755.27
8121.29
1788.12
799.22
375.26
187.49
133.82
111.20
61.98
22.97
130356.60
57667.78
27759.78
1260.40
2011.94
177.40
159.72
89037.02
108219.13
117824.10
243770.69
24377.07
219393.62
Ukupno
brutu
Ukupno
neto
14553.64
Otpad
10915.23
201.53
Celulozno
III
m³
Ukupno
tehničko
II
m³
Ostalo
tehničko
Klasa
Klasa
I
m³
Ukupno
prostorno
Bukva
Cer
Grab
Crni jasen
Grabić
Mečija leska
Javor
Otl
Sladun
Beli jasen
Ukupno lišćari
Crni bor
Beli bor
Smrča
Borvac
Duglazija
Ariš
Ukupno četinari
UKUPNO ZA
GJ:
L
m³
Ogrevno
Vrsta drveća
Klasa
Ttrupci
SORTIMENTI
m³
m³
9.1.2. Vrednost drveta
Vrsta drveća
L
m3
I
m3
9823.71
181.38
Bukva
Cer
Grab
Crni jasen
Grabić
Mečija leska
Javor
Otl
Sladun
Beli jasen
Sortimentna struktura
II
III
Ost.teh.
m3
m3
m3
13098.28
9823.71
32.32
Ukupno lišćari
10037.40
2026.08
0.00
177.73
215.66
122.15
50.72
2592.34
12629.75
Crni bor
Beli bor
Smrča
Borvac
Duglazija
Ariš
Ukupno četinari
UKUPNO:
13098.28
13098.28
9823.71
9823.71
50077.53
24983.80
974.39
1616.65
49.73
98.11
77800.20
77800.20
Ogrev
m3
86009.59
7939.92
1788.12
799.22
375.26
187.49
133.81
111.20
29.66
22.97
97397.22
97397.22
Celuloza
m3
5564.17
2775.98
108.27
179.63
5.53
10.90
8644.46
8644.46
Jedinična cena sortimenata na panju
Vrsta
drveća
L
I
II
din/m3
din/m3
Bukva
4400
Cer
3827
III
din/m3
3385
din/m3
2605
Ost.teh.
Ogrev
Celuloza
din/m3
din/m3
din/m3
2758
2758
Grab
2758
Crni jasen
2758
Grabić
Mečija
leska
2758
2758
Javor
2758
Otl
Sladun
2758
3827
2758
Beli jasen
Crni bor
2758
5031
Beli bor
3298
1368
3298
1368
Smrča
7044
3298
1368
Borovac
5031
3298
1368
Duglazija
7044
3298
1368
Ariš
7044
3298
1368
90
Vrsta
drveća
L
I
din
din
Bukva
Prodajna vrednost drveta na panju
II
III
Ogrev
Ost.teh.
din
din
din
din
43224311
25590757
Ukupno
din
237214446
350367178
21898291
22592421
Grab
4931635
4931635
Crni jasen
2204243
2204243
Grabić
1034953
1034953
Mečija leska
517092
517092
Javor
369053
369053
Otl
306676
306676
81788
205473
63346
63346
Cer
44337664
Celuloza
din
694130
Sladun
123685
Beli jasen
Crni bor
10193208
Beli bor
165155694
7611783
182960686
82396579
3797538
86194117
4613609
Smrča
1251944
3213551
148113
Borovac
1084975
5331718
245735
6662429
Duglazija
860411
163993
7560
1031963
Ariš
357236
323563
14910
695710
11825639
664750584
Ukupno GJ
-
57789900
44337664
25590757
256585099
268621524
Prodajna vrednost drvne zapremine na panju iznosi 664.750.584 dinara.
9.1.3. Vrednost mladih sastojina (bez zapremine)
Starost
Poreklo sastojina
Mlade veštački podignute
sastojine četinara i lišćara
Mlade visoke sastojine
godina
1 – 10
11 – 20
1 – 20
Mlade izdanačke sastojine
1 – 20
Površina
Ukupno
ha
137.25
52.13
Troškovi podizanja
din/ha
108980
108980
Ukupno
din
14957505
5681127.4
1.4859
41000
1.6386
189.38
20638632
n
, gde je:
9.1.4. Ukupna vrednost šuma
Ukupna vrednost drvne zapremine
Ukupna vrednost mladih sastojina
Ukupno:
n
1,0 P
1.2800
1.6386
41000
Vrednost mladih sastojina izračunata je po formuli Vn = C x 1,0 P
- Vn - vrednost mladih sastojina
- C - troškovi osnivanja mladih sastojina
- P - stopa rasta troškova osnivanja kultura (3%)
- n - broj godina starosti šumske kulture
-
Faktor
- 664.750.584 dinara.
- 28.454.702 dinara.
- 693.205.286 dinara.
91
Ukupna vrednost šuma
dinara
19145606.4
9309095.36
28454702
9.2. Vrsta i obim planiranih radova
Vrsta i obim planiranih radova detaljno su obrazloženi u poglavlju 7. - Planovi gazdovanja. U ovom delu
osnove planirani radovi će poslužiti samo kako bi se na osnovu pretpostavke o realizaciji tih planova mogli računati
prihodi odnosno rashodi gazdovanja u gazdinskoj jedinici odnosno utvrditi bilansi sredstava za nesmetano gazdovanje.
9.2.1. Sortimentna struktura sečive zapremine
m³
m³
m³
Bukva
Cer
Grab
Sladun
203.6
232.7
145.4
Ukupno lišćari
Crni bor
Beli bor
Borovac
Smrča
Duglazija
Ariš
203.6
232.7
145.4
Ukupno
brutu
m³
Otpad
m³
Ukupno neto
III
Ukupno
prostorno
Klasa
II
Ogrevno
Klasa
I
Celulozno
Klasa
L
Ukupno
tehničko
Ttrupci
F
Vrsta drveća
Ostalo
tehničko
Trupci
SORTIMENTI
m³
m³
m³
m³
m³
m³
m³
m³
5710.2
3003.5
643.7
83.5
13.9
12.6
581.8
18811.1
824.5
214.7
7.0
18811.1
824.5
214.7
7.0
19392.9
824.5
214.7
7.0
3422.3
145.5
37.9
1.2
22815.1
970.0
252.6
8.3
581.8
5710.2
3003.5
643.7
83.5
13.9
12.6
19857.4
3074.7
1617.3
346.6
45.0
7.5
6.8
19857.4
3074.7
1617.3
346.6
45.0
7.5
6.8
20439.1
8784.9
4620.8
990.3
128.5
21.3
19.3
3606.9
976.1
513.4
110.0
14.3
2.4
2.1
24046.1
9761.0
5134.2
1100.4
142.8
23.7
21.5
5097.8
14565.2
1618.4
16183.6
19857.4
24955.2
35004.4
5225.3
40229.6
Ukupno četinari
9467.4
9467.4
5097.8
UKUPNO:
9467.4
10049.2
5097.8
9.2.2. Vrsta i obim planiranih uzgojnih radova
Vrsta rada
Šifra
Radna
površina
ha
Godišnje
A. plan obnavljanja
Priprema zemljišta (rahljanje)
216
Popunjavanje setvom semena
314
Oplodna seča
1.54
0.15
40.32
4.03
41.86
4.18
35/37/39
Obnavljanje raznodobnih šuma
55/71
Prebirne seče
66/67
Indirektna konverzija
35
Ukupno plan obnavljanja
B. Plan podizanja
Rekonstrukcija (melioracija)
31
37.3
3.73
Veštačko pošumljavanje sadnjom
317
122.05
12.20
Popunjavanje vešt.pod. sastojina
414
30.93
3.09
190.28
19.02
Ukupno plan podizanja
92
C. Plan nege
Okopavanje i prašenje
518
257.66
25.77
Seča izbojaka i izdanaka
513
67.58
6.75
Uklanjanje korova ručno
515
249.07
24.90
Čišćenje u prirodnim sastojinama
526
61.39
6.13
Čišćenje u kulturama
527
36.98
3.69
138.09
13.80
1306.16
130.61
Ukupno plan nege
2116.93
211.69
A+B+C =Ukupno plan gajenja
2349.07
234.90
Prosta reprodukcija
2118.47
211.84
230.6
23.06
Kresanje grana
Prorede kao mere nege
25,10
Proširena reprodukcija
9.2.3. Plan zaštite šuma
Preventivna zaštita šuma izvršiće se na celoj površini gazdinske jedinice.
9.2.4. Plan izgradnje šumskih saobraćajnica
U narednom ureñajnom periodu se planira izgradnja 12,5 km mekog kamionskog puta.
9.2.5. Plan ureñivanja šuma - prosečno godišnje
Prosta reprodukcija :
Struktura po poreku
Površina
Godišnje
ha
ha
1. Visoke sastojine
2. Izdanačke sastojine
3. Večtački podignute sastojine
4. Šikare
5. Šibljaci
6. Neobrasle površine
987.55
686.55
328.39
1152.38
922.68
98.755
68.655
32.839
115.238
92.268
Ukupno ureñivanje GJ
4077.55
407.755
93
9.3. Formiranje prihoda
9.3.1. Prihod od prodaje drveta
Jedinična cena
na kam. putu
Količina
Sortimenti
Trupci bukve I
3
3
m
din/m
Svega
dinara
203.60
5560
1132016
Trupci bukve II
232.70
4545
1057621.5
Trupci bukve III
145.40
3765
547431
Ostalo tehničko
9467.40
4458
42205669.2
Ukupno tehničko
10049.10
Prostorno drvo - lišćari
Prostorno drvo - četinari
Ukupno
19857.40
5097.80
35004.30
44942737.7
(na panju) 2758
(na panju) 1368
54766709.2
6973790.4
106683237.3
9.3.2. Ukupan prihod
- prodaja drveta
UKUPNO 106.683.237 dinara.
9.4. Troškovi proizvodnje - prosečno godišnje
9.4.1. Troškovi proizvodnje drvnih sortimenata - prosta reprodukcija
Jedinična
cena
Količina
Sortimenti
Trupci bukve I
3
3
m
din/m
Svega
dinara
203.60
1.160
236176
Trupci bukve II
232.70
1.160
269932
Trupci bukve III
145.40
1.160
168664
Ostalo tehničko
9467.40
1.160
10982184
Ukupno tehničko
10049.10
11656956
Prostorno drvo - lišćari
Prostorno drvo - četinari
Ukupno
19857.40
5097.80
35004.30
11656956
94
9.4.2. Troškovi na gajenju šuma
Jedinična cena
(din/ha)
A. plan obnavljanja
30000
Vrsta rada
Priprema zemljišta (rahljanje)
Popunjavanje setvom semena
Oplodna seča
Obnavljanje raznodobnih šuma
Prebirne seče
Indirektna konverzija
Ukupno plan obnavljanja
Radna površina
(ha)
Svega
(din)
1.54
46200
40.32
41.86
46200
37.3
122.05
30.93
190.28
15866500
3711600
19578100
B. Plan podizanja
Rekonstrukcija (melioracija)
Veštačko pošumljavanje sadnjom
Popunjavanje vešt.pod. sastojina
Ukupno plan podizanja
130000
120000
C. Plan nege
17000
35000
25000
45000
40000
55000
Okopavanje i prašenje
Seča izbojaka i izdanaka
Uklanjanje korova ručno
Čiščenje u prirodnim sastojinama
Čišćenje u kulturama
Kresanje grana
Prorede kao mere nege
Ukupno plan nege
A+B+C =Ukupno plan gajenja
Prosta reprodukcija
Proširena reprodukcija
257.66
67.58
249.07
61.39
36.98
138.09
1306.16
2116.93
2349.07
2118.47
230.6
4380220
2365300
6226750
2762550
1479200
7594950
24808970
44433270
24855170
19578100
9.4.3. Troškovi na zaštiti šuma
A - prosta reprodukcija – 50.000,00 - din godišnje
9.4.4. Troškovi izgradnje šumskih saobraćajnica- prosta reprodukcija
12,5 km x 1.214.225 din/km = 15.177.812 din.
9.4.5. Troškovi ureñivanja šuma
Prosta reprodukcija
Struktura po poreku
1. Visoke sastojine
- izdvajanje
- premer
2. Izdanačke sastojine
- izdvajanje
- premer
3. Večtački podignute sastojine
- izdvajanje
- premer
Površina
ha
Cena
bod/ha
Cena
din/ha
Ukupno
din
4.107
5.8
457.77
646.48
987.55
987.55
3.2
4.08
356.68
454.76
352237.75
449103.14
686.55
686.55
3.2
4.08
356.68
454.76
244877.56
312218.88
95
4. Šikare
- izdvajanje
5. Šibljaci
- izdvajanje
6. Neobrasle površine
- izdvajanje
Svega izdvajanje i premer
Unos podataka
Izrada tekstualnog dela
Izrada kompleta karata
Obeležavanje granica
Ukupno ureñivanje GJ
328.39
1.37
152.70
0.00
50146.12
1152.38
1.37
152.70
175971.81
922.68
4077.55
4077.55
4077.55
4077.55
4077.55
4077.55
0.959
106.89
98627.16
0.54
2.63
0.4
1.38
60.19
293.15
44.58
153.82
245425.61
1195313.64
181796.75
627198.79
3932917.22
( Vrednost boda = srednji kurs evra na dan 20.03.2013.god. = 111,4620 din.)
9.4.6. Sredstva za reprodukciju šuma
•
•
prema Zakonu o šumama 15% od vrednosti drvnih sortimenata na mestu utovara
prosta reprodukcija : 106.683.237 x 0,15 = 16.002.486 din.
9.4.7. Naknada za posečeno drvo
•
•
prema Zakonu o šumama 3% od vrednosti drvnih sortimenata na mestu utovara
prosta reprodukcija : 106.683.237 x 0,03 = 3.200.497 din.
9.4.8. Ukupni troškovi poslovanja
- prosečno godišnje
Vrsta troškova
Prosta reprodukcija
Proširena reprodukcija
Svega
din
din
din
1. Proizvodnja drvnih sortimenata
1165695
2. Gajenje šuma
2485517
3. Zaštita šuma
4. Izgradnja šumskih saobraćajnica
5. Ureñivanje šuma
6. Sredstva za reprodukciju šuma
7. Naknada za posečeno drvo
Ukupno
1165695
1957810
4443327
50000
50000
1517781
1517781
393292
393292
1600249
1600249
320050
320050
7532584
96
1957810
9490394
9.5. Raspodela ukupnog prihoda
Prihod - trošak
Ukupan prihod
Ukupni troškovi
Dobit
Prosta reprodukcija
Proširena reprodukcija
Svega
din
din
din
10668323
10668323
7532584
3135739
1957810
-1957810
9490394
1177929
Finansijski efekti planiranih radova su izraženi prihodom u vrednosti od 3.135.739 din godišnje u prostoj
reprodukciji i troškom od 1.957.810 din u proširenoj reprodukciji, što ukupno čini dobit od 1.177.929 din na
godišnjem nivou.
Pri izradi ekonomsko – finansijske analize korišćeni su cenovnici JP „Srbijašume”: cenovnik proizvoda
šumarstva, aktuelne cene po vidovima radova na gajenju šuma i korišćenju šuma. Cene izrade ove osnove gazdovanja
šumama uzete su iz važećeg cenovnika, a troškovi na zaštiti šuma odreñeni su paušalno prema dosadašnjim iskustvima
za ove poslove.
Svaka promena vrednosti dinara i promena prodajnih cena i cena koštanja pojedinih radova će dovesti do
promena u bilansu sredstava i zahtevaće korekciju ekonomsko-finansijske analize.
97
10.0. NAČIN IZRADE OSNOVE
10.1. Prikupljanje terenskih podataka
Pripremni radovi
Na osnovnoj karti iz 2003. godine na osnovu katastarskih podataka (listova nepokretnosti) izvršene su izmene i
dopune državnog poseda i dobijena je radna karta za novo ureñivanje šuma. Takoñe je pripremljena karta na kojoj je
prikazano zoniranje površina sa odreñenim stepenom zaštite Parka prirode „Stara planina“ u okviru gazdinske jedinice.
Radovi na terenu
Terenski radovi na obeležavanju granica, izdvajanju i opisu staništa i sastojina i prikupljanju dendrometrijskih
podataka za izradu Osnove gazdovanja šumama su izvršeni u toku 2012. godine.
Obeležavanje spoljnih i unutrašnjih granica - Radovi na obeležavanju spoljnih i unutrašnjih granica su izvršeni
i materijalizovani na terenu u skladu sa važećim propisima obeležavanja.
Izvršeno je i obeležavanje granice površina sa II stepenom zaštite Parka prirode „Stara planina“ u okviru
gazdinske jedinice sa dve horizontalne paralelne crte žute boje. Ovu granicu je obeležila služba ureñivanja šuma ŠG
„Pirot“.
Izdvajanje sastojina (odseka) - Izdvajanje sastojina izvršeno je na klasičan način na osnovu razlika u :
• Nameni
• Vrsti drveća
• Sastojinskoj pripadnosti
• Razvojnoj fazi
• Očuvanosti
• Sistemu gazdovanja
• Uzgojnoj potrebi
Izdvajanje sastojina na osnovu razlika u navedenim elementima izvršeno je u svakom odeljenju, odseci su
snimljemi GPS ureñajem i prenešeni na radnu kartu, takoñe snimljene su sve čistine i putevi.
Opis staništa - radi se za svaku izdvojenu inventuru jedinicu (odsek, čistinu) tj. unose se podaci o:
• Vrsti zemljišta
• Nadmorskoj visini (u metrima “od- do“)
• Nagibu terena (intenzitet, vrsta)
• Ekspoziciji
• Položaju odseka na elementu reljefa- obliku terena
• Reljefu terena
• Matičnom supstratu (vrsti stena, strukturi)
• Zemljištu ( tipu zemljišta, dubini, vlažnosti, teksturi, skeletnosti, stepenu ugroženosti od erozije, stepenu
erodibilnosti)
• Mrtvom pokrivaču
• Procesu humifikacije
• Prizemnoj vegetaciji (pokrovnost, vrsta)
• Korovu i zakorovljenosti
• Žbunju
• Ekološkoj pripadnosti (kompleksu, cenološkoj grupi, grupi ekoloških jedinica)
Opis sastojine - radi se za svaki izdvojeni odsek (sastojinu) i unose se podaci o:
• Vrsti drveća
• Starosti vrsta drveća (kod jednodobnih sastojina)
• Sastojinskoj pripadnosti
• Poreklu sastojine
• Strukturnom obliku
• Očuvanosti sastojine
• Mešovitosti
• Vrsti smeše
• Sklopu
• Razvojnoj fazi
• Razmeru smeše
98
•
•
•
•
•
Kvalitetu stabala
Kvalitetu sečive zapremine
Ugroženošću od štetnih uticaja (uzroku i stepenu)
Negovanosti sastojine
Podmlatku (vrsti drveća, starosti, brojnosti, kvalitetu, sastojinskim uslovima, oštećenjima, uzroku
oštećenja).
Pored ovih podataka za svaku inventurnu jedinicu utvrñuje se i:
• Namena površina (globalna i osnovna)
• Pripadnost gazdinskoj grupi
• Sistem gazdovanja
• Potrebna vrsta seče
• Uzgojne potrebe
• Uzgojni radovi
• Način premera
Premer sastojina - izvršen je na osnovu stručno tehničkih uputstava.
Obeležavanje (obnavljanje) spoljnih i unutrašnjih granica gazdinske jedinice i granice površina sa II stepenom
zaštite Parka prirode „Stara planina“ uradili su tehničari i inženjeri iz Š.G. „Pirot“:
• Tehničari: Aleksov Miljan, Ristov Gordan, Kostić Srñan, Mitić Igor, Ilijev Igor i Milenković Jovica.
• Inženjeri: Ivanović Predrag, Jovanović Miroljub i Manić Aleksandar (pripravnik).
Izdvajanje (kartiranje) sastojina, opis staništa i sastojina i odreñivanje načina premera uradili su:
• Jovanović Miroljub dipl.ing. šumarstva i Ivanović Predrag dipl.ing. šumarstva.
Premer sastojina izvršili su:
• Tehničari: Aleksov Miljan, Ristov Gordan, Kostić Srñan, Mitić Igor, Ilijev Igor i Milenković Jovica.
• Inženjeri: Ivanović Predrag, Jovanović Miroljub i Manić Aleksandar (pripravnik).
10.2. Obrada podataka
Izvršena je kompjuterska obrada podataka po jedinstvenom programu za sve državne šume kojima gazduje JP
“Srbijašume“ Beograd u ŠG. „Pirot“.
Kompjutersku obradu podataka izvršio je šumarski inženjer Ivanović Predrag - obrañeni u ŠG. „Pirot“.
Unos terenskih podataka izvršio je šumarski tehničar Aleksov Miljan - uneti u ŠG „Pirot“.
10.3. Izrada karata
Na osnovu radne karte na koju su nanete sve izdvojene sastojine (odseci), čistine, putevi i drugo i na osnovu
utvrñenog stanja šuma urañene su sledeće karte:
• Pregledna karta R= 1: 50 000
• Osnovna karta R= 1: 10 000
• Osnovna karta sa vertikalnom predstavom R= 1: 10 000
• Karta namena površina R= 1: 25 000
• Sastojinska karta R= 1: 25 000
• Karta gazdinskih klasa R= 1: 25 000
• Karta premera R= 1: 10 000
• Privredna karta R = 1 : 10 000
Navedene karte su izrañene u ŠG „Pirot“.
99
10.4. Izrada tekstualnog dela osnove
U tekstualnom delu ove Osnove gazdovanja šumama obrañen je odreñen broj poglavlja u skladu sa
Pravilnikom o sadržini Osnova i planova gazdovanja šumama, godišnjeg izvoñačkog projekta i privremenog godišnjeg
plana gazdovanja privatnim šumama i to:
• Uvod
• Prostorne i posedovane prilike
• Ekološke osnove gazdovanja
• Privredne karakteristike
• Funkcije šuma (namena površina)
• Stanje šuma i šumskih staništa
• Dosadašnje gazdovanje
• Planiranje unapreñivanja stanja i optimalnog korišćenja šuma (ciljevi, mere i planovi gazdovanja šumama)
• Smernice za sprovoñenje planova gazdovanja
• Ekonomsko- finansijska analiza
• Način izrade Osnove gazdovanja šumama
• Završne odredbe
Tekstualni deo Osnove gazdovanja šumama uradili su Jovanović Miroljub dipl.ing. šumarstva i Ivanović
Predrag dipl.ing. šumarstva.
100
11.0. Završne odredbe
Usaglašavanje ove Osnove gazdovanja šumama sa zakonskim propisima vršeno je za sve vreme izrade Osnove,
a naročito se vodilo računa o usaglašavanju sa odredbama Zakona o šumama i Pravilnika o sadržini osnova i planova
gazdovanja šumama, godišnjeg izvoñačkog projekta i privremenog godišnjeg plana gazdovanja privatnim šumama.
Uzete su u obzir i odredbe koje se odnose na gazdovanje šumama u sledećim zakonima:
- Zakon o šumama (Sl. gl. R.S. br. 30/10 od 7.5.2010.god.).
- Zakon o zaštiti životne sredine (Sl. gl. R.S. br. 135/04 ).
- Prostorni plan Republike Srbije (Sl. gl. R.S.br. 88/2010).
- Zakon o planiranju i izgradnji (Sl. gl. R.S.br. 47/03).
- Zakon o zaštiti prirode (Sl. gl. R.S.br. 88/2010).
- Zakon o zaštiti bilja (Sl. gl. R.S. br. 24/98 i 26/98 - ispr.)
- Zakon o zaštiti od požara (Sl. gl. R.S. br. 37/88, 53/93, 67/93 i 48/94).
- Zakon o divljači i lovstvu (“Sl.gl. R.S.” br.18/10).
- Zakon o ribarstvu (Sl. gl. R.S. br. 35/94,38/94).
- Zakon o vodama (Sl. gl. R.S. br. 46/91, 53/93, 48/94 i 54/96).
- Zakon o iskorišćavanju i zaštiti izvorišta vodosnabdevanja (Sl. gl. R.S. br. 27/77, 24/85, 29/88, 49/89 i
46/91).
- Zakon o elektroprivredi (Sl. gl. R.S. br. 45/91, 53/93, 67/93, 48/94 i 44/95).
- Zakon o putevima (Sl. gl. R.S. br. 46/91, 52/91, 53/93, 67/93, 48/94 i 42/98).
- Zakon o zaštiti od elementarnih nepogoda i drugih većih nepogoda (Sl. gl. R.S. br. 20/77, 24/85, 27/85, 6/89,
52/89, 53/93, 67/93 i 48/94).
- Zakon o odbrani (Sl. gl. R.S. br. 49/91, 58/91, 53/93, 67/93 i 48/94).
- Zakon o odbrani (Sl. gl. S.R.J. br. 43/94, 24/94 i 28/96).
- Zakon o strateškoj proceni uticaja na životnu sredinu (Sl. gl. R.S. br. 88/2010).
Pri sprovoñenju ove Osnove gazdovanja šumama, šumsko gazdinstvo odnosno šumska uprava koja gazduje
šumama ove gazdinske jedinice obavezni su da se pridržavaju odredbi navedenih zakona. U tome će sarañivati sa
organima (Republičkim šumarskim inspektorima), koji kontrolišu poštovanje odgovarajućih odredbi zakona.
Važnost ove Osnove gazdovanja šumama biće u vremenu od 01.01.2013. - 31.12.2022. godine.
Projektanti:
Direktor
Mr. Stamenković Aleksandar, dipl.ing.
Jovanović Miroljub, dipl.ing.
M.P.
Ivanović Predrag, dipl.ing.
101
Download

OSNOVA GAZDOVANJA ŠUMAMA ZA GJ "Zavoj" (2013