autor: dr Marko Đogo
Banja Luka, 24.5.2013. godine
Pitanja kojima ćemo se baviti:
Šta je to finansijska pismenost i zašto je bitna?
Šta znamo o nivou finansijske (ne)pismenosti u BiH?
Koje institucije u BiH trenutno rade na finansijskom
obrazovanju stanovništva?
Šta su slabe tačke dosadašnjeg procesa finansijskog
opismenjavanja?
Razvoj finansijskog sistema i
finansijska pismenost
Novi segmenti finansijskog tržišta, nove vrste finansijskih
posrednika i posebno pojava novih vrsta finansijskih
proizvoda oslonjenih na korištenje...
modernih telekomunikacionih tehnologija je omogućila...
“spuštanje” složenijih finansijskih proizvoda ka “običnim”
građanima, a to je dovelo do...
pojave novih rizika po finansijski i ekonomski sistem.
Zaštita od rizika koji su se javili sa
razvojem finansijskog sistema
Zaštita u obliku “makaza rizika” sastavljena iz dva dijela:
1. Snažnija regulacija usmjerena ka obavezivanju
finansijskih institucija da korisnicima njihovih usluga
stave na raspolaganje cjelovite i tačne informacije
2. Finansijko opismenjavanje stanovništva kako bi ono
bilo u stanju da koristi dobijene informacije i tako
donosi racionalne odluke
Stanje kod nas?
“Krnjave” makaze na više način:
Regulacija usjerena na davanje tačnih informacija je
postojala mada je značajno pooštrena u zadnje dvije
godine
O finansijskoj pismenosti se nije značajnije vodilo
računa prije pojave svjetske ekonomske krize
Ko radi na finansijskom opismenjavanju?
Institucija/programi:
USAID (PARE)
Početak djelovanja
Područije pokrivanja
Vrsta aktivnosti
2008.
BiH
Stručna i finansijska
podrška institucijama, rad
(Finansijska pismenost za
“na terenu”, sajt
svakoga)
CBBH
2009.
BiH
Na svom sajtu objavila
edukacijski materijal
U Plusu (bivši CFKS)
2009.
Tuzla, Sarajevo
Finansijsko
opismenjavanje “na
terenu”
VISA (Moje finansije.ba)
2011.
BiH
Istraživanje, okrugli sto,
sajt
Udruženje ekonomsta RS-
2011.
Republika Srpska
Istraživanje, konferencija,
sajt
SWOT
COFUS
2011.
Republika Srpska
Seminari, konferencije
IFC (Accion Smart)
2012.
FBiH
Stručna i finansijska
podrška
Primjer Srbije
Tranzicija bankarskog sektora počela kasnije (2003/4.)
Narodna banka Srbije već 2005. počela sa projektima
finansijskog opismenjavanja:
Započeto sa edukacija učenika osnovnih škola putem
interaktivnih radionica, kvizova, podjele savremenih
didaktičkih materijala, organizovanja olimpijade i
karavana štednje
Prošireno na učenike srednjih škola
“Dinar –naš novac”, seminar za prosvjetne radnike
akreditovan kod Zavoda za unapređenje obrazovanja i
vaspitanja
Zaključci prvog (I) dijela
Finansijsko obrazovanje je bitno za same korisnike
finansijskih usluga (bolja zaštita svojih prava, šira
ponuda povoljnijih usluga), za finansijske posrednike
(dobar klijent je samo dugoročno zadovoljan i platežno
sposoban klijent) i za društvo u cijelini (smanjuje
rizike po finansijski sistem, a time i po cijeli
ekonomski sistem)
Sa finansijskom edukacijom u BiH se značajno kasnilo
Šta znamo o nivou finansijske
(ne)pismenosti građana BiH?
Široko rasprostranjen stav da je nivo finansijske
pismenosti nizak;
Cijelovitih istraživanja na ovu temu nedostaje
VISA istraživanje
IFC istraživanje
Istraživanje Udruženja ekonomista Republike Srpske SWOT
Istraživanje pojedini akademski radnika
VISA - istraživanje finansijske
pismenosti
To zapravo i nije...
Istraživanje “Finansijske budućnosti mladih”, koje je
javnosti predstavljeno kao istraživanje “finansijske
pismenosti”
Sprovedeno 2011. godine na 5oo mladih od 18 do 25 godina
u 5 gradova BiH,
Pitanja iz ovoga istraživanja:
Da li želite da znate više o upravljanju novcem?
Koliko ste dobri u upravljanju vlastitim novcem?
Da li posuđujete novac?
Da li je teško pronaći dobar posao u BiH?
Da li biste radije pronašli posao u BiH ili u inostranstvu?
Istraživanje Udruženja ekonomista
Republike Srpske – SWOT (pitanja iz ankete)
Ako posjedujete mali depozit (do nekoliko hiljada KM)
u nekoj banci u Republici Srpskoj i ta banka
bankrotira, koja institucija će Vam vratiti vaša sredstva
pod uslovom da je banka bila njen član:
Centralna banka BiH
Agencija za bankartsvo RS
Udruženje banaka u BiH
Agencija za osiguranje depozita
Istraživanje Udruženja ekonomista
Republike Srpske – SWOT (pitanja iz ankete)
Ako želite da podignete novi kredit za Vas će najmanje
rizičan biti kredit sljedećih karakteristika:
● Sa fiksnom kamatnom stopom i glavnicom
indeksiranom na devizni kurs
● Sa fiksnom kamatnom stopom i glavnicom
neindeksiranom na devizni kurs
● Sa promjenjivom kamatnom stopom i glavnicom
indeksiranom na devizni kurs
● Sa fiksnom kamatnom stopom i glavnicom
neindeksiranom na devizni kurs
Istraživanje Udruženja ekonomista
Republike Srpske – SWOT (pitanja iz ankete)
Ako posjedujete hartije od vrijednosti nekog
preduzeća u Republici Srpskoj (npr. Telekoma RS-a) i
želite da ih prodate kako biste došli do gotovine
obratićete se:
● Investicionom fondu
● Investicionoj banci
● Brokeru
● Dileru
Istraživanje Udruženja ekonomista
Republike Srpske – SWOT (pitanja iz ankete)
Ako otplaćujete kredit čija je kamatna stopa vezana za
kretanje LIBOR-a to znači da će Vam se iznos kamate
mijenjati u zavisnostiod kretanja:
Kamatne stope na londonskom međubankarskom
tržištu
Liberalnog opredjeljenja banke
Kamatne stope na beogradskom međubankarskom
tržištu
Likvidacione vrijednosti banke
Istraživanje Udruženja ekonomista
Republike Srpske – SWOT (pitanja iz ankete)
Premija osiguranja je:
Ugovor u osiguranju
Iznos koji će korisnik polise naplatiti od osiguravajuće
kuće ako se dogodi osigurani događaj
Cijena osiguranja
Popust na standardnu cijenu osiguranja
Primjer Srbije
NBS 2006. i 2008. provodila istraživanja javnog
mijenja u vezi sa ponudom bankarskih proizvoda i
usluga (TNS Medium Gallup). Rezultati:
da 31% korisnika dozvoljenog prekoračenja po tekućem računu ne zna
visinu kamatne stope koja se primenjuje
da 28% korisnika debitnih kartica ne koristi bankomat,
da 48% korisnika platnih kartica ne koristi mogućnost bezgotovinskog
plaćanja,
da 24% korisnika kreditnih kartica ne zna visinu kamatne stope koja se
primenjuje na dugovanje po kreditnoj kartici,
da 24% korisnika kreditnih kartica ne zna da se za podizanje gotovine s
bankomata karticom naplaćuje provizija,
da 56% korisnika kreditnih kartica mesečnu obavezu po osnovu dugovanja
po kartici izmiruje u minimalnom iznosu.
sprovedeno je i kvalitativno
NBS takođe je provela i istraživanje ponude bankarskih usluga
putem angažovanja tajnih kupaca (Mystery shopping).
Faktori finansijske pismenosti:
Autonomni faktori:
Istorija finansijskog sistema (duga istorija znači više
iskustva građana sa finansijskim proizvodima, kod BiH
relativno kratka);
Dostignuti nivo razvoja finansijskog sistema (razvijeniji
fin. Sistemi → veća izloženost građana);
Dostupni izvori informacija (relativno rasprostranjeni u
BiH);
Državne aktivnosti na masovnoj finansijskoj edukaciji
građana (kasno počele i nedovoljno masovne).
Dostupni izvori informacija
BiH
www.swot.ba
www.cbbh.ba
www.finansijskoznanje.ba
www.mojefinansije.ba
www.uplusu.ba
Srbija
www.kamatica.com
www.mojnovac.rs
www.tvojnovac.nbs.rs
Hrvatska
www.moj-bankar.hr
www.limun.hr
Šta se može naći na www.swot.ba
Objašnjenje osnovnih finansijskih pojmova (uglavnom
bankarskih);
Aktuelni uslovi kreditiranja banaka u Republici
Srpskoj (Tabelarno poređeni uslovi za dobijanje
kredita po kriterijumima: NKS, RKS, instrumenti
obezbjeđenja, rizik, maksimalan iznos, maksimalan
rok otplate, provizija za obradu kreditnog zahtijeva).
Šta se može naći na: www.cbbh.ba
Edukacijski materijal na temu:
O bankama i bankarskim uslugama (tekući račun, štednja,
krediti, kreditne kartice);
Faktoring (osnovni termini, pravni okvir, glavni akteri,
prednosti i nedostatci, situacija u BiH itd);
Lizing
Tržište kapitala
Šta se može naći na: www.finansijskoznanje.ba
Edukacijski materijal:
Funkcionisanje finansijskog i bankarskog sistema
Karakteristike bosanskohercegovačke valute
Upravljanje kućnim budžetom
Neophodna znanja pri zaduživanju
Štednja i njezin značaj
Funkcionisanje mikrokreditiranja
Osiguranje kredita i žiranti
Vrste elektronskih kartica i njihove pogodnosti
Šta se može naći na: www.mojefinansije.ba
Edukacijski materijal:
O platnim karticama (vrste, prednosti nad gotovinom,
dobro je znati);
Štednja i trošenje (savjeti za odabrir adekvatne banke,
savjeti za sastavljanje kućnog budžeta, objašnjenje
različitih vrsta štednjih računa i načina obračuna kamate
na štednju);
Životni događaji (praktični finansijski savjeti vezani za
pripremu za studiranje, posao, porodicu, neočekivane
situacije kao što je gubitak posla itd).
Šta se može naći na: www.uplusu.ba
Broj i adresa preko kojih građani mogu da kontaktiraju
Udruženje kako bi dobili besplatan finansijski savjet;
Objašnjenje djelatnosti i procedura udruženja (Sastavljanje
prijedloga za otplatu dugova, Pomoć pri sastavljanju žalbe
na ponašanje finansijskih institucija itd.)
Korisni alati za upravljanje ličnim finansijama (kalkulator
finansijkog stanja, kalkulator budžeta, kalkulator štednje,
kalkulator kredita, kalkulator vraćanja duga po kreditnim
karticama);
Savjet sedmice (Ugovor o kreditu – bitni elementi, Šta je to
valutna klauzula, Savjet za smanjenje troškova itd.).
Rad “na terenu”
“U plusu” (2010-2013.)
250 radionica koje je pohađalo oko 4.700 građana sa
područija Tuzle i Sarajeva
Oko 1.700 građana se obratilo za savjet u vezi sa
prijedlogom za otplatu dugova ili žalbom
Finansijska pismenost za svakoga (februar-april 2013.)
9 besplatnih seminara sa oko 600 polaznika (uglavnom
mladih) i to u 9 gradova u BiH (uključujući i Banja Luku
i Doboj)
Zaključci i prijedlozi:
Ovom važnom pitanju je pažnja posvećena sa velikim
zakašnjenjem;
Postoji nedostatak cijelovitog istraživanja nivoa finansijske
pismenosti građana BiH;
Posebno se osjeća nedostatak “rada na terenu”;
Neophodna je bolja sinhronizovanost aktera u procesa
finansijskog opismenjavanja. Neophodna je “nacionalna”
strategija finansijskog opismenjavanja za Republiku
Srpsku.
Download

14 Marko Djogo