POLİKİSTİK OVER SENDROMUNDA
TANI ve FENOTİPLER
Öğr. Gör. Uzm. Dr. R Emre OKYAY
DEUTF Hastanesi Kadın Hastalıkları ve Doğum AD
Reprodüktif Endokrinoloji ve İnfertilite Bilim Dalı
PKOS varlığı paleolitik çağa kadar uzanıyor
• Avcı toplumda enerji depolayabilenlerin survivalı daha
yüksekti.
PCOS'lu kadınlar besinin bol olduğu zamanlarda
enerjiyi depoluyor / Doğum yapmıyor veya az
doğum yapıyorlar / Açlık zamanlarında
zayıflayarak doğuruyorlar /
Az doğum yaptıkları için doğum sebepli ölümlerin
çok olduğu zamanlarda az doğum yapıp yaşıyorlar.
Bu da, sahip oldukları “th r i f t y ” genler sayesinde
oluyor……..
Son 20 yılda…..
 Androjen fazlalığı hastalıklarına ait
çalışmaların büyük çoğunluğu
POLİKİSTİK OVER SENDROMU (PKOS) üzerine
odaklanmıştır……
PATOGENEZ
FENOTİP
TEDAVİ
TANIDA HETEROJENİTE…….
 Stein I, Leventhal M. Amenorrhea associated with bilateral polycystic
ovaries. Am J Obstet Gynecol 1935;29:181–5.
 PKOS’un ilk tanımlanması




Değişen derecede büyümüş overler
Obezite
Hirsutismus
Kronik anovulasyon
 Uygunsuz gonadotropin sekresyonu
 Hiperandrojenemi
 Ovaryan morfoloji




İnsülin rezistansı/Hiperinsülinemi
Karbonhidrat metabolizma bozukluğu
Kardiyovasküler komplikasyonlar
Metabolik bozukluklar
National Institutes of Health
(NIH) criteria*
Drs. Zawadzki and Dunaif
1. Hiperandrojenizm ve/veya
hiperandrojenemi
2. Menstrual disfonksiyon
ASRM/ESHRE features**
1. Oligo ve/veya anovulasyon
2. Klinik ve/veya biyokimyasal
hiperandrojenizm
3. Polikistik overler
AE-PCOS Society
Task Force***
1. Hiperandrojenizm
2. Ovaryan disfonksiyon
Oligo-anovulasyon ve/veya
polikistik overler
Diğer hiperandrojenemi ile ilişkili hastalıkların dışlanması
21-hidroksilaz eksikliği Non-klasik KAH, Tümörler, İlaçlar, Cushing Sendromu, HAIRAN Sendromu, Tiroid bozuklukları ve hiperprolaktinemi
1990
2003
%6-8¹
% 15-18¹
*
2006 ve 2009
%12¹
Zawadski JK, Dunaif A. Diagnostic criteria for polycystic ovary syndrome: towards a rational approach. In: Dunaif A, Givens JR, Haseltine FP, Merriam GR, eds. Polycystic
ovary syndrome. Boston, MA: Blackwell Scientific Publications, 1992:377–84.
**. ESHRE/ASRM. Revised 2003 consensus on diagnostic criteria and long-term health risks related to polycystic ovary syndrome. Fertil Steril 2004;81:19–25.
*** Azziz R, Carmina E, Dewailly D, et al.; Task Force on the Phenotype of the Polycystic Ovary Syndrome of The Androgen Excess and PCOS Society.The Androgen Excess
and PCOS Society criteria for the polycystic ovary syndrome: the complete task force report. Fertil Steril. 2009;91(2):456-88.
¹
Shannon M, Wang Y. Polycystic ovary syndrome: a common but often unrecognized condition. J Midwifery Womens Health. 2012;57(3):221-30
Reprodüktif, obstetrik, endokrin, metabolik ,
psikolojik özelliklerle ilişkilidir….
• Hiperandrojenizm (Hirsutismus, akne, alopesi)
• Hiperandrojenemi
PKOS bir androjen fazlalığı hastalığıdır…..??????
•
•
•
•
•
•
Menstrual ve ovulatuar disfonksiyon
Polikistik overler
Anovulatuar infertilite
Gonadotropik bozukluklar (LH/FSH)
İnsülin rezistansı/hiperinsülinemi
Metabolik özellikler
4 esas
özellik
TANISAL DEĞİL
ANCAK
METABOLİK
FENOTİPTE
ÖNEMLİ…..
Metabolik sendrom, dislipidemi, Tip 2 DM, IGT, Obezite, KVSH vs
• Obstetrik özellikler
Erken gebelik kaybı, GDM, PIH, neonatal komplikasyonlar
4 Esas Özellik +/- Açısından
Olası Tüm Fenotipler
Klasik PKOS
Ovulatuar
PKOS
Non-HA Anovulatuar
PKOS
İki yeni PKOS fenotipi : 1. Hiperandrojenik ovulatuar PCO’lu kadınlar
2. Non-hiperandrojenik anovulatuar PCO’lu kadınlar
Reprodüktif Tanı Kriterlerine Göre
Farklı PKOS Fenotipleri*
NIH PKOS
(HA +)
- Fenotip A (PKO +)
- Fenotip B (PKO -)
non-NIH PKOS
(PKO +)
- Fenotip C (HA +)
- Fenotip D (HA -)
* Moran L, Teede H. Metabolic features of the reproductive phenotypes of polycystic ovary syndrome. Hum Reprod Update 2009;15(4):477-88
%72
Akne
• PKOS’lu olguların %15-25 ini etkiler
• PKOS’ta prevalansının daha yüksek olduğu net değil
• Akne şikayeti olan kadınların %20-40’ında PKOS (+)
Alopesi
• PKOS’un bulgularından birisi olarak tanımlanmıştır
• PKOS’ta prevalansı net değil (%5 - %50)
• Alopesi olan kadınların ise %10’unda PKOS (+)
Azziz R, Carmina E, Dewailly D, et al.; Task Force on the Phenotype of the Polycystic Ovary Syndrome of The Androgen Excess and PCOS Society.The Androgen
Excess and PCOS Society criteria for the polycystic ovary syndrome: the complete task force report. Fertil Steril. 2009;91(2):456-88.
1. En sık görülen androjenik dermatolojik fenotip HİRSUTİSMUS
2. Alopesi/Akne ile biyokimyasal HA düzeyi açısından fark yok
3. Alopesi/akne varlığı ile menstruasyon disfonksiyonu açısından
korelasyon yok
4. Hirsutismuslu kadınların %70-80’i
Akneli kadınların %20-40’ı
Alopesili olguların ise sadece %10’u PKOS
5. PKOS’lu olgularda %70 serbest T yüksek
6. Total T, androstenedion ve DHEAS ölçümlerinin diagnostik değeri
kısıtlı
Hafif Tip Androjen Fenotipleri
• Ovulatuar bozukluğun saptanmadığı androjen fenotipin
hafif olduğu kadınları ifade eder
• Sık görülen HA formudur
• Erişkin kadınların %2 - 4 ’ünü etkiler
• HA olguların % 1 2 ’sini oluşturur.
• 3 ana neden ayırıcı tanıda düşünülmelidir
– Ovulatuar PCOS
– İdiopatik Hirsutismus
– İdiopatik Hiperandrojenemi
Klinik HA olgularının %23’ünü oluşturur
Hafif Hiperandrojenik Fenotipler
Ovulatuar
PKOS
•
•
•
•
•
İdiopatik
Hiperandrojenizm
Klinik fenotip klasik PKOS’a benzer
PCO her zaman (+)
Ovulasyon bozukluğunun olmaması önemli
Sadece menstruasyon düzenli değil ovulasyon da düzenli
Fertilite problemi (-)
Ovulatuar PKOS
• PKOS’un hafif bir fenotipidir
• Klinik ve biyolojik fenotip özellikleri;
1. Hiperandrojenizm VAR
2. Ovulatuar bozukluk YOK
3. Vücut ağırlığı HAFİF ARTMIŞ
4. Hiperinsülinemi HAFİF
5. İnsülin rezistansı HAFİF
6. Dislipidemi HAFİF
OLGU 1
OLGU 2
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
19 yaşında
BMI: 27.2
Hirsutismus (+)
Androjen seviyeleri artmış
Normal ve ovulatuar siklusları
var
• USG: Bilateral PCO
• Açlık serum insülin
seviyesi: 13 mU/mL
TANI: OVULATUAR PKOS
23 yaşında
BMI:33
Hirsutismus (+)
Androjen seviyeleri artmış
Oligomenore/Kronik
anovulatuar siklusları mevcut
• USG: Bilateral PCO
• Açlık serum insülin
seviyesi: 19 mU/mL
TANI: KLASİK PKOS
AYNI HASTA !!!!!.........
PKOS’ta ovulasyon bozukluğunun gelişmesinde tek
başına hiperandrojenemiden ziyade, hiperandrojenemi
ve orta-şiddetli hiperinsülineminin
kombine etkisi gerekmektedir !!!...
PKOS’ta Reproduktif Fenotipik
Ekspresyon
- Ovulatuar ve Menstrual Disfonksiyon
- Polikistik Ovaryan Morfoloji
% 22.8
1.
Normal populasyonda menstrual siklus
bozukluk prevalansı %18’dir. (%14.6-%22.9)
B u o l g u l a r ı n 1 / 4 v e y a 1 / 3 ü n d e P KO S
m e v c u t t u r…
2.
PKOS’lu olguların %75-85 inde menstrual bozukluk vardır
3.
Ancak oligo-amenoreik PKOS olgularında siklusların %30 u
ovulatuardır….
4.
PKOS ta menstrual sikluslar yaş ilerledikçe daha düzenli halme
eğilimindedir
5.
Menstrual bozukluk artmış AFS, BMI, metabolik risk ve daha
şiddetli PKOS fenotipleri ile ilişkilidir….
6.
Düzenli menstruasyon kronik anovulasyon olmadığını göstermez….
7.
Bu olgu grubu esas olarak hem klinik hem biyokimyasal HA ile
ilişkilidir
8.
Hiperandrojenizmli olguların yaklaşık %20 sinde menstruasyon
normaldir. Ancak bu olguların % 2 0 - 5 0 ’s i n d e k r o n i k
a n o v u l a s yo n eşlik eder.
9.
PKOS olgularının % 2 0 - 3 0 ’u n d a menstruasyon düzenli iken
kronik anovulasyon eşlik eder……
Hiperandrojenik olgularda düzenli menstruasyon
varlığında ovulatuar fonksiyon ayrıca değerlendirilmelidir.
Genellikle 20-24 P ölçümü değerlendirme için yeterlidir.
Bu olguların yaklaşık %4 0 ında PKOS tanısı konacaktır…..
PKOS’ta Reproduktif Fenotipik
Ekspresyon
- Ovulatuar ve Menstrual Disfonksiyon
- Polikistik Ovaryan Morfoloji
Polikistik Over Tanımlama-1
• PKO tanımlaması için 3 kriter değerlendirilmiştir
– Ovaryan boyut ve hacim (volume)
– Stromal volume
– Follikül boyut ve sayısı
• PKO’nun sonografik tanı kriterlerinin tanımlanması tartışmalıdır
• Adams, J.M., Franks, S., Polson, D.W., et al. Multifollicular ovaries: clinical
and endocrine features and response to pulsatile gonadotropin releasing
hormone. Lancet 1985;2:1375±1378.
• İlk yapılan tanımlama
Dens (ekojen )bir stroma etrafında
• PKO ya ait 2 ana histolojik özelliği içerir:
periferik yerleşimli
veya
Artmış bir stroma boyunca dağılmış
1. Artmış follikül sayısı
“Multifollikül” olarak tanımlanmıştır
2. Stromal hipertrofi
2-8 mm çaplı ≥ 10 kistlerin varlığı
•
Bu kriterler,
1. Subjektif
2. Transvajinal USG uygulamaları
3. Multifolliküler over ile olan karışıklıklar vs. nedeniyle
Dewailly et al. tarafından 2003 yılında revize edildi.
Günümüzde en sık kullanılan 2003 ESHRE/ASRM Rotterdam Consensus
kriterleri ortaya atıldı.
ESHRE/ASRM Konsensus Kriterleri
MULTİFOLLİKÜLER OVER
• Subjektif, kesin tanı kriterleri net değil
• 4-10 mm çaplı tek planda ≥ 6 multipl kistler
• Over boyunca kistlerin dağıldığı gözlenir
• Stromal ve over volüm/ekojenite artışı görülmez
• Non-hirsute ovulatuar kadınların en az bir overde
MFO saptanma oranı yaklaşık %40
1. Hipotalamik amenore/anovulasyon
a) Aşırı egzersiz
b) Diyet kısıtlaması ve ani kilo verme
c) Psikolojik stress
2. Orta-Geç normal puberte
3. Santral puberte prekoks
4. Hiperprolaktinemi
5. NORMAL ERİŞKİN KADIN ERKEN FOLLİKÜLER FAZ
- Sadece bir overde
- Dominant follikülden önce
MFO Farklar
NORMAL
•
Folliküller genellikle daha büyük
•
Folliküller arası stroma belirgin değil
•
Folliküller birbirine daha yakın
•
Over stroma ve ekojenitesinde artış yok
•
Erken pubertal dönemde sık
•
Pulsatil FSH sekresyonundaki hafif
değişiklikler
•
Hipotalamohipofizier disfonksiyon
•
MFO (+)/MFO (-) kadınlar arasında;
MFO
Glukoz metabolizması,
LH/FSH düzeyi
Sex steroid seviyelerinde FARK YOK
PKO
Polikistik overler
• Genel olarak normal popülasyonun %20-30 unda (+)
• Yaşla beraber prevalansı azalır
PKO (+) olgularda PKOS prevalansı net değil
~ %20
Normal popülasyona göre 3 katlık risk artışı

• Asemptomatik
PKO’nun hafif
hiperandrojenemi
ve insülin sensitivite
bozuklukları ile
ilişkili olduğu öne
sürülmektedir
•
Fulghesu et al. (2001) PKOS fenotipi ve metabolik etkilerini
belirlemeye yardımcı olarak bir ovaryan stroma analiz yöntemi
öne sürmüştür.
•
Over Stroma/Over Yüzey Alanı (S/A) oranı için eşik değer :
0.34
•
S/A oranı ile Adams kriterlerinin ( ≥ 10 follikül 2-8 mm +
Ekodens santral ovaryan stroma) ovaryan stroma açısından
objektif olarak değerlendirildiği belirtilmiştir
•
> 0.34 ve ≥ 10 adet 2-8 mm follikül ;
PKOS açısından (+) kabul edilmiştir
PKOS’ta Gonadotropin Bozuklukları
• GnRH/LH pulsasyonundaki akselerasyon
• Artmış LH/FSH oranı
Zayıf PKOS olgularında daha belirgin
• Bazal LH/FSH ölçümleri tanı kriteri değil.
• Olguların %75’inde gonadotropik disfonksiyon (+)
PKOS’ta Metabolik Özellikler
• Hiperinsülinemi / İnsülin Rezistansı (IR)
- Patofizyolojide önemli ancak tanı kriteri değil…….
- Teka androjen yapımını arttırır / SHBG seviyesini azaltır
- %50 – 70’ inde IR (+)
• Metabolik Sendrom
• Dislipidemi
• Obezite
- Reproduktif ve metabolik fonksiyonlar üzerine olumsuz etkiye sahip
•
Hipertansiyon
•
Obstruktif sleep apne
•
Artmış KVS hastalık riski
PKOS Fenotipleri*
NIH PKOS
(HA +)
- Fenotip A (HA+O+PCO)
- Fenotip B (HA+O+PKO-)
non-NIH PKOS
(PKO +)
- Fenotip C (HA +PCO)
- Fenotip D (O+PCO)
* Moran L, Teede H. Metabolic features of the reproductive phenotypes of polycystic ovary syndrome. Hum Reprod Update 2009;15(4):477-88
PKOS reproduktif fenotiplerine
göre metabolik özelliklerde
herhangi bir değişiklik
oluyor mu ???.....
SORU: NIH-PKOS (Fenotip A/B) ile kıyaslarsak
hiperandrojenik (HA) ovulatuar PKOS’lu kadın
benzer metabolik risklere mi sahiptir ?

CEVAP
1. Genellikle daha düşük BMI ve kiloya sahip
olduklarından daha iyi metabolik profil gösterirler.
2. Ancak benzer kilo, BMI ve özellikle abdominal yağ
oranı olan olgular arasında metabolik risk profili
benzerdir.
Benzer kilo ve BMI’ya sahip hiperandrojenemik iki PKOS olgusu arasında
ovulasyonun olup olmamanın metabolik risk profilini etkilemez !!!!!!
SORU: Hiperandrojenik ovulatuar PKOS’lu olgularda
(Fenotip C) PKOS olmayan olgulara göre artmış
metabolik risklere mi sahiptir ?

CEVAP
1. Ovulatuar PKOS olgularında, kontrol grubuna göre
bozulmuş glukoz metabolizması prevalansında hafif
bir artış olduğu belirtilse de metabolik risk artışı
varlığı genel olarak gözlenmemiştir.
2. Metabolik risk artışında esas belirleyici abdominal
yağlanmadır.
SORU: NIH-PKOS (Fenotip A/B) ile kıyaslarsak non-HA
anovulatuar PKOS’lu (fenotip D) bir olgu benzer
metabolik risklere mi sahiptir ?

CEVAP
1. Genellikle daha düşük BMI ve daha iyi metabolik
profil gösterirler.
2. Obezite var ise metabolik profiller benzerdir.
3. IR için esas belirleyici abdominal yağlanma
miktarıdır.
SORU: Non-HA anovulatuar PKOS’lu olgularda (Fenotip
D) PKOS olmayan olgulara göre metabolik risk
artışı var mıdır ?

CEVAP
1. Abdominal obezite açısından fark olmadıkça,
kontrol grubuna göre bu olguların metabolik risk
artışına sahip olduğunu gösteren çok az kanıt
vardır.
SORU: HA ovulatuar PKOS’lu (Fenotip C) olgular ile nonHA anovulatuar PKOS (Fenotip D) olguları
arasında metabolik risk açısından fark var mıdır ?

CEVAP
1. Non-HA anovulatuar olgularda daha düşük
metabolik risk artışı var gibi gözükmektedir.
2. Ancak kanıt düzeyi düşük……
Ovulatuar PKOS olguları artmış dislipidemi ve IR prevalansı ile birliktelik
gösterse de, non-HA olgular benzer bir metabolik profile sahiptirler
PKOS’ta Metabolik Özellikler
• Hiperinsülinemi / İnsülin Rezistansı (IR)
- Patofizyolojide önemli ancak tanı kriteri değil…….
- Teka androjen yapımını arttırır / SHBG seviyesini azaltır
- %50 – 70’ inde IR (+)
• Metabolik Sendrom
• Dislipidemi
• Obezite
•
Hipertansiyon
•
Obstruktif sleep apne
•
Artmış KVS hastalık riski
SEMPATİK SİSTEM
AŞIRI AKTİVASYONU
Conclusions
 PKOS için riskte olan populasyon
a. Anovulatuar infertilite
b. Androjenik dermatolojik bulgular
c. Menstrual bozukluk
d. Oligo-ovulatuar infertilite
e. PKO
f. IR/Hiperinsülinemi
 En sık görülen androjenik dermatolojik bulgu HİRSUTİSM’dir ve HA
için iyi bir belirteçtir.
 PKOS heterojen bir hastalıktır. En sık görülen fenotipik özellikler:
a. Menstrual-ovulatuar disfonksiyon
b. Hiperandrojenemi
c. Hirsutism
d. PKO
e. IR/Hiperinsülinemi
 PKOS bir hiperandrojenik hastalıktır.
 Klasik PKOS’un bir özelliği olan anovulasyon için, tek başına
androjen fazlalığı yanında IR ve hiperinsülinemi kritik rol oynar
 PKOM, PKOS olgularının %75-%90’ında saptanır
 HA olgularda normal mens, normal ovulasyonun varlığı açısından
güvenli bir parametre değil.
 PKOS’ta menstrual siklus yaş ilerledikçe daha düzelme eğilimindedir
 Menstrual irregülarite belirginleştikçe PKOS fenotipi daha şiddetlidir
 Etnik orijin ve kültür PKOS fenotipinin farklılığında rol oynar
 Artmış BMI ve obezite; menstruasyon bozukluğu, HA ve hirsutism ile
ilişkilidir
 Tüm PKOS fenotipleri benzer metabolik risk taşımaz
 HA + Oligomenore (klasik PKOS) metabolik risk oranı en yüksek
fenotiptir
 PKOS herhangi bir yaş için daha büyük KVH risk oranı içerir
 Dislipidemi, IGT, Tip 2 DM (ASKH için klasik risk belirteçleridir)
tümünün prevalansı artar
 Üreme çağında en sık endokrinopati
 Tanı kriterleri universal değildir, tanı
kriterine göre fenotipler farklılıklar
göstermektedir
 AMH tanı kriterleri arasına girecek
gibi gözükmektedir
 Prevelansı uygulanan tanı kriterine
göre değişiklik göstermektedir (%520)
 Multisistemiktir, multidisipliner
yaklaşım gerektirir
Teşekkürler
Download

Multikistik over, polikistik over sendromu nedir?