Ünite
3
Endüstride ve
Canlılarda Enerji
Fosil Yakıtlar
Hidrokarbonlar
Temiz Enerji Kaynakları
Canlılarda Enerji
142
160
174
188
FOSİL YAKITLAR
Organik ve Anorganik Bileşikler
ÜNİTE - 3
Organik bileşiklerin temelinde karbon elementi bulunur. Karbon elementinin yanısıra
hidrojen, oksijen, azot gibi elementler de organik bileşiklerin yapılarında yer alır. Organik
bileşiklerin ana kaynağı, bitki, hayvan gibi canlı organizmalarla, canlı maddelerin değişikliğe
uğrayarak oluşturduğu kömür, petrol, doğal gaz gibi maddelerdir. Anorganik maddeler ise
yeryüzünde mineral kaynaklarından elde edilirler. Anorganik bileşikler, su, mineral, oksit,
asit, baz ve tuzlardır. Bazı anorganik bileşiklerin de yapısında karbon bulunur. CO2, CO, CS2
ve CaCO3, Na2CO3 gibi karbonat bileşikleri yapılarında karbon bulundurmasına rağmen
organik bileşik değil, anorganik bileşiklerdir.
Organik bileşiklerin özellikleri, anorganik bileşiklerden oldukça farklıdır. Aşağıdaki tabloda organik ve anorganik bileşikler arasındaki farklar verilmiştir.
bileşiktir.
Etil alkol (C2H5OH) organik bir
bileşiktir.
Organik Bileşikler
Anorganik Bileşikler
Yanıcıdır.
Genellikle yanıcı değildir.
Erime noktaları oldukça düşüktür.
Erime noktaları oldukça yüksektir.
Genellikle suda çözünmez.
Birçoğu suda çözünür.
Genellikle kovalent yapıdadır.
Genellikle iyonik yapılıdır.
Organik tepkimeler için fazla ısı ve zaman
gerekir.
Anorganik bileşik tepkimeleri daha az ısı
ve zaman gerektirir.
Çoğunluğunun kendine özgü kokusu vardır.
Genellikle kokusuzdur.
Organik reaksiyonlar genellikle yavaş gerçekleşir.
Anorganik reaksiyonlar genellikle hızlı
gerçekleşir.
Anorganik bileşiklerin sayısı yüz bin kadar olduğu halde organik bileşiklerin sayısı iki milyardan fazladır. Her geçen yıl binlerce yeni bileşik doğada bulunmakta ya da laboratuvarda
sentezlenmektedir.
Metan (CH4), etil alkol (C2H5OH), aseton (CH3COCH3), metanal (HCHO), formik asit
(HCOOH), protein, nişasta, selüloz, şeker, bitkisel yağlar birer organik madde örneğidir.
Sofra tuzu (NaCl), sönmemiş kireç (CaO), zaç yağı (H2SO4), karbondioksit (CO2), sodyum karbonat (Na2CO3), alüminyum sülfat (Al2(SO4)3) ve sud kostik (NaOH) birer anorganik
madde örneğidir.
Aşağıda verilen bileşiklerden hangisi organik bileşik değildir?
N ot
Organik kimya tarihinde bilinmesi gereken en önemli olay, Alman
kimyacı Friedrich Wöhler'in ilk kez
anorganik bir maddeden canlı hücre veya organizma kullanmadan
deney ortamında ilk organik bileşiği
sentezlemesidir. Wöhler, organik
bileşik olmayan amonyum siyanattan (NH4OCN), organik bir bileşik
olan üreyi elde etmiştir.
NH2
ısı
NH4OCN ¡ C = O
NH2
142
Palme Yayıncılık
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
Potasyum karbonat (K2CO3) anorganik bir
A) C2H6
C) HCOOH
E) KNO3
KNO3, iyonik bir tuzdur. Organik bir bileşik değildir.
B) CH3COOH
D) C3H4
X: CO2
Y: CH4
Yukarıda verilen X ve Y bileşikleri ile ilgili;
I. X organik, Y anorganiktir.
II. Her iki molekülde apolardır.
III. X suda çözünür, Y suda çözünmez.
yargılarından hangileri yanlıştır?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) I ve III
D) II ve III
E) I, II ve III
Yanıt E
X anorganik, Y organik bileşiktir. Her iki
molekülde apolar olduğundan polar bir
molekül olan suda çözünmezler.
Yanıt C
Soru
ÜNİTE - 3
A) Azot
B) Klor
D) Karbon
Organik bir maddede kesinlikle bulunması gereken element
karbondur.
C) Kükürt
E) Oksijen
Yanıt D
Aşağıdaki maddelerden hangisi anorganik bileşik değildir?
A) NaCl
B) CaC2
D) C2H5OH
C) H2O
E) Na2SO4
Yanıt D
I.
Erime ve kaynama noktaları yüksektir.
II.
Genellikle kovalent yapıdadırlar.
III.
Kendilerine özgü kokuları vardır.
Yukarıdaki yargılardan hangileri anorganik maddeler için
doğru organik maddeler için yanlıştır?
A) Yalnız I
B) I ve II
D) II ve III
C) I ve III
E) I, II ve III
Yanıt A
I.
Karbon elementi bulundururlar.
II.
Atomlar arası genelde iyonik bağ görülür.
III.
Yanma özelliği gösterirler.
IV.
Doğada bulunma yüzdeleri anorganik maddelere göre
daha fazladır.
V.
Genelde elektronlar ortaklaşa kullanılır.
Yukarıdaki yargılardan kaç tanesi organik maddeler için
doğrudur?
A) 5
B) 4
C) 3
D) 2
E) 1
Yanıt B
143
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
Aşağıdaki elementlerden hangisi organik bir maddede kesinlikle bulunması gereken bir elementtir?
FOSİL YAKITLAR
ÜNİTE - 3
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
Fosil yakıtlar, canlı kalıntılarının (hayvan ve bitki kalıntılarının) milyonlarca yıldır toprak
altında ayrışması sonucunda meydana gelen enerji kaynağıdır. Yerkabuğunun katmanları
içerisinde havasız ortamlarda kalarak yüksek basınçlarda fosilleşmesiyle oluşan yakıtlardır.
Günümüzde en yoğun olarak kullanılan enerjidir.
Fosil yakıtlar fabrikaların çalıştırılması, elektrik üretilmesi,
araçların çalıştırılması, ısınma, mutfak ihtiyaçlarının karşılanması gibi çeşitli alanlarda kullanılabilir.
Yeraltından çıkartılan petrol, kömür ve doğal gaz fosil
yakıtlara örnek verilir. Fosil yakıtların katılaşmış ve sıkıştırılmış hali kömürdür. Toprak altından kırılarak parçalar şeklinde çıkartılmaktadır. Fosil yakıtların sıvılaşmış hali petroldür.
Hayvan fosili
Petrol, yapılan özel sondajlar sonucunda çıkartılır ve işlenecekleri rafinerilere boru hatları yardımıyla iletilir.
Petrolün işlenmesi sonucunda benzin, LPG, dizel, naftalin, boya, teflon, asfalt, plastik
gibi çeşitli ürünler elde edilebilir. Fosil yakıtların gaz şeklindeki çeşiti de doğal gazdır. Doğal
gaz yer altında birikmiş büyük yataklar şeklinde bulunur.
Kömür madeninden kömür çıkarma
Palme Yayıncılık
Fosil yakıtlar
Fosil yakıtlar ile ilgili;
I. Kömür ve petrol fosil yakıttır.
II. Elektrik santrallerinde kullanılırlar.
III. Bitki ve hayvan kalıntılarından elde
edilemezler.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) I ve III
C) II ve III
D) I ve II
E) I, II ve III
Kömür ve petrol, fosil yakıttır. Elektrik
üretilmesi, araçların çalıştırılması gibi çeşitli alanlarda kullanılabilir. Bitki ve hayvan kalıntılarının milyonlarca yıldır toprak
altında ayrışması sonucunda meydana
gelir.
Yanıt D
KÖMÜR
Yeraltı madenciliği veya açık işletme metodları kullanılarak çıkarılan fosil kaynaklı yakıttır. Bitki ve hayvan fosillerinden oluşur. Bitki, havasız ortamda bakteriler tarafından
parçalanırsa çürür; oksijen (O) ve hidrojen (H) atomları uzaklaşır. Böylece maddenin karbon (C) içeriği zamanla artar. Bu
dönüşüm ne kadar uzun zaman sürerse kalan kalıntının bileşimi de o oranda saf karbona yakın olur. Yüksek basınç
ve sıcaklıkta oksijensiz ortamda kömürleşme başladığında
karbon yüzdesi de artmaya başlar.
Kömür Türü
Kömür
Kütlece karbon yüzdesi
(yaklaşık)
Turba
N ot
Jeolojik olarak kömürlerin yaşları
15 milyon yıl ile 450 milyon yıl arasında değişir. Genel olarakta yaşlı
kömürler daha kalitelidir.
144
% 60
Linyit
% 70
Taş kömürü
% 80-90
Antrasit
% 94
Kolayca yanabilme özelliği olan kömür, dünyada en çok elektrik üretiminde kullanılmaktadır. Bir çok çeşidi vardır.
Turba
Bitkilerin köklerinden, ayrışmış yaprak ve saplarından oluşan bir kömür türüdür, antrasit
ya da grafit oluşumuyla biter. Yani henüz karbonlaşma sürecini tamamlamamış en genç
kömür türüdür. Bu kömüre daha çok bataklık bölgelerde rastlanır. İçindeki su ve yabancı
madde miktarı oldukça yüksektir. İçerdiği karbonunsa kütlece yüzdesi % 60'ı geçmez.
Soru
Antrasit
Çeşitli kömürlerin özgül yanma ısıları
Antrasitin bazı spesifik özellikleri,
Linyit
Daha oluşumu tamamlanmamış kömür türüdür. Yaklaşık 60
milyon yıl önce oluşmaya başlamıştır. Linyitin içinde su ile birlikte
bir çok yabancı madde bulunur. Kütlece yaklaşık % (65–70) kadar
karbon içerir. CO2 ve CH4 gazlarının salınımıyla taş kömürüne dönüşebilir.
Kahverengi kömürde denilen linyitin tamamına yakını termik
santrallerde yakıt olarak kullanılır. Linyitin ısıl değeri düşük ve barındırdığı nem ve kül miktarı oldukça fazladır. Türkiye'de en çok
bulunan kömürdür.
Özgül Isı (kal.g–1)
Turba
1044
Antrasit
7417
Linyit
3364
Bitümlü
(Yumuşak)
7400
Mangal kömürü
6626
Kok kömürü
6768
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
� Koku ve duman çıkarmadan yanması
� Tutuşma sıcaklığının yüksek olması; güçlükle tutuşması
� Diğer kömür türlerine göre sert ve yoğun olması
Antrasit
� Parmakta leke bırakmaması
� Kısa ve mavi renkli bir alevle yanması
olarak sıralanabilir.
Antrasit, kimyasal reaksiyonlarda indirgeyici ve lokomotiflerde yakıt olarak kullanılır.
Elektrik enerjisi üretimi ve endüstriyel alanda da kullanımı yaygındır.
Yakıt
Linyit
Palme Yayıncılık
Taş Kömürü
Kütlece % (80-90) civarında karbon içerir. Yüksek kalorili bir
kömür türüdür. Taş kömürü kömürleşme derecesi açısından antrasit ile linyit arasında yer alır. Maden kömürü olarakta bilinen taş kömürü karbon ve uçucu maddeler açısından oldukça zengindir. Isı,
ışık ve güç kaynağı olarak kullanılan taş kömürünün ayrıca sanayide de bir çok kullanım alanı vardır. Kauçuk, madeni yağ, akaryakıt
yağı, yapay reçine, naylon gibi maddelerin üretilmesinde hammadde olarak kullanılır. Taş kömürü, ülkemizde özellikle Zonguldak yöresinde çıkarılmaktadır.
Termik santrallerde linyit, ısı kaynağı
olarak kullanılır.
Taş kömürü
N ot
Kok, gerçek anlamda kömür değildir. Doğada serbest halde bulunmaz. Fabrikalarda taş
kömürünün ısıtılması sonucu içindeki gazların ayrıştırılmasıyla elde edilir. Evlerde ve yüksek
fırınlarda başta demirin eldesinde ısıtma amacıyla kullanılır.
–
Parmakta leke bırakmaz.
–
Koku ve duman çıkarmadan yanar.
–
Tutuşma sıcaklığı yüksek olup, güçlükle tutuşur.
Özellikleri verilen kömür türü antrasittir.
Yukarıda özellikleri verilen kömür türü
aşağıdakilerden hangisidir?
A) Linyit
B) Antrasit
C) Taş kömürü
D) Turba
E) Kok
Yanıt B
ÜNİTE - 3
Kütlece % 95'i karbondan oluşan yüksek kalorili kömür türüdür. Oluşumu yaşça en eski olandır. Doğada bulunma yüzdesinin
düşük olması da antrasite ekonomik olmama dezavantajı getirir.
Mangal kömürü, odunun yakılmasıyla
elde edilir. Ana kaynağı meşe odunudur. Kokusuz ve alevsiz yanan mangal
kömürü birçok yerde yakıt olarak
kullanılır. Mangal kömürü son derece
gözenekli ve geniş yüzeylidir.
145
ÜNİTE - 3
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
I.
Odunsu maddelerin kömüre dönüşümü öncelikle selülozun .................. durumuna geçmesiyle başlar.
II.
................., % 95'i karbondan oluşan yüksek kalorili kömür türüdür.
Turba, bitkilerin köklerinden, ayrışmış yaprak ve saplarından
oluşan bir kömür türüdür. Odunsu maddelerin kömürleşme
sürecinde dönüşümün öncelikli ürünüdür.
Yüksek karbon oranlı, yüksek kalorili kömür türü ise antrasittir.
Yukarıdaki boşluklara gelmesi gereken terimler aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
I
II
A)
Linyit
Antrasit
B)
Turba
Antrasit
C)
Linyit
Turba
D)
Antrasit
Taş kömürü
E)
Turba
Linyit
Yanıt B
Kömürleşme sürecinde,
X ¡ Linyit ¡ Y ¡ Antrasit
(%32 C)
sıralamasında X ve Y yerine gelmesi gereken kömür türleri
aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
X
Y
A)
Turba
Taş kömürü
B)
Taş kömürü
Turba
C)
Bitümlü kömür
Yarı bitümlü kömür
D)
Linyit (%70 C)
Taş kömürü
E)
Yarı bitümlü kömür
Bitümlü kömür
Yanıt A
I.
Koku ve duman çıkarmadan yanması
II.
Tutuşma sıcaklığının düşük olması
III.
Parmakta leke bırakmaması
Yukarıdaki özelliklerden hangileri antrasite aittir?
A) Yalnız I
B) I ve II
D) II ve III
146
C) I ve III
Yanıt C
E) I, II ve III
Soru
A) Turba
B) Antrasit
C) Linyit
D) Kok kömürü
E) Taş kömürü
Yanıt D
Yakıt
Kullanım Alanı
I.
Linyit
Termik santrallerde ısıtma
II.
Turba
Elektrik üretiminde
III.
Taş kömürü
Kauçuk, madeni yağ, akar yakıt
vb. maddelerin üretilmesinde
Yukarıda verilen yakıtlardan hangilerinin karşılarında yazılan kullanım alanları doğru verilmiştir?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
D) II ve III
Yanıt E
C) I ve II
E) I, II ve III
Kömür ile ilgili;
I.
Bitkisel kaynaklıdır.
II.
Oluşumu milyonlarca yıl sürer.
III.
Yaşça en küçük olanına antrasit denir.
IV.
Fosil yakıt sınıfındadır.
yargılarından hangileri yanlıştır?
A) Yalnız III
B) I ve II
D) I, III ve IV
C) II, III ve IV
E) I, II, III ve IV
Yanıt A
Taş kömürü ile ilgili;
I.
Yüksek kalorili bir kömür türüdür.
II.
Kütlece karbon yüzdesi antrasit ile linyit arasındadır.
III.
Maden kömürü olarakta bilinir.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
D) II ve III
C) I ve III
Yanıt E
E) I, II ve III
147
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
Kok kömürü, taş kömürünün ısıtılmasıyla elde edilen yapay
kömürdür.
ÜNİTE - 3
Aşağıdakilerden hangisi doğal kömür değildir?
Kömürün Yakıt Özelliği
ÜNİTE - 3
Yakıldığında enerji veren maddeler yakıt özelliği taşır. Enerji gereksiniminin büyük bir çoYanma Isısı (kj/g)
ğunluğu fosil yakıtlar denen petrol, doğal gaz ve kömür tarafından karşılanır. Farklı yakıtları
Çöp
–12,7
birbiriyle karşılaştırma yollarından biri yanma ısılarını karşılaştırmaktır. Genel olarak yanma
Selüloz
–17,5
Fosil yakıtlardan kömürün ana bileşeni karbondur. Ayrıca oksijen, azot, kükürt, nem ve
Çam odunu
–21,2
kül içerir. Kül yanıcı olmayan anorganik kısımdır. Kömürün yanma işlemi sırasında yakıt
Metanol
–22,7
gerçekleşirse CO gazına dönüşür.
Turba
–20,8
C(k) + O2(g) ¡ CO2(g) (tamamlanmış yanma)
Bitümlü kömür
–28,3
C(k) + 1/2O2(g) ¡ CO(g) (tamamlanmamış yanma)
Doğalgaz
–49,5
ısısı daha yüksek olan yakıt daha iyi yakıttır.
içindeki karbon tamamlanmış yanma gerçekleşirse CO2 gazına, tamamlanmamış yanma
Yukarıda bazı yakıtların yanma ısıları
değerleri verilmiştir. Tablo incelendiğinde
fosil yakıtların odun, alkol ve çöp gibi biyolojik kaynaklı yakıtlara göre birim kütle
başına daha fazla enerji verdikleri görülür.
Palme Yayıncılık
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
Yakıt
Kömürün tamamen yanmaması durumunda oluşan CO gazı insan sağlığı açısından oldukça tehlikelidir; hemoglobine oksijenden 250 kat daha fazla bağlanma özelliğine sahiptir.
CO, oksijenin hemoglobinde bağlandığı bölgeye bağlanarak oksijen ile yer değiştirir; dokulara oksijen transferini engeller, hemoglobindeki oksijen stoğunu azaltır. CO zehirlenmeleri
ani ölümlere sebep olabilir.
Öte yandan kömürdeki karbonun tamamlanmış yanması ile oluşan CO2 gazı asidik bir
oksittir. Su ile birleştiğinde karbonik asit (H2CO3) oluşur. Yağmur suyundaki asitliğin büyük
bir kısmı bu asidin iyonlaşmasıyla oluşur.
Kömürün kullanımı sonucu atmosfere karışan kirletici elemanlar, ince toz, kükürt oksitler, azot oksitler, karbondioksit,
hidrokarbonlar ve aldehitler olarak özetlenebilir. Atmosfere
karışan bu maddelerin çevreyi kirletmesi ise asit yağmurları
ve atmosferdeki CO2 artışı şeklinde iki ana başlıkta incelenebilir.
Asit yağmurlarına neden olan gazlar ise başta SOx ve
Atmosfere duman yayan bir
NOx gazlarının H2SO4 ve HNO3 sıvılarına dönüşmesi olayıdır.
fabrika
Bu gazlar atmosferdeki su buharı (H2O(g)) ile birleşerek asit
yağmurlarını oluştururlar.
SO3(g) + H2O(g) ¡ H2SO4(s)
NO2(g) + H2O(g) ¡ HNO3(s)
Azotlu gazların zehirli olması, diğer atmosfer kirleticiler ile girdiği foto-kimyasal reaksiyonlar sonucu oluşturduğu bileşikler, insan sağlığını ve doğayı olumsuz yönde etkilemektedir. Asit yağmurlarının bazı etkileri şehirlerde, özellikle heykeller ve kireç taşı ya da mermerden yapılmış binalarda net olarak görülür. Özellikle ekolojik dengenin bozulması sonucunda
göl ve akarsu sularının pH değerlerinin düşmesi, balıkları ve suda yaşayan diğer canlıların
hayatlarını tehdit etmektedir.
Asit yağmurlarından etkilenmiş heykel
Ayrıca atmosferde biriken CO2 gazı güneşten gelen kısa dalga boylu ışınların dünyaya
ulaşmasını engelleyemez. Ancak yeryüzünden yansıtılan kızıl ötesi ışınları absorbe ederek
yeryüzüne yeniden yansıtırlar. Böylece CO2 artışı kızıl ötesi ışınların daha çoğunun yeryüzüne dönmesi ve dünyanın atmosferi ile birlikte daha çok ısınması demektir.
Son yıllarda elektrik üretiminde kömür kullanımı yaygınlaşmış olması ve birçok termik
santralin yapılmış olması ya da planlanması ile hava kirliliği ve doğal dengenin bozulma
korkusu ülkelerin sıkı kurallar koymasına neden olmuştur.
148
Soru
ÜNİTE - 3
A) İklim değişikliği
B) Hava kirliliği
C) Toprak erozyonu
D) Ozon tabakasının delinmesi
E) Asit yağmurları
Yanıt C
Fosil yakıtlardan olan kömürün ana bileşeni karbondur. Ayrıca
oksijen, azot ve kükürt elementlerini de içerir.
Buna göre, aşağıdakilerden hangisi kömürün yanması sonucu açığa çıkan gazlardan olamaz?
A) CO
B) CO2
Toprak erozyonu, fosil yakıtların çevreye verdiği zararlardan
değildir.
C) SO2
D) NO
E) O3
Kömürdeki karbonun (C) tam yanmaması sonucu CO, tam
yanması sonucu CO2 gazı oluşur. Kükürt içeriği yüksek kömürlerin yanması ile
S(k) + O2(g) ¡ SO2(g)
tepkimesi gerçekleşir ve SO2 gazı açığa çıkar.
Otomobil motorları ve termik santrallerde gerçekleşen tepkimelerden ise NO ve NO2 gazları açığa çıkar.
Yanıt E
Kalitesi yüksek olan bir kömür ile ilgili;
I.
Yandığında az kül bırakır.
II.
Yapısındaki karbonun kütlece yüzdesi oldukça fazladır.
III.
İsli alevle yanar.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
D) I ve III
C) I ve II
E) II ve III
Yanıt C
Kömürün doğaya verdiği zararlar ile ilgili;
I.
Yakıt olarak kullanıldığında öncelikle atmosferi kirletir.
II.
Yakıt olarak kullanıldığında asit yağmurlarının oluşmasına
neden olur.
III.
Yanması sonucu oluşan CO2 gazı atmosferde sera etkisine neden olur.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız II
B) I ve II
D) II ve III
C) I ve III
Yanıt E
E) I, II ve III
149
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
Aşağıdakilerden hangisi fosil yakıtların çevreye verdiği zararlardan değildir?
PETROL
ÜNİTE - 3
Petrol sözcüğü Latince petra (taş) ve oleum (yağ) sözcüklerinden türetilmiştir. Çok koyu
yeşil (siyaha yakın yeşil) renginde bir sıvıdır. Petrolün yoğunluğu 0,8–0,95 g/cm3 arasında
değişir. Petrolü doğal mineral yağ olarakta kabul edebiliriz.
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
Petrol, yüz milyonlarca yıl önce denizde yaşayan ya da suların denizlere sürüklediği bitki kalıntılarının yer altında ve oksijensiz
ortamda, uygun sıcaklık, basınç ve mikroorganizmaların etkisiyle
başkalaşmasıyla oluşur. Yani bakterilerce bozunur, üzerleri çamur
ve kumla kaplanır. Kum ve çamur zamanla kum taşına (tortul katmanlarına) dönüşür. Sıcaklık ve kumtaşı kayalarının uyguladığı basınç, organik maddeleri petrol ve doğal gaza çevirir. Bu birikimin
Ham hidrokarbonun
petrol birçok kaynağıdır.
Ham petrol birçok
oluşması 250-500 milyon yıl sürer.
Petrol Oluşumu
Petrol pompası
hidrokarbonun kaynağıdır.
N ot
Tarihte petrolü ilk kullananların Sümerler, Asurlular ve Babilliler olduğu bilinmektedir.
Petrolde hidrokarbon bileşiklerinin sonsuz sayıda karışımının yanı sıra çok daha düşük
oranlarda ancak petrolün kimyasal yapısını etkileyecek düzeylerde azot, kükürt ve oksijen
elementleride bulunur. Ham petrol çıkarıldığı coğrafyaya göre değişen bileşimlere sahiptir.
Petrolün Rafinasyonu
Kraking
Ayr›msal
Dam›tma
Kolonu
20°C
70°C
120°C
170°C
Ham
petrolün
girifli
270°C
400°C
600°C
S›v›laflt›r›lm›fl
petrol gaz› (LPG)
Çeflitli
Kimyasallar
Benzin
Uçak
yak›t›
Mazot
Gaz ya€›,
sanayi ya€›
Gemi
yak›t›
fuel
oil
Asfalt
Hampetrolün
petrolün bileşenlerine
ayrılması
Ham
bileşenlerine
ayrılması
150
Tipik bir petrol bir karbonlu C1 moleküllerden (CH4), kırk karbonlu C40 moleküllere
(C40H82) kadar değişen yüzlerce farklı hidrokarbondan oluşur.
N ot
Palme Yayıncılık
Yüksek sıcaklık ve basınçta büyük
moleküllü (yüksek karbon sayılı)
hidrokarbonların küçük moleküllü
hidrokarbonlara parçalanması
işlemidir.
Petrolü ayrımsal damıtma ile ayrıma işleminde damıtma birimlerinde (rafinerilerde) çoğunlukla
günde 100 bin-200 bin varil petrol işlenebilir.
Petrolün rafinasyonu işleminde petrole ayrımsal damıtma yöntemi uygulanarak çeşitli
ürünler elde edilir. Ayrımsal damıtma işleminde ilk önce kaynama sıcaklığı en düşük olan
petrol gazları (C1 – C4 aralığı; metan, etan, propan ve bütan) alınır. Bu gazlardan propan
ve bütan basınç altında ayrılarak çelik tüplere doldurulur ve piyasada çeşitli adlar altında
mutfak gazı olarak kullanılır.
Aşağıdaki tabloda petrolün rafinasyonu sonucunda oluşan ürünlerin bileşimi ve kullanım
alanları verilmiştir.
Ürün
Bileşim
Kaynama aralığı
Kullanım alanı
Gaz
C1 – C4
20°C den düşük
LPG
Petrol eteri
C5 – C6
20–60°C
Çözücü
Ligroin (Hafif nafta)
C6 – C8
60–90°C
Çözücü
Benzin
C6 – C12
60–200°C
Motor yakıtı
Gazyağı
C12 – C16
200–315°C
Jet ve traktör yakıtı
Fuel-oil
C15-C18
250–375°C
Kalorifer ve dizel motoru yakıtı
Sıvı parafin ve yağlama
yağları
C16–C20
350°C den yukarı
Yağlama yağı
Katı parafin
C20–C30
Erime noktası:
50–60°C
Mum, ilaç, kozmetik yapımı
Asfalt
–
–
Yol yapımı, koruyucu
Zift ve petrol koku
–
–
Zift; izolasyon maddesi olarak inşaatlarda, kok; metalurjide indirgeyici,
ısınmada yakacak
Petrolün damıtılmasında geriye kalan artık bölüm vakumda (düşük basınç) damıtılarak
sıvı parafin, makine yağları ve katı parafinlere ayrılır. Damıtma sonunda kalan artık bitümlü
(yumuşak) madde asfalt, zift, katran ve koktur.
Petrol ürünleri, deterjanlar, lastik, plastikler, sentetik iplik vb. birçok endüstriyel maddelerin üretiminde hammadde olarak kullanılır.
Soru
ÜNİTE - 3
A) Karbon ve hidrojen en yüksek oranda içerdiği elementlerdir.
B) Genellikle sıvıdır.
C) Organik bir karışımdır.
D) Lastik ve deterjanlar birer petrol ürünüdür.
E) Petrolün rafinasyonu işleminde kristallendirme yöntemi
kullanılır.
– Benzin
– Gazyağı
– Aseton
– Zift
– Parafin
Yukarıdaki maddelerden kaç tanesi petrolün bileşiminde
yer alır?
A) 1
B) 2
C) 3
D) 4
Petrolün rafinasyonu işlemi, farklı kaynama sıcaklığına sahip
pek çok sıvıdan oluşması nedeniyle ayrımsal damıtma yöntemi ile yapılır.
Yanıt E
Benzin, gazyağı, zift ve parafin petrolün bileşiminde yer alan
maddelerdendir. Aseton organik bir bileşiktir ancak petrolün
ayrımsal damıtma ürünlerinden değildir.
E) 5
Yanıt D
.........I..........., yüz milyonlarca yıl önce denizde yaşayan ya da
suların denizlere süreklediği ............II............ kalıntılarının yer
altında ve ..............III............ ortamda, uygun sıcaklık, basınç
ve mikroorganizmaların başkalaşmasıyla oluşur. Ham petrol
çıkarıldığı coğrafyaya göre ................IV............... bileşimlere
sahiptir.
Yukarıda verilen cümlelerde bazı yerler boş bırakılmıştır.
Aşağıdaki kavramlar boşluklara doğru olarak yerleştirilirse
hangi seçenek boşta kalır?
A) değişen
B) kömür
D) Petrol
I.
Petrol
II.
bitki
III.
oksijensiz
IV.
değişen
C) oksijensiz
E) bitki
Yanıt B
Petrolün ayrımsal damıtma süreci ile ilgili;
I. Bileşenlerinin kaynama noktaları farkından yararlanılır.
II. Uçuculuğu en az olan sıvı ilk önce elde edilir.
III. Elde edilen bileşenler % 100 saf değildirler.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız II
B) I ve II
C) I ve III
D) II ve III
E) I, II ve III
Yanıt C
151
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
Petrol ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?
Petrolün Bileşenleri
ÜNİTE - 3
Petrol, fiziksel ve kimyasal özellikleri çok değişik olmakla birlikte hemen hemen bütün
sıvı petrollerin kütlece % 82-87 arasında karbon, yüzde 12-15 arasında hidrojen ve %5'i
geçmeyecek bir oranda diğer bileşenlerden içerir.
Ham petrolü oluşturan bileşikler başlıca üç ana grupta toplanabilir.
• Alkanlar (Parafinler)
• Naftenler
• Aromatik Bileşikler
Petrol, hidrojen ve karbondan oluşan bir doğal bileşim olup
yerkabuğunda veya yüzeyde bulunabilir. Genellikle sıvı olup, peltemsi ve katı halde olanları da mevcuttur. Ana bileşeni karbon ve
hidrojen de olsa yapısında az miktarda kükürt, azot, oksijen elementleri de içerir. Ağırlıkça % bolluk olarak, karbon ve hidrojenden
sonra kükürt (S) % 0,05-5 oranında bulunur. Hemen hemen her
petrolün yapısında sodyum klorür (NaCl) de bulunur.
Katı petrol
Petrol, deniz suyunda bulunan birçok metal elementini de bulundurmaktadır. Bunun nedeni büyük bir olasılıkla petrolü oluşturan organik kaynakların (hayvanlar ve bitkiler) deniz suyu ile ilişkisidir.
Petrolde en bol bulunan metal elementler vanadyum ve nikel olup, eser miktarda anorganik tuzlar, H2S ve su bulunur.
Değişik oranlarda bileşenlerden elde edilen petrolün kimyasal bileşimlerinin yanı sıra birçok fiziksel özellikleri de farkılılık gösterir. Bu fiziksel farklılıklar renk, yoğunluk, viskozite ve
kaynama noktasında olduğu gibi kendini gösterir. Ham petrol bir karışım olduğundan belirli
bir erime ve kaynama noktası yoktur.
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
Oswald Victor Engler
(1842–1920)
Palme Yayıncılık
Alman bilgini Engler petrol üzerine
yapmış olduğu büyük araştırmalar
sonunda balık yağını yüksek basınç ve
sıcaklıkta damıtmasıyla petrole benzeyen bir ürün elde etmiştir.
Petrol ile ilgili;
I. Fosil kökenli bir maddedir.
II. Doğal sıvı yakıtlardandır.
III. Yalnızca organik maddeler içerir.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
C) I ve II
B) Yalnız III
D II ve III
E) I, II ve III
I.
Nafta, tarihsel olarak Bakü ve İran'da
yeryüzüne kadar ulaşan bir tür hafif
petrol sızıntısını adlandırmak için kullanılmıştır.
Nafta, ham petrolün atmosferik koşullarda damıtılması sırasında elde
edilen, kaynama noktası (30–170°C)
aralığında değişen, renksiz, uçucu ve
yanıcı sıvı hidrokarbon karışımlarına verilen genel bir isimdir.
Petrolde en bol bulunan bileşikler hidrokarbonlardır.
II. Petrol içinde azot (N), kükürt (S) ve
oksijen (O) gibi elementler bulunur.
III. Petrolde metal elementleri bulunmaz.
IV. Değişik bölgelerde elde edilen petrollerin fiziksel ve kimyasal özellikleri
farklılık gösterir.
Yukarıdaki cümlelerden doğru olanı (D)
yanlış olanı (Y) ile değerlendirildiğinde aşağıdaki sıralamalardan hangisi elde edilir?
A) D, D, Y, D
B) Y, D, Y, D
C) D, D, Y, Y
D) D, Y, Y, D
E) Y, D, D, D
152
Petrol, milyonlarca yıl önce yaşamış bitki
ve hayvanlardan kalan fosillerin yerin derinliklerinde bozunmasıyla oluştuğundan
fosil kaynaklıdır. Petrol bulunduğu yerde
sıvı halde olup, oluştuğu ortamlara göre
anorganik ve organik maddeler içerir.
Yanıt C
Petrolde en fazla hidrokarbonlar bulunur. Petrol içinde C ve H elementlerinden
başka az miktarda S, N ve O elementleri
de bulunur. Petrolde vanadyum ve nikel
metalleri bulunur. Farklı coğrafi bölgelerde elde edilen petrolün fiziksel ve kimyasal özellikleri farklılık gösterebilir.
Yanıt A
Soru
ÜNİTE - 3
I.
Isı ve basınç altında kalan organik atıkların uzun süre ayrışması ile oluşur.
II.
Farklı oranlarda hidrokarbon içeren bir karışımdır.
III.
Fosil bir yakıttır.
Petrol, ısı ve basınç altında bulunan organik atıkların uzun
süre ayrışması ile oluşur. Farklı oranlarda hidrokarbon içeren
fosil yakıttır.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) I ve II
D) II ve III
C) I ve III
E) I, II ve III
Yanıt E
Ham petrolün cinsi;
I.
İçerdiği karbon yüzdesine
II.
İçerdiği hidrojen yüzdesine
III.
İçerdiği anorganik madde yüzdesine
niceliklerinden hangilerine bağlıdır?
A) Yalnız I
B) I ve II
D) II ve III
C) I ve III
E) I, II ve III
Yanıt E
I.
Ham petrolün içindeki hidrokarbonlar uçuculuklarına göre
..................... ile ayrılarak kullanıma hazır hale getirilir.
II.
...................., petrolün dizel yakıtı olarak kullanılan fraksiyon ürünüdür.
Yukarıdaki boşluklara getirilmesi gerekli terimler aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
I
II
A) Kristallendirme
LPG
B) Ekstraksiyon
Gaz yağı
C) Ayrımsal damıtma
Mazot
D) Ayrımsal damıtma
Parafin
E) Dekantasyon
Benzin
Yanıt C
153
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
Petrol ile ilgili,
1.
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
I.
II.
III.
IV.
V.
4.
Çöp
Petrol
Etanol
Kömür
Doğal gaz
Yukarıdaki özelliklerden hangileri organik bileşiklerin
genel özelliklerindendir?
Yukarıdaki yakıtlardan kaç tanesi fosil yakıt sınıfına dahildir?
A) 1
I. Yanıcı olma
II. Tepkimeleri için fazla ısı ve zaman gerekmesi
III. Kovalent yapılı olma
B) 2
C) 3
D) 4
A) Yalnız I
B) I ve II
C) I ve III
D) II ve III
E) 5
5.
E) I, II ve III
Petrolün yapısı ile ilgili;
I. Petrolde temel elementler karbon (C) ve oksijen (O) dir.
II. Petrol, organik ve anorganik maddelerden oluşan sıvı bir
karışımdır.
III. Petrolün sabit bir yoğunluğu vardır.
2.
yargılarından hangileri yanlıştır?
Kömür türleri ile ilgili aşağıda verilen yargılardan hangisi
yanlıştır?
A) Yalnız I
A) Turba, içinde safsızlığı en fazla olan kömür türüdür.
B) Linyit, daha oluşumunu tamamlamamış bir kömür türüdür.
C) Karbonlaşma (karbonizasyon) süreci kömür türünü belirler.
B) I ve III
C) I ve II
D) II ve III
E) I, II ve III
Palme Yayıncılık
ÜNİTE - 3
ÇÖZÜMLÜ SORULAR
D) Taş kömürü ısıtıldığında mangal kömürü oluşur.
E) Antrasit, kütlece karbon yüzdesi en fazla olan kömür türüdür.
6.
I
Fosil yakıttır.
3.
Doğal kömürler olan,
II
"Petrol" sözcüğü
taş yağı anlamına
gelir.
Günümüzde
yalnızca yakıt
olarak kullanılır.
Petrol
I. Linyit
II. Antrasit
III. Taş kömürü
Yukarıdaki kavram haritasında bulunan kutucuklarda petrol
ile ilgili bilgiler verilmiştir.
eşit kütleleri yakıldığında oluşan kül miktarları arasındaki ilişki aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
Buna göre, bu kutucuklarda yazılan petrol ile ilgili bilgilerden hangileri yanlıştır?
A) I > II > III
A) Yalnız II
B) II > III > I
D) II > I > III
154
III
C) I > III > II
E) III > II > I
B) Yalnız III
D) I ve III
C) I ve II
E) II ve III
Soru
1.
4.
Fosil yakıtlar, milyonlarca yıl önce yaşamış bitki ve hayvanlardan oluşan petrol, doğalgaz ve kömürdür.
Yanıt E
5.
2.
Taş kömürü ısıtıldığında kok kömürü elde edilir.
Yanıt D
Petrolde temel elementler karbon (C) ve hidrojen (H) dir. Petrol, anorganik ve organik maddelerden oluşan sıvı bir karışımdır. Petrol bir karışım olduğundan belirli bir yoğunluğu
yoktur.
Palme Yayıncılık
Yanıt B
3.
6.
Bir kömürde kütlece karbon yüzdesi ne kadar az ise o kadar
çok kül oluşur. Yani yabancı madde o kadar fazladır.
Yanıt C
Petrol milyonlarca yıl önce yaşamını tamamlamış deniz ve
kara canlı atıklarının fosillerinden oluşan bir yakıttır. Günümüzde petrol, petrokimya teknikleriyle binlerce ürünün imalatında kullanılır. Latince petra=taş ve oleum= yağ sözcüklerinden türetilmiş olup, taş yağı anlamına gelir.
Yanıt A
155
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
Yanıt C
Organik bileşikler, temelinde karbon elementi bulunan yanıcı, tepkimeleri için fazla ısı ve zaman gereken bileşiklerdir.
Birer ametal olan C, H, O, N ve S gibi elementlerden oluştukları için kovalent bağ karakterleri baskındır.
ÜNİTE - 3
ÇÖZÜMLER
ÜNİTE - 3
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
1.
Ülkemizde üretilen ................................. kömürleri çoğunlukla termik santrallerde, elektrik üretiminde kullanılan suyu
ısıtmada kullanılır.
2.
Kömürlerin yapısındaki temel element .........................'dur.
3.
Henüz karbonlaşma sürecini tamamlamamış en genç kömüre ................................. denir.
4.
Isı değeri en yüksek olan doğal kömüre .............................
.... denir.
5.
Mangal kömürünün temel kaynağı .................................
dur.
6.
Yer gazının (doğal gaz) ana bileşeni ..............................'dır.
7.
Petrolü oluşturan bileşikler arasında ana gruba ..................
............... denir.
Petrolün oluşum sürecinde, fosiller yer içinde kayaçlar
arasında sıkıştıklarında hem fiziksel hem de kimyasal
değişikliğe uğrarlar.
8.
Doğal gazı oluşturan organik bileşiklerin ana bileşenlerinde
karbon sayısı ................................. ile ...........................arasında değişir.
Petrol bir karışım olduğundan belirli bir kaynama noktası yoktur.
9.
Petrolü ayrımsal damıtma ile ayırma işleminde bileşenlerin
................................. özelliklerinin farklılığından yararlanılır.
1.
Bütün fosil yakıtların temel kaynağı bitki fosilleridir.
2.
Jeolojik olarak en yaşlı kömüre antrasit denir.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
Kömürün oluşmasında yüksek basınç ve sıcaklık ile
oksijensiz ortam gerekir.
Turba, bitkilerin köklerinden ayrışmış yaprak ve saplarından oluşan bir kömür türüdür.
Antrasit, koku ve duman çıkarmadan yanar.
Petrole uygulanan ayrımsal damıtma işleminde petrol
bileşenlerinin yoğunlukları farklılığından yararlanılır.
Yeryüzüne çıkarılan ham petrolün cinsi petrolü oluşturan fosillerin cinsine bağlıdır.
10. Petrolün ayrıştırılması süreçlerinde kimyasal değişim
gözlenmez.
156
1. Y
2. D 3. D
4. D 5. D 6. Y 7. D 8. D 9. D 10. Y
10. Petrol gazlarından propan ve bütan gazları karışımı .............
.................... gazı (tüp gaz) olarak kullanılır.
Soru
1. linyit 2. karbon 3. turba 4. antrasit
5. odun
6. metan 7. hidrokarbonlar 8. bir, dört 9. fiziksel 10. mutfak
1.
4.
Petrol
Turba
Doğal gaz
Antrasit
Kok kömürü
Linyit
Yukarıda verilenlerden kaç tanesi doğal yakıtlardan biri değildir?
I. Ham petrol çözeltidir.
II. Petrol toprak ya da su içinde oluşabilir.
III. Petrolde en bol bulunan metal elementler mangan ve
alüminyumdur.
IV. Petrol fosil kaynaklı sıvı yakıttır.
V. Ham petrolün bileşenlerine ayrıldığı yapılara rafineri
denir.
Petrol ile ilgili yukarıda verilen yargılardan kaç tanesi doğrudur?
1
2
Yakıt
I. Antrasit
II. Turba
III. Taş kömürü
5.
Açıklama
Karbon yüzdesi en
fazla olan kömürdür.
Günümüzde
bataklıklarda
oluşabilmektedir.
En sert kömürdür.
Yukarıda verilen yakıtlardan hangisinin karşısında yazılan
açıklama yanlıştır?
Aşağıda verilen maddelerden hangisinin organik ve anorganik sınıflandırılması yanlıştır?
Madde
Palme Yayıncılık
2.
Sınıflandırma
A) Na2CO3
Anorganik
B) CH4
Organik
C) HCN
Organik
D) C3H4
Organik
E) CaBr2
Anorganik
III
ON
AN
ET
LAST
YL
ĞI
A
ZY
GA
TEFL
O
İL
III. Koklaştırılmaya en
elverişli kömürdür.
NA
L-O
Z: Antrasit
II. Karbonlaşma süresi
en uzun olan kömürdür.
Dart oyunu oynayan Eda iğneyi
sapladığı her ham petrol bileşeninden 10 puan alacaktır. Buna
göre, Eda en fazla kaç puan
alabilir?
N
Y: Mangal kömürü
6.
N
FUE
I. Kaynağı fosil olmayan
kömürdür.
ZİN
X: Taş kömürü
TA
Özellik
ME
Yakıt
BEN
3.
İK
C
Yukarıda özellikleri verilen yakıt türlerinin doğru eşleştirilmiş
hali nasıldır?
I–Y, II–Z, III–X
50
157
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
I.
II.
III.
IV.
V.
VI.
ÜNİTE - 3
AÇIK UÇLU SORULAR
1.
Doğal bir yakıt olan antrasit ile ilgili;
4.
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
I. Yüksek kalorili bir kömürdür.
II. Jeolojik olarak en eski kömürdür.
III. Karbonlaşma sürecini kısa sürede tamamlamıştır.
B) Antrasit
yargılarından hangileri yanlıştır?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
D) I ve II
2.
C) Linyit
C) Yalnız III
D) Turba
E) II ve III
E) Kok
I. Petrolün belli bir kaynama noktası yoktur.
II. Petrol karbon ve hidrojenden oluşan saf bir maddedir.
III. Petrolün bileşenleri arasında organik ve anorganik maddeler vardır.
IV. Petrol, akışkanlığı oldukça düşük bir sıvıdır.
Yukarıdaki cümlelerden doğru olanı (D), yanlış olanı (Y)
ile değerlendirildiğinde sıralama aşağıdakilerden hangisindeki gibi olur?
D) D, Y, Y, D
B) Y, D, Y, D
D) D, Y, D, D
Aşağıdaki kömür türlerinden hangisinde karbonlaşma
(karbonizasyon) süresi en uzundur?
A) Taş kömürü
C) D, D, Y, Y
E) Y, D, Y, Y
5.
Petrolün yapısı ile ilgili;
I. Ağırlıklı olarak hidrokarbonların karışmasıyla oluşmuştur.
II. Metal elementi içermez.
III. Yalnızca alkanlardan oluşmuştur.
yargılarından hangileri doğrudur?
Palme Yayıncılık
ÜNİTE - 3
TEST – 1
A) Yalnız I
B) Yalnız II
D) I ve III
C) I ve II
E) II ve III
3.
I
Alkanlar
6.
II
III
Aromatik
bileşikler
Petrol
Naftenler
Yukarıdaki kavram haritasında bulunan kutucuklarda petrol
ile ilgili bazı bileşenler verilmiştir.
Yukarıdaki cümlelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğuna karar veren bir öğrenci hangi bilginin yanlış olduğunu
söyleyebilir?
Buna göre, kutucuklarda bulunanlardan hangileri petrolün bileşenlerindendir?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
D) II ve III
158
I. Petrol, doğal yollardan oluşmuş fosil yakıttır.
II. Petrolün damıtılması sonucunda çok sayıda farklı bileşik
elde edilir.
III. Ham petrol çıkarıldıktan sonra doğrudan yakıt olarak
kullanılır.
IV. Ham petrolün oluşum sürecinde doğal gaz (LNG) da oluşur.
V. Petrol bir karışımdır.
C) I ve III
A) 1
B) 2
C) 3
E) I, II ve III
1. C1. C
2. E2. D
3. C3. E
4. C4. B
5. B5. A
6. B6. C
7. E
Soru
D) 4
E) 5
Yakıt
11.
Özellik
I. Taş kömürü
II. Antrasit
III. Turba
a. En yaşlı kömürdür.
b. Kok elde edilir.
c. Safsızlığı en çoktur.
C) I. b
II. b
II. c
II. a
III. c
III. b
III. c
D) I. c
E)
• Kok
II. c
III. a
III. a
sıcaklıkta ısıtılmasıyla oluşur.
• Turba
• Bataklıklarda oluşabilir.
• Linyit
• Hammaddesi odundur.
• Taş kömürü
• Diğer adı maden kömürüdür.
Yukarıdaki panolarda kömür türleri ve bu türlere ait
özellikler eşleştiğinde hangi kömür türü boşta kalır?
I. b
II. b
• Hammaddesinin yüksek
A) Mangal kömürü
B) Kok
C) Turba
D) Linyit
E) Taş kömürü
8.
I. Tükenebilir enerji kaynağı olma
12. Termik santrallerde kullanılan kömür türü ile ilgili;
II. Küresel ısınmaya neden olma
III. Bitkisel kaynaklı yakıtlara göre daha düşük enerji kay-
I. Yenilenebilir enerji kaynağıdır.
II. Çevre dostu yakıt türüdür.
III. Fosil yakıt olarak sınıflandırılır.
nağı olma
Yukarıdakilerden hangileri fosil yakıtların dezavantajlaA) Yalnız I
B) I ve II
D) II ve III
C) I ve III
E) I, II ve III
yargılarından hangileri yanlıştır?
Palme Yayıncılık
rındandır?
A) Yalnız I
D) II ve III
13.
9.
Aşağıdakilerden hangisi anorganik bileşiktir?
B) C2H5OH
A) CH4
D) H2SO4
C) C6H12
B) I ve II
Yukarıdaki özelliklerden hangileri fosil yakıtlara aittir?
B) I ve II
D) II ve III
10.
C) I ve III
E) I, II ve III
14. Aşağıdaki yakıtlardan hangisi fosil yakıt sınıfına dahildir?
I. C2H5OH
II. CaCO3
III. NaOH
A) Çam odunu
IV. C2H2
V. C3H8
B) Kömür
Yukarıdaki bileşiklerden kaç tanesi organik bileşiktir?
D) Etil alkol
A) 1
E) I, II ve III
I. Karbon (C) içerme
II. Oluşumlarının çok uzun yıllar alması
III. Yapılarındaki enerjinin fotosentez yoluyla absorbe edilmiş olması
A) Yalnız I
E) C6H6
C) I ve III
C) Çöp
B) 2
C) 3
7. C
1. C8. B
D) 4
2. E
9. D
E) 5
3. C
10. C
E) Meyve atıkları
4. C11. D 5. B 12. B 6. B 13. E 7. E 14. B
159
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
B) I. a
Özellik
• Mangal kömürü
Yukarıdaki kömür türleri ile bu türlerin özelliklerinin doğru eşleştirilmesi aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
A) I. a
Kömür türü
ÜNİTE - 3
7.
HİDROKARBONLAR
H
Element
bağ sayısı
Yapı
H — C —H
1
H—
H
C H
— —
H
:
:
N—, —N=, : NK
4
— —
:
3
H — C — Cl
:
—O—, O=
—C—, C=, —CK
H
C Cl
:
2
:
H
: :
: F —, :Cl—, :Br—
CH3Cl, metil klorür molekülünde Cl
atomunun tıpkı H atomu gibi bir bağ
yaptığı ancak hidrojenden farklı olarak
ortaklanmamış elektron çifti içerdiği
söylenebilir. Polar moleküldür.
H
Yapabileceği
kovalent bağ sayısı
: :
H
H
: :
Ortaklanmamış
elektron çiftleri sayısı
1
0
1
3
2
2
3
1
4
0
Alkanlar
H
H
�
CH3OH, metanol molekülünde oksi�
jen atomunun C ve H atomlarına tekli
�
bağlarla bağlanması söz konusudur.
�
Polar moleküldür.
ALKİL GRUPLARI (R–)
H
H
verilir. Adlandırmaları yapılırken alkanlardaki –
H an eki yerine –il eki getirilir.
ALKAN
HCOOH, metanoik asit molekülünde
CH4 ile
oksijen atomu C atomuna çift bağ
C 2H6
bağlıdır. Polar moleküldür.
O
O
H
C
O
H
H
C
N
H
H
H
Aç›k Formülü
→
→
CH3
:
Metil
C 2H 5
:
Etil
→
C 3H 7
:
Propil
→
C 4H 9
:
Bütil
C5H12
→
C5H11
:
Pentil
C6H14
→
C6H13
:
Hekzil
Metan
CH4
H
Top-Çubuk Modeli
H
C
H
Etan
C2H6
Propan
Bütan
H
C3H8
H
C4H10
H
H
H
C
C
H
H
H
H
H
C
C
H
C
H
H
H
H
H
H
H
C
C
C
H
C
H
H
H
H
H
H
—
H
Formülü
H
C4H10
H —C — O — H
Ad›
ALKİL
C 3H8
CH3NH2, metil amin molekülünde
N atomunun ikisi H atomlarıyla biri C
atomu ile olmak üzere üç bağ yapması
söz konusudur. Polar moleküldür.
H
Palme Yayıncılık
O
— —
C
ÜNİTE – 2 Bileşikler
H
H
Karbon atomları arasında tekli bağ bulunur.
Genel formülleri CnH2n + 2 dir. (n: 1, 2, ..... gibi bir tamsayıdır.)
Doymuş hidrokarbonlardır.
Alkanlareter ve kloroform gibi organik çözücülerde çözünürler.
Suda çözünmezler,
� Yakıt olarak Doymuş
ve diğer
organik maddelerin
sentezinde
kullanılırlar.
hidrokarbonlardır.
Genel formülleri
CnH2n+2 dir.
Karbonlar arasında tekli
bağlar bulunur. Suda çözünmezler. İlk altı üyesinin formülü ve top–çubuk modeli aşağıda
� Apolar moleküldürler.
H Alkanlardan bir tane hidrojenin çıkarılmasıyla
verilmiştir.adı, formülü ve top-çubuk modeli tablodaki gibidir.
İlkadı
altı üyesinin
grubu
elde
— H radikal gruplara alkil�
H —C —
O edilen
—
—
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
CH4, CH3Cl, CH3OH, HCOOH ve
CH3NH2 organik bileşiklerinde karbon,
oksijen, azot ve hidrojen atomlarının
bağ yapma özelliklerini inceleyelim.
CH4, metan molekülünde bir C
atomu dört bağ yaparak dört H atomuna bağlanmıştır. Apolar moleküldür.
— —
ÜNİTE - 3
Yapılarında sadece karbon (C) ve hidrojen (H) elementlerini içeren organik bileşiklerdir.
Hidrokarbonların doğal kaynağı petroldür. Bu nedenle petrokimyasal ürünlerin elde edilmesinde hidrokarbonlar dolayısıyla da petrol önemli bir yer tutar.
Hidrokarbonlar, alifatik ve aromatik olarak sınıflandırılırlar. Aromatik hidrokarbonlar bir
ya da daha fazla benzen halkası içerirken, alifatik hidrokarbonlar doymuş ve doymamış
hidrokarbonlar olarak ikiye ayrılır. Doymuş hidrokarbonlara alkanlar, doymamış hidrokarbonlara ise alken veya alkin adı verilir.
Aşağıda organik moleküllerde elementlerinin bağlanma birimleri tablolaştırılmıştır:
Not
H —C — N — H
Pentan
H
Hekzan
C5H12
C6H14
H
H
H
H
H
H
C
C
C
C
H
C
H
H
H
H
H
H
H
H
H
H
H
C
C
C
C
C
H
C
H
H
H
H
H
H
H
� Alkanlardan bir hidrojen atomunun çıkarılmasıyla geriye kalan gruba alkil grubu denir.
yapılırken alkanlardaki –an eki yerine –il eki getirilir.
Sikloalkanlar
Beyaz karıncalar doğal metan kaynaklarıdır.
Adlandırmaları
—CH
Metil halka şeklinde birbirlerine bağlanması
—C2sonucu
H5: Etil
Karbon3:atomlarının
oluşan yapılara
siklo yapılar adı verilmektedir. Bu şekilde oluşmuş olan alkanlara ise sikloalkan denir.
Sikloalkanlar
(Halkalı alkanlar)
Adlandırmaları yapılırken C sayısına karşılık gelen alkanın isminin önüne “siklo” keli-
160
mesi getirilir. Genel
formülleri
CnH2n olup
en basit üyesi
3 karbonludursonucu
ve formülüoluşan
C 3H6
� Karbon atomlarının
halka
şeklinde
birbirlerine
bağlanması
alkanlara
dır.
sikloalkanlar adı verilir.
� Adlandırmaları Siklopropan
yapılırken C sayısına
gelen alkanınSiklohekzan
isminin önüne "siklo" keSiklobütankarşılıkSiklopentan
limesi getirilir. C3H6
C4H8
C5H10
C6H12
� Genel formülleri CnH2n olup en basit üyesi 3 karbonludur. CH
CH2
CH2
CH2
Soru
CH2
2
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
CH
ÜNİTE - 3
A) Doymuş hidrokarbonlardır.
Alkanlarda karbon atomları arasında sadece tekli bağ bulunur.
B) Suda çözünmezler.
C) Halkalı yapıda olan alkanlara sikloalkan denir.
D) Karbon (C) atomları arasında ikili bağ bulunur.
E) Halkalı yapıdaki alkanların en küçük üyesi 3 karbonludur.
Yanıt D
H
H
H
H
H
Açık formülü verilen molekül 5 karbonlu düz zincirli bir alkandır. Genel formülü CnH2n+2'dir.
H — C — C — C —C —C —H
H
H
H
H
H
Yukarıda açık formülü verilen bileşik ile ilgili;
I.
Kapalı formülü C5H12'dir.
II.
Pentan olarak adlandırılır.
III.
Genel formülü CnH2n'dir.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
D) I ve III
C) I ve II
E) II ve III
Yanıt C
Siklobütan ve bütan bileşikleri ile ilgili;
I.
Birer moleküllerindeki C atomları sayısı eşittir.
II.
Birer moleküllerindeki H atomları sayısı farklıdır.
III.
Genel formülleri aynıdır.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
D) I ve II
C) Yalnız III
E) II ve III
Yanıt D
161
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
Alkanlar ile ilgili aşağıda verilenlerden hangisi yanlıştır?
Beyaz karıncalar doğal metan kaynaklarıdır.
Sikloalkanlar
Karbon atomlarının halka şeklinde birbirlerine bağlanması sonucu oluşan yapılara
siklo yapılar adı verilmektedir. Bu şekilde oluşmuş olan alkanlara ise sikloalkan denir.
Adlandırmaları yapılırken C sayısına karşılık gelen alkanın isminin önüne “siklo” kelimesi getirilir. Genel formülleri CnH2n olup en basit üyesi 3 karbonludur ve formülü C3H6
dır.
Siklopropan
ALKİL GRUPLARI (R–)
Siklopentan
C4H8
C5H10
CH2
CH2
CH2
ALKİL
CH2
CH2
C6H12
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
Siklohekzan
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
CH4
¡
CH3 : Metil
C2H6
¡
C2H5: Etil
C3H8
C4H10
¡
¡
C3H7: Propil
C
H : Bütil
Ham
4 9 petrol birçok hidrokarbonun kaynağıdır.
C5H12
¡
C5H11: Pentil
C6H14
¡
154
C
6H13: Hekzil
Alkenler
� Karbon atomları arasında en az bir tane ikili bağ bulunur.
� Adlandırılırken alkanlardaki –an eki çıkartılıp –en eki getirilerek okunur.
� Doymamış
hidrokarbonlardır.
Alkenler
� Bir tane ikili bağ içeren alkenlerin genel formülleri CnH2n şeklindedir.
Karbon atomları arasında en az bir tane çift bağ (C=C)
� En Doymamış
basit üyesi hidrokarbonlardır.
iki karbonlu olan eten(etilen)dir.
bulunur.
Genel
formülleri
C
H
dir.
En basit alken iki karbonlu olan eten (etilen) dir
� Apolar moleküllerdir.
n 2n
Alkenler
C2H4
H
⇒
H
C
⇒
C
Doymamış hidrokarbonlardır. Karbon atomları arasında en az bir tane çift bağ (C=C)
H
H
bulunur. Genel formülleri CnH2n dir. En basit alken iki karbonlu olan eten (etilen) dir
Eten
(Etilen)
C2H4 in elektrostatik potansiyel haritası.
C2H4 in elektrostatik potansiyel haritası.
⇒
⇒
Benzen
C H (Aromatik
C
H ⇒
⇒ H CHidrokarbon)
2 2
Aromatik
basit üyesidir. Kararlıdır.
çözünmez.
Apolardır.
Etin hidrokarbonların
Aç›ken
Formülü
Top Suda
- Çubuk
Modeli
Altı karbonlu
(siklo) halkalı yapıda olup, yapısında çift bağlar bulunur. C6H6 formülü ile
(Asetilen)
gösterilir. Benzenin gösterim şekillerinden bazıları aşağıda belirtilmiştir.
Benzen (Aromatik
H Hidrokarbon)
H
H
C
Aromatik
hidrokarbonların
C
Cen basit üyesidir. Kararlıdır. Suda çözünmez. Apolardır.
C6=HCH
CH3 – CH
CH3 – C K C – H
6 2
X hidrokarbonu alken olup doymamış
Altı karbonlu
(siklo) halkalı
yapıda
C
C olup, yapısında çift bağlar bulunur. C6H6 formülü ile
–X–
–Y–
hidrokarbondur.
Cşekillerinden
H
gösterilir. Benzenin gösterim
bazıları
aşağıda belirtilmiştir.
H
Yukarıda yarı açık formülleri
verilen
X
ve
HH
Y hidrokarbonu alkin sınıfında olup genel
Y hidrokarbonları ile ilgili;
H
H
C
formülü CnH2n–2 dir. Doymamıştır.
C
C
I. Doymamış
hidrokarbonlardır.
C H
⇔
C2H2 nin elektrostatik potansiyel haritası.
Top - Çubuk Modeli
H
� Propen (propilen) ⇒1
CH2 = CH — CH3 ⇒
C
C
C2H4
Alkinler
1–büten
1
CH2 = CH — CH2 — CH3
H
H
2–büten
1
CH
3 — CH = CH — CH3
Doymamış
hidrokarbonlardır.
Karbon
en az Modeli
bir tane üçlü bağ
Aç›k Formülü atomları arasında
Top - Çubuk
Alkinler Eten
(C / C) bulunur.
(Etilen) Genel formülleri CnH2n–2 dir. En basit alkin iki karbonlu olan etin (ase�tilen)
Karbon
dir. atomları arasında en az bir tane üçlü bağ bulunur.
� Adlandırılırken
Alkinler alkanlardaki –an eki çıkartılıp –in eki getirilerek okunur.
� Doymamış
hidrokarbonlardır.
C2H
H
C
C
H
2
� BirDoymamış
tane üçlü bağ
içeren alkinlerinKarbon
genel formülleri
H
şeklindedir.
hidrokarbonlardır.
atomları C
arasında
n 2n–2 en az bir tane üçlü bağ
�
En C)
basit
üyesi
iki karbonlu
olanFormülü
(asetilen)
dir.
Etin Genel
Aç›k
Topiki
- Çubuk
Modeli
(C /
bulunur.
formülleri
Cetin
H
dir.
En
basit
alkin
karbonlu
olan etin (asen 2n–2
�
Apolar
moleküllerdir.
tilen)
dir. (Asetilen)
Asetilen oksijen kaynaklarında yanıcı
olarak kullanılan bir gazdır.
C2H2 nin elektrostatik potansiyel haritası.
Aç›k Formülü
H
II.
6 6
⇔
C 'dir.
Y'nin genel formülü C
CnH
C 2n–2
H
⇔
⇔
⇔
⇔
⇔
⇔
H
CH3
CH2
CH3
X; alken, Y;I. alkindir.
H
yargılarından hangileri
doğrudur?
II. CH3COOH
III.
Evlerimizde
kullandığımız
mutfakyapısını açıkça
Benzen
moleküllerinin
halkalı
tüplerinde
gösteren
yapı.birer alkan olan propan ve
bütan gazları karışımı bulunur.
162
Benzen moleküllerinin halkalı yapısını açıkça
gösteren yapı.
A) Yalnız I
C) I ve II
III.
B) Yalnız II
D) II ve III
I, II ve III
I. E)CH
CH2
IV.
3
CH3
Soru
II. CH3COOH
Yukarıdaki verilen maddeleri hidrokarbon olup olmadıklarına göre
III.
açıklayınız.
Yanıt E
ÜNİTE – 2 Bileşikler
ÜNİTE – 2 Bileşikler
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
CH2
Palme Yayıncılık
ÜNİTE - 3
Alkanlardan bir tane hidrojenin
çıkarılmasıyla elde edilen gruplara alkil
grubu adı verilir. Adlandırmaları yapılırken
alkanlardaki –an eki yerine –il eki getirilir.
ALKAN
Siklobütan
C3H6
ÜNİTE - 3
I. Karbon atomları arasında bir tane ikili bağ bulunur.
II. Doymamış hidrokarbonlardır.
III. En küçük üyesi bir karbonludur.
yargılarından hangileri yanlıştır?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
D) I ve II
Alkenler, yapısında ikili bağ bulunduran doymamış hidrokarbonlar olup en küçük üyesi iki karbonludur.
C) Yalnız III
E) II ve III
Yanıt C
Siklopropan ile kapalı formülü aynı olan organik madde
aşağıdakilerden hangisidir?
A) Siklobütan
B) Propan
D) Propen
C) Propin
H
Siklopropan =
3
H—C—C—H
H
E) Etan
H
C
Kapalı formülü C3H6'dır.
Propeninde kapalı formülü C3H6'dır.
CH3 – CH= CH2
H
Yanıt D
H–CKC–H
–X–
–Y–
Yukarıda verilen X ve Y bileşikleri ile ilgili;
I. İkisi de hidrokarbondur.
II. X'in bir molekülündeki hidrojen atomu sayısı, Y'ninkinin 5
katıdır.
III. Y, alkindir.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) I ve II
C) I ve III
D) II ve III
E) I, II ve III
Yanıt C
CH3 — CH = CH2
bileşiği ile ilgili;
I. Doymuş hidrokarbondur.
II. Suda çözünmez.
III. Eten olarak adlandırılır.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız II
B) I ve II
D) II ve III
C) I ve III
E) I, II ve III
Yanıt A
163
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
Alkenler ile ilgili;
Aromatik Bileşikler
ÜNİTE - 3
� Aromatik bileşiklerin tümü halkalı yapıya sahiptir. Aromatik bileşiklerde karbon ve hidrojenden başka azot, oksijen, kükürt gibi atomlarda halkaya bağlı olabilirler.
� Aromatik hidrokarbonlar ise benzenden (C6H6) türeyen halkalı bileşiklerdir. Benzen apolar molekül olup, kararlıdır ve suda çözünmez. Benzen, altı köşesinde karbon atomları
bulunan düzlemsel altıgen bir molekül olup, bir tek bir çift olmak üzere yerleşen üç tane
ikili bağ içerir.
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
H
H
C6H6
3
C
C
C
C
H
Benzen veya anilin gibi organik
bileşiklerin buharlarının solunması veya
sıvılarının içilmesi zehirlenmeye yol
açabilir.
H
C
C
3
3
3
H
H
� Apolar moleküllerdir.
� Aromatik hidrokarbonlar benzen halkası içerirler, tek ya da bitişik halkalı olabilirler.
Naftalin
� Aromatik bir bileşik olan toluen, benzen halkasına —CH3(metil) grubunun bağlanmasıyla oluşur.
� Aromatik bir bileşik olan anilin, benzen halkasına —NH2(amino) grubunun bağlanmasıyla oluşur.
CH3
Toluen
NH2
Anilin
Palme Yayıncılık
� Piridin molekülünde ise benzenin bir karbonu yerine bir azot atomu
geçmiştir. Piridin bileşiği C5H5N formülüne sahiptir.
Yukarıda verilen benzen bileşiği ile ilgili,
I. Kapalı formülü C6H12'dir.
II. Aromatik hidrokarbondur.
III. Yapısında ikili bağ vardır.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) I ve II
C) I ve III
D) II ve III
E) I, II ve III
H
C
H
H
H
C
C
C
C
H
H
Pridin
Benzenin kapalı formülü C6H6'dır. Aromatik hidrokarbondur. Yapısında ikili bağ
vardır.
Yanıt D
H
C
H
bileşiği ile ilgili;
I. Halkalı yapıda hidrokarbondur.
II. Genel formülü CnH2n'dir.
III. Adı benzendir.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) I ve II
C) II ve III
D) I ve III
E) I, II ve III
164
N
bileşiği halkalı yapıda hidrokarbondur.
Kapalı formülü C6H12'dir. Genel formülü
CnH2n'dir. Adı siklohekzandır.
Yanıt B
Soru
kömür katranı kullandı.
stik imalinde kullanılan
nde başlangıç maddesi
rinde, sentetik deterjan
benzinlerinde, boya yapbaşlangıç maddesi ve
a benzen kullanılır. Bençözücüdür.
Siklo pentan olarak adland›r›l›r,
siklo alkanlara örnek olarak verilir.
IV.
Benzen olarak adland›r›l›r,
siklo alkanlara örnek olarak verilemez.
YaygınAlkoller
Organik Bileşikler
H
Etil alkol (Etanol)
Metil
alkol Alkol
Kolonyadaki
(Metanol)
H
H
C
C
H
C
H
O
H
H
O
H
H
H
H
C
C
O
C
C
O
H
O
H
H
H
Etandiol
Top(Glikol)
- Çubuk Modeli Aç›k formülü
Antifiriz
- Çubuk
Modeli Aç›k formülü
EtilTop
alkol
(Etanol)
Aç›kHformülü
Aç›k formülü
BAZI MEYVE ASİTLERİ VE
C2H4(OH)2
⇒
⇒
⇒C2H5OH ⇒
Kolonyadaki Alkol
H
⇒
C2H5OH'ın
potansiyel haritası
C2elektrostatik
H4(OH)
H
C
ÖZELLİKLERİ
2
H
C
H
H
⇒
C3H5(OH)3
C2H4(OH)2
⇒H
⇒
H
H
H
H
H
⇒
⇒
Top - Çubuk Modeli
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
CH3OH
⇒
⇒
H
H
ÜNİTE – 2 Bileşikler
C2H5OH
H
ÜNİTE – 2 Bileşikler
H
Bazıelektrostatik
alkollerin isimleri
ve haritası
formülleri
H
H aşağıda belirtilmiştir.
C2H5OH'ın
potansiyel
ÜNİTE - 3
ÜNİTE – 2 Bileşikler
H
AlkollerYapılarında ayrı karbon atomlarına bağlı bir veya daha fazla –OH (oksi) grubu buC2iyi
H5çözünürler.
OH
lunan bileşiklerdir.
Polarbirden
yapıda fazla
oldukları
için suda
çok
H ⇒
O bileşiklerdir.
C
⇒ H C organik
� Yapısında
bir veya
hidroksi
(–OH)
grubu
bulunduran
� PolarAlkoller
yapıda
oldukları
için suda
çok iyigöre:
çözünürler.
yapılarında
bulunan
–OH sayısına
H
H
� Monoalkoller
(bir —OH içeren) ve polialkoller (birden fazla —OH içeren) olarak sınıfBir –OH grubu bulunan monoalkoller
Etil alkol (Etanol)
Aç›k formülü
Top - Çubuk Modeli
landırılırlar.
Kolonyadaki Alkol
Birden çok –OH grubu bulunan polialkoller
� Monoalkollerin genel formülü CnH2n+1OH şeklindedir.
olmakalkollerin
üzere iki sınıfa
ayrılmaktadırlar.
� Bazı
isimleri
ve formülleri aşağıda belirtilmiştir.
ne yakıt olarak kullanılnmaktadır.
k potansiyel haritası
III.
Top - Çubuk ModeliMetanol içeren ispirto, yakıt olarak
kullanılır.
⇒
⇒
C
C
C
H
H
C
C
H
H
O
H
O
O H O H O H
ASİTLER
Özellikleri
H
O
O
H
Propantriol
Aç›k
formülü
Top - Çubuk Modeli
Etandiol
(Glikol)
Aç›k
formülü
Top
Çubuk
Modeli
Carl Wilhelm Scheele tarafından keşfe(Gliserin)
Antifiriz
Etandiol (Glikol)
Aç›k formülü
Top - Çubuk Modeli
dilmiştir. Süt asidi olarak bilinmektedir.
Antifiriz
Laktik
Büyük ölçüde ekşimiş sütten elde edilO
Asit
mektedir.
Gliserin patlayıcı ve mürekkep yapımında kullanılan berrak, kokusuz ve şurupsu bir
Karboksilli
AsitlerSütte bulunan laktoz, laktik
maya denilen bakteriler tarafından laktik
H sıvıdır.
H
H
asite dönüştürülür.
bileşiklerdir.
E ASİTLERİ VE � Yapısında karboksil (—C—OH veya —COOH) grubu bulunduranHorganik
H
H
yapılı
organik
bir bile� Polar moleküllerdir
ve
küçük
moleküllü
olanları
suda
iyi
çözünür.
C3Renksiz,
H5MEYVE
(OH)kristal
H
C
C
C
H
LİKLERİ
BAZI
ASİTLERİ
VE
3
şiktir. Sirke asidi olarak bilinmektedir.
H
C
C
C
H
ÖZELLİKLERİ
� Bazı karboksilli
asitlerin isimleriveve
formülleri Caşağıda
3H5(OH)3 belirtilmiştir.
Hemen hemen tüm bitkilerde
O Hbirçok
O H O H
Özellikleri
hayvanın vücut sıvısında
bulunur. Metal
O
H
O
O H O H O H
Sitrik
Karboksilli
Asitler
Propantriol
Aç›kveformülü
Top - Çubuk
Modeli
temizleme işlerinde,
gıdaların
çeşitli
Özellikleri
m Scheele tarafından keşfe- ASİTLER
Asit
(Gliserin)
organik
maddelerin dayanıklılığını artPropantriol
Aç›k
formülü
Top - Çubuk Modeli
t asidi olarak bilinmektedir.
Carl Wilhelm Scheele tarafından keşfeHCOOH
1için
H ve
—bazı
C—
O—
H
CH
C—
C — grubu
O — (—COOH
H
tırmak
alkolsüz
içeceklere
Yapısında
en1
azHbir—
tane
karboksil
) içeren bileşiklere karboksilli
(Gliserin)
de ekşimiş sütten elde edil3COOH
dilmiştir. Süt asidi olarak bilinmektedir.
tatasit
vermek
için Açık
kullanılır.
Özellikleyapımında
tuSütte bulunan laktoz, laktik
asitkullanılan
denir. Karboksilli
asitlerin ve
enşurupsu
küçük üyesi
Metanoik
Gliserin
patlayıcı
ve formülü
mürekkep
berrak, kokusuz
bir bir karbonlu olup HCOOH formülü ile gösLaktik
Büyük
ölçüde
ekşimiş
sütten elde edilEtanoik
asit
runçgillerde
büyük miktarlarda bulunur.
n bakteriler tarafından laktik
(Formik
asit)
H
terilen
formik asit)
asittir. Bazı
karboksilli
asitlerin isimleri
ve formülleri
aşağıda ve
belirtilmiştir.
Asit
Sütte bulunan laktoz, laktik
sıvıdır.mektedir.
Gliserin
patlayıcı
ve mürekkep
yapımında
kullanılan
berrak, kokusuz
şurupsu bir
(Asetik
Açık formülü
ürülür.
maya
tarafından
E296 denilen
koduylabakteriler
tanımlanan
malik laktik
asit,
sıvıdır.
⇒
⇒
⇒
Palme Yayıncılık
⇒
asite
elma dönüştürülür.
öncelikli olmak üzere, birçok
stal yapılı organik bir bilemeyve ve sebzede doğal olarak buluasidi olarak bilinmektedir.
Renksiz, kristal yapılı organik bir bilenan bir asittir. Elma asidi olarak bilinmen tüm bitkilerde ve birçok Malik Asit şiktir.
O
Sirke asidi olarak bilinmektedir.
mektedir. Üretiminin %70'i yoğurtta
cut sıvısında bulunur. Metal
Hemen hemen tüm bitkilerde ve birçok
Glikol antifiriz olarak kullanılır.
katkı maddesi ve Asitler
içeceklerde koruyucu
şlerinde, gıdaların ve çeşitli
CH2 – CH –Karboksilli
CH
HCOOHbileşik birden
H
C fazla
O –OH
H
hayvanın
vücut sıvısında bulunur. Metal
Verilen
içerdi2 kullanılır.
Sitrik
olarak
ddelerin dayanıklılığını artKarboksilli
Asitler
temizleme
işlerinde,
gıdaların
ve
çeşitli
|
|
|
Asit
ğinden) polialkoldür.
ve bazı alkolsüz içeceklere
Yapısında
en bitkilerde
az birdayanıklılığını
tane
karboksil
içeren bileşiklere karboksilli
organik
maddelerin
art- grubu (—COOH
Yaygın olarak
bulunan, kristal
OH
OH
OH
için kullanılır. Özellikle
tutırmak
içinasittir.
ve bazı
alkolsüz
içeceklere
asit denir.
asitlerin
en
küçük üyesi bir karbonlu
olup
formülü
ile gösYapısında
en HCOOH
az bir tane
karboksil
grubu (—COOH ) içeren bileşiklere karboksilli
Metanoik
asit
yapılıKarboksilli
bir
En
çok üzüm
suyunda
Organik
bir bileşikAç›kolup
kapalı formülüTop - Çubuk Modeli
büyük miktarlarda bulunur.
tat
vermek
için Tartarik
kullanılır.
tu-ilgili,asit
Formülü
yukarıda
verilen
bileşik
ile
(Formik
Asit) aşağıda
formülü
terilen
formik
asittir.
Bazı
karboksilli
asitlerin
isimleri
veKarboksilli
formülleri
bulunmaktadır.
asitÖzellikle
çoğunlukla
denir.
asitlerin belirtilmiştir.
en küçük
üyesi bir karbonlu olup HCOOH formülü ile gösTartarik runçgillerde büyük miktarlarda bulunur.
gazozlarda kullanılır. Bunun yanında jeyla tanımlanan malik asit,
terilenCformik
I. Monoalkoldür.
Asit
3H8Oasittir.
3'tür.Bazı karboksilli asitlerin isimleri ve formülleri aşağıda belirtilmiştir.
latinli tatlılarda,
metallerin temizlenmeikli olmak üzere, birçok
E296
koduyla tanımlanan
malik asit,
II. Organikelma
bir ve
bileşiktir.
sinde
cilalanmasında,
yün boyama
ebzede doğal olarak buluöncelikli
olmak üzere,
birçok
işlerindevekullanılır.
tir. Elma asidi olarak bilinmeyve
sebzede
doğal
olarak
O bulu'tür.
III. Kapalı formülü
C3H5O
3 olarak bilinH
O
Üretiminin %70'i yoğurtta Malik Asit nan bir asittir. Elma asidi
O
Skorbüt
hastalığınadoğrudur?
tedavi bulmak için
yargılarından
hangileri
si ve içeceklerde koruyucu
mektedir.
Üretiminin %70'i
yoğurtta
HCOOH
H sırasında
C
O
H
yüzyıllar
süren araştırmalar
CH3COOH
nılır.
H
C
C
O
H
maddesi ve içeceklerde
koruyucu
A) Yalnız I katkı
B) Yalnız
II
HCOOH
H
C
O
H
keşfedilmiştir. C vitamini
olarak bulunAskorbik olarak kullanılır.
maktadır. Bütün taze
ak bitkilerde bulunan, kristal
C) I ve Asit
II
D)sebze,
II vemeyve
III ve
H
etler birolarak
vitaminibulunan,
içerir. Ancak
C
Metanoik
asit bitkilerde
ttir. En çok üzüm suyunda
Yaygın
kristal
E)miktar
I, IIChassas
ve
III olduğundan
Etanoik
asit
Yanıt B
vitamini
ısıya
pi(Formik
Asit)
Aç›k
formülü
Top
Çubuk
Modeli
dır. Tartarik asit çoğunlukla
Metanoik
asit
yapılı bir asittir. En çok üzüm suyunda
(Asetik Asit)
Aç›k formülü
Top - Çubuk Modeli
şirme esnasındaTartarik
hızla bozulur.
kullanılır. Bunun yanında je(Formik Asit)
Aç›k formülü
Top - Çubuk Modeli
bulunmaktadır.
asit çoğunlukla
da, metallerin temizlenme- Tartarik gazozlarda kullanılır. Bunun yanında jeAsit
alanmasında, yün boyama
latinli tatlılarda, metallerin temizlenmelanılır.
sinde ve cilalanmasında, yün boyama
H
O
157
işlerinde kullanılır.
talığına tedavi bulmakCH
için – COOH
H
O
Verilen bileşik –COOH
grubu
içerdiğinren araştırmalar sırasında3
Skorbüt
hastalığına tedavi bulmak
için
C
C
O
H
3COOHile ilgili,H
Yukarıdaki CH
bileşik
r. C vitamini olarak bulunden
karboksilli Hasittir.
Suda
iyi
çözünür.
yüzyıllar süren araştırmalar sırasında
CH3COOH
C
C
O
H
ütün taze sebze, meyve I.
ve Karboksilli
keşfedilmiştir.
asittir.C vitamini olarak
H bulunHidrokarbonlar sadece C ve H atomları
ar C vitamini içerir. Ancak C Askorbik maktadır. Bütün taze sebze, meyve ve
H
Asit iyiEtanoik
asit
çözünür.
ya hassas olduğundanII.
pi- Suda
etler
bir miktar C vitamini içerir. Ancak C
içerdiğinden
hidrokarbon sınıfı bileşik
(Asetik Asit)
Aç›k formülü
EtanoikTop
asit- Çubuk Modeli
ında hızla bozulur.
vitamini ısıya
olduğundan piIII. Hidrokarbon
sınıfıhassas
bir bileşiktir.
(Asetik Asit)
Aç›k formülü
Top - Çubuk Modeli
değildir.
şirme esnasında hızla bozulur.
HCOOH formülüne sahip, metanoik
⇒
⇒
⇒
⇒
⇒
⇒
⇒
⇒
⇒⇒
⇒
⇒
yargılarından hangileri yanlıştır?
A) Yalnız I
C) Yalnız III
B) Yalnız II
D) I ve III
E) II ve III
157
Yanıt C
asit olarak adlandırılan bileşik, kırmızı
karıncaların damıtılması ile elde edildiği
için latince karınca anlamına gelen
157
"formica" kelimesinden türetilen formik
asit olarak da adlandırılır.
165
Aminoasitler
ÜNİTE - 3
� Yapısında hem amino (—NH2) grubu hem de karboksil (—COOH) grubu bulunan organik
bileşiklerdir.
� Aminoasitler proteinlerin yapı taşlarıdır.
NH2CH2COOH
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
H
H
C3H7NO2
O
H
H—N—C—C—O—H
Metanolün benzinin yerine yakıt olarak
kullanılması gittikçe önem kazanmaktadır.
H
O
H—C—C—C—O—H
H
H
N—H
H
Alanin
Glisin
Karbonhidratlar
� Yapısında birden fazla —OH grubu ile birlikte C “ O bağını bulunduran ve bitkiler
tarafından fotosentezle üretilen organik bileşiklerdir.
� Karbonhidrat sözcüğü "sulu karbon" anlamına gelir.
� Doğada en çok bulunan bu bileşikler yapılarında C, H ve O elementlerini içerir.
� En çok bilinen karbonhidratlar selüloz, nişasta ve şekerdir.
� Glikoz ve fruktoz kapalı formüleri aynı olan basit şekerlerdir.
O
OH H
OH OH OH
OH O
H—C—C—C—C—C—C—H
Palme Yayıncılık
H
H
OH OH OH
H—C—C—C—C—C—C—H
OH H
H
H
Glikoz (C6H12O6)
H
OH H
H
H
Fruktoz (C6H12O6)
Hidrokarbonlardan Enerji Üretimi
Yanma tepkimeleri maddelerden enerji elde etme yöntemlerinden yalnızca biridir.
Alkanlar genellikle tepkimeye pek yatkın olmayan bileşiklerdir. Ancak uygun koşullarda
yanma tepkimesi verirler. Örneğin, doğal gaz, benzin ve akaryakıt bol miktarda ısı veren
yanma tepkimelerini geçekleştirir.
CH4(g) + 2O2(g) S CO2(g) + 2H2O(s)
∆H= –890,4 kj/mol
2C2H6(g) + 7O2(g) S 4CO2(g) + 6H2O(s) ∆H= –3119 kj/mol
Beyaz karıncalar doğal metan
kaynaklarıdır.
Bunlara benzer yanma tepkimeleri fabrikalarda, evlerde, ısıtma ve pişirme işlemlerinde
yıllardır kullanılmaktadır.
Hidrokarbonların yükseltgenerek yanmaları onların yakıt olarak kullanılmaları açısından
önemlidir. Örneğin, oktan (C8H18) oksijenle,
C8H18(s) + 25/2O2(g) S 8CO2(g) + 9H2O(s)
∆H= –5,48 . 103 kj/mol
şeklinde tepkimeye girer.
Metan ve etan gibi alkanlar, başlıca doğalgazda bulunur. Propan ve bütan petrolde çözünmüş halde bulunur ve buradan ekstraksiyon ile elde edilip LPG olarak satılır.
Benzinin bütün bileşenleri aynı oranda yakıt özelliğine sahip değildir. Bazı bileşenler diğerlerine göre daha düzgün yanarak motorda vuruntuya neden olmaz. Oktan hidrokarbonu,
motorda en düzenli yanan benzin bileşenidir. Heptan ise kötü yanan benzin bileşeni olup bu
iki hidrokarbon oktan ve heptan otomobil yakıtlarının kalitesini belirler.
Asetilen (C2H2) hidrokarbonu aşırı oksijen ile yandığında yüksek sıcaklıkta bir alev oluşturur ve asetilen kaynağı olarak metallerin kesilmesi ya da bükülmesi işlemlerinde kullanılır.
C2H2(g) + 5/2O2(g) S 2CO2(g) + H2O(s) ∆H= –1300 kj
166
Soru
ÜNİTE - 3
I.
bileşiği ile ilgili;
CH3 — CH2 — COOH
olduğunda bileşik karboksilli asit olur.
I. X, —COOH ise bir karboksilli asittir.
II. X, —OH ise bir alkoldür.
III. X, —CH2 — CH3 ise kapalı formülü C4H8 olur.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
D) I ve III
II.
CH3 — CH2 — OH
olduğunda bileşik alkol olur.
III.
C) I ve II
E) II ve III
CH3 — CH2 — CH2 — CH3
olduğunda bileşiğin kapalı formülü C4H10 olur.
Yanıt C
Aşağıda bazı organik bileşikler ile karşılarında adları verilmiştir.
I.
Bileşik
O
Adı
Glisin
CH2 — C — OH
NH2
O
II.
Formik asit
H — C — OH
H
III.
Glikol
H —C — O — H
H —C — O — H
H
Buna göre, hangileri doğru adlandırılmıştır?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
D) I ve II
C) II ve III
E) I, II ve III
Yanıt E
Aşağıda bazı bileşiklerin formülleri ve adları verilmiştir.
Buna göre, hangi bileşiğin adı yanlış yazılmıştır?
Formülü
Adı
A)
CH4
Metan
B)
CH3OH
Metil alkol
C)
C6H12O6
Glikoz
D)
C2H5OH
Asetilen
E)
C4H10
Bütan
Yanıt D
167
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
CH3 – CH2 – X
1.
4.
Aşağıda bazı bileşiklerin formülleri ve adları verilmiştir.
III
II
I
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
Buna göre hangi bileşiğin adı yanlış yazılmıştır?
IV
Alkenler
doymam›fl
hidrokarbonlard›r.
Alkinlerde üçlü
ba€ bulunur.
Alkanlar halkal›
yap›da olabilirler.
Asetilen
bilefli€inin
basit formülü
C2H2’dir.
Toluen bilefli€inin
bir molekülünde
7 tane
karbon atomu
vard›r.
V
Asil
Asil'in elindeki balonların üzerindeki yazılardan hangisi
yanlıştır?
A) I
2.
Hidrokarbonlar ile ilgili;
I. Yapısında sadece C ve H atomları bulunur.
II. Halkalı yapıdaki hidrokarbonlara siklo yapısı denir.
III. Genel formülü CnH2n olanlarına alkan denir.
Palme Yayıncılık
ÜNİTE - 3
ÇÖZÜMLÜ SORULAR
5.
B) Yalnız II
D) I ve II
C) III
D) IV
E) V
Molekülünde bir tane ikili bağ bulunduran düz zincir
yap›l› bir hidrokarbonun formülü aşağ›dakilerden hangisi olamaz?
A) C2H4
B) C3H6
C) C4H8
D) C5H12
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) II
E) C6H12
C) I ve III
E) II ve III
6.
H
H
H
C
C
C
C
C
H
3.
H
Siklopropan ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?
Benzen bileşiği ile ilgili;
A) Halkalı bir alkendir.
I. Aromatik hidrokarbondur.
II. Yapısında ikili bağ vardır.
III. Altı karbonlu halkalı yapıdadır.
B) Kapalı formülü C3H6'dır.
C) Yapısında ikili bağ bulunmaz.
yargılarından hangileri doğrudur?
D) Hidrokarbondur.
A) Yalnız II
E) Yakıldığında CO2 ve H2O oluşturur.
168
H
C
B) I ve II
D) II ve III
C) I ve III
E) I, II ve III
Soru
1.
H
4.
H
C
H
Yanıt E
H
bileşiği alkendir. Adı da etendir.
Yanıt C
2.
5.
Hidrokarbonlar sadece C ve H atomlarından oluşur. Halkalı
hidrokarbonlar siklo yapısındadır. Genel formülü CnH2n olan
hidrokarbonlara alken denir.
B) C3H6 1 CH3 – CH= CH2 şeklindedir.
C) C4H8 1 CH3 – CH2 – CH = CH2 şeklinde olabilir.
Yanıt D
D) C5H12 1 CH3 – CH2 – CH2 – CH2 – CH3 şeklindedir. İkili
bağ içermez.
Palme Yayıncılık
3.
CH2
CH2
CH2
⇒
⇒
A) C2H4 1 CH2 = CH2 şeklindedir.
E) C6H12 1 CH3 – CH2 – CH2 – CH2 – CH= CH2 şeklinde
olabilir.
Yanıt D
Siklopropan
Halkalı bir alkandır. Kapalı formülü C3H6'dır. Yapısında ikili
bağ bulunmaz. Sadece C ve H içerdiği için hidrokarbondur.
C ve H içeren bileşikler yakıldığında CO2 ve H2O verirler.
Yanıt A
6.
Benzen, bir aromatik hidrokarbondur. Bir tane molekülü 3
tane ikili bağ içerir. Altı karbon atomu düzgün bir altıgenin
köşelerine yerleştirilmiş olup, halkalı yapıdadır.
Yanıt E
169
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
C
Asetilen (Etin) bileşiğinin formülü C2H2'dir. Basit formülü ise
CH olur.
ÜNİTE - 3
ÇÖZÜMLER
ÜNİTE - 3
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
1.
Alkenler doymamış hidrokarbonlardır.
1.
Alkanların ilk üyesi ..........................'dır.
2.
Alkan, alken ve alkinlerin en basit üyesi iki karbonludur.
2.
Doymuş hidrokarbonlara .......................... denir.
3.
Genel formülü CnH2n–2 olan hidrokarbonlara .......................
denir.
4.
Alkenlerde iki karbon atomu arasında ......................, alkinlerde .......................... bağ vardır.
5.
Benzen, .......................... hidrokarbondur.
6.
Benzen halkasına bir tane CH3 bağlanmasıyla oluşan bileşiğin adı ..........................'dir.
7.
Büten ile siklobütan bileşiklerinin kapalı formülleri
....................'dır.
8.
Molekülleri 8 hidrojen atomu taşıyan ve halkalı olmayan
doymuş bir hidrokarbon bileşiğinin adı ..........................'dır.
9.
Etan ile siklopropan bileşiklerinin birer tane moleküllerindeki H atomu sayıları .......................... dır.
3.
CH2 – COOH ve CH3CH2OH
NH2
bileşiklerinin birer moleküllerindeki karbon atomu sayıları eşittir.
4.
C2H4 bileşiği ikili bağ içermez.
5.
Benzen bir tür alken sınıfında bileşiktir.
6.
7.
Halkalı alkanlara örnek olarak benzen verilebilir.
Alkanların genel formülü CnH2n+2'dir.
8.
Alkanlar, ikili veya üçlü bağ içermez.
9.
C3H4 bileşiği bir alkindir.
10. Siklopropan bileşiğinde C atomu sayısı, H atomu sayısının yarısıdır.
170
1. D
2. Y 3. D
4. Y 5. Y 6. Y 7. D 8. D 9. D 10. D
10. CH2 = CH2 bileşiğinin genel formülü ..........................'dır.
Soru
1. metan 2. alkan 3. alkin 4. ikili, üçlü
6. toluen 7. aynı 8. propan 9. aynı
5. aromatik
10. CnH2n
1.
•
•
O •• •• C
••
••
••
O
4.
H
•
•
II.
H
•
•
••
C
••
•
•
H
H
III.
H
•
•
••
C
H
••
••
H
••
•
•
C
H
IV.
H
•
•
••
C
••
V.
H
•
•
••
C
••
H
••
C
••
••
•
•
H
•
•
••
N
••
A
I.
•
•
H
•
•
H
VI.
H
H
•• ••
O
• •
•
•
CH
CH3
IV.
Alkol
Alkin
CH3COOH
H
C
C
Benzen
H
Sikloalkan
H
V.
VI.
2
Propan
Yemek tuzu
Kalsiyum karbonat
Glikol
Sirke
Etil alkol
Karbonmonoksit
Eten
C2H5OH
Karboksilli asit
Alken
I. Alken, II. Sikloalkan, III. Karboksilli asit,
IV. Alkin, V. Alkol, VI. Benzen
Palme Yayıncılık
I.
II.
III.
IV.
V.
VI.
VII.
VIII.
CH2
B
II.
Yukarıda Lewis yapıları verilen bileşiklerden kaç tanesi hidrokarbondur?
2.
A sütununda verilen bileşik örneklerini B sütunundaki bileşik
türleri ile eşleştiriniz.
III.
H
•
•
O
H
H
H
••
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
I.
••
5.
Hidrokarbonlar ile ilgili şu bilgiler veriliyor;
I. Karbon atomları arasında yalnızca tekli bağ bulundurur.
II. Doymamış bileşik olup C atomları arasında en az bir
tane ikili bağ bulundurur.
III. Doymamış bileşikler olup en küçük üyesi C2H2'dir.
Buna göre, yukarıda verilen bilgilerdeki bileşiklerin hidrokarbon sınıfları nedir?
Yukarıda verilen bileşiklerden kaç tanesi organik bileşiktir?
5
I. alkan, II. alken, III. alkin
3.
I.
CH2
II.
CH2
CH2
6.
H
III.
IV. CH3
C
COOH
NH2
V.
VI. H
C
C
H
Yukarıda verilen organik bileşiklerin kaç tanesi adlandırılırken başına siklo ön eki getirilir?
3
ÜNİTE - 3
AÇIK UÇLU SORULAR
Yukarıda formülü verilen bileşiklerden kaç tanesi alkol değildir?
3
171
1.
Aşağıdaki hidrokarbon bileşiklerinden hangisinin adlandırılması yanlıştır?
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
Bileşik
5.
Adlandırma
A) C2H2
Etin
B) C2H4
Etilen
C) C2H6
Etan
D) C3H8
Propan
E) C4H10
Hekzan
I.
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
II. CH3
CH
III. CH
CH
CH
CH3
Yukarıda formülleri verilen hidrokarbonlardan hangileri
CnH2n genel formülüne uyar?
A) Yalnız I
B) I ve II
D) II ve III
2.
C) I ve III
E) I, II ve III
şeklinde gösterilen bileşik ile ilgili;
I. Adı benzendir.
II. Kapalı formülü C6H6'dır.
III. Halkalı yapıda alkandır.
6.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
D) I ve III
I. Alkin sınıfındadır.
II. Bir tane molekülünde 3 tane karbon atomu içerir.
III. Doymuş hidrokarbondur.
Yukarıda verilen yargılardan hangileri C3H8 için doğru,
C3H4 için yanlıştır?
C) Yalnız III
Palme Yayıncılık
ÜNİTE - 3
TEST – 1
E) II ve III
3.
A) Yalnız I
B) Yalnız II
D) I ve III
C) Yalnız III
E) II ve III
bileşiği ile ilgili;
7.
I. Glikol olarak adlandırılır.
II. Polialkoldür.
III. Suda iyi çözünür.
I. C — C ya da C — H şeklinde tekli bağ içerirler.
II. Suda çözünmezler.
III. Düz zincirli ya da halkalı yapıda bulunurlar.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) I ve II
yargılarından hangileri doğrudur?
C) I ve III
D) II ve III
Alkanlar ile ilgili;
A) Yalnız II
E) I, II ve III
B) Yalnız III
D) I ve III
4.
E) I, II ve III
I. Etin
II. Etilen
III. Etan
Yukarıda verilen bileşiklerin birer moleküllerindeki H
atomu sayıları arasındaki ilişki aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
A) I > II > III
B) II > III > I
D) III > II > I
172
C) I ve II
8.
C) III > I > II
Aşağıda verilenlerden hangisi hidrokarbon sınıfı bir bileşik değildir?
A) C2H2
E) I > III > II
1. E
2. C
B) C3H6
D) CH3OH
3. E
4. D
5. B
6. C
7. E
Soru
8. D
C) C3H8
E) C2H4
12.
• CH3—CH2—CH2—OH
• NH2—CH2—COOH
• HCOOH
ÜNİTE - 3
9.
Yukarıda verilen maddeler organik bileşik olduğuna
göre;
yargılarından hangileri çıkarılabilir?
A) Yalnız I
Yukarıda verilen bileşikler ile ilgili;
B) Yalnız II
D) I ve II
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
I. Organik maddelerin tümünde karbon bulunur.
II. Bütün organik bileşiklerde hidrojen sayısı aynıdır.
III. Bütün organik bileşiklerde oksijen sayısı aynıdır.
I. Z, karboksilli asit sınıfındadır.
II. Y, karbonhidrat sınıfındadır.
III. X, proteinlerin yapı taşıdır.
C) Yalnız III
E) I ve III
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
D) II ve III
10. Aşağıda verilen bileşiklerden hangisinin açık formülü
yanlıştır?
H
H
C
B) H
H
H
C
C
H
H
Metan
Etan
H
C) H
C
O
H
H
C
O
H
D) H
13.
H
H
H
H
C
C
C
C
H
H
H
Bütan
H
Etandiol
C) I ve III
E) I, II ve III
H
Palme Yayıncılık
A) H
H
B) I ve II
I. Siklopropan
II. Propan
III. Propen
Yukarıdaki bileşikler ile ilgili aşağıdakilerden hangisi
yanlıştır?
A) Üçü de organik bileşiktir.
B) Üçü de 3 karbonludur.
H
E)
C) Üçüncü bileşik doymamış hidrokarbondur.
C
H
C
H
C
D) Üçünde de oksijen atomu bulunmaz.
C
C
NH2
E) Üçünün de genel formülü aynıdır.
H
C
H
Anilin
14. Cem, yapacağı kimya deneyinde organik bir bileşik kullanacaktır. Bu bileşikte atomlar arasında ikili ya da üçlü bağ
olmaması gerektiğine göre, Cem’in seçeceği organik bileşik aşağıdakilerden hangisi olabilir?
11. En basit yapıdaki alken ile ilgili;
I.
II.
III.
IV.
V.
Tek karbonludur.
Etilen olarak adlandırılır.
Sikloalkanlarla basit formülü aynıdır.
Yapısında toplam 6 bağ vardır.
Molekül yapısı apolardır.
A) Siklobütan
B) Etin
C) Benzen
D) Etanoik asit
yargılarından kaç tanesi doğrudur?
A) 1
B) 2
C) 3
D) 4
9. A
E) Propen
E) 5
10. D
11. D
12. E
13. E
14. A
173
TEMİZ ENERJİ KAYNAKLARI
Yenilenebilir
Kömür
%
3
,7
6,
12
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
Nükleer %
%25,3
%20,7
Doğal gaz
%35
Petrol
Fosil Yakıtlar
Kalan Kullanım
Ömrü
Kömür
230 yıl
Doğal gaz
65 yıl
Petrol
42 yıl
I.
Palme Yayıncılık
ÜNİTE - 3
İnsanoğlu var olduğu günden bu yana enerjiye ihtiyaç
duymuştur. Bu nedenle dünyamızda enerji ihtiyacı her geçen
gün artmaktadır. Herhangi bir yolla enerji üretilmesini sağlayan kaynaklara enerji kaynakları denir. Enerji kaynakları
zamanla tükenme durumuna göre iki gruba ayrılır. Bunlar yenilenebilir enerji ve yenilenemez enerjidir.
Yenilenemez enerji kaynaklarının oluşumu uzun bir süreçte gerçekleştiği için, kullanılmaları durumunda zamanla
Günümüzde kömür, doğal gaz gibi
tükenirler. Yenilenemez enerji kaynaklarına fosil yakıtlar ile fosil yakıtlar, termik santrallerde
nükleer enerjiyi örnek verebiliriz.
elektrik üretimi için kullanılmaktadır.
Fosil yakıtlar, günümüzde en yüksek oranda kullanılan
enerji kaynağıdır. Fosil yakıtlar termik santrallerde elektrik enerjisi üretiminde ve evlerde ısınma ihtiyacının karşılanmasında kullanılır. Bu kaynakların yüz yılda bol miktarda tüketilmesi,
çevrenin hızla kirlenmesine ve doğal dengenin de hızla tahrip olmasına neden olmaktadır.
Nükleer enerji, kullanımı çok yeni olan enerji kaynağıdır. Atom çekirdeğinde gerçekleşen tepkimeler sonucunda elde edilen enerjiye denir. Nükleer santrallerde elde edilir. Nükleer santrallerde sızıntı ya da yanma gibi kazalar gerçekleşmedikçe, temiz ve güvenilir enerji
kaynağı olarak kullanılabilir. Bu enerjinin üretilmesi sırasında bazı nükleer (radyoaktif) atıklar
oluşur. Ancak nükleer atıkların zararsız hale getirilmesi sağlandığında nükleer enerji de çevre dostu bir enerjidir.
Enerji gücünü güneşten alan, hiç tükenmeyecek olarak düşünülen ve çevreye zararlı
atıklar yaymayan enerji kaynaklarına yenilenebilir (temiz) enerji kaynakları denir.
2005 yılı verilerine göre dünyada
kullanılan enerji kaynaklarının
yaklaşık olarak miktarları
Yenilenemez enerji kaynakları kullanıldıklarında doğaya zarar vermezler.
II. Yenilenemez enerji kaynaklarının kullanım ömürleri kısıtlıdır.
III. Sürekli yararlanıldığı halde tükenmeyen enerji kaynakları yenilenebilir
enerji kaynaklarını oluşturur.
IV. Enerji kaynaklarından günümüzde sadece elektrik enerjisi üretmek için yararlanılmaktadır.
Yukarıda bulunan cümlelerden doğru
olanların (D) yanlış olanların (Y) harfi ile
değerlendirilmesi sırasıyla hangi seçenekteki gibi olur?
A) Y, D, D, Y
B) Y, D, Y, D
C) D, Y, D, Y
D) D, D, Y, Y
E) Y, Y, D, D
I.
Y
II.
D
III.
D
IV.
Y
Yanıt A
Temiz enerji kaynakları oluşum süreçlerine göre bitkisel enerji kaynakları ve diğer enerji
kaynakları olmak üzere iki kısma ayrılır.
A. Bitkisel Enerji Kaynakları
(a) Three Mile Island (TMI) nükleer reak­
töründe 1979 da nükleer kaza olmuştu.
(b) 1986 da Çernobil nükleer reaktörü
yanında bir çam ağacının değişimi (mutas­
yonu) (c) Fransa’da nükleer güç merkezi
senelerdir hiçbir aksilik olmadan çalışmaktadır.
Bitki ve hayvan atıklarından yararlanılarak elde edilen
enerjiye biyokütle enerjisi denir. Biyokütle enerjisi, fosilleşmiş bitki ve hayvan atıklarından (hayvan dışkısı, odun parçaları, ölü ağaçlar, besin atıkları, ağaç kabuğu ve talaş gibi
organik atıklardan) faydalanılarak elde edilen enerjidir. Biyokütle enerjisi üretilecek olan atık ürünler güç santrallerine getirilir. Güç santrallerinde bu atıklar özel yöntemlerle yakılarak,
elektrik üretimi sağlanır.
Biyokütle elde etmek için mısır, buğday gibi özel olarak
yetiştirilen bitkiler kaynak oluşturmaktadır. Mısır, buğday ve
arpa gibi tahıllar doğrudan şeker içermeyip şekerin bir formu
olan nişasta içerirler. Nişasta ön işlemlerden geçirilip içindeki glikoz açığa çıkartılır ve fermantasyon ortamına bırakılır.
HO — C6H10O5 — OH
Nişasta
174
n
(n–1)H2O
Amilaz
Tarım ürünleri kullanılarak
biyo yakıtlar üretilebilir.
n HO — C6H10O4 — OH
SoruGlikoz
ÜNİTE - 3
Mısır günümüzde iki temel biyoyakıt hammaddesinden
biridir. Soya fasülyesinden sonra ikinci en büyük biyoteknolojik üründür. Mısırdan etanol üretiminde en önemli aşama
nişastanın etkili bir şekilde fermente edilebilir şekere dönüştürülmesidir. Etanol üretiminde mısır hammaddesinden
itibaren dört basamak uygulanır.
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
1. Şekerin açığa çıkması için ön işlemlerin uygulanması
Mısır
2. Bakteri ya da mayalar ile şekerin etanol ve CO2'ye
dönüşmesi
3. Etanolün destilasyon ile fermantasyon ortamından ayrılması
Üzüm suyundan şarap, etil alkol
fermantasyonuyla yapılır.
4. Dehidrasyon ile etanoldeki suyun uzaklaştırılması
Mısır hammaddesi ile etanol üretimi gıda ve yem olarak
kullanılmak üzere ekilen alanlardaki mısır düşüşüne neden
olur. Bir üründen hem gıda hem yem hem de etanol üretimi
sıkıntılara yol açmaktadır. Ekili alanlardan elde edilen mısırın
etanol üretiminde kullanılması, etanol fiyatlarının fosil yakıt
fiyatlarından fazla olmasına neden olmaktadır. Bu yöntemin
bir diğer dezavantajı da mısırın toprak erozyonuna neden
olması ve mısır üretiminde daha fazla azotlu gübre kullanıl-
Etil alkol üretim düzeneği
masıdır.
Palme Yayıncılık
Etanolün benzine alternatif olarak kullanılması, gelecekteki enerji ihtiyacını karşılayacak olmasıyla birlikte, tarımsal
ve endüstriyel iş hacminde artışa neden olur. Çevre kirlenmesini azaltmasından dolayı da önem kazanmaktadır.
Dünya nüfusunun giderek artması, sanayileşmenin hız
kazanmasıyla enerji tüketimi de artmaktadır. Petrol ve kömür gibi fosil yakıtlar, tükenebilir enerji kaynakları olmalarının
yanısıra küresel ısınma konusunda da bazı dezavantajlar ge-
Meyve şekerinin fermantasyonu
tirir. Bu nedenle fosil yakıtların önemi giderek azalmaktadır;
bu durum araştırmacıları farklı enerji kaynakları keşfetmeye yöneltmektedir
Fosil yakıtlara alternatif olan biyoyakıtlar, etanol, metanol, biyodizel, metan ve trigliserit
yağıdır. Bu yakıtların fosil yakıtlara göre çok daha az sera gazı oluşturduğu bilinmektedir.
Fosil yakıt alternatifi olan etil alkolün üretimi büyük ölçüde "fermantasyona" dayanır.
Etanol; şeker kamışı, mısır, buğday vb. tahıllar ile selülozik hammaddeden fermantasyon
ile elde edilir.
Ayrıca meyve artıkları da fermantasyonda kullanılan bileşenlerdendir. Kuru üzüm, kuru
incir, kuru erik, taze incir, üzüm, elma, kayısı, armut, şeftali ve erik bu bileşenlere örnek
verilebilir. Meyve şekerinden etil alkol üretiminde izlenecek ana yol, bileşendeki şeker
içeriğinin fermantasyonudur. Fermantasyonun basit tanımı, mikroorganizmaların etkinliği ile yüksek molekül kütleli organik maddelerin daha basit maddelere parçalanmasıdır.
Fermantasyon,
C6H12O6 ¡ 2C2H5OH + 2CO2
fruktoz
etil alkol
denklemi ile ifade edilebilir.
175
ÜNİTE - 3
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
I. Destilasyon
II. Etanoldaki suyun uzaklaştırılması
III. Hammaddenin şekerinin açığa çıkarılması
IV. Fermantasyon
Mısırdan etanol elde etme basamaklarının uygulanma sıralaması aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
A) I, III, IV, II
B) I, IV, III, II
D) III, IV, I, II
Mısırdan etanol eldesinde, sırasıyla, III, IV, I, II işlemleri uygulanır.
C) II, I, III, IV
Yanıt D
E) III, I, IV, II
Meyve şekerinden etil alkol üretiminde izlenecek ana yol, substratın şeker içeriğinin fermantasyonudur.
Buna göre, fermantasyonun net denklemi aşağıdakilerden
hangisidir?
A) CH3CH2OH + O2 ¡ CH3COOH + H2O
B) C6H12O6 ¡ 2C2H5OH + 2CO2
C) CH3CH2OH + 1/2O2 ¡ CH3CHO + H2O
D) CH3CHO + 1/2O2 + H2O ¡ CH3C(OH)3
E) CH3C(OH)3 + 1/2O2 ¡ CH3COOH + H2O
Yanıt B
Günümüzde biyoyakıtlar fosil yakıtlara alternatif olarak kullanılmaktadır.
Buna göre, aşağıdakilerden hangisi bir biyoyakıt değildir?
A) Metanol
B) Biyodizel
D) Doğal gaz
Metanol, biyodizel, etanol ve trigliserit birer biyoyakıttır. Bu
yakıtlar fosil yakıtlara göre çok daha az sera gazı oluşturmaktadır. Doğal gaz ise biyoyakıt değil bir fosil yakıttır.
C) Etanol
E) Trigliserit
Yanıt D
Fosil yakıt alternatifi olan etil alkolün üretimi büyük ölçüde fermantasyona dayanır.
Buna göre, etil alkol üretiminde,
I.
II.
III.
Ucuz olma
Biyolojik yapı
Kimyasal yapı
özelliklerinden hangileri kullanılacak karbon kaynağı seçiminde dikkate alınmalıdır?
A) Yalnız I
B) I ve II
D) II ve III
176
C) I ve III
E) I, II ve III
Yanıt E
Soru
ÜNİTE - 3
Sirke, asetik asit içeren sulu bir çözeltidir. Sirkeleşme, sirke bakterisi adı verilen bir bakterinin etil alkolü yükseltgeyerek (okside ederek) asetik aside çevirmesidir.
O
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
[O]
[O]
CH3CH2OH ¡ CH3 – C – H ¡ CH3COOH
–H2O
Etil alkol
Asetaldehit
Asetik asit
(Sirke)
Elde edilen asetik asitin % 4 ya da % 5 lik sulu çözeltisi piyasada sirke olarak satılır.
Alkoller yandığında oluşan karbondioksit (CO2) ve su(H2O) yanında enerji açığa çıkar.
Aşağıdaki tabloda bazı alkollerin 1 mollerinin yanmaları sonucundaki molar yanma ısılarının
değerleri verilmiştir.
Etil alkolün yanması
Adı
Formülü
Molar Yanma Isısı (kj/mol)
Metil alkol
CH3OH
–725,9
Etil alkol
C2H5OH
–1365,8
Propil alkol
C3H7OH
–2021,3
Bütil alkol
C4H9OH
–2865,6
Tablodan görüldüğü gibi alkoller yandığında oldukça büyük miktarda enerji açığa çıkmaktadır. Dolayısıyla bu maddeler yakıt olarak kullanılabilir.
Palme Yayıncılık
Alkol
C2H5OH(s) + 3O2(g) ¡ 2CO2(g) + 3H2O(g) + 1365,8 kj
Etil alkol
Etanol tek başına ya da benzinle karıştırılarak kullanılabilir. Oksjien varlığında yanar, petrole göre daha yüksek oktan sayısına, daha yüksek yanma hızına ve daha yüksek buharlaşma sıcaklığına sahiptir. Bu nedenle etanol kısa sürede yanma ve motorda daha az tahribat
oluşması gibi avantajlara sahiptir. Bunun yanında etanol, benzine göre daha düşük enerji
kaynağı olma, suda kolayca çözünebilme gibi bazı dezavantajlara da sahiptir.
– Özgül yanma ısısının düşük olması
– Oktan sayısının fazla olması
– Buharlaşma hızının yüksek olması
– Suda kolayca çözünebilmesi
– Yanma hızının yüksek olması
Etanol ile petrol kıyaslandığında yukarıdakilerden kaç tanesi etanolün yakıt
olarak sahip olduğu avantajlardandır?
A) 1
B) 2
C) 3
D) 4
E) 5
Etanol, oksijen varlığında yanar, petrole
göre daha yüksek oktan sayısına, daha
yüksek yanma hızına ve daha yüksek
buharlaşma sıcaklığına sahiptir. Bunun
yanında etanol benzine göre daha düşük enerji kaynağı olma ve suda kolayca
çözünebilme gibi dezavantajlara da sahiptir.
Yanıt C
177
Fermantasyon ile Biyogaz Üretimi
ÜNİTE - 3
BİYOGAZ NEDİR?
Organik bazlı atıkların oksijensiz ortamda (anaeorobik) fermantasyonu sonucu ortaya çıkan renksiz – kokusuz,
havadan hafif, parlak mavi bir alevle
yanan ve bileşiminde organik maddelerin bileşimine bağlı olarak yaklaşık;
%40–70 metan, %30–60 karbondioksit, % 0–3 hidrojen sülfür ile çok az
miktarda azot ve hidrojen bulunan bir
gaz karışımıdır.
Biyogaz doğalgaza alternatif bir
gaz yakıt olarak aşağıdaki alanlarda
kullanılabilir:
• Doğrudan yakma–ısınma ve ısıtma
• Motor yakıtı olarak kullanım
• Türbin yakıtı olarak kullanım
• Yakıt pili yakıtı olarak kullanım
• Doğalgaz içine katkı olarak kullanım
• Kimyasalların üretiminde kullanım
Biyogaz sistemleri, kullanıcılar için pek
çok bakımdan avantaja sahiptir. Her
şeyden önce biyogaz sistemlerini kullananlar bu sistemleri organik gübre
ve enerji üretiminin doğal bir kaynağı
olarak görmelidirler.
Palme Yayıncılık
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
Biyogaz, bazı organik atıkların oksijensiz ortamdaki fermantasyonu ile oluşur; renksiz, kokusuz ve mavi renkte aleve
sahip bir gazdır. Biyogaz üretimi Hindistan ve Çin'de oldukça
yaygındır. Çin'de hayvan ve insan atıklarının kullanıldığı çok
sayıda biyogaz üretim ünitesi bulunmaktadır. Biyogaz üretimi
için şeker kamışı, kauçuk, mısır ve kavak gibi bitkilerin atıklarıda kullanılmaktadır. Bazı yağlı tohum bitkilerinden (ayçiçeği gibi) elde edilen yağların bir katalizör eşliğinde alkol ile
Biyogaz üretim ünitesi
tepkimesi sonucu ortaya çıkan yakıt biyodizeldir. Hayvansal
yağlar ve kızartma yağlarıda biyodizel hammaddesi olarak
kullanılır.
Biyogazın oluşumu üç aşamada gerçekleşir:
1. Hidroliz: Organik atık, mikroorganizmaların salgıladığı enzimler ile çözünür hale dönüştürülür. Polisakkaritler monosakkaritlere, proteinler peptitlere ve aminoasitlere dönüşür.
2. Asit oluşturma: Asit oluşturucu bakteriler, birinci aşamada oluşan organik maddeleri,
asetik asit, yağ asitleri, hidrojen ve karbondioksit gibi küçük yapılı maddelere ayrıştırır. Bu
aşama anaerobik bakterilerin etkinliğiyle gerçekleşir. Bu bakteriler metan gazı oluşumuna
katkıda bulunacak bakterilere de uygun ortam sağlarlar.
3. Metan oluşumu: Metan oluşturucu bakteriler, ikinci aşamada oluşan maddeleri biyogaza dönüştürürler. Metan gazının oluşumu asetik asidin parçalanması ya da hidrojen ile
karbondioksitin sentez tepkimesi sonucu gerçekleşir. Metan gazı oluşum süreci,
CO2(g) + 4H2(g) ¡ CH4(g) + 2H2O(s)
çevre koşullarından fazlaca etkilenen bakteriler nedeniyle oldukça yavaş ilerler.
Biyogaz ile ilgili;
I. Bazı organik artıkların oksijensiz ortamda fermantasyonu ile oluşur.
II. Renksiz ve kokusuzdur.
III. Sentetik ürünlerden elde edilir.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) I ve II
D) II ve III
C) I ve III
Aşama
Açıklama
I. Hidroliz
III.
Yanıt B
E) I, II ve III
Biyogazın oluşumu üç aşamada gerçekleşir.
II.
Biyogaz, bazı organik artıkların oksijensiz ortamda fermantasyonu ile oluşur.
Renksiz ve kokusuzdur. Sentetik ürünlerden elde edilmez.
Polisakkarit ve
proteinlerin parçalanması
Asit oluşturma Organik maddelerin asetik
asit, yağ asitleri vb. küçük
yapılı maddelere ayrışması
Metan oluşumu Hidrojen ile karbondioksi-
Biyogazın oluşumu sırasında hidroliz ile
polisakkarit ve proteinler parçalanır. Asit
oluşturma ile organik maddeler ayrıştırılır. Metan oluşturma, H2 ile CO2'nin tepkimesi sonucu oluşur.
tin tepkimesi sonucu
Buna göre, bu aşamaların hangilerinde
gerçekleşen olaylar doğru verilmiştir?
A) Yalnız I
B) I ve II
D) II ve III
178
C) I ve III
Yanıt E
E) I, II ve III
Soru
B. Diğer Temiz Enerji Kaynakları
ÜNİTE - 3
Klasik enerji kaynaklarına alternatif olarak sunulan enerji kaynakları arasında biyokütle
enerjisinden başka güneş enerjisi, rüzgar enerjisi, jeotermal enerji, dalga enerjisi ve hidroelektrik enerji gibi enerji türleri vardır.
Güneş Enerjisi
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
Güneş ışığı yeryüzünde yararlanılan tüm enerjilerin çok
büyük bir kısmının kaynağıdır. Günümüzde güneş enerjisi
güneş kolektörleri ile ısı ve elektrik enerjisine dönüştürülmektedir. Güneş kolektörlerinin en yaygın kullanımı evlerin
çatılarına yerleştirilenlerdir. Çevreye hiçbir zararı olmayan
doğal bir enerji türüdür.
Güneş kolektörü
Güneş enerjisi ile çalışan araba
Rüzgar Enerjisi
Rüzgar enerjisi temiz ve yenilenebilir bir enerji türüdür. Rüzgar enerjisini, elektrik enerjisine dönüştürmek için
rüzgar türbünü adı verilen büyük pervaneli yüksek kuleler
kullanılır.
Rüzgar türbünü
Jeotermal enerji, yer kabuğunun iç kesimlerinde birikmiş olan basınç altındaki sıcak su, buhar ve gazdan elde
edilen enerjiyi ifade eder. Jeotermal enerji, ev ve işyerlerinde ısınma amaçlı, tesislerde ise elektrik enerjisi üretmek
için kullanılır. Ayrıca jeotermal enerji şifa amaçlı olarak
bazı kaplıcalarda kullanılır.
Jeotermal enerji
Jeotermal enerji ile ilgili;
I. Taşıyıcısı sudur.
II. Ana kaynağı güneştir.
III. Doğrudan ısınmada kullanılır.
ifadelerinden doğru olanlarda "D" yanlış olanlarda "Y" harfleri, kutulara yazıldığında doğru sıralama hangi seçenekteki gibi olur?
A) I. D B) I. D C) I. D D) I. Y E) I. Y
II. D
II. Y
II. Y
II. D
II. Y
III. Y
III. D
III. Y
III. D
III. D
Jeotermal enerjinin ana kaynağı, taşıyıcısı sudur. Bu enerji ısınmada kullanılabilir.
Güneş enerjisi,
I. Isı
II. Elektrik
III. Nükleer
enerjilerinden hangilerine doğrudan
çevrilmez?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) Yalnız III
D) I ve III
E) II ve III
Güneş enerjisi, güneş kolektörleri ile ısı
ve elektrik enerjisine dönüştürülmektedir.
Palme Yayıncılık
Jeotermal (Yer Isısı) Enerji
Güneş enerjisi
Yanıt B
Yanıt C
Uzaya fırlatılan uydular, ihtiyaç duydukları
elektrik enerjisini güneş panellerindeki güneş
pillerinden oluşturur.
179
Dalga (Gel-Git) Enerjisi
ÜNİTE - 3
Denizlerde de yine rüzgarların etkisiyle oluşan dalgalardan enerji elde edilmektedir. Okyanus ve denizlerde meydana gelen dalga (gel­git) veya okyanus akıntısı nedeniyle
yer değiştiren su kütlelerinin sahip olduğu potansiyel enerjinin, elektrik enerjisine dönüştürülmesiyle dalga enerjisi
oluşur. Bu dönüşüm deniz tabanına yerleştirilen türbünler
aracılığıyla veya dalgaların kıyıya çarptıkları yerlerde kullanılan merceklerle sağlanır. Bütün dünyada dalgalardan 200
milyon taş kömürünün vereceği enerji elde edilebilir.
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
Dalga enerjisi
Hidroelektrik Enerji
Hidroelektrik, su gücüyle elde edilen
enerjidir.
Palme Yayıncılık
Suyun sahip olduğu enerjiye hidrolik enerji
denir. Hidroelektrik enerji, akan suyun enerjisinin türbünler ve jenaratörler sayesinde elektrik
enerjisine dönüştürülmesi şeklinde kullanılır.
Hidroelektrik santraller, yakıtı kömür olan termik santraller kadar çevreyi kirletmez ancak
baraj yapılacak alanın sular altında kalmasıyla
çevrede önemli değişikliklere neden olurlar.
Akarsu üzerine kurulan hidroelektrik santrali
I.
Akan suyun kinetik enerjisinin elektrik
enerjisine dönüştürülmesi şeklinde
kullanılır.
Akan suyun kinetik enerjisi türbünler ve
jenaratörler ile elektrik enerjisine dönüştürülür. (Hidroelektrik enerji)
II.
Yerkabuğunun derinliklerindeki sıcak
su veya buhardan elde edilen enerji
türüdür.
Yer kabuğundan çıkarılan sıcak su ya da
buhar jeotermal enerji sağlar.
Yukarıdaki özelliklere sahip olan I ve II
enerji türleri aşağıdakilerden hangisinde
doğru verilmiştir?
I
II
A) Rüzgar enerjisi
Hidroelektrik enerji
B) Jeotermal enerji Hidroelektrik enerji
C) Güneş enerjisi
Jeotermal enerji
D) Hidroelektrik enerji Jeotermal enerji
E) Dalga enerjisi
Güneş enerjisi
I.
II.
III.
Yeraltı suları
Okyanuslar
Rüzgar
Yukarıdaki enerji kaynaklarından hangileri sürdürülebilir gelişmeye uygun bir
enerji kaynağıdır?
A) Yalnız I
C) I ve III
180
Yanıt D
Dünyamızdaki doğal dengenin bozulmaması, sürdürülebilir gelişmenin sağlanabilmesi için yenilenebilir enerji kaynaklarının geliştirilip çoğaltılması gerekir. Yer altı
suları, okyanuslar ve rüzgar sürdürülebilir
gelişmeye uygun bir enerji kaynağıdır.
B) I ve II
D) II ve III
E) I, II ve III
Yanıt E
Soru
ÜNİTE - 3
nü
kle
%
6
er ,3
en
er
ji
Daire grafiğine bakıldığında yüzde olarak en az nükleer enerji
kullanılmıştır. En fazla kullanılan enerji kaynağı ise petroldür.
Yenilenemeyen enerji kaynaklarının yüzdelerine bakıldığında
yenilenebilen enerji kaynaklarına göre kullanımı daha fazladır.
% 35 petrol
,7 ir
12 bil
% lene ji
ni ner
e
y e
% 25,3
kömür
Yukarıda verilen daire grafiği 2009 yılı verilerine göre dünyada
kullanılan enerji kaynaklarını göstermektedir.
Buna göre;
I. En az nükleer enerji kullanılmıştır.
II. 2009 yılında en fazla tüketilen enerji kaynağı petroldür.
III. Yenilenemeyen enerji kaynaklarının kullanımı, yenilenebilir
enerji kaynaklarına göre daha fazladır.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız II
B) I ve II
D) II ve III
C) I ve III
Yanıt E
E) I, II ve III
Artan nüfusa bağlı olarak oluşan enerji ihtiyacı, kaynakların yoğun olarak tüketilmesini ve ekolojik dengenin bozulmasını beraberinde getirmektedir.
Buna göre, bu durum ile ilgili;
I. Rüzgar enerjisi ile çalışan elektrik santrallerinin kurulması
II. Güneş enerjisi ile çalışan arabaların üretilmesi
III. Dalga enerjisini elektrik enerjisine dönüştüren santrallerin
kurulması
yukarıdakilerden hangileri alınacak önlemlerden biri olabilir?
A) Yalnız II
B) Yalnız III
D) II ve III
Rüzgar enerjisi ile çalışan elektrik santrallerinin kurulması, güneş enerjisi ile çalışan arabaların üretilmesi, dalga enerjisini
elektrik enerjisine dönüştüren santrallerin kurulması ekolojik
dengenin bozulmaması için alınacak önlemlerden biri olabilir.
C) I ve II
E) I, II ve III
Yanıt E
Hidroelektrik enerjisi ile ilgili;
I. Rüzgar enerjisinin elektrik enerjisine dönüştürülmesi ile
elde edilir.
II. Potansiyel enerjinin elektrik enerjisine dönüşmesini sağlar.
III. Yatırım maliyeti fazladır.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) I ve II
D) II ve III
C) I ve III
Yanıt D
E) I, II ve III
181
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
% 20,7
doğalgaz
1.
Aşağıdakilerden hangisi fosil enerji kaynaklarına alternatif olarak sunulan enerji kaynaklarından biri değildir?
4.
Temiz enerji kaynakları ile ilgili;
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
I. Ana kaynağı güneş olmayan enerji kaynakları vardır.
II. Depolanma şekilleri aynıdır.
III. Elde edilme yöntemleri farklıdır.
A) Güneş enerjisi
B) Rüzgar enerjisi
yargılarından hangileri yanlıştır?
C) Nükleer enerji
A) Yalnız I
D) Jeotermal enerji
2.
B) Yalnız II
D) I ve II
E) Gel–git enerjisi
C) Yalnız III
E) II ve III
Etanol; şeker kamışı, mısır, buğday vb. tahıllar ile selülozik
hammaddelerden ...................... yöntemi ile elde edilir.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere gelmesi gereken
yöntem aşağıdakilerden hangisidir?
A) Fermantasyon
B) Ayrımsal damıtma
5.
C) Kristallendirme
D) Flotasyon
E) Dekantasyon
Jeotermal enerji ile ilgili;
I. Yeryüzüne yeraltı sularıyla taşınır.
II. Şifa amaçlı olarak bazı kaplıcalarda kullanılır.
III. Temiz enerji kaynağıdır.
Palme Yayıncılık
ÜNİTE - 3
ÇÖZÜMLÜ SORULAR
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
D) I ve III
C) I ve II
E) I, II ve III
3.
I
6.
Bitkisel atıklar
II
III
Nükleer atıklar
Hayvansal atıklar
A) Hidroelektrik santraller, termik santraller kadar çevreyi
kirletmez.
B) Okyanus ve denizlerde yer değiştiren su kütlelerinin potansiyel ve kinetik enerjisinden elektrik enerjisi elde edilebilir.
Yukarıdaki kavram haritasında bulunan kutucuklarda bazı
atıklar verilmiştir.
C) Hidroelektrik, rüzgar, jeotermal kaynaklar ve güneş, yenilenebilir enerji kaynaklarıdır.
Buna göre, bu kutucuklarda verilenlerden hangileri biyokütle eldesinde hammadde olarak kullanılmaz?
D) Güneş enerjisinin dezavantajlarından birisi maliyetinin
yüksek olmasıdır.
A) Yalnız I
E) Hidroelektrik üretiminde kullanılan barajlar çevrede
önemli değişikliğe neden olur.
B) Yalnız III
D) I ve II
182
Biyokütle
Temiz enerji kaynakları ile ilgili aşağıdaki yargılardan
hangisi yanlıştır?
C) I ve III
E) II ve III
Soru
1.
4.
Nükleer enerji, fosil enerji kaynaklarına alternatif olarak sunulan enerji kaynaklarından biri değildir.
2.
Etanol; şeker kamışı, mısır, buğday vb. tahıllar ile selülozik
hammaddelerden fermantasyon yöntemi ile elde edilir.
Yanıt A
3.
Biyokütle eldesinde nükleer atıklar hammadde olarak kullanılmaz.
Yanıt B
Palme Yayıncılık
Yanıt B
5.
Jeotermal enerjinin taşıyıcısı sudur. Şifa amaçlı olarak sağlık
alanında kullanılabilir. Temiz enerji kaynaklarından biridir.
Yanıt E
6.
Güneş enerjisi, maliyeti en düşük olan enerji türlerinden biridir.
Yanıt D
183
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
Yanıt C
I. Jeotermal enerjinin, nükleer enerjinin vb. kaynağı güneş
değildir.
II. Elde edilen enerji türü ya da kaynak değiştikçe enerjinin
depolanma şekli değişir.
III. Temiz enerjinin eldesinde kaynağın fiziksel, kimyasal yapısı önemlidir. Buna göre kaynak değiştikçe enerjiyi elde
etme yöntemi değişir.
ÜNİTE - 3
ÇÖZÜMLER
ÜNİTE - 3
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
1.
Rüzgar enerjisi, çevre ve atmosfer açısından zararlı bir
enerji türüdür.
2.
Yenilenemez enerji kaynaklarının geri dönüşümleri çok
uzun zaman sonra olabilir.
3.
Fosil yakıtların yerine yenilenebilir enerji kaynaklarının
kullanılması hava kirliliğini önleme yollarından birisidir.
4.
Yenilenemez enerji kaynakları enerji ihtiyacının çok az
bir kısmını karşılar.
5.
Bitkisel ve hayvansal atıklardan elde edilen enerji kaynağı biyoenerjidir.
6.
Kaplıcalar jeotermal enerjinin ilk kullanım alanlarıdır.
7.
Güneş enerjisi yenilenemeyen bir enerji kaynağıdır.
8.
Herhangi bir yolla enerji üretilmesini sağlayan kaynaklar enerji kaynaklarıdır.
9.
Yenilenemez enerji kaynaklarının her geçen gün kullanımı canlı yaşamını olumsuz etkilemektedir.
10. Güneş enerjisi ve jeotermal enerji, çevre dostu enerjilerdendir.
184
1. Y
2. D 3. D
4. Y 5. D 6. D 7. Y 8. D 9. D 10. D
1.
Suyun sahip olduğu enerjiye ..........................................
denir.
2.
.......................................... adı verilen büyük pervaneli yüksek kuleler aracılığı ile rüzgar enerjisi elektrik enerjisine dönüştürülür.
3.
Deniz gibi büyük su kütlelerinin sahip olduğu potansiyel ve
kinetik enerjinin elektrik enerjisine dönüştürülmesi olayında
.......................................... enerjisi elde edilir.
4.
Atomun çekirdeğinden elde edilen enerji türüne ................
.......................... denir.
5.
Yer kabuğunun iç kesimlerinde birikmiş basınç altındaki
sıcak sudan kaynaklanan enerjiye ....................................
...... enerji denir.
6.
Temiz enerji kaynakları oluşum süreçlerine göre ................
.......................... enerji kaynakları ve diğer enerji kaynakları
olmak üzere ikiye ayrılır.
7.
Doğanın kendi döngüsü içerisinde kullanıldıktan hemen
sonra var olan enerji kaynaklarına ....................................
...... enerji kaynakları denir.
8.
Güneş enerjisi, güneş .......................................... ile önce
ısı enerjisine dönüştürülür.
9.
Biyogazın temel bileşeni .......................................... gazıdır.
10. Bitkisel enerji kaynaklarının ana kaynağı ............................
.............. enerjisidir.
Soru
1. hidrolik enerji 2. Rüzgar türbünü 3. dalga 4. nükleer enerji
5. jeotermal
6. bitkisel 7. temiz 8. panelleri 9. metan 10. güneş
1.
4.
Rüzgar ................. denilen ................. pervaneli .................
kulelerden elde edilen enerjiye ................. enerjisi adı verilir.
D
Y
Yenilenemeyen enerji kaynakları çevreyle dosttur.
yüksek
türbünü
rüzgar
küçük
büyük
Alternatif enerji kaynaklarından enerji üretiminde
çevre koşulları verimi etkiler.
D
Yenilenemeyen enerji kaynakları atık oluşumuna neden olur.
Rüzgar, güneş gibi
enerji kaynakları yenilenemeyen enerji
kaynaklarıdır.
Y
D
5
5. çıkış
Y
IV
1
2
1. çıkış
3
4
2. çıkış 3. çıkış
4. çıkış
2.
I. Azot gazı
II. Su
III. Rüzgar
Yukarıdakilerden kaç tanesi enerji kaynağı olarak kullanılamaz?
Palme Yayıncılık
Yukarıdaki dallanmış ağaç etkinliğinde bağlantılı ifadelerin
doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğuna karar verilerek ilerlendiğinde hangi çıkış noktasına ulaşılır?
4
5.
Aşağıdakilerden kaç tanesi çevre dostu enerji kaynaklarından değildir?
I.
II.
1
III.
3.
I. Biyokütle kaynaklarından biri de nükleer atıklardır.
II. Biyogazın oluşum aşamasında hidroliz, asit oluşturma
ve metan oluşumu işlemleri gerçekleşir.
III. Şeker kamışı, mısır, buğday vb. tahıllar ile selülozik hammaddeden fermantasyon ile etil alkol elde edilir.
IV. Etanol üretiminde ilk basamak şekerin açığa çıkması için
ön işlemlerin uygulanmasıdır.
Yukarıdaki cümlelerden doğru olanı (D) yanlış olanı (Y) ile
değerlendirildiğinde sıralama nasıl olur?
Dalga
IV.
Güneş
Petrol
Rüzgar
V.
Jeotermal
1
Y, D, D, D
185
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
Yenilenemeyen enerji kaynakları
zaman içinde tükenmektedir.
Aşağıdaki kavramlar yukarıda verilen cümlede bırakılan boşluklara doğru yerleştirildiğinde kaç numaralı seçenek boşta
kalır?
I.
II.
III.
IV.
V.
ÜNİTE - 3
AÇIK UÇLU SORULAR
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
1.
4.
I. Fosilyakıtlar
II. Rüzgar
III. Güneş
A)YalnızII B)YalnızIII
D)IveIII
Kömür
% 25,3
Yenilenebilir
% 12,7
Nükleer
% 6,3
Yukarıda verilenlerden hangileri enerji üretiminde kullanılır?
C)IveII
Doğalgaz
% 20,7
E)I,IIveIII
Petrol
% 35
Dünya enerji ajansı'nın verilerine göre Dünya'da kullanılan
enerjikaynaklarınınyaklaşıkmiktarlarıyukarıdakigibidir.
Grafiği yorumlayan bir öğrencinin;
I. Doğalgazvenükleerenerjikaynaklarınıntoplamkullanımıkömürdenfazladır.
II. Yenilenemezenerjikaynaklarınarasındaenazkullanılan
nükleerenerjidir.
III. Dahayaşanılırbirdünyaiçindoğalgazınkullanımıartırılmalı,yenilenebilirenerjikaynaklarınınkullanımıazaltılmalıdır.
2.
Aşağıda verilen enerji kaynaklarından hangisi odun, bitki
atıkları, gübre gibi bitkisel ve hayvansal ürünlerin oluşturduğu bir enerji türüdür?
A) Güneşenerjisi
yukarıdaki açıklamalarından hangileri doğrudur?
B) Rüzgarenerjisi
Palme Yayıncılık
ÜNİTE - 3
TEST – 1
C) Biyokütleenerjisi
D) Jeotermalenerji
E) Nükleerenerji
A)YalnızI B)IveII
D)IIveIII C)IveIII
E)I,IIveIII
5.
Bir enerji sayesinde gerçekleşen
olaylar şöyledir:
– Su döngüsü gerçekleşir.
– Evlerimiz ısınır.
– Bitkiler besin ve oksijen
oluşturur.
3.
I. ()Güneşverüzgarenerjileriyenilenebilirenerjikaynağıdır.
II. ()Rüzgartürbünüileeldeedilenenerjiyerüzgarenerjisi
denir.
III. ()Yenilenebilenenerjikaynaklarıçevrekirliliğininazalmasındaetkilidir.
IV. ()Nükleerenerjibirbiyokütleenerjisidir.
V. ()Bitkiselenerjikaynakları,temizenerjikaynağıdır.
Selçuk
Yukarıdaki cümlelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğuna karar veren bir öğrenci kaç tane bilginin yanlış olduğunu söyleyebilir?
A)1
186
B)2
C)3
D)4
Selçuk öğretmenin bahsettiği enerji kaynağı aşağıdakilerden hangisidir?
E)5
1. E
2. C
3. A
A)Güneş 4. B
B)Jeotermal
D)Dalga
5. A
C)Rüzgar
E)Biyokütle
Soru
Ülkemizde son yıllarda ısınma, seracılık gibi alanlarda
sıkça kullanılan ve kaynağını yeraltı sularından alan temiz enerji kaynağı aşağıdakilerden hangisidir?
9.
Aşağıda bazı öğrencilerin enerji kaynakları ile ilgili aralarında geçen konuşmalar verilmiştir.
A) Jeotermal
Yer ısısı
anlamına gelen
kelime, jeotermaldir.
C) Hidrolik
D) Dalga
Gel-git
enerjisinin diğer
adı dalga
enerjisidir.
Güneş enerjisi
kullanımında aracı
eleman güneş
panelleridir.
Cemil
E) Gel­git
Baran
Eren
Yenilenemeyen enerji
kaynaklarının kullanımı
çevre kirliliği
ile ters orantılıdır.
7.
Ülkemizde elektrik üretimi için kullanılan enerji kaynakları
grafikteki gibidir.
35
30
% 23,62
Buna göre, hangi öğrencinin söylediği bilgi yanlıştır?
20
A) Baran
15
% 6,78
5
%0,04
%0,05
Doğal gaz
Rüzgâr
Hidroelektrik
% 5,13
Jeotermal
Petrol
Diğer
Kömür
10.
Buna göre,
I. Elektrik üretimi için yenilenemez enerji kaynaklarının
toplam kullanım yüzdesi daha azdır.
II. Elektrik üretimi için en az kullanılan kaynak petroldür.
III. Elektrik üretiminde fosil yakıtlar çok fazla kullanılmaktadır.
8.
E) Kenan
Yukarıda verilen enerji kaynaklarından hangileri günümüzde kullanılmaktadır?
A) Yalnız III
B) I ve III
D) II ve III
B) Yalnız III
C) Cemil
I. Dalga enerjisi
II. Jeotermal enerji
III. Biyokütle enerjisi
yukarıdakilerden hangileri yanlıştır?
D) II ve III
B) Derya
D) Eren
Palme Yayıncılık
10
A) Yalnız II
Kenan
Yenilenebilir enerji kaynak
kullanımının artırılması,
çevre kirliliğinin azalmasını ve
enerji kaynaklarının verimli
kullanılmasını
gerektirmektedir.
%33,71
%30,62
25
0
Derya
C) I ve II
E) I, II ve III
C) I ve II
E) I ve III
I. Çevre koşullarına göre üretim şekillerinin değişmesi
II. Her yerde aynı verim yüzdesi ile üretilmesi
III. İhtiyaçlara göre kullanım alanlarının değişkenlik göstermesi
11.
I. Termik santrallerden elde edilen enerji
II. Jeotermal enerji
III. Rüzgar enerjisi
Yukarıdakilerden hangileri alternatif enerji kaynaklarının
ortak özelliklerindendir?
Yukarıdaki enerji türlerinden hangileri çevre dostu enerji
türlerinden değildir?
A) Yalnız I
A) Yalnız I
B) I ve II
D) II ve III
C) I ve III
E) I, II ve III
6. A
7. C
B) Yalnız II
D) II ve III
8. C
9. D
10. E
11. A
C) I ve II
E) I ve III
187
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
B) Nükleer
ÜNİTE - 3
6.
CANLILARDA ENERJİ
FOTOSENTEZ VE SOLUNUM
Besin + O2
ÜNİTE - 3
Yeşil yapraklı bitkilerin havadan karbondioksit, topraktan
su alarak ışık enerjisi ve klorofil sayesinde besin maddelerini
ve oksijeni üretmesine fotosentez denir.
Fotosentezde anorganik maddelerden organik maddelerin üretimi gerçekleşir.
OKSİJENLİ SOLUNUM
6CO2 + 6H2O
Güneş ışığı, klorofil
C6H12O6 + 6O2
(Glikoz)
Anorganik (CO2 ve H2O) maddelerden elde edilen glikoz; polimerleşerek selüloz ve nişasta gibi karbonhidratlara
dönüşürken, topraktan gelen diğer minerallerle birlikte kullanılmasıyla proteinler ve yağlar üretilir.
CO + H 2O
2
Fotosentez
Fotosentez olayı ile ilgili;
I. Endotermik bir dönüşümdür.
II. Anorganik maddelerden, organik
maddeler üretilir.
III. Havanın oksijeni kullanılır.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) I ve II
D) I ve III
E) II ve III
Hemoglobin yapısında Fe2+ bulundurur.
Palme Yayıncılık
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
FOTOSENTEZ
Fotosentez tepkimesi
6CO2 + 6H2O ¡ C6H12O6 + 6O2
şeklindedir. Güneş ışığını aldığı için endotermik bir olaydır. CO2 ve H2O anorganik maddelerinden C6H12O6 organik
maddesini üretir. Havanın CO2'ini kullanır. O2 üretilir.
Yanıt C
Canlıların yaşamsal faaliyetlerini sürdürmeleri için gerekli olan enerjiyi sağlamaları gerekir. Canlıların enerji elde etmek için depo ettikleri yağ ve karbonhidrat gibi besin maddelerini
oksijen varlığında parçalamaları olayına solunum denir. Solunum bir yanma olayıdır.
Canlı organizmaların ihtiyacı olan enerji;
C6H12O6 + 6O2 ¡ 6CO2 + 6H2O
(Glikoz)
tepkimesi sonucu elde edilir. Bu tepkime için gerekli olan O2, akciğerlere alınan hava ile
sağlanır. Oksijenin alveollerden difüzyon ile kana geçmesiyle akciğer kılcallarında oksijen
miktarı artar. Oksijenin büyük bir kısmı alyuvar içerisindeki hemoglobinle
Hb + O2 ¡ HbO2
(Hemoglobin)
(Oksihemoglobin)
tepkimesiyle oksihemoglobini oluşturur.
Oksihemoglobin taşıyan kana temiz kan denir. Temiz kan dolaşım yoluyla doku
kılcallarına taşınır. Dokulara gelen oksihemoglobin tekrar ayrışarak O2'yi serbest bırakır.
HbO2 ¡ Hb + O2
Serbest kalan O2, difüzyon yoluyla doku hücrelerine taşındıktan sonra burada solunum
olayında kullanılır.
C6H12O6 + 6O2 ¡ 6CO2 + 6H2O
Doku hücreleri
Akciğer
alveolleri
Araç enerjisini, kullandığı yakıtın oksijenle
yanması sonucunda oluşturur. Canlılarda
buna benzer şekilde enerjilerini solunum
sonucunda üretir.
O2
Alyuvar
O2
O2 + Hb
Plazma
HbO2
Hb + O2
O2
Oksijenin dokulara taşınması
188
Soru
ÜNİTE - 3
Oksijenin alyuvardaki hemoglobinle birleşmesi
II.
Oksijenin alveollerden difüzyon ile kana geçmesi
III.
Oksihemoglobindeki oksijenin kılcal damarlarda ayrılarak
doku hücrelerine taşınması
Oksijen önce alveollerden difüzyon ile kana geçer. Daha sonra
hemoglobinle birleşir ve oksihemoglobin oluşur. Doku kılcallarına gelen oksihemoglobin tekrar ayrışarak O2'yi serbest bırakır.
Solunum sürecinde meydana gelen olayların gerçekleşme
sırası aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
A) I, II, III
B) I, III, II
D) II, III, I
C) II, I, III
E) III, I, II
Yanıt C
Solunum olayı ile ilgili;
I.
Canlıların enerji elde etmek için organik besin maddelerini
oksijenle parçalamalarına denir.
II.
Amacı besinlerin yıkımını sağlamaktır.
III.
Oksijenli solunum reaksiyonu
C6H12O6 + 6O2 ¡ 6CO2 + 6H2O
şeklindedir.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız II
B) Yalnız III
D) II ve III
C) I ve III
E) I, II ve III
Yanıt E
Fotosentez olayının gerçekleşebilmesi için,
I. Klorofil
II. Güneş ışığı
III. Hemoglobin
IV. Canlı organizma
V. Karbondioksit
yukarıdakilerden hangileri gereklidir?
A) I, II ve IV
B) I, II ve V
D) I, II, IV ve V
C) II, III ve IV
E) II, III, IV ve V
Yanıt D
189
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
I.
Karbondioksitin Atılması
ÜNİTE - 3
Doku hücrelerinde gerçekleşen solunum olayı sonucunda açığa çıkan CO2 gazı doku
kılcallarına difüzyon yoluyla geçer. Doku kılcallarındaki CO2 burada kan plazmasında bulunan alyuvarların içine girer. Alyuvarlarda karbonik anhidraz enzimi sayesinde CO2 ve H2O
birleşerek H2CO3 oluşturur.
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
CO2 + H2O
Karbonik anhidraz
H2CO3
(Karbonik asit)
Oluşan H2CO3 iyonlaşarak H+ ve HCO3– (bikarbonat) iyonlarına ayrışır.
H2CO3 ¡ H+ + HCO3–
Oluşan H+ iyonları hemoglobinle birleşir. HCO3– ise kan plazmasına geçer. Hemoglobinle
birleşen H+ iyonları akciğer alveollerine bu şekilde taşınırken, HCO3– iyonları kan plazması
ile taşınır.
Akciğer alveollerine hemoglobinle gelen H+ iyonları burada hemoglobinden ayrılır, kan
plazmasıyla gelen HCO3– iyonları ile birleşir ve böylece H2CO3 oluşur.
HCO3– + H+ ¡ H2CO3
Oluşan H2CO3 karbonik anhidraz enzimi sayesinde CO2 ve H2O'ya parçalanır.
Palme Yayıncılık
H2CO3
Karbonik anhidraz
CO2+ H2O
Oluşan CO2 gazı önce kan plazmasına sonra da akciğer alveolüne geçerek soluk vermeyle vücut dışına atılır.
Karbondioksit taşınımı ile ilgili;
I. Karbonik anhidraz enzimi etkilidir.
II. CO2 molekülleri halinde taşınır.
III. Taşınmasında hemoglobin etkin değildir.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
C) Yalnız III
Karbondioksitin taşınması ve atılması sırasında karbonik anhidraz enzimi kullanılır. CO2 molekülleri halinde değil, H2O
ile bileşik oluşturup ve sonra bileşiğin
tekrar parçalanması ile taşınır. Hemoglobin etkindir.
B) Yalnız II
D) I ve II
Yanıt A
E) I ve III
Karbondioksitin taşınması ve atılması
ile ilgili;
I. Alyuvar içindeki CO2, karbonik anhidraz enzimi ile
H2O + CO2 S H2CO3
tepkimesini verir.
II. H2CO3 maddesi
H2CO3 S H+ + HCO3–
şeklinde iyonlarına ayrışır.
III. Fiziksel bir olaydır.
yargılarından hangileri yanlıştır?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) Yalnız III
D) I ve III
E) II ve III
190
Karbondioksit, alyuvardaki su ile birleşir.
H2O + CO2 Karbonik anhidraz
H2CO3
oluşan karbonik asit (H2CO3) oldukça
kararsız bir bileşik olup hemen iyonlarına
ayrışır.
H2CO3 S H+ + HCO3–
kimyasal bir olaydır.
Yanıt C
Soru
SİNDİRİM
O
H2N
C
H2C
Büyük organik maddelerin fiziksel olarak parçalanmasına mekanik sindirim denir. Mekanik sindirim ağızda dişler yardımıyla, mide ve ince bağırsakta kaslar yardımıyla gerçekleşir.
Organik maddelerin enzimler yardımıyla yapı taşlarına parçalanmasına kimyasal sindirim denir. Kimyasal sindirim ağız, mide ve ince bağırsakta gerçekleşir.
OH
Alanin
(Ala)
O
Protein Sindirimi
H3C
Proteinler 20 çeşit aminoasitin farklı kombinasyonlarda bir araya gelmesiyle oluşan polimer maddelerdir.
C
CH
Proteinlerin oluşumunda yer alan aminoasitler (monomer) peptit bağları ile bağlıdırlar.
Aşağıdaki tepkimede protein oluşumu gösterilmiştir.
OH
NH2
Proteinlerin yapısına katılan amino asitlere
H
R1 O
H
R2 O
|
|
||
|
|
||
H – N – C – C – OH + H – N – C – C – OH
|
|
H
H
aminoasit – 1
aminoasit – 2
Palme Yayıncılık
H R1 O H R2 O
|
| || |
| ||
¡ H – N – C – C – N – C – C – OH
|
|
–H2O
H
H
glisin ve alanin örnek olarak verilebilir.
Peptit bağı
Protein sindiriminde peptit bağlarının su ve enzimler aracılığı ile kopması gerçekleşir.
Yani hidroliz tepkimesi gerçekleşir. Hidroliz tepkimesi ile proteinler, kendilerini meydana
getiren aminoasitlere kadar ayrılırlar.
Protein sindirimi midede başlar, ince bağırsakta sonlanır. Midede bulunan özelleşmiş
salgı hücreleri asidik yapıda olan ve içerisinde pepsin enzimi içeren bir sıvı salgılar. Bu sıvı
proteinlere etki ederek onların daha küçük moleküller olan polipeptitlere parçalanmasını
sağlar.
Protein + H2O
Pepsin
Polipeptit
Oluşan polipeptit oniki parmak bağırsağından geçerek pankreas tarafından salgılanan
tripsin ve kimotripsin enzimleri sayesinde dipeptit ve aminoasitlere parçalanır.
Polipeptit
Tripsin/Kimotripsin
Dipeptit + Aminoasit
Oluşan dipeptit molekülleri ince bağırsakta salgılanan erepsin enzimi sayesinde aminoasitlere ayrışır.
Dipeptit
Erepsin
Aminoasit
Hidrojen
H
O
H
Amino
N
Grubu
H
C
R
Karboksil
grubu
C
OH
Radikal
(Değişken
Grup)
Proteinlerin yapı taşı olan amino asitlerin
yapısında da azot bulunur.
Aminoasit R—CH—COOH formülünde olup, bir aminoasidin amino (—NH2) grubu baz
NH2
özelliği gösterirken karboksil (—COOH) grubu asit özelliği gösterir. Bu nedenle aminoasitler
amfoter özelliği gösterir. Böylece hücrede oluşan pH değişikleri tamponlanmış olur.
191
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
Besinlerin (büyük moleküllerin) enzimler yardımıyla daha küçük moleküllere parçalanması olayına sindirim denir. Su, madensel tuzlar, vitaminler, glikoz, fruktoz, galaktoz, amino
asitler, alkoller sindirilmeden doğrudan kana geçerken, polisakkaritler, disakkaritler, karbonhidratlar, lipitler, proteinler ve nükleik asitler (DNA ve RNA) sindirim ile hücre zarından
geçebilecek küçük moleküllere parçalanırlar.
ÜNİTE - 3
Glisin
(Gly)
ÜNİTE - 3
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
Sindirim ile ilgili
I. İnsan vücuduna alınan her besin sindirilir.
II. En kolay sindirilen besinler karbonhidratlardır.
III.Büyük moleküllerin enzimler yardımıyla daha küçük moleküllere parçalanmasına sindirim denir.
ifadelerinden doğru olanlarda "D" yanlış
olanlarda "Y" harfleri kutulara yazıldığında doğru sıralama hangi seçenekteki
gibi olur?
A
B
C
D
E
I. D
D
Y
Y
Y
II. D
Y
D
Y
D
III. D
D
D
D
Y
Proteinlerin sindirilmesi ile ilgili;
Palme Yayıncılık
I. Hidroliz tepkimesi ile parçalanır.
II. Sindirimi midede başlar ve biter.
III.
Aminoasitlere kadar parçalanmasında
yalnız pepsin enzimi etkindir.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) I ve II
D) I ve III
E) II ve III
I.
Besinlerden glukoz, galaktoz, fruktoz, madensel tuzlar, aminoasit gibi
küçük moleküller sindirime uğramaz. (Yanlış)
II.
Karbonhidratların kimyasal bağ yapıları yağlar ve proteinlere oranla
daha zayıf olduğundan kolay parçalanırlar. (Doğru)
III.
Alınan büyük moleküllü bileşiklerin
nişasta, zeytinyağı, protein gibi enzimler yardımıyla parçalanmasına
sindirim denir. (Doğru)
Yanıt C
Protein sindiriminde peptit bağlarının su
ve enzimler aracılığı ile kopması gerçekleşir. Yani hidroliz tepkimesi gerçekleşir.
Protein sindirimi midede başlar, ince bağırsakta sonlanır.
Parçalanmasında tripsin, erepsin gibi
enzimlerde etkindir.
Yanıt A
Proteinlerin Yapısı ve İşlevleri
Temel besin maddelerinden biri olan proteinlerin vücutta
kullanılma şekilleri karbonhidrat ve yağlardan farklıdır. Karbonhidrat ve yağlar ısı ve enerjiye dönüştürüldükleri halde proteinler parçalanan dokuların onarımı ve yenilenmesinde kullanılırlar.
Vücut dışarıdan aldığı proteinleri aldığı gibi kullanmaz. Önce
onu aminoasitine kadar parçalayarak sindirir, sonra kendisine
lazım olan protein şeklinde yeniden sentez eder.
Yağlar ve karbonhidratlar vücutta depo edildikleri halde
proteinler sonradan kullanılmak üzere depo edilemezler.
Bundan dolayı proteinlerin vücutta yan görevleri yoktur denilebilir.
Proteinler
Proteinlerin canlılardaki işlevleri:
� Vücuda yağ ve karbonhidratın az miktarda alınması durumunda enerji kaynağı olarak
kullanılır.
� Hücre içi ve hücre dışı sıvıların ozmotik basıncını ayarlar.
� Hormonların yapısını oluşturarak düzenleyici görev alır.
� Antikorların yapısını oluşturur.
� Hücre içinde ve dışında yapı malzemesidir.
şeklinde özetlenebilir.
192
Soru
ÜNİTE - 3
Polipeptit
Y/Z
X
Protein + H2O
Polipeptit
Polipeptit
Dipeptit + Aminoasit
Pepsin
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
Protein + H2O
Polipeptit
Tripsin/Kimotripsin
Dipeptit + Aminoasit
Protein sindirimine ait yukarıdaki denklemlerde yer alan X,
Y ve Z enzimleri aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
X
Y
Z
A) Tripsin
Amilaz
Pepsin
B) Amilaz
Tripsin
Kimotripsin
C) Pepsin
Tripsin
Kimotripsin
D) Pepsin
Kimotripsin
Amilaz
E) Amilaz
Pepsin
Tripsin
Yanıt C
Proteinin sindirimi ile ilgili;
I.
Midede başlar.
II.
Peptit bağının koparılması olayıdır.
III. Hidroliz tepkimesidir.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız III
D) II ve III
C) I ve III
E) I, II ve III
Yanıt E
I.
Proteinler 20 çeşit aminoasitten oluşur.
II.
Proteinler birer polipeptittir.
III.
Peptit bağları oluşurken su açığa çıkar.
Yukarıda verilen yargılardan hangileri doğrudur?
A) Yalnız II
B) Yalnız III
D) II ve III
E) I, II ve III
C) I ve II
Yanıt E
193
ÜNİTE - 3
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
I. Proteinler hormonların yapısını oluşturarak düzenleyici
görev alır.
II. Proteinler aminoasitlerden oluşurlar.
III. Proteinler antikorların yapısını oluşturur.
IV. Proteinler; yağlar ve karbonhidratlar gibi vücutta depo
edilirler.
Yukarıda bulunan cümlelerden doğru olanların (D) yanlış
olanların (Y) harfi ile değerlendirilmesi sırasıyla hangi seçenekteki gibi olur?
A) D, D, Y, Y
B) D, D, D, Y
D) D, Y, D, Y
C) Y, Y, D, D
E) Y, D, D, Y
Yanıt B
Aminoasitler ile ilgili;
I.
Aminoasitlerin birleşerek protein oluşturma tepkimesine
peptitleşme denir.
II.
Aminoasitler hem asit hem de baz özellik gösterirler.
III.
Dipeptit + H2O S tepkimesinden aminoasit oluşur.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız III
B) I ve II
D) II ve III
C) I ve III
E) I, II ve III
Yanıt E
İki aminoasit molekülü bir su molekülü kaybederek birbirine
bağlanır. Sonuçta bir ..........I........... oluşur. İki aminoasit arasında oluşan bağa da ..........II.......... denir.
Yukarıdaki I ve II boşluklarına gelmesi gereken terimler
aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
I
II
A)
Dipeptit
Hidrojen bağı
B)
Dipeptit
Peptit bağı
C)
Polipeptit
Hidrojen bağı
D)
Polipeptit
Peptit bağı
E)
Tripeptit
Hidrojen bağı
Yanıt B
194
Soru
Karbonhidratların Sindirimi
H
O
H
O
H
H
OH
HO
H
H
CH OH
2
4
O
α
O
H
Ekmek karbonhidrat içeren bir besindir.
1 H
H
OH
HO
Glikoz
H
Niflasta
α
Glikoz
O
n
Nişasta çok sayıda glikozun polimerleşmesi ile oluşmaktadır.
Nişasta sindirimi ağızda başlar, ince bağırsakta devam edip yine ince bağırsakta sonlanır. Midede nişasta sindirimi olmaz. Çünkü midenin asidik ortamı karbonhidratları sindiren
enzimlerin çalışması için uygun değildir.
Nişasta Sindirimi Sırasında Gerçekleşen Olaylar
Amilaz enzimi tükürük bezlerinde üretilip, tükürük ile ağız boşluğuna gelir ve nişastanın maltoza dönüşmesini sağlar. Ağızda gerçekleşen bu olay tamamlanmamış sindirimdir.
Çünkü oluşan maltoz hala hücre zarından geçemeyecek kadar büyüktür. Bu nedenle maltozun sindirimine ince bağırsaklarda devam edilir.
İnce bağırsakta;
Palme Yayıncılık
Ağızda;
Patates karbonhidrat içeren bir besindir.
Maltaz enzimi ince bağırsağın kendisi tarafından üretilir. İnce bağırsaktaki bu olay ile
nişasta sindirimi tamamlanmış ve nişasta kendisini oluşturan glikozlara dönüşmüş olur. Bundan sonra oluşan glikozlar ince bağırsaktan kana geçerek hücrelerimize götürülür.
Ağızda maltoza dönüştürülemeyen nişastalar, ince bağırsaklarda pankreastan gelen amilaz enzimi ile tekrar maltoza dönüştürülür.
Sindirim olayı öncelikle .....I...... başlamaktadır. Nişasta tükürükteki amilaz enzimi ile
........II...... parçalanmaktadır. İnce bağırsakta maltoz, .....III.... enzimi ile .....IV..... parçalanmaktadır.
I.
ağızda
II.
maltoza
III.
maltaz
IV.
glikoza
Yukarıda verilen cümlede nişasta sindirimi
ile ilgili bazı yerler boş bırakılmıştır. Aşağıdaki kavramlar boşluklara doğru olarak
yerleştirilirse hangi seçenek boşta kalır?
A) glikoza
B) ağızda
C) maltoza
D) midede
E) maltaz
Makarna karbonhidrat içeren bir besindir.
Yanıt D
195
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
CH2OH
4
ÜNİTE - 3
Yediğimiz ekmek, patates, makarna ve pilav gibi gıda maddelerinde çoğunlukla nişasta
bulunmaktadır. Nişasta, çok sayıda glikozun birleşmesi ile oluşmuş karbonhidrat polimeridir. Bir polisakkarit olan nişasta pek çok bitkinin karbonhidrat deposudur.
Yine bir polisakkarit olan selüloz bitkilerin temel yapı taşıdır. Pamuk, saman ve odun hamuru başlıca bileşenidir. Selüloz insanlar tarafından sindirilemez. Nişasta enzimler tarafından
hidrolize uğratılabilirken selüloz uğratılamaz. Geviş getiren hayvanlarda (inek, koyun vb.) ve
termitlerde (ağaç kurtları gibi) bulunan bazı bakteriler selülozu hidroliz edebilirler ve yiyecek
olarak kullanılmasını sağlarlar. Selüloz tamamen hidroliz edilirse glukoz ve fruktoz verir.
Glikoz şurubu, bir diğer adıyla mısır şurubu, mısır nişastasından üretilen bir şeker türüdür. Bu ürünün kullanılıp kullanılmadığını anlamak insan için imkansızdır. Vücuda alındığı
taktirde ön etki olarak vücudunuzun şeker dengesini alt üst eder, hormonal sistemlerinizi
bozar ve uzun vadede kansere sebep olur. Yiyeceklerde dokuyu yumuşatmak, hacim kazandırmak, şekerin kristalleşmesini önlemek ve aromayı arttırmak için kullanılır.
Glikoz ve fruktoz, C6H12O6 formülüne sahip olan birer monosakkarittir.
� Glikoz, nişasta ve selülozun hidrolizinden en son ürün olarak elde edilir.
� Doğada en yaygın şeker olduğu kadar serbest ya da bileşik halinde en çok bulunan
organik bileşik de glikozdur.
� Glikoz hiç bir sindirime uğramadan doğrudan doğruya kana karışan nadir organik moleküllerden birisidir.
� Yaşayan bütün organizmalarda başlıca enerji kaynağı olup, canlılarda çok yaygın bulunan bir yakıttır.
C6H12O6(k) + 6O2(g) ¡ 6CO2(g) + 6H2O(s)
∆H= –2,8.103 kj
H
ÜNİTE - 3
C=O
H — C — OH
HO — C — H
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
H — C — OH
H — C — OH
H — C — OH
H
Glikoz
H
� Fruktoz, molekül formülü olarak glikoz ile aynıdır. Fruktoz olgun meyvelerde ve balda
H — C — OH
glikoz ile birlikte bulunur.
C=O
� Beyaz katı görünümde olan fruktoz suda kolay çözünür.
� Fruktoz, basit şekerlerin en tatlısı olarak kabul edilir. Hücrede me-
HO — C — H
tabolizma olaylarında önemli rol oynar.
H — C — OH
H — C — OH
H
Fruktoz
Palme Yayıncılık
H — C — OH
� Sakkaroz, şeker kamışı ve şeker pancarından elde edilen bildiğimiz şekerdir. Molekül formülü C12H22O11'dir.
� Sakkaroz, bir molekül glikoz ile bir molekül fruktozun aralarından
bir molekül su çıkmasıyla oluşan bir disakkarittir.
C6H12O6
+
Glikoz
C6H12O6
¡ C12H22O11 + H2O
Fruktoz
Sakkaroz
� Sakkarozun yanma tepkimesi ise,
C12H22O11 + 12O2 ¡ 12CO2 + 11H2O
∆H= –5,65.103 kj
şeklindedir.
196
Nişasta;
I. Ağız
II. Mide
III. Oniki parmak bağırsağı
organlarından hangilerinde hidrolize uğrar?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) I ve III
D) II ve III
E) I, II ve III
Nişasta sindirimi ağızda başlar ve ince
bağırsakta tamamlanır. Bu organlarda
hidrolize uğrar.
Sakkaroz ile ilgili;
I. Polipeptit oluşturur.
II. Disakkarittir.
III. Hidroliz olduğunda, glikoz ve fruktoza
dönüşür.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) I ve II
D) II ve III
E) I, II ve III
Polipeptit, proteinlerden oluşur. Sakkaroz, glikoz ve fruktozdan oluşan bir disakkarittir. Hidrolizi sonucunda glikoz ve
fruktoza ayrışır.
Yanıt C
Yanıt D
Soru
ÜNİTE - 3
Hidroliz ile glikoz eldesi
II.
Glikozun ince bağırsaktan emilmesi
III.
Nişastanın maltoza dönüşmesi
Nişastanın sindirimi aşamasında gerçekleşen olayların
gerçekleşme sırası aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
A) I, II, III
B) I, III, II
D) II, III, I
Nişastanın sindirimi, nişastanın hidroliz ile glikoza parçalanmasıyla başlar. Parçalanmayan nişasta midede asidik ortam
nedeniyle sindirilemez. Sindirilemeyen nişasta maltoza, maltoz da glikoza dönüşür. Glikoz ince bağırsakta emilir ve kana
geçer.
C) II, I, III
E) III, II, I
Yanıt B
Fruktoz ile ilgili;
I.
Kimyasal formülü glikoz ile aynıdır.
II.
Meyve şekeri olarak bilinir.
III.
Şekerlerin en tatsızı olarak bilinir.
yargılarından hangileri yanlıştır?
A) Yalnız III
B) I ve II
D) II ve III
C) I ve III
E) I, II ve III
Yanıt A
I.
( ) Nişastanın sindiriminde erepsin enzimi işlev görür.
II.
( ) Nişasta sindirimi midede başlar.
III.
( ) Monosakkaritler hidroliz olurlar.
IV.
( ) Nişasta, selüloz ve glikojen, karbonhidratlardan disakkaritler grubuna girer.
V. ( ) Fruktoz, basit şekerlerin en tatlısı olarak kabul edilir.
Yukarıda verilen ifadelerden doğru olanın yanına D, yanlış
olanın yanına Y yazdığımızda kaç tanesinde Y harfi yazılmış
olur?
A) 1
B) 2
C) 3
D) 4
E) 5
Yanıt D
197
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
I.
Yağların Sindirimi
ÜNİTE - 3
Yağlar (trigliseritler), yağ asidi ve gliserol adı verilen yapı taşlarının birleşmesi ile oluşmuş
polimerlerdir.
Gliserin + 3 yağ asidi
trigliserit (yağ) + 3H2O
O
H2C —OH
O
– 3H2O
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
HC —OH + 3R — C
H2C — O — C — R
O
HC — O — C — R
O
OH
H2C —OH
Gliserin
Yağ asidi
H2C — O — C — R
Trigliserit (Yağ)
Tereyağ
Yağların sindirimi ince bağırsakta başlar ve yine ince bağırsakta sonlanır. Ağız ve midede yağ sindirimi olmaz. Yağlar, karaciğerden salgılanan safra salgısı ve pankreastan gelen
lipaz enzimi ile hidrolizlenerek yağ asidine ve gliserine parçalanır.
Oluşan yağ asidi ve gliserin yağdan daha küçük moleküller olduğundan ince bağırsakta
emilerek kana girer.
Yağ
Safra salgısı
lipaz enzimi
Yağlar ile ilgili;
Palme Yayıncılık
I.
Hidroliz edildiğinde gliserol ve yağ
asitlerine parçalanır.
II. Yapısında C, H ve N elementleri bulunur.
III. Sindiriminde lipaz enzimi kullanılır.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) I ve II
C) I ve III
D) II ve III
Yağ
Zeytin ve zeytinyağı
Yağ asidi + Gliserin
Yağlar, hidroliz sonucunda gliserol ve yağ
asitine parçalanır. Yapısında C ve H bulunur. Sindiriminde safra salgısı ve lipaz
enzimi kullanılır.
Yanıt C
E) I, II ve III
Safra salgısı
X
Yağ asidi + Y
tepkimesi ile ilgili;
I. Oluşan ürünler ince bağırsakta kana
karışır.
II. X, amilaz enzimidir.
III. Y, gliserindir.
Yağ ürünleri ince bağırsakta kana karışır.
X, lipaz enzimidir. Sonuçta yağ asidi ve
gliserin oluşur.
yargılarından hangileri yanlıştır?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
D) I ve II
C) Yalnız III
I.
Yağ molekülleri sindirildiğinde CO2 ve
H2O'ya parçalanır.
II. En küçük moleküllere sahip yağlar
ağızda sindirime uğrar.
III. Yağ asitleri, gliserin ile tepkimeye girerek yağları oluştururlar.
Yukarıda verilen yargılardan hangileri
yanlıştır?
A) Yalnız I
B) I ve II
C) I ve III
D) II ve III
198
Yanıt B
E) II ve III
Yağ molekülleri sindirildiğinde yağ asidine ve gliserole parçalanır. Ağızda yağ
sindirimi olmaz.
Yağ asitleri, gliserin ile tepkimeye girerek
yağları oluşturur.
Yanıt B
E) I, II ve III
Soru
Yağlar, Karbonhidratlar ve Enerji Depolanması
ÜNİTE - 3
Sportif faaliyetlerde çok yoğun enerji
üretimi ve tüketimi yapılır.
Vücudumuz beslenme ile aldığı yağı depolar. Vücudun
yağ depolama kapasitesi sınırsızdır. Kişi yağ depolamak için
yağ tüketmek zorunda değildir. Bütün besin türleri sindirim
sırasında küçük moleküllere parçalanırlar ve daha sonra vücudun ihtiyaç duyduğu karmaşık yapıları oluşturmak üzere
yeniden birleşirler. Vücutta yağ, glikoz gibi küçük karbonhidrat moleküllerinden sentezlenebilir.
Palme Yayıncılık
Yağ asitlerinin yakılmasıyla açığa
kasları geliştirmekte
Karbonhidratlardaki enerji yağlardakinden daha hızlı çıkan enerji kullanılır.
açığa çıkar. Bu sebeple şekerleri çabuk enerji sağlamak için
tüketiriz. Basit şeker olan glikoz, hayvan, bakteri, mantar
ve insanlarda glikojen şeklinde depolanır. İnsanlar ve diğer
omurgalılar glikojeni karaciğer vev kas hücrelerinde depolar.
Ancak bu depo uzun süre yetecek miktarda değildir. Örneğin, insanlardaki glikojen deposu beslenme olmadığı takdirde
bir günde tükenir. Glikojen çok yüksek sayıda (3000­6000
kadar) glikoz molekülünden meydana gelir. Canlıların karaCanlılar yaşamlarını sürdürebilmek
ciğerinde % 3, kas etinde ise % 0,2 oranında depo halinde
için enerjiye ihtiyaç duyarlar.
bulunur. Canlılarda glikojen depolanması kandaki glikoz oranıyla ilişkilidir. Hızlı hareket eden bir insanın kandaki glikoz miktarı düşer. Bu tür durumlarda
karaciğerdeki glikojen glikoza dönüşür ve kana geçerek hücrelere ulaşır. Yemeğin fazla
miktarda tüketilmesi durumunda kandaki glikoz oranı artarsa hızla fazla glikoz karaciğer
glikojeni olarak depolanır. Sindirilen tüm karbonhidratlar glikojene dönüşebilir. Proteinlerde
glikojene dönüşebilirken yağlar bu dönüşümü gerçekleştiremez.
Besinlerin enerji değerleri 1 kilokalori(kkal) değerinde olan
besin kalorisi ile verilir.
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
Sportif faaliyetler sırasında gerekli olan enerjinin büyük
bir kısmı, vücudumuzda depo edilmiş yağlardan gelir. Yağ
moleküllerinin hidrolizi ile yağ asitleri oluşur. Yağ asitleri bir
dizi tepkime sonucu karbondioksit ve suya dönüşür. Açığa
çıkan enerji kasları geliştirmekte kullanılır. Palmitik asit
(CH3(CH2)14COOH) insanda bulunan başlıca yağ asididir.
Palmitik asidin CO2 ve H2O'ya dönüşümü sırasında 1 mol
palmitik asit başına 9977 kj enerji açığa çıkar.
Aşırı spor yapan bireyin yorulması
Ani yapılan hareketlerde kaslara
yeterli oksijen ulaşamaz ve birey
oksijensiz solunum yapar. Bu
nedenle aşırı olarak yoruluruz.
1 kal= 4,184 kj (Kalori vücudun enerji harcaması veya ihtiyaç duyduğu enerji için kullanılan bir birimdir.)
Yağların enerji değeri 9 kal/g (38 kj/g), karbonhidrat ve proteinlerin enerji değerleri ise
yaklaşık 4 kal/g (17 kj/g)'dır. Vücudumuz enerji ihtiyacını öncelikle şekerlerden, şekerlerin
yetersiz kaldığı durumda yağlardan ve zorunlu durumlarda da proteinlerden sağlar.
Aşağıda bazı besinlere ait kalori değerleri verilmiştir:
199
ÜNİTE - 3
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
Faaliyetlerde gerekli olan enerji hücre
Palme Yayıncılık
solunumu ile sağlanır.
Üreticilerdeki kimyasal enerjinin
besinlerle aktarılması
Tenis, aerobik,
yüzme ve yürüme gibi
sporlar sağlıklı bir vücuda sahip olmak için
yapılması gereken
sporlardır. Bunları yapmak için gerekli kalori
vücudumuza aldığımız
besinler tarafından
sağlanır.
Sağlıklı bir yaşam
için alınan kalori ile
yakılan kalori arasında kurulacak denge büyük önem taşır. 65 kg ağırlığındaki bir insanın
yapacağı aktivitelere göre dakikada yakacağı kalori miktarları yukarıda verilmiştir:
Vücudun ihtiyacı olan kalori miktarı kişinin kütlesi ve yaptığı işle ilgilidir. Sözgelimi yaklaşık 50 kg ağırlığındaki bir kişinin dinlenme ile geçen bir gün için 1680 kaloriye ihtiyacı
vardır. Masa başı gibi yorucu olmayan bir işte çalışması durumunda günlük kalori ihtiyacı
3360 kalori, ağır işlerde çalışması durumunda ise 6720 kaloridir. Çocukların kalori ihtiyacı
yetişkinlerden daha fazladır. Çünkü yaşlı kişilere göre besinlerin enerjiye dönüşümü daha
hızlı gerçekleşir.
200
Soru
1.
Besinlerin sindirimi ile ilgili;
4.
A) Yağ hidrolizi
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) I ve III
D) II ve III
Aşağıdakilerden hangisinde anorganik maddelerden
organik besin sentezlenirken atmosferde bulunan CO2
gazı kullanılır?
B) Fotosentez
C) I ve II
C) Protein sentezi
E) I, II ve III
D) Aminoasit sentezi
E) Nişasta sentezi
5.
I. Yağ
II. Protein
III. Nişasta
Yukarıdaki maddelerden hangilerinin hidrolizi sonucunda aminoasit meydana gelir?
2.
Aşağıda verilen yargılardan hangisi yanlıştır?
A) Yalnız II
A) Aminoasitler peptitleşme tepkimesi verirler.
B) Yalnız III
D) I ve III
C) I ve II
E) II ve III
C) Hidroliz tepkimesiyle proteinler, kendilerini meydana getiren aminoasitlere kadar ayrılırlar.
D) O2 gazının kana karıştığı yer alveollerdir.
E) Solunum ile enerji üretilir.
Palme Yayıncılık
B) Yağların sindirimi ağızda başlar.
6.
Proteinlerin sindirim basamaklarından olan;
Polipeptit
Tripsin
Kimotripsin
Dipeptit + Aminoasit
tepkimesi aşağıdakilerden hangisinde gerçekleşir?
A) Ağız
B) Mide
C) Karaciğer
D) Pankreas
E) Oniki parmak bağırsağı
3.
Besinlerin sindirimi ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
A) Protein sindirimi ince bağırsakta tamamlanır.
7.
Nişasta + Su ¡ Glikoz
B) Nişastanın sindirimi bazik ortamda gerçekleşir.
tepkimesi ile ilgili;
C) Yağlar oniki parmak bağırsağında lipaz enzimleri ile sindirilir.
I. Hidroliz tepkimesidir.
II. Oniki parmak bağırsağında glikoz oluşur.
III. Tepkime midede başlar.
D) Yağlar safra salgısı, amilaz enzimi ile yağ asidi ve gliserine parçalanır.
E) Kimyasal sindirim ağız, mide ve ince bağırsakta gerçekleşir.
yargılarından hangileri yanlıştır?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
D) I ve II
C) Yalnız III
E) I ve III
201
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
I. Proteinlerin sindirimi midenin asidik ortamında başlar.
II. Karbonhidratların sindiriminde amilaz enzimi etkindir.
III. Yağların sindirimi ağız ve midede gerçekleşir.
ÜNİTE - 3
ÇÖZÜMLÜ SORULAR
1.
5.
Protein sindirimi midede, HCl ve pepsin enzimi ile proteinlerin hidrolize uğramasıyla başlar.
Proteinlerin hidrolizi sonucunda aminoasit oluşur.
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
Yanıt A
Nişastanın sindirimi amilaz enziminin etkisiyle ağızda başlar.
Ağız ve midede yağ sindirimi gerçekleşmez. Yağların sindirimi oniki parmak bağırsağında başlar ve tamamlanır.
Yanıt C
2.
6.
Yağların sindirimi ince bağırsakta başlar ve yine ince bağırsakta sonlanır.
Polipeptitlerden tripsin/kimotripsin enzimleriyle dipeptit ve
aminoasit oluşması oniki parmak bağırsağında gerçekleşir.
Yanıt E
Yanıt B
Palme Yayıncılık
ÜNİTE - 3
ÇÖZÜMLER
3.
Yağlar safra salgısı ve lipaz enzimi ile yağ asidi ve gliserine
parçalanır.
Yanıt D
7.
Nişasta + Su ¡ Glikoz
tepkimesi hidroliz tepkimesidir. Nişastadan glikoz oluşması
oniki parmak bağırsağında gerçekleşir. Nişastanın hidrolizi
ağızda başlar.
Yanıt C
4.
Anorganik maddelerden organik besin maddeleri sentezlenirken atmosferde bulunan CO2 gazının kullanıldığı olay fotosentezdir.
Yanıt B
202
Soru
2.
Karbonhidratlar sindirilip ince bağırsaklardan kana karışır.
3.
Sindirimi en önce ve kolay olan besinler yağlardır.
4.
Alyuvar içinde CO2, karbonik anhidraz enzimiyle
H2CO3'e dönüştürülür.
5.
Dokulardaki .......................................... damarlarda O2, hemoglobinden ayrılarak doku hücrelerine geçmektedir.
2.
Alveollerdeki O2, kılcal damara geçtikten sonra .................
......................... daki hemoglobin ile birleşir.
3.
Hücrede büyük moleküllerin enzimler yardımıyla parçalanmasına .......................................... denir.
4.
İnsan vücudunda kullanılmayan şekerler ............................
.............. ve yağ halinde depolanır.
5.
Polipeptitlerin dipeptitlere parçalanmasında ......................
.................... ya da kimotripsin enzimleri eşlik eder.
6.
Aminoasitler .......................................... bağlarıyla birleşerek proteinleri oluştururlar.
7.
Nişasta sindiriminde .......................................... enzimi kullanılır.
8.
Nişasta, selüloz ve glikojen karbonhidratlardan .................
......................... grubuna aittirler.
9.
Yağ, protein, vitamin, aminoasit ve karbonhidratlardan .....
..................................... tanesi sindirime uğramaz.
Fruktozun polimerleşmesi sonucu nişasta oluşur.
6.
Selüloz insan vücudunda amilaz enzimi ile sindirilir.
7.
Glikojen bitkisel kaynaklı bir karbonhidrattır.
8.
Fotosentez olayı sonucunda oksijen gazı ve glikoz
elde edilir.
9.
O2 gazı fotosentezde tüketilirken, solunumda üretilir.
10. Karbonik anhidraz enzimi, kandaki oksijenin hücrelere
taşınmasını sağlar.
1. D
1.
2. D 3. Y
4. D 5. D 6. Y 7. Y 8. D 9. Y 10. Y
10. Proteinleri polipeptitlere çeviren enzim ...............................
...........'dir.
1. kılcal
2. alyuvarlar 3. sindirim 4. glikojen
5. tripsin
7. amilaz 8. disakkaritler 9. iki 10. pepsin
6. peptit
203
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
Proteinlerin sindirimi midede başlar ince bağırsakta
tamamlanır.
ÜNİTE - 3
1.
1.
4.
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
I. Tepkimesi
6CO2 + 6H2O ¡ C6H12O6 + 6O2
şeklindedir.
II. Oluşan O2, bitkinin solunumu için kullanılır.
III. Anorganik maddeler organik maddeye dönüşür.
IV. Yeşil bitkiler fotosentez sırasında CO2 ve H2O ile ışık
enerjisi kullanarak organik maddeler ve O2 üretirler.
V. Klorofilli canlılar tarafından gerçekleştirilir.
VI. Atmosferi temizleyen bir mekanizmadır.
VII. Atmosferdeki CO2 dengesi için çok önemlidir.
H O
H H
H2N—C—C—OH + H—N—C—COOH
R
R1
R O H H O
H2N—C—C—N—C—C—OH + H2O
H
a
I. a ile belirtilen bağ peptit bağıdır.
II. Peptitleşme tepkimesidir.
III. Yan ürün olarak su oluşur.
Yukarıda verilen yargılardan kaç tanesi fotosentez için doğrudur?
yargılarından kaç tanesi doğrudur?
7
2.
Enzim adı
R1
Yukarıda verilen tepkime ile ilgili;
3
Görevi
I. Maltaz
a. Yağların sindirimi
II. Lipaz
b. Proteinlerin polipeptite dönüşümü
III. Pepsin
c. Maltozun glikoza dönüşümü
IV. Amilaz
d. Nişastanın maltoza dönüşümü
V. Tripsin
e. Dipeptitin aminoasite dönüşümü
VI. Erepsin
f. Polipeptitin dipeptit ve aminoasite
dönüşümü
5.
Solunum tepkimesi sonucu oluşan H2O ve CO2 moleküllerinden CO2'in vücuttan atılması gerekir.
Bu işlem sırasında aşağıda denklemlerle ifade edilen olaylardan kaç numaralı olan gerçekleşmez?
Palme Yayıncılık
ÜNİTE - 3
AÇIK UÇLU SORULAR
I. H2CO3 ¡ H+ + HCO3–
II. HCO3– + H+ ¡ H2CO3
Yukarıda verilen enzimleri ve görevlerini birbirleriyle uygun
olacak şekilde eşleştiriniz.
III. CO2 + H2O ¡ H2CO3
IV. CO2 + 2NaOH ¡ Na2CO3 + H2O
V. H2CO3 ¡ CO2 + H2O
I. c, II. a, III. b, IV. d, V. f, VI. e
3.
I. Ekolojik dengenin devamlılığı için gerekli olan ............
gazı, bitkilerde besin sentezi olarak kullanılır.
II. Proteinlerin yapısında en fazla.................. çeşit amino
asit bulunur.
III. Aminoasitler, ................. yapı taşıdır.
IV. İki amino asidi birbirine bağlayan bağa .............. bağı
denir.
V. Nişasta sindirimi ............... başlar, ..................................
tamamlanır.
Yukarıda verilen yargılarda boş bırakılan yerlere uygun olan
cümleler nedir?
IV
6.
I. Glikoz
II. Protein
III. Sakkaroz
Yukarıdakilerden kaç tanesi karbonhidrat grubu bir madde
değildir?
I. karbondioksit, II. yirmi,
III. proteinlerin, IV. peptit, V. ağızda, ince bağırsakta
204
1
Soru
1.
4.
Yukarıda verilen yargılardan hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
Yukarıda bulunan cümlelerden doğru olanların (D) yanlış olanların (Y) harfi ile değerlendirilmesi sırasıyla hangi
seçenekteki gibi olur?
B) Y, Y, D, D
D) D, D, D, Y
2.
C) 3
E) II ve III
E) Y, D, Y, D
Yukarıda verilen ifadelerden doğru olanın yanına D, yanlış olanın yanına Y yazıldığında kaç tanesinde D harfi yazılmış olur?
B) 2
C) I ve II
C) D, Y, D, Y
I. ( ) Yapraklar bitkilerin besin üretim merkezleridir.
II. ( ) Fotosentez ve solunumun her ikisinde de enzim kullanılır.
III. ( ) İki aminoasit peptit bağı oluşturarak birleştiğinde CO2
gazı açığa çıkar.
IV. ( ) Fotosentez sadece ışıklı ortamda gerçekleşir.
V. ( ) Hücrelerde oluşan karbondioksitin, akciğerlere kadar
taşınması işleminde karbonik anhidraz enzimi etkin
rol oynar.
A) 1
B) Yalnız II
D) I ve III
D) 4
5.
Palme Yayıncılık
A) Y, D, D, D
I. Aminoasitler peptit bağlarıyla birbirine bağlıdır.
II. Aminoasitler parçalandıklarında asit ve baza dönüşürler.
III. Fotosentezde anorganik maddeler organik madde oluşturur.
I. Karbondioksitin taşınması ve atılması kimyasal bir olaydır.
II. Nişastanın sindiriminde erepsin enzimi işlev görür.
III. Fotosentez sonucu açığa çıkan oksijen solunumda harcanır.
Yukarıda verilen yargılardan hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) I ve III
D) II ve III
C) I ve II
E) I, II ve III
E) 5
6.
Aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?
A) Canlıların besin maddelerini yakarak onlardan enerji elde
etmelerine solunum denir.
3.
B) Yediğimiz besin maddelerinde bulunan su, madensel
tuzlar, vitaminler, glikoz, fruktoz, aminoasitler, alkol gibi
küçük maddeler sindirime uğramaz.
I. Fotosentez sonucu oluşan besin aminoasite kadar parçalanabilir.
II. Karbonhidratların hepsi hidroliz olurlar.
III. Yağlar hidroliz edildiğinde yağ asiti ve gliserole dönüşür.
C) Yağlar, disakkarit, polisakkarit gibi karbonhidratlar, proteinler, nükleik asitler sindirim ile hücre zarından geçebilecek küçük moleküllere parçalanırlar.
Yukarıdaki yargılardan hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
D) I ve III
D) Tüm gıdaların sindirimi ağızda başlar.
C) Yalnız III
E) Solunum yoluyla akciğerlere alınan havadaki oksijen
kana geçtiğinde, kandaki hemoglobine bağlanarak hücrelere taşınır.
E) II ve III
1. A
2. D
3. C
4. D
5. B
6. D
205
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
I. Fotosentezde açığa çıkan oksijenin kaynağı CO'dur.
II. Fotosentezin amacı besin üretmektir.
III. Aminoasitlerin yapısında en az birer tane —COOH ve
—NH2 grupları bulunur.
IV. Karbonhidratların oksijenle birleşerek su ve karbondioksite parçalanması olayına solunum denir.
ÜNİTE - 3
TEST – 1
Aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?
10. CO2'nin taşınması ve vücuttan atılması ile ilgili;
ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ
B) Patates, kırmızı et, tereyağı, makarna ve çilekten 3 tanesi
karbonhidrat içermez.
I. Doku kılcallarında CO2, su ile birleşerek H2CO3'ü oluşturur.
II. Akciğer kılcal damarlarında H2CO3 parçalanarak H2O ve
CO2 oluşturarak dışarı atılır.
III. Nefes verme ile vücuttan dışarı atılır.
C) Sakkaroz hidroliz edildiğinde glikoz ve fruktoz oluşur.
yargılarından hangileri doğrudur?
D) Protein sindiriminde pepsin enzimi kullanılır.
A) Yalnız I
A) Protein sindirimi midede başlar, ince bağırsakta tamamlanır.
E) Solunum, sadece insan ve hayvanlarda gerçekleşen
kimyasal bir olaydır.
B) Yalnız II
D) I ve III
C) I ve II
E) I, II ve III
11. Öğretmeni Fahrettin'den sindirim ve solunum ile ilgili öğrendiklerini yazmasını istiyor.
Fahrettin'de
8.
I. Solunum için gerekli olan oksijen akciğerlere havadan
sağlanır.
II. Yağlar, su ile parçalanamazlar.
III. Hava keselerine dolan oksijen gazı keseler içinde bulunan kılcal damarlardan difüzyon yoluyla geçer.
IV. Karbonhidratların sindiriminde son ürün glikoz molekülleridir.
V. Proteinlerin sindiriminde son ürün aminoasit molekülleridir.
Vücuttan CO2 boşaltımı sırasında;
I.
II.
III.
IV.
H2CO3 S H++HCO3–
H2CO3 S H2O + CO2
CO2 + H2O S H2CO3
HCO3– + H+ S H2CO3
yukarıdaki tepkimeler hangi sıra ile gerçekleşir?
A) III – II – I –IV
B) I – IV – III – II
C) II – III – IV – I
D) III – I – IV – II
Palme Yayıncılık
ÜNİTE - 3
7.
cümlelerini yazıyor.
Buna göre, Fahrettin'in yazdığı cümlelerden hangisi yanlıştır?
E) IV – II – III – I
A) I
B) II
C) III
D) IV
E) V
12. Vücuda alınan büyük moleküllerin enzimler yardımıyla daha
küçük moleküllere parçalanmasına sindirim denir.
9.
Buna göre, proteinler, karbonhidratlar ve yağların sindiriminin başladığı yerler aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
Protein
Karbonhidrat
Oksijenin dokulara iletimi yukarıda verilmiştir.
A)
Ağız
Mide
Mide
Buna göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
B)
Mide
Mide
A) Alveollerdeki oksijen, kılcal damara geçtikten sonra alyuvarlardaki hemoglobin ile birleşir.
Oniki parmak
bağırsağı
C)
Mide
Ağız
Oniki parmak
bağırsağı
D)
Ağız
Ağız
Mide
E)
Mide
Oniki parmak
bağırsağı
Ağız
B) Oksijenin hemoglobin ile tepkimesi tersinir gerçekleşir.
C) Gaz geçişleri kimyasaldır.
D) Alveollerde oksijen haricinde amonyak gazı da bulunur.
E) Oksijenin büyük bir kısmı dokulara kan ile taşınır.
206
Yağlar
7. E
8. D
9. D
10. E
11. B
Soru
12. C
Download

Ünite 3: Endüstride ve Canlılarda Enerji