KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
v
Ünite
3
Balıklar suda çözünmüş O 2 gazı ile yaşarlar.
O2 gazının suda çözünmesi fizikseldir.
Kuzey Işığı
Kimyasal Türler Arası
Etkileşimler
156
GÜÇLÜ ETKİLEŞİMLER 159
ZAYIF ETKİLEŞİMLER 193
KİMYASAL TÜR NEDİR?
FİZİKSEL VE KİMYASAL DEĞİŞİMLER 210
KİMYASAL TÜR NEDİR?
Kimyasal Türler
ÜNİTE – 3
Bir maddenin özelliklerine sahip olan en küçük yapı taşı kimyasal tür olarak adlandırılır.
Doğada bulunan kimyasal türler; atom, molekül, iyon ve radikal olarak gruplandırılabilir.
1. Atom
:
:
: Xe :
:
: Kr :
:
: Ar :
:
: Ne :
:
He :
:
:
2. Molekül
Kuzey Işığı
En az iki atomun belirli bir düzende bir araya gelerek oluşturduğu nötr atom gruplarına
molekül denir. Bir araya gelen atomlar aynı olabileceği gibi (element molekülü) farklı da
(bileşik molekülü) olabilir.
Kuzey ışığı, kuzey kutbu civarında gözlenen ve iyonosferdeki
atom, iyon, radikal ve moleküllerin yaydığı ışıktır.
Element molekülleri
H2
N2
CO2
HCl
CH4
C2H5OH
:
H H
:
:
:
:
H:C:C:O:H
:
:
:
H
H:C:H
:
:
H : Cl :
:
:
:C::O
:
N: O:
:N
:
:
:O
:
O:
:
H: H
O2
Bileşik Molekülleri
:
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
Bir kimyasal elementin tüm özelliklerini taşıyan en küçük yapı taşıdır. Ancak elementlerin
çok azı atomik halde bulunurlar. Örneğin; soy gazlar kararlı yapıdadır ve atomik haldedir.
Metallerden cıva, altın, bakır, platin gibi elementler doğada tek atomlu bulunabilirler.
H
H
H
3. İyon
Palme Yayıncılık
Pozitif veya negatif yüklü atom veya atom gruplarına iyon denir. Pozitif yüklü iyonlar
katyon, negatif yüklü iyonlar anyon oluşturur.
Atomlar ve moleküller arası
etkileşimler.
Katyon
Na+
Ca2+
Anyon
+
Al3+
NH4
O2–
F–
H–
3–
PO4
SORU
Yandaki tabloda
verilen maddelerin eşleştirmesi
aşağıdakilerden
hangisinde doğru verilmiştir?
1. İyon
a. O2–
2. Atom
b. N2
3. Molekül
c. Fe
A) 1a, 2c, 3b
1.a
2.c
3.b
B) 1b, 2c, 3a
C) 1a, 2b, 3c
D) 1c, 2a, 3b
E) 1c, 2b, 3a
Yanıt A
Kimyasal Bağların Oluşum Mekanizması
Kimyasal türleri bir arada tutan kuvvet elektrostatik çekim (zıt yükler arasındaki çekim)
kuvvetidir. Kimyasal türler birbirine yaklaştıkça türlerin yüklerinden dolayı çeşitli etkileşimler
(itme/çekme) oluşur. Aynı yükler birbirini iterken, zıt yükler birbirini çeker.
–
Su molekülleri arasındaki
fiziksel bağlar.
156
–
–
–
+
+
–
–
İtme kuvveti
Çekme kuvveti
Örneğin; iki kimyasal tür yaklaştıkça proton(+) ve proton(+) ile elektron(–) ve elektron(–)
arasında itmeler gerçekleşirken, proton(+) ve elektron(–) arasında çekim kuvvetleri oluşur.
Çekme kuvvetleri itme kuvvetlerinden aşırı büyükse güçlü bağlar, aralarındaki kuvvet daha
küçükse zayıf bağlar oluşur. Güçlü etkileşimlere kimyasal bağlar, zayıf etkileşimlere fiziksel bağlar da denir.
Soru
Atom ve İyonların Lewis Yapısı
Atomun Elektron Dizilimi
ÜNİTE – 3
Lewis yapısı, son katmandaki elektronların (değerlik elektron sayısı) element sembolünün etrafında noktalar (•) halinde gösterilmesidir. Bu noktalar sembolün dört tarafına teker
teker yerleştirilir. Dörtten fazla değerlik elektronu olması durumunda ise oktete ulaşıncaya
kadar noktalar ikişerli olacak şekilde eşleştirilir.
Lewis Yapısı
•
H
4
• Be •
Be: 2 ) 2 )
Al: 2 ) 8 ) 3 )
••
•N •
•
•
•Al•
Cl: 2 ) 8 ) 7 )
••
• Cl
••
N: 2 ) 5 )
7
••
13
17
Gilbert N. Lewis
(1875–1946)
A gruplarında yer alan elementlerin atomlarının Lewis yapıları aşağıdaki tabloda verilmiştir.
13
III A
14
IV A
15
VA
16
VI A
17
VII A
He:
•Li
•Be•
B•
•
•
•C•
•
:
•N•
•
:
•
:O• •
:F•
:Ne:
•
Al•
•
•Si•
•
:
•P•
•
:
•
:S• •
:Cl•
:Ar:
•
Ga•
•
•Ge•
•
•As•
•
:
:Se
•
•
•
•
•Sn•
•
•Sb•
•
:Te•
:Po
•
•
•Sr•
ln•
•Cs
•Ba•
TI•
•Fr
•Ra•
•
•
•
•
•Pb•
•
•Bi•
•
•
:Br•
:Kr:
:I •
:Xe:
:At•
:Rn:
UYARI
Lewis yapısında kullanılan noktalar en dış katmandaki toplam elektron sayısını gösterir.
➢ Lewis yapıları yalnız atomlar için değil, iyonlar için de kullanılır. Bir element elektron verdi-
Palme Yayıncılık
•Rb
•
: : : : : : : : : :
•Ca•
:
Geçiş elementleri
•K
:
•Mg•
: : : : : : : : : :
2
II A
:
•H
:
18
VIII A
:
1
IA
•Na
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
H: 1 )
1
Lityum
Li
Azot
Berilyum
Be
Oksijen
Bor
B
Flor
Karbon
Neon
N
ğinde Lewis gösteriminde element sembolünün etrafına konulan noktalar azaltılır, elektron
aldığında Lewis gösteriminde element sembolünün etrafına konulan noktalar arttırılır.
O: 2 ) 6 )
O2–: 2 ) 8 )
8
••
•O :
•
••
••
••
[ O
••
12
Mg: 2 ) 8 ) 2 )
2–
12
Mg2+: 2 ) 8 )
Mg2+
•Mg•
[
8
O
Kimyasal türler arası oluşan farklı etkileşimler ve türleri aşağıdaki şemada sınıflandırılmıştır.
Kimyasal Türler Arasındaki Etkileşimler
Güçlü Etkileşimler (Kimyasal Bağlar)
İyonik
bağlar
Kovalent
bağlar
Metalik
bağlar
Zayıf Etkileşimler (Fiziksel Bağlar)
Van der Waals bağları
Dipol–dipol
bağı
İyon–dipol
bağı
İyon–indüklenmiş
dipol bağları
F
Hidrojen bağları
İndüklenmiş dipol
bağları
Dipol–
indüklenmiş
dipol bağları
İndüklenmiş
dipol–indüklenmiş
dipol bağları
(London kuvvetleri)
C
Ne
Bazı elementlerin Lewis yapılarının gösterimi.
157
ÜNİTE – 3
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
Ca atomu kararlı iyonunda 2 elektronu vermiş olduğundan
x= 2+ dır.
O atomu kararlı iyonunda 2 elektron almış olduğundan y= 2–
dir.
Cl atomu kararlı iyonunda 1 elektron almış olduğundan z= 1–
dir.
Yukarıda Ca, O, Cl elementlerinin ve kararlı iyonlarının Lewis
yapıları verilmiştir.
Buna göre, iyonların yükleri x, y ve z aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
x
y
z
A)
2–
2+
1+
B)
2+
1–
2–
C)
2–
2+
1–
D)
2+
2–
1–
E)
2+
2–
2–
Yanıt D
2+
1–
2–
1–
12Mg , 1H , 8O , 10Ne, 17Cl
Yukarıda verilen taneciklerden hangi ikisinin aşağıdaki Lewis yapılarının gösterimi yanlıştır?
A)
2+
Mg
C)
ve
H :
ve
O
2+
Mg
B)
1–
D)
2–
E)
H:
1–
Ne
1–
Cl
ve
Cl
ve
O
2–
1–
ve
Yanıt D
Ne
Elektron nokta yapısı • X• • şeklinde olan elementin grup numarası aşağıdakilerden hangisidir?
A) 1A
B) 2A
C) 3A
D) 4A
E) 5A
Bileşik yapısındaki iyonunun Lewis yapısı,
Yanıt E
2–
X
şeklinde olan taneciğin proton sayısı aşağıdakilerden hangisi olabilir?
A) 6
B) 8
C) 12
D) 14
E) 18
158
Yanıt B
Soru
GÜÇLÜ ETKİLEŞİMLER
ÜNİTE – 3
İyonik Bağ ve İyonlardan Bileşik Oluşumu
Metal ve ametal atomları arasında elektron alış-verişi ile bileşik oluşurken anyon ve katyonlar arasındaki elektrostatik çekim kuvvetleri ile oluşan kimyasal bağa iyonik bağ, iyonik
bağ içeren bileşiklere ise iyonik bileşik denir.
ve 9F arasında oluşan KF bileşiğinin Lewis 12Mg ve 17Cl arasında oluşan MgCl2 bileşiğinin Lewis
yapısı;
yapısı;
Mg: 2 8 2
•Mg•
12
K•
••
19K: 2 8 8 1
• Cl
Cl: 2 8 7
17
••
••
•F
9F: 2 7
19K
••
••
••
••
••
¡ Mg2+ 2 [ Cl
••
[ F
¡ K
••
F
••
••
• Cl
••
••
• Cl
••
•Mg•
–
••
–
••
••
+
••
••
••
••
••
[
K• + •
) ) )
) ) )
[
) ) ) )
) )
Bir tane değerlik elektronu olan K, elektronunu veİki tane değerlik elektronu olan Mg, yedi tane derir, son yörüngesinde yedi tane elektronu olan F
ğerlik elektronu olan Cl atomlarına birer elektron
ise verilen elektronu alır. Böylece her iki element
verir. Böylece bileşikteki tüm atomlar oktetini tate oktetini tamamlamış olur.
mamlamış olur.
Su (H2O)
İyonik Bileşiklerin Formüllerinin Yazılması
Sofra tuzu
(NaCI)
Su (H2O) moleküler bir bileşiktir ve ayrı
ayrı su moleküllerinden oluşur. Tuz
(NaCI) ise iyonik bir bileşiktir. İyonik bileşikler moleküllerden oluşmaz.
İyonik bileşiklerin formüllerinin yazılmasında aşağıdaki kurallar geçerlidir.
➢ Öncelikle pozitif yüklü iyon (katyon) sonra negatif yüklü iyon (anyon) yazılır.
➢ Bileşikteki iyonların değerlikleri toplamı sıfır olmalıdır. Bu nedenle iyonların değerlikleri
çaprazlanarak element sembollerinin sağ alt köşelerine mutlak değerleri alınarak yazılır.
Yb– 1 XbYa
Ca2+
N3– 1
Ca3N2
➢ İyonların yüklerinin mutlak değerleri eşit ise (a=b), çaprazlama yapılmaz. Sadeleştirme yapılır.
Ca2+
S2– 1 CaS
➢ İyon yüklerinin değerleri birbirinin katları şeklinde ise en küçük katsayı olacak şekilde
formül oluşturulur.
Pb4+
Palme Yayıncılık
Xa+
S2– 1 Pb2S4 1 PbS2
➢ İyonların kök olması durumunda kök parantez içine alınır. İyon yükünün mutlak değeri parantezin sağ alt köşesine yazılır.
Mg2+
OH– 1 Mg(OH)2
SORU
X: 2
8
2
Y: 2
8
7
Katman elektron dağılımları yukarıda
verilen X ve Y elementlerinin oluşturduğu kararlı bileşik ile ilgili aşağıdakilerden
hangisi yanlıştır?
A)
Bileşikteki X’in iyon yükü 2+’dır.
B)
Bileşiğin Lewis yapısı
•
•
••
Y
••
•
•
–
2+
X
•
•
şeklindedir.
••
Y
••
•
•
–
C)
Formülü XY2’dir.
D)
İyonik yapılı bir bileşiktir.
E)
XY2’deki X atomu dubletini tamamlamıştır.
X, 2A’da S metal S 2+ yüklü
Y, 7A'da S ametal S 1– yüklü
Aralarında oluşacak bileşik iyoniktir.
X
2+
Y
1–
X, en dış katmanındaki 2 elektronu vererek, Y ise 1 elektron alarak oktetini tamamlar.
Lewis yapısı
•
•
••
Y
••
•
•
–
2+
X
•
•
••
Y
••
•
•
–
Bakır (II) sülfat bileşiği, Cu2+ katyonu ve
çok atomlu bir iyon olan SO42– anyonundan oluşur.
şeklinde olur.
Yanıt E
159
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
Aşağıda bazı iyonik bileşiklerin Lewis yapıları gösterilmiştir.
ÜNİTE – 3
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
I.
X: 2
8
1
Y: 2
I.
7
X S 1A'da
X1+
II.
X: 2
8
3
Y: 2
8
III. X : 2
2
Y: 2
8
IV. X : 2
1
Y: 2
6
V. X : 2
8
2
7
6
Yandaki katman elektron dağılımları verilen X ve Y atomlarının oluşturacağı kararlı bileşik
ile ilgili;
I. Bileşik oluştururken X elektron verir, Y elektron alır.
II. Bileşikte iyonların her ikisi de oktetini tamamlamıştır.
III. Bileşikte iyonların her ikisi de aynı asal gaz elektron dizilimindedir.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız II
B) I ve II
C) I ve III
D) II ve III
E) I, II ve III
Y
Y S 7A'da
1 XY
II. X S 3A'da Y S 7A'da
X3+ Y1– 1 XY3
III. X S 2A'da Y S 6A'da
X2+ Y2– 1 XY
IV. X S 1A'da Y S 6A'da
X1+ Y2– 1 X2Y
Y: 1
Katman elektron dizilişleri yukarıda verilen atom çiftlerinin oluşturacakları bileşiklerin formülleri aşağıda verilmiştir.
Buna göre, hangi bileşiğin formülü yanlıştır?
Bileşik
Formülü
A)
I
XY
B)
II
XY3
C)
III
XY2
D)
IV
X2Y
E)
V
XY2
1–
V. X S 2A'da Y 1 1A'da (hidrojen)
X2+ Y1– 1 XY2
Yanıt C
X, 2A grubunda olduğundan bileşik oluştururken elektron verir.
Y, 7A grubunda olduğundan bileşik oluştururken elektron alır.
X
2+
Y
1–
XY2 bileşiğindeki iyonlar
X 2+ : 2
8
Y 1– : 2
8
farklı asal gaz elektron dizilimindedir. Ancak iyonların her
ikiside oktetini tamamlamıştır.
Yanıt B
Yandaki tabloda X, Y, Z ve
EleKatman
Değerlik
sayısı
elektron sayısı
T elementlerinin katman ment
sayıları ve değerlik elektron
X
2
2
sayıları verilmiştir.
Y
3
6
Buna göre, elementler ile
Z
1
1
ilgili;
I. X ile Y'nin oluşturduğu
T
4
1
bileşik 3 atomludur.
II. X ile T elektrostatik çekim kuvvetine dayalı bileşik oluşturur.
III. Z ile T'nin oluşturduğu bileşikte bağ sayısı 1'dir.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) Yalnız III
D) I ve III
E) II ve III
160
8
Yanıt C
Soru
ÜNİTE – 3
X: 2 ) 8 ) 2 ) 1 2A da metaldir.
X'in atom numarası 12'dir. Y'nin ise 17 olur.
Y: 2 ) 8 ) 7 ) 1 7A'da ametaldir.
X2+
X2+
12
e= 10
Y1– 1 XY2 bileşiği oluşur.
Y1–
17
e= 18
Bileşikteki iyonların elektron sayıları farklıdır.
Yanıt D
CaF2, NaF ve KBr bileşiklerinin Lewis yapısı;
yukarıdakilerden hangilerinde doğru verilmiştir?
(Ca: 2A, Na: 1A, K: 1A, F: 7A, Br: 7A)
A) Yalnız I
B) I ve II
C) I ve III
D) II ve III
E) I, II ve III
Yanıt E
: Y:
:
X1+
:
X atomu bir alkali metal atomudur. Y atomunun son katmanında ise 6 elektron vardır.
Buna göre;
I. X ve Y'den oluşan bileşik iyonik bağ içerir.
II. X ve Y'nin oluşturduğu bileşiğin formülü XY2 dir.
III. X ve Y den oluşan bileşiğin Lewis yapısı,
2–
şeklindedir.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
D) I ve III
C) I ve II
Yanıt A
E) II ve III
X, Y ve Z atomları ile ilgili aşağıdaki bilgiler veriliyor;
:
– X in son katmanında 1 elektron vardır.
– Y nin Lewis yapısı : Y : şeklindedir.
– Z toprak alkali metalidir.
Buna göre;
I. X ile Z arasında elektrostatik çekim kuvvetinden kaynaklanan bileşik oluşur.
II. X ile Y arasında oluşan bileşiğin formülü XY'dir.
III. Z ile Y arasında oluşan bileşikte anyon oktetini tamamlamıştır.
yargılarından hangileri doğrudur? (X, hidrojen değildir.)
A) Yalnız II
B) I ve II
C) II ve III
D) I ve III
E) I, II ve III
Yanıt C
161
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
X ve Y elementleri ile ilgili aşağıdaki bilgiler veriliyor;
– X elementi üç katmanlı olup, değerlik katmanındaki elektron sayısı 2 dir.
– Y elementinin atom numarası X inkinden 5 fazladır.
Buna göre,
I. X ve Y nin aralarında oluşturduğu bileşiğin formülü XY2 dir.
II. X metal, Y ametaldır.
III. Bileşikteki X ve Y iyonlarının elektron sayıları eşittir.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) Yalnız III
D) I ve II
E) I ve III
ÜNİTE – 3
LEWİS YAPISI
H
O
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
Na
Mg
K
Ca
Element Çifti
Al
P
S
Cl
Br
Bileşiğin Lewis Yapısı
1) K — H
Element Çifti
9)
Bileşiğin Lewis Yapısı
Na — O
2) Mg — S
10) Mg — O
3) Ca — Cl
11) Mg — Br
4) K — S
12) K — Br
5) Na — Cl
13) Ca — O
6) Al — P
14) Na — S
7) K — P
15) Na — Br
8) Mg — H
16) Al — Cl
Çözüm:
Element Çifti
Bileşiğin Lewis Yapısı
+
1) K — H
K
2) Mg — S
Mg
3) Ca — Cl
••
•• Cl ••
••
H ••
2+
4) K — S
••
•• S ••
••
–
2+
Ca
+
+
5) Na — Cl
Na
6) Al — P
Al
7) K — P
3 K
8) Mg — H
H
3+
••
•• Cl ••
••
–
••
•• P ••
••
3–
••
•• P ••
••
–
2 Na
10) Mg — O
Mg
11) Mg — Br
••
•• Br ••
••
12) K — Br
K
13) Ca — O
Ca
14) Na — S
2 Na
–
2+
••
•• O ••
••
–
2+
••
•• Br ••
••
16) Al — Cl
••
•• Br ••
••
Na
••
•• Cl ••
••
–
3+
Al
••
•• Cl ••
••
162
2–
••
•• S ••
••
+
–
H
••
•• Br ••
••
–
••
•• O ••
••
+
15) Na — Br
2–
Mg
+
3–
2–
••
•• O ••
••
2+
2+
Mg
9) Na — O
2–
••
•• Cl ••
••
+
Bileşiğin Lewis Yapısı
2–
••
•• S ••
••
2 K
Element Çifti
+
–
2–
–
••
•• Cl ••
••
–
Soru
–
–
4.
HOHULQIRUPOOHULYHULOPLüWLU.
h1ú7(– 2 %LOHüLNOHU
TEST–2
I. $OPLQ\XPIORUU
II. 6RG\XPGLNURPDW
23=Q624
.DOVL\XPKLGUU
İyonik BileşiklerinIII.Örgü
Yapısı
IV. %DN×U,,EURPU
B) ,YH,I
olarak adlandırılmaktadır.
kristal
iyonik kristal
Do|]QPHVL\OHRUWDPDYHUGLùLL\RQODU.+
.26
GLU.
Cl–
Na+
DUDV×QGDL\RQLNEDùYDUG×U.
6Cl6
Formül birimi
OIURODUDNDGODQG×U×O×U.
NaCl iyonik kristalinden bir görünüş.
: Na+
(a)
şeklinde olup, en sade gösterim olan
: Cl–
İyonik Bileşiklerin Özellikleri
Katı sodyum klorür, kristal denen büyük bir örgü
(b)
YXNDU×GDVRG\XPNORUUELOHüLùLQLQNULVWDO\DS×V×YHULOPLüWLU.
JLOHUL\DQO×üW×U" içinde, çok sayıda Na + ve Cl – iyonları içerir.
NaCl'nin kristal örgü yapısı
CsCl'nin kristal örgü yapısı
Metal ve ametal atomları arasında elektron alış verişi sonucu
%XQDJ|UHVRG\XPNORUUELOHüLùLLOHLOJLOL
B) YDOQ×],I
&) YDOQ×],,,
oluşurlar.
Örneğin;
E) ,,YH,,,
1) (2) C
NaCl kristalleri
3) A
4) D
Na2SOD4(k)
5) (6)
+
İyonik Bileşiklerin Suda Çözünmesi
Ca(NO ) (k) +
3 2
H2O(s)
H2O(s)
m
2Na (suda)
+ 113
SO 4 >sudaH
m
Ca2+(suda)
+
(c)
Palme Yayıncılık
+ YH&O– L\RQODU×EHOLUOLELUG]HQGDKLOLQGHELUDUD\DJHI. ND
formülünü NaCl
olarak
bildiğimiz yemek tuzunun formülüne bakıldığında her
Suda iyonlarına ayrışarak çözünürler.
OHUHN|UJNULVWDOOHULQLROXüWXUXU.
Na+ iyonunun 6Cl– iyonu tarafından
ve her Cl– iyonunun da 6Na+ iyonu tarafından çekilNaCl(k) + H2O(s) m Na+(suda) + Cl–(suda)
II. ú\RQLNEDùO×ELUELOHüLNWLU.
mesiyle meydana gelen yapısal+ birimlerde
iyonik kristal
yapısı oluşur. İyonik kristallerde
III. 1D YH&O– L\RQODU×HOHNWURVWDWLNçHNLPNXYYHWLLOHEDùO×CaCl2(k) + H2O(s) m Ca2+(suda) + 2Cl–(suda)
tekrarlanan bu yapılara birim G×UODU.
hücre denir.
Katı halde iken iyonlar arasındaki elektriksel çekim çok fazla
➢ İyonik CsCl bileşiğinin kristalleri
de birim
hücrelerden oluşur. Ancak NaCl'nin birim hücre
\DUJ×ODU×QGDQKDQJLOHULGRùUXGXU"
olduğu için iyonik bileşiklerin katı halleri elektriği iletmez. Buna
karşılık
sıvı halleri
ve sulu
çözeltileri elektriği iyon hareketi ile
yapısından farklı olarak her bir iyon diğer
sekiz
iyona
bağlanmıştır.
A) YDOQ×],I
B) YDOQ×],,I
&) ,YH,,
6X\DYHUGLùLL\RQODU
iletirler.
➢
İyonik
bileşiklerin
formülleri
iyonların
kristaldeki
sayıları
arasındaki en sade oranı belirtir.
2
Ag+ COD) ,YH,,IErime ve kaynama
E) noktaları
,,,YH,,,
3
oldukça yüksektir.
Gerçekte
yemek
tuzunun
formülü
Na
Cl
şeklinde
olup,
en
sade gösterim olan NaCl kul6 6
=Q+2 MnO4
Oda koşullarında katı halde bulunurlar.
lanılmaktadır.
&X+12+–
Sert ve bağımsız
kırılgandırlar. moleküller halinde değil kristal örgü
➢ İyonik bileşikler güçlü çekimlerden dolayı
ELOHüLNOHULQLQVDIVX\DYHUGLùLL\RQODUgösoluşturacak şekilde 6.bir úyoniN
arayabilHüiNler
gelir. ile ilgili DüDù×GDNi yarJ×Oardan hangisi
\DQO×üW×U" İyonik Bileşiklerin Suda Çözünmesi
➢ İyonik bileşiklerde kristal
örgüdeki elektrostatik çekim kuvveti çok fazla olduğundan iyon
A) .DW×KDOGHL\RQODUG]HQOL|UJOHUROXüWXUXUODU.
e Z nin formülleri DüDù×GDNLOHULQ hangiİyonik
bileşikleriniletmez.
suda çözünmesi
ile oluşan sulu çözeltilerde,
su molekülleri
kristal
yapılı
bileşikler
katı
halde
elektrik
akımını
Eritildiklerinde
ya da suda
çözündükleNYHULOPLüWLU"
H2O molekülü
yüzeyde bulunan iyonlara yaklaşarak iyonların etrafını sarar. Su moleküllerinde bulunan
B) %Dù×PV×]ELULPOHUPROHNOOHULoHUPH]OHU.
rinde iyonlarına ayrılmaları
nedeniyle
elektrik
akımını
iletirler.
pozitif uçlar (hidrojen) kristal yapıdaki negatif uçlara, negatif uçlar ise (oksijen) pozitif uç&) (ULPHQRNWDODU×\NVHNWLU.
Y
=
lara doğru yönelir. Bu nedenle de iyonik bileşiklerin sudaki çözünürlükleri diğer çözücü➢
İyonik kristaller elektriksel
olarak
nötrdür. Yani iyonlar elektriksel yük toplamı sıfır olacak
D)
.ULVWDO|UJLoHUPH]OHU.
lere oranla daha fazladır.
=Q0Q24)2
&X2+
şekilde
kristal
yapıyı
oluşturur.
E) 6XOXo|]HOWLOHULQGHVHUEHVWKDOGHL\RQODUYDUG×U.
Bazı iyonik katıların suda çözünmesi sırasında ortama verdikleri iyonlar ve bu olaya
=Q0Q24
&X2+
denklemler aşağıda
gösterilmiştir.
Suda çözünen
iyonların sağ
alt köşelerine
(suda) ya katı
kaynama
noktaları
oldukça
yüksektir.
Oda
koşullarında
=Q20Q24 ➢ İyonik
&X22+bileşiklerin erime ve ait
da (aq) yazılmaktadır.
Suda çözünmüfl iyonlar
halde
bulunurlar.
=Q0Q24
&X2+2
+
Cl–(suda)
KCl(k)
+ H2O(s) m K+(suda)
=Q0Q24)2 ➢ İyonik
&X2+katılara darbe uygulandığında katı kırılır ve şekillendirilemez. Çünkü darbe sonucu
2+
+ H2O(s) m Mg (suda) +
2I–(suda)
MgI2(k)
kristal yapıdaki aynı yükler bir araya gelmeye zorlanır ve+birbirlerini iterler.
2–
I
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
5.
ÜNİTE – 2 Bileşikler
E)
&) &D+
2
2
İyonik bileşiklerin formülleri 3o bileşiği oluşturan
atomların sayılarının
oranını gösteren en
D) bileşiklerin
.H
E) 1Dile
&Uörtüşen
27
2
2
basit&)formüldür.
Bu
nedenle
iyonik
formülü
molekül bulunmamakta,,YH,,,
dır.
Yani iyonik bileşiklere molekülİyonik
denilemez
ve molekül
formülü ile gösterilemezler.
Bileşiklerin
Örgü Yapısı
,,,YH,,,
QJLOHULGRùUXGXU"
I
B) &X%U
A) $O)
ÜNİTE – 3
İyonik bileşikleri oluşturan birimler atomlar değil iyonlardır. İyonik bileşiklerde anyon ve
$üDù×GD formülü
verilen
ELOHüLNOHUGHQ
hangisinin
\XNDU×Ga ve düzenli bir yapı
katyonlar arasındaki elektrostatik
itme ve
çekme
kuvvetleri
dengelenmiş
oluşturmuştur. Bu şekilde DG×YHULOPHPLüWLU"
oluşan yapıya kristal örgü denir.
(a) .DW× NaCl nin \DS×V×(b) Gerçekte katyonlar
anyonlarla WHPDV halindedir (a) ve (b) de daha
küçük olan küreler Na+ L\RQODU×Q× büyük küreler
LVH Cl– L\RQODU×Q× WHPVLO etmektedir (c) NaCl NULVWDOOHUL
2NO
3 >sudaH
İyonik bileşiklerin suda çözünmesi ile oluşan sulu çözeltilerde,
su molekülleri
kristal yü+ H2O(s) m Al3+(suda)
+
3Br–(suda)
AlBr3(k)
zeyde bulunan iyonlara yaklaşarak iyonların etrafını sarar. Su moleküllerinde bulunan pozitif
uçlar (hidrojen tarafı) kristal yapıdaki negatif uçlara, negatif uçlar (oksijen tarafı) ise
103 kristal
yapıdaki pozitif uçlara doğru yönelir. Bu nedenle de iyonik bileşiklerin sudaki çözünürlükleri
diğer çözücülere oranla daha fazladır.
Bazı iyonik katıların suda çözünmesi sırasında ortama verdikleri iyonlar ve bu olaya ait
denklemler aşağıda verilmiştir. Suda çözünen iyonların sağ köşelerine "(suda)" ya da suda
anlamına gelen "(aq)" yazılmalıdır.
KCl (k) + H2O(s) S K+(suda) + Cl–(suda)
Na2SO4(k) + H2O(s) S 2Na+(suda) + SO2–
4 (suda)
AlBr3(k) + H2O(s) S Al3+(suda) + 3Br–(suda)
Not
İyonik bileşik suda çözündüğünde kristal yapı içerisindeki elektriksel çekim kuvveti ile bağlı olan anyon ve katyonlar suda serbest hareket edebilir
hale gelir. Bu sayede elektrik iletkenliği sağlanır.
İyonik katıların herhangi bir basınç uygulandığında kırılması
163
ÜNİTE – 3
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
X, Y ve Z maddeleri ile ilgili aşağıdaki bilgiler veriliyor;
– Saf X katısı elektriği iletmemektedir ve suda çözündüğünde iyonlarına ayrışmaktadır.
– Y elementi 3 katmanlı olup, son katmanında 1 elektron bulunmaktadır.
– Z elementi elektron almaya yatkındır.
Buna göre;
I. X maddesi iyonik bileşiktir.
II. Y maddesi katı halde elektiği iletir.
III. X maddesi, Y ile Z'nin birleşmesiyle meydana gelmiş olabilir.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız III
B) I ve II
D) II ve III
X katısı suda çözündüğünde iyonlarına ayrıştığından iyonik
bileşiktir.
Y: 2 ) 8 ) 1 ) 1 1A'da metaldir. Metaller katı halde elektriği
iletir.
Z elementi elektron almaya yatkın olduğundan ametaldir. Y
metali ile Z ametalinden iyonik bileşik olan X oluşabilir.
C) I ve III
E) I, II ve III
Yanıt E
İyonik bileşikler ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
A)
B)
C)
D)
E)
Erime noktaları oldukça yüksektir.
Kristal örgü yapısındadırlar.
(+) ve (–) yüklü iyonlar arasındaki elektrostatik çekim kuvvetinden kaynaklanırlar.
Metal atomu elektron alırken ametal atomu elektron verir.
Metal ve ametal atomları arasında elektron alışverişi ile
oluşurlar.
Yanıt D
Aşağıda verilen iyonik bileşiklerin suda çözünmesiyle suya verdiği iyonlar karşılarında verilmiştir.
İyonik bileşikler iyonlardan oluşur. Suda çözündüğünde de
iyonlarına ayrışarak çözünür.
Buna göre, yapılan eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?
KNO3'ün suda çözünme denklemi
Bileşik
Suya verdiği iyon
KNO3(k) ¡ K+(suda) + NO3–(suda)
A)
AlCl3
Al3+ ve Cl–
şeklinde olmalıdır.
B)
MgCO3
Mg2+ ve CO32–
C)
KNO3
K3+ ve 3NO–
D)
Ca(OH)2
Ca2+ ve OH–
E)
NaCN
Na+ ve CN–
164
Yanıt C
Soru
Kovalent Bağ ve Kovalent Bileşikler
ÜNİTE – 3
Ametal atomları arasında elektron ortaklaşması sonucu oluşan bağ türüne kovalent bağ
denir. Kovalent bağlar ile oluşan bileşikler kovalent bileşikler veya moleküler bileşikler
olarak adlandırılır.
➢ Kovalent bağın oluşumu sırasında zıt yüklü iyonlar oluşmadığından bu bağ türü iyonik bağdan daha zayıftır.
➢ Kovalent bağ, aynı tür atomlar arasında oluşabileceği gibi farklı tür atomlar arasında
da oluşabilir.
➢ Aynı cins ametal atomları element molekülünü oluşturur. H2, O2, F2, Cl2, O3 gibi....
➢ Farklı cins ametal atomları bileşik molekülünü oluşturur. H2O, NH3, CO2, CH4 gibi...
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
Not
İki ametal atomu arasında ortaklaşa kullanılan bir çift elektron bir kovalent bağ oluşturur.
Her iki atomun;
➢ 1'er elektronu ortaklanıyorsa 1 tane
➢ 2'şer elektronu ortaklanıyorsa 2 tane
➢ 3'er elektronu ortaklanıyorsa 3 tane
kovalent bağ oluşur.
Molekül Oluşumunun Lewis Yapısıyla Gösterimi
Palme Yayıncılık
Kovalent bileşiklerin Lewis elektron nokta gösterimleri de iyonik bileşiklerdeki gibi olmaktadır. Kovalent bileşiklerde ortaklaşa kullanılan elektron çiftlerine bağlayıcı elektron
çifti veya ortaklanmış elektron çifti denir. Atomların bağ yapımına katılmayan elektron
çiftlerine ise ortaklanmamış elektron çifti denir.
Aşağıda verilen bazı moleküllerin Lewis yapısını inceleyelim.
➢ H2 molekülü oluşurken H atomları birer elektronlarını ortaklaşa kullanır ve son katmanlarındaki elektron sayısını 2 yaparak dubletlerini tamamlamış olurlar.
Tekli kovalent
bağ
+
1p
H atomu
¡
1p
H atomu
1p
(H• + •H ¡ H : H ¡ H – H)
1p
Bağlayıcı (ortaklanmış)
elektron çifti
H2 molekülü
➢ O2 molekülü oluşurken O atomları ikişer elektronlarını ortaklaşa kullanır ve son kat-
manlarındaki elektron sayısını 8 yaparak oktetini tamamlamış olurlar. Bu arada bağ
yapımına katılan 2 elektron, iki oksijen atomu tarafından ortaklaşa kullanılarak iki kovalent bağ (=) oluşturur. O2 molekülünde 8 tane de ortaklanmamış elektron vardır.
Ortaklanmamış
elektron çiftleri
(: O • + • O : S : O : : O : S : O = O :
Bağlayıcı
elektronlar
O2 molekülü
(
:
:
:
8p
:
O atomu
8p
•
¡
:
O atomu
8p
•
+
:
8p
İkili
kovalent
bağ
➢ H2O molekülü, hidrojenin bir tane bağlayıcı elektronu, oksijenin ise iki tane bağlayıcı
elektronu ve dört tane ortaklanmamış elektronu bulundurmaktadır. Bu nedenle H'nin
bir bağlayıcı elektronu ile O'nun iki tane bağlayıcı elektronu arasında iki tane tekli bağ
oluşmaktadır. Yani H2O molekülü oluşurken H atomları birer elektron alarak dubletini, O atomu ise iki elektron alarak oktetini tamamlamış olur.
Ortaklanmamış
elektron çiftleri
H atomu
(H • + • O • + • H S O
H
:
1p
8p
¡
:
O atomu
H atomu
: :
8p
1p
1p
H2O molekülü
:
:
1p
Bağlayıcı
elektronlar
)
H
Oksijen molekülünün oluşum aşamaları
165
➢ Cl atomunun son katmanında 7 elektron vardır. Klor atomu, Lewis yapısı ile göste-
:
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
Her bir atom bağlayıcı
elektronlarını ortaklaşa kullanarak oktetini tamamlar.
:
: Cl — Cl :
ya da
:
:
: Cl • + • Cl : ¡ : Cl : Cl :
:
:
:
:
:
:
:
:
ÜNİTE – 3
rildiğinde üç tane ortaklanmamış elektron çifti, bir tane de bağlayıcı elektronu bulunmaktadır. Cl2 molekülünde bir çift bağlayıcı elektron olduğu için bir tane tekli bağ
bulunmakta ve her bir Cl atomu 3 tane ortaklanmamış elektron çifti içermektedir.
Tekli kovalent bağ
➢ HCl molekülünde H atomu bir elektron alarak dubletini, Cl atomu ise bir elektron
alarak oktetini tamamlamış olur. Hidrojen atomu bağ oluşumu sırasında elektronunu
bağ yapımında kullanır. Cl atomu ise 7 elektronundan 1 tanesini bağ yapımında kullanırken diğer 6 tanesini 3 elektron çifti olarak bulundurur.
:
:
:
H — Cl :
ya da
:
:
:
H • + • Cl : ¡ H : Cl :
Bağlayıcı
elektronlar
Tekli kovalent
bağ
➢ C2H4 molekülünde hidrojenin bir tane bağlayıcı elektronu, karbonun ise dört tane
Palme Yayıncılık
bağlayıcı elektronu bulunmaktadır. Karbon atomları ikişer tane bağlayıcı elektron ile
birbirlerine bağlanırlarken diğer iki bağlayıcı elektron yardımıyla da hidrojen atomlarına bağlanmaktadır. Bu nedenle C atomları kendi arasında ikili bağlar, hidrojenlerle
ise tekli kovalent bağlar oluşturmaktadırlar.
H
H
H
H
•
:
2 H • + 2 •C • + 2 H • ¡ C : : C
ya da
C = C
:
•
H
H
H
H
:
:
İskeletimiz Ca3(PO4)2'tan oluşur.
Ca3(PO4)2'ta 2+ yüklü kalsiyum
iyonları ile 3– yüklü fosfat iyonları birbirini kuvvetle çektikleri
için suda çözünmeyen sert bir
yapı oluşturur. Ca3(PO4)2 suda
çözünseydi iskeletimiz vücut sıvısında bile çözünebilirdi. Ancak
şunu unutmamak gerekir ki
bizim çözünmez olarak kabul ettiğimiz birçok madde suda eser
miktarda çözünebilir. Hergün
az miktarda Ca3(PO4)2 da vücudumuzda çözünür. Çözünen
Ca 3(PO 4) 2'ın yerine yenisinin
oluşabilmesi için günlük olarak
yeterli miktarda kalsiyum almalıyız.
Bağlayıcı
elektronlar
İkili kovalent
bağ
➢ Azot atomunun son katmanında 5 elektron vardır. Azot atomu, Lewis yapısı ile gösterildiğinde bir tane ortaklanmamış elektron çifti, üç tane de ortaklanmamış elektronu
bulunmaktadır. N2 molekülünde üç çift bağlayıcı elektron olduğu için bir tane üçlü bağ
bulunmakta ve her bir N atomunda bir çift ortaklanmamış elektron bulunmaktadır.
:
:
•N •
•
+ •N • ¡ : N
N:
•
ya da
Bağlayıcı
elektronlar
:N K N:
Üçlü kovalent
bağ
➢ CO2 molekülünde karbonun dört tane bağlayıcı elektronu, oksijenlerin ise ikişer tane
bağlayıcı elektronu bulunmaktadır. Karbon atomları dört elektronunu ikişer ikişer oksijenle bağlayarak ikili kovalent bağlar oluşturur.
ya da
Bağlayıcı
elektronlar
166
:
•
:
•
:
:
•
:
:
•
:O • + •C • + •O : ¡ : O : : C : : O :
:O = C = O:
İkili kovalent
bağlar
Soru
ÜNİTE – 3
HCl
NH3
H2O
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
Aşağıda verilen bileşiklerden hangisinde bağ yapmamış (ortaklanmamış) değerlik elektronu yoktur?
(1H, 8O, 7N, 6C, 17Cl)
A) HCl
B) NH3
C) H2O
D) CH4
E) CH3Cl
••
H •• Cl ••
••
••
N
H
• • • ••
• H
H
H
•• ••
O
• •
•
•
H
H
CH4
H
CH3Cl
H
•
•
••
C
••
H
H
•
•
•
•
H
••
••
••
••
C •• Cl ••
H
Yanıt D
A gruplarında bulunan X ve Y elementlerinin oluşturduğu XY2 molekülünün elektron nokta yapısı
Y
••
X •• Y
••
şeklindedir.
Buna göre;
I. X'in 2 tane ortaklanmamış elektron çifti vardır.
II. Y'nin bağ yapma kapasitesi 1'dir.
III. X, 6A grubundadır.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız II
B) Yalnız III
C) I ve II
D) I ve III
E) I, II ve III
I.
H •• N
••
H
••
••
N •• H
••
H
II.
•
•
••
O
••
••
•
•
••
O
•
•
Yanıt E
••
III. H • • Cl ••
••
Yukarıda elektron nokta yapısı verilen kovalent bağlı moleküllerden hangilerinin gösterimi doğrudur?
(H: 1A, O: 6A, N: 5A, Cl: 7A)
A) Yalnız I
B) II ve III
C) I ve III
D) I ve II
E) I, II ve III
Kovalent bağlı bileşikler ile ilgili;
I. Moleküllü yapıdalardır.
II. Ametal atomları arasında elektron ortaklaşması sonucu oluşurlar.
III. Bileşikteki bağlar iyonik bağlara göre daha zayıftır.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız II
B) I ve II
C) I ve III
D) II ve III
E) I, II ve III
Yanıt B
Yanıt E
167
ÜNİTE – 3
Aynı katmanda ve A grubunda bulunan X ve Y elementlerinin
Lewis yapıları aşağıdaki gibidir.
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
•
••
X
•
•
•
•
••
Y
•
••
Buna göre, X ile Y'nin aralarında oluşturduğu molekül ile
ilgili;
I. Y merkez atomdur.
II. Ortaklanmamış elektron çifti içerir.
III. Üç çift bağlayıcı elektron vardır.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
D) I ve III
••
••
••
•Y ••X •• Y •
•
•
••
•
••
•
•Y •
•
•
••
Ortaklanmam›fl
elektron çifti
Ba€lay›c›
elektron çiftleri
Bağ sayısı fazla olan merkez atomdur (X).
C) I ve II
E) II ve III
Yanıt E
X elementi, Y elementi ile bileşik oluştururken 1 çift elektronu
bağ yapımına katılmazken 3 çift bağlayıcı elektronu bulunur.
Buna göre;
I. X, 5A grubu elementidir.
II. Bileşik kovalent bağ içerir.
III.
Lewis yapısı Y
•
•
••
X
••
•
•
Y şeklinde olabilir.
Y
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) I ve II
D) II ve III
C) I ve III
E) I, II ve III
Yanıt E
Yandaki periyodik tablo kesitinde yer alan
elementlerden Y ile Z arasında kovalent
bileşik oluşurken, Z ile X arasında ise bileşik oluşmamaktadır.
Y ile Z arasında kovalent bileşik oluştuğundan ikisi de ametaldir. X ise asal gaz olur.
Y
Z
Buna göre, X, Y ve Z elementlerinden
hangileri ametaldir?
A) Yalnız X
B) Y ve Z
D) X ve Z
X
C) X ve Y
E) X, Y ve Z
Yanıt B
Aşağıdaki bileşiklerden hangisinde atomlar arasında kovalent bağ bulunur? (6C, 16S, 20Ca, 9F, 19K, 17Cl, 8O)
A) CS2
168
B) CaF2
C) KCl
D) CaO
E) K2O
Yanıt A
Soru
Kovalent Bağlarda Polarlık
ÜNİTE – 3
➢ Kovalent bağlanmada, bağı oluşturan ametal atomları farklı türden olduğunda bu
atomların bağ elektronlarına sahip çıkma eğilimleri de farklılık gösterir.
➢ Atomların katman sayıları aynı ise, atom numarası büyük olanın bağ elektronlarına
sahip çıkma eğilimi daha fazladır.
C, 7N, 8O, 9F S 2. katmandaki elementlerin bağ elektronlarına sahip çıkma eğilimleri F > O > N > C'dir.
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
6
P, 16S, 17Cl S 3. katmandaki elementlerin bağ elektronlarına sahip çıkma eğilimleri Cl > S > P'dir.
15
➢ Aynı grupta yukarıdan aşağıya inildikçe son katmandaki elektronlar çekirdekten
uzaklaştıkça elektronları çekme kuvveti azalacağından elektron alma isteği azalır. Bu
nedenle bağ elektronlarına sahip çıkma isteği de azalır.
7A grupları için S F > CI > Br > I
6A grupları için S O > S
5A grupları için S N > P
➢ Hidrojenin ise katman sayısı ve proton sayısı tek olduğu için bağ elektronlarına sahip
çıkma eğilimi yukarıda verilen element atomlarından çok daha düşüktür.
➢ Bağın polarlığı ya da apolarlığı ametallerin bağ elektronlarına sahip çıkma eğilimleri
ile ilgilidir. Ametallerin kendi aralarındaki bağ elektronlarına sahip çıkma eğilimlerinin
sıralaması aşağıda verilmiştir.
F > O > Cl > N > Br > S > I > C > P > H
Farklı ametal atomları arasında ortak kullanılan elektronlar atomlar tarafından eşit çekilemeyeceği için elektronlar çekim kuvveti fazla olan elemente doğru kayarlar. Böylece kısmen
pozitif (@+) ve kısmen negatif (@–) uçlar oluşur. Böyle moleküllere polar moleküller, oluşan
kovalent bağada polar kovalent bağ (kutuplu) denir. Yani farklı ametal atomları arasında
oluşan bağdır.
Cl
apolarlığı ametallerin bağ
eğilimleri ile ilgilidir. Ameametallerin
bağ
ndaki bağ elektronlarına
e ilgilidir.
Ame- aşağıda
rinin
sıralaması
Cl
D+
D+
D+
H
D+
‡ ‡ D–
Cl ‡‡
‡ ‡ D–
‡‡
H‡
D–
Cl
‡
+ yük
merkezi
Cl ‡‡
‡‡
H
‡
H‡
D–
Cl
– yük
merkezi
+ yük
merkezi
– yük
merkezi
HCl molekülünde ise bağ çevresinde bulunan H ve Cl atomlarının bağda bulunan
elektronlarına
elektronlarabağ
sahip
çıkma eğilimleri
(elektronegatiflikleri)
birbirinden
Cl elektronlara
atomu
HCl molekülünde
çevresinde
bulunan
H ve Cl atomlarının
bağdafarklıdır.
bulunan
aması
HCl molekülünde
bağiçin
çevresinde
bulunan
vekısmi
Cl atomlarının
bulunan
Br > S >aşağıda
I>C>P>H
elektronegatifise
olduğu
kısmi negatif
(D –), HHise
+) bağda
yüklüdür.
Bu
sahip çıkmadaha
eğilimleri
(elektronegatiflikleri)
birbirinden
farklıdır.
Clpozitif
atomu(Ddaha
elektronegatif
elektronlara
çıkma
eğilimleri
(elektronegatiflikleri)
farklıdır.
Cl atomu
nedenlesahip
HCl molekülünde
hem atomlar
arası+bağ polardır, birbirinden
hem de molekülün
kendisi
po–
için lardır.
kısmi negatif olduğu
(@ ), H ise
kısmi pozitif (@ ) yüklüdür. Bağda kutuplaşma olur. Bu ne> C > P > H olduğu
daha elektronegatif
için kısmi negatif (D –), H ise kısmi pozitif (D +) yüklüdür. Bu
denlenedenle
HCl molekülünde
hem atomlar
arası bağ
polardır,
hem de
molekülün
kendisi
polardır.
HCl molekülünde
hem atomlar
arası
bağ polardır,
hem
de molekülün
kendisi
polardır.
D–
D–
H
O
H
D+O
H
O
H
D+
H
O
1940
1880
1790
1830
1990
‡‡ ‡ ‡
O
H
H
H
‡‡ ‡ ‡
O
H kullanılanHelektronlar
H2O molekülünde
hidrojen
ve oksijen atomları
arasında
H
H ortaklaşa
D+
D+
H2O molekülünde hidrojen ve oksijen atomları arasında ortaklaşa kullanılan elekoksijen atomu tarafından daha fazla çekilmektedir. Bu nedenle su molekülünde hidrojen
tronlar oksijen+atomu tarafından daha fazla çekilmektedir.
Bu nedenle su molekülünde
atomu kısmen
pozitif
(@ ),kısmen
oksijen
ise (+),
kısmen
negatif
(@–) yüklüdür.
oksijen
hidrojen
atomu
pozitif
oksijen
ise kısmen
negatif (–) H
yüklüdür.
H2O molekü2O molekülünde
atomu merkez
atom
olup
son
katmanında
6
elektron
bulundurmaktadır.
Bu
6
elektrondan
iki
lünde oksijen atomu merkez atom olup son katmanında 6 elektron bulundurmaktadır. Bu
molekülünde
hidrojen
ve oksijen
atomları
arasında
ortaklaşa
kullanılan
elekH62O
elektrondan
tanesi
elektron
H atomları
ile
bağ
oluşumunda
kullanılırtanesi bağlayıcı
elektronikiolup
Hbağlayıcı
atomları
ile bağolup
oluşumunda
kullanılırken,
diğer
4 elektron
2
tronlarken,
oksijen
tarafından
fazlaatomun
çekilmektedir.
Buyer
nedenle
molekülünde
diğer atomu
4 elektron
2 elektrondaha
çifti
olarak
çevresinde
alır.
Bu su
elektron
çiftleelektron çifti
olarak
atomun
çevresinde
yer
alır. Bu elektron
çiftlerinin
itme
etkisi sonucunda
hidrojen
atomu
kısmen
pozitif (+),
iseasimetrik
kısmen negatif
(–)sahiptir
yüklüdür.
H2Oözellik
molekümolekülü
bir yapıya
ve polar
rinin
itme etkisi
sonucunda
H2Ooksijen
uz ve etkin olmayan
bir molekülü asimetrik bir yapıya sahiptir
H2O
ve polar
özellik
göstermektedir.
lünde
oksijen
atomu
merkez
atom
olup
son
katmanında
6
elektron
bulundurmaktadır.
Bu
göstermektedir.
azdır
6 elektrondan iki tanesi bağlayıcı elektron olup H atomları ile bağ oluşumunda kullanılır–
‡ ‡alır. Bu elektron çiftleken, diğer 4 elektron 2 elektron
çifti olarak atomun çevresinde yer
D
rinin itme etkisi sonucunda H2O molekülü asimetrik bir yapıya sahiptir ve polar özellik
olmayan bir
Polar Bağ
ÜNİTE – 2 Bileşikler
MLERİ
H
H
ÜNİTE – 2 Bileşikler
Ğ ELEKTRONLARINA
MA
EĞİLİMLERİ
RONLARINA
Palme Yayıncılık
Polar Kovalent Bağ
Polar kovalent bağa bir benzetme
Polar kovalent bağa bir benzetme
ABD’nin 48 eyaletinin coğrafi merkezi
(∆) değişmediği halde nüfus merkezi (o)
güneye ve batıya doğru kaymaktadır. Bu
iki merkezin ayrılığı polar kovalent bağlardaki artı ve eksi merkezlerin ayrılığına
benzer. Bu merkezler arasındaki uzaklık
küçüldükçe bağ daha az polar olur.
169
gazdır
yazınız.
göstermektedir.
�
–
D – okzalat
Amonyum
D
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .‡‡. ‡‡. . . . . . . .
�
Kükürt dioksit
..............................
NN
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
İki grup tarafında halat çekme oyunu oynanırken
+
� Diklor heptaoksit
.........
HH DD+. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . N
eğer her iki taraf da denk kuvvetlerden oluşmuşsa
N
H
hiçbir takım diğerine karşı üstünlük sağlayamaz.
H
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .HH
.
+� Kükürt hekzaflorür
HH
107°
D D+
H
İşte bu kimyada apolarlık olarak adlandırılmakta107°
107°
H
107°
dır. Eğer halatı çeken taraflardan birisi daha kuv� Amonyum+nitrür
..............................
D D+
vetli ise bu durumda eşitlik bozulacak ve kuvvetli
H
H
olan takım oyunu kazanacaktır. Bu da kimyada
� Dikükürt diklorür
..............................
Her
yıl
ülkemizde
yüzlerce
insan
sobalardan
polarlık olarak adlandırılmaktadır.
NHNH
bağ
oluşumunda
kullanılan
azot
atomunun
bağelekeleksızan karbonmonoksit (CO) gazından zehirlenemolekülünde
bağ
oluşumunda
kullanılan elektronlar,
elektronlar,
atomunun
bağ
NH3 molekülünde
azot
atomunun
bağ elektronlarına
sahipazot
çıkma
eğiliminin
daha fazla
3 molekülünde
3
�
Azot
tribromür
. . . . . olması
. . . . . .nedeniyle
. . . . . . . .azot
. . . atomu
. . . . . .kısmen
..
rek hayatını kaybetmektedir.
Bu zehirlenmenin
tronlarına
sahip
çıkma
eğiliminin
negatronlarına
sahip
çıkma
eğiliminindaha
dahafazla
fazla
olması nedeniyle azot
atomu kısmen
negaCO2 CO
MOLEKÜLÜ
–
2 MOLEKÜLÜ
olması nedeniyle
azot
atomu
kısmen
negatif
(@(D+)),olmaktadır.
hidrojenBu
atomu
ise
kısmen
pozitif
(@+) olkaynağı sanıldığı gibi kullanılan yakıttan dolayı
tif (D–),
hidrojen
atomu
kısmenpozitif
pozitif(D+)
olmaktadır. Bu
nedenle atomlar
tif (D–),
hidrojen
atomu
iseise
kısmen
nedenle
atomlararası
arasıbağlar
bağlar
değildir. Zehirlenme fosil yakıt denilen
(kömür, Bu polardır.
polardır.
Ayrıca
azot
atomunun
bağoluşturmamış
oluşturmamış
elektronazot
çiftlerinde
dolayı
maktadır.
nedenle
atomlar
arası
bağlar
polardır. Ayrıca
atomunun
bağde
oluşturmaAyrıca
azot
atomunun
bağ
elektron
çiftlerinde
dolayımolekül
molekül
de
odun, petrol ürünleri vb.) yakıtların eksik yanpolardır.
polardır.
mış
elektron
çiftinden
dolayı
molekül
de
polardır.
ması ve ortamdaki oksijenin azalmasından kaynaklanmaktadır. Açığa çıkan karbonmonoksit
–D– D+
––
D+okzalat
DD
� D
Amonyum
(NH4) C2O4
(CO) gazı rengi kokusu ve tadı olmadığından do2
–
+
–
layı hissedilemez. Karbonmonoksit (CO), renkD
‡ D–
D+ D
D‡–‡‡‡
� Kükürt
dioksit
SO2
O
C
O
‡‡‡OD
C
O
siz, kokusuz, tatsız (yani varlığı hissetmesi zor),
O
C
O
‡
O
C
O
Her bir karbon-oksijen bağı polardır ve elektron
‡ ‡‡
‡ ‡‡
Her birhafif
karbon-oksijen
bağıyoğunluklarda
polardır ve elektron
‡
havadan
ve çok
düşük
bile atoyoğunluğu
daha
elektronegatif
olan oksijen
�
Diklor
heptaoksit
Cl
O
2 7
yoğunluğu
daha elektronegatif
olan
oksijen atozehirleyici
bir gazdır.
Havadan
hafif
olduğundan
muna
kaymıştır.
Doğrusal
molekül
geometrisinin
muna kaymıştır.
Doğrusal
geometrisinin
genellikle
odaların
yanibumolekül
tavan
kısımlarında
bir
sonucuüst,
olarak
elektron
yoğunluğundan
molekülünde
ortaklaşa kullanılan
elektronlaroksijen
yine oksijen
atomunun karbon
ato- atomuna
CO
CO2 molekülünde
kullanılan
elektronlar
atomunun
karbon
�2ortaklaşa
Kükürt hekzaflorür
SF
bir sonucu
olarak bu
elektron
yoğunluğundan
6
ortaklaşa kullanılan elektronlar
yine oksijen atomunun karbon atoCO molekülünde
toplanır.
Duvarlardan
sızabilir.
Vücuda soluoluşan etkilerbile
birbirini
götürür.
muna2göre daha elektronegatif olması nedeniyle oksijen tarafından daha fazla çekilmekte
oluşan etkiler birbirini götürür.
göre
daha
elektronegatif
olması
nedeniyle
oksijen
tarafından
daha
fazla
çekilmekte
ve okmuna
göre
daha
elektronegatif
olması
nedeniyle
oksijen
tarafından
daha
fazla
çekilmekte
num yolu ile girer. Vücutta parçalanmaz, solu-
�
Amonyum nitrür
(NH4) N
3
num yolu ile dışarı atılır. Karbonmonoksit
sijen (CO)
tarafı kısmen negatif (@–), karbon tarafı ise kısmen
pozitif (@+) olmaktadır. Merkez atom
zehirlenmeleri sıklıkla kapalı bir ortamda mey131
� Dikükürt diklorür
S2Cl2
olan karbonun
her iki yanında yer alan oksijen atomlarının her ikisi de aynı yük131
yoğunluğuna
dana gelen yanma sırasında olur. Solunum
zehiri
olan karbonmonoksit ile meydana gelen
Azot tribromür
NBr3
sahipzehiroldukları için ve�merkez
atomda bağ oluşturmamış
elektron bulunmadığı için atomlar
lenmelerde kısa süre içerisinde tıbbi müdahale
arası bağlar polar olmasına karşın molekül apolar özellik göstermektedir.
yapılmaz ise zehirlenmeler ölümle sonlanabilir.
Apolar Kovalent Bağ
Moleküllerde
Polarlıkortak
ve Apolarlık
➢ Aynı tür ametal
atomları arasında
kullanılan elektron çiftinin eşit olarak çekilApolar Kovalent Bağ
Palme Yayıncılık
ÜNİTE – 3
ÜNİTE – 2 Bileşikler
NF3 renksiz, kokusuz ve
etkinGAZI
olmayan
KARBONMONOKSİT
(CO)
VEbir
NF3 renksiz, gazdır
kokusuz ve etkin olmayan bir
ETKİLERİ
tronlar oksijen
atomu tarafından
fazla çekilmektedir.
Bu ortaklaşa
nedenle su
molekülünde
hidrojendaha
ve oksijen
atomları arasında
kullanılan
elekH2O molekülünde
hidrojen
(+), oksijen
ise kısmen
negatifBu(–)
yüklüdür.
H2O molekütronlaratomu
oksijenkısmen
atomu pozitif
tarafından
daha fazla
çekilmektedir.
nedenle
su molekülünde
hidrojen
atomu
kısmen
pozitif
(+),olup
oksijen
kısmen negatif
(–) yüklüdür.
H2O molekülünde
oksijen
atomu
merkez
atom
son ise
katmanında
6 elektron
bulundurmaktadır.
Bu
lünde oksijen
atom
olup son
katmanında
6 elektron
bulundurmaktadır.
Bu
6 elektrondan
ikiatomu
tanesimerkez
bağlayıcı
elektron
olup
H atomları
ile bağ oluşumunda
kullanılır6 elektrondan
iki tanesi
bağlayıcı
olup H atomları
ile bağ
kullanılırken,
diğer 4 elektron
2 elektron
çiftielektron
olarak atomun
çevresinde
yeroluşumunda
alır. Bu elektron
çiftleken,
diğer
4 elektron
2 elektron
olarak asimetrik
atomun çevresinde
yersahiptir
alır. Buve
elektron
molekülü
bir yapıya
polar çiftleözellik
rinin
itme
etkisi
sonucunda
H2O çifti
Aşağıda
adlandırmaları
verilen bileşiklerin
formüllerini
karşılarına
asimetrik bir
yapıya sahiptir
ve polar özellik
rinin itme
etkisi sonucunda
H2O molekülü
göstermektedir.
mesiyle yani
atomların
elektronegatiflik
değerlerinin
eşit olması
bağlara
Bir molekülün
polar
ya da apolar olması
ile iki atom arasında
polar yaile
da oluşan
apolar bağ
apolar
kovalent
(kutupsuz)
denir.
oluşması
farklıbağ
iki kavramdır.
Atomlar
arası bağlarda polarlığa ve apolarlığa bakılırken
atomların aynı olup olmadığına bakıyorduk. Oysa bir molekülün polar ya da apolar oldu➢ Aynı tür
ametal atomları arasında oluşan bağlarda kısmi negatif ve kısmi pozitif uçlar
ğunu anlamak için o moleküldeki (+) ve (–) yük yoğunluğuna bakılmaktadır. Aşağıda bazı
oluşmaz.
moleküllerin neden polar ya da apolar oldukları anlatılmıştır.
İki grup tarafında halat çekme oyunu oynanırken
eğer her iki taraf da denk kuvvetlerden oluşmuşsa
hiçbir takım diğerine karşı üstünlük sağlayamaz.
İşte bu kimyada apolarlık olarak adlandırılmaktadır. Eğer halatı çeken taraflardan birisi daha kuvvetli ise bu durumda eşitlik bozulacak ve kuvvetli
olan takım oyunu kazanacaktır. Bu da kimyada
polarlık olarak adlandırılmaktadır.
Aynı
•
•
N
N
H
H
Cl
N
N ••
H
H
••
• Cl
•
••
N•
•N
H•
•H
Cl •
Cl
••
Cl ••
••
• Cl
N2, H2 vearasında
Cl2 moleküllerine
bağ yapıları
incelendiğinde
her üç molekülde
de ikiapolartür atomlar
birdenaitfazla
kovalent
bağ oluşuyorsa
herbir bağ
atom arasındaki bağda bulunan elektronların aynı atomlar tarafından çekildiği için eş kuvdır. N2 molekülündeki atomlar arasındaki bağların üçü ile H2 ve Cl2 moleküllerindeki
vette çekilmektedir. Bu tür moleküllerde hem atomlar arası bağlar apolardır hem de moatomlar
arasındaki
bağlar apolar kovalent bağdır.
lekülün
kendisi apolardır.
130
SORU
Aşağıda verilen bağlardan hangisinin
türü yanlış verilmiştir?
Bağ
Türü
—
170
–C=O
Polar kovalent
B)
H–O
Polar kovalent
C)
NKN
Apolar kovalent
D)
O=O
Apolar kovalent
E)
—N – H
Apolar kovalent
—
Apolar Kovalent Bağ
A)
Aynı iki ametal atomları arasındaki bağlar
apolar kovalent, farklı iki ametal atomları
arasındaki bağlar polar kovalent bağları
oluşturur.
Yanıt E
Soru
ÜNİTE – 3
δ+
δ–
:
:
δ–
CO2 molekülünde oksijen atomları kısmi negatif yüklenmiştir.
Bunun nedeni oksijenin bağdaki elektrona sahip çıkma isteğinin daha fazla olmasıdır.
C= O bağı polar kovalenttir.
Atomlar arasında 4 çift bağlayıcı elektron bulunur.
Yanıt C
I. N2H4
II. H2O2
III. C2H4
Yukarıdaki moleküllerden hangilerinin atomları arasında hem polar hem de apolar kovalent bağ bulunur?
(7N, 8O, 1H, 6C)
A) Yalnız II
B) I ve II
C) I ve III
D) II ve III
E) I, II ve III
Atom numarası kendisine en yakın soy gazdan 2 farklı olan
X2 elementi ile ilgili;
I. X2 molekülü polar kovalent bağlıdır.
II. Yapısında ikili bağ içerir.
III. Değerlik elektron sayısı 6 dır.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız II
B) Yalnız III
C) I ve II
D) II ve III
E) I, II ve III
Yanıt E
Atom numarası soy gazlardan 2 farklı olan ve molekül oluşturan 6A grubudur. Değerlik elektron sayısı 6'dır.
•
•
••
••
••
••
X •• •• X ••
X
X
Yapısında ikili bağ bulunur.
Aynı ametal atomları arasında apolar kovalent bağ oluşur.
Yanıt D
+
X
X
X2
+
X
Y
X2Y
Yukarıdaki modellerde X atomlarından X2, X ve Y atomlarından
X2Y oluşumu gösterilmiştir.
Buna göre,
I. X2 molekülünde tüm elektronlar bağ yapımına katılmıştır.
II. X2 ve X2Y moleküllerinde kovalent bağ vardır.
III. X2 ve X2Y oluşumunda aynı sayıda elektron çifti ortaklaşalaşa kullanılmıştır.
yargılarından hangileri yanlıştır?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) Yalnız III
D) I ve III
E) II ve III
Yanıt C
171
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
:O = C = O :
molekülü ile ilgili;
I. İki çift bağlayıcı elektron içerir.
II. Oksijen atomunun bağdaki elektronlara sahip çıkma isteği
karbon atomundan fazladır.
III. C ve O atomları arasındaki bağlar apolar kovalent bağdır.
yargılarından hangileri yanlıştır?
A) Yalnız I
B) I ve II
C) I ve III
D) II ve III
E) I, II ve III
Moleküllerin Polarlığı ve Apolarlığı
ÜNİTE – 3
İkiden fazla sayıda atom içeren kovalent moleküllerde bağların polar olması molekülün
de polar olmasını gerektirmez. Polar kovalent bağ içeren moleküller üzerindeki yük dağılımı
simetrik değilse moleküller polar yapılıdır.
@–
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
Örneğin, NH3, HCl, CH3Cl, CH3OH, H2O,
HCN gibi moleküllerde yükler simetrik dağılmamıştır. Moleküller üzerinde pozitif yük ve negatif
yük yoğunluğu oluşacağından polar moleküllerdir. Yani vektörel toplam sıfırdan farklı ise molekül polardır.
H
Cl
@+
O
@+
@–
H
H
@+
Aynı tür atomlardan oluşan moleküllerde yük dağılımı simetrik olduğundan moleküller
apolar yapılıdır. Yani bağ elektronları eşit kuvvetle çekilmesinden dolayı molekülde kutuplaşma olmaz. Vektörel toplam sıfır olacağından molekül apolardır. Örneğin, H2, O2, N2, Cl2,
CO2, CS2, CH4, BF3 gibi moleküllerde yükler simetrik dağıldığından apolar moleküllerdir.
N
:
N
:
:N KN :
: O= C = O :
O
@–
C
O
@+ @–
Kovalent Bağlı Moleküllerin Etkileşimi
Palme Yayıncılık
Yukarıdan aşağıya doğru: İki H atomu birbirine
yaklaşırken elektronlar etkileşmeye başlar ve her
elektron diğer protonun çekimini hissetmeye
başlar. Yavaş yavaş elektron yoğunluğu oluşmaya başlar. Sonunda, kararlı bir H2 molekülü
oluşur.
İki molekül arasındaki etkileşimler, moleküllerin polarlığına bağlı olarak değişir. İki polar
molekülde, bir molekülün pozitif kutbu, diğer molekülün negatif kutbu ile etkileşerek kuvvetli
elektriksel bir çekim oluşturur. Bunun sonucunda aralarında bağlar oluşur ve bileşiğin katı
ve sıvı hallerinde moleküller bir arada durur.
@+
@+
H
@–
O
H
H
@+
F
@–
@+ H
H
@+
O
@–
İki polar molekül olan HF ve H2O birbiri içerisinde karıştırıldığında moleküller arasında
etkileşimler oluşur ve çözünme olur.
Maddeler birbiri içerisinde çözünürlerken kendi molekülleri arasındaki bağlar kopar ve
çözücünün molekülleriyle yeni bağlar oluşturur. Fakat bütün maddeler birbirleri içerisinde
çözünemezler. Bir çözünme olayının gerçekleşebilmesi için çözünen madde ile çözücü
maddenin molekül yapılarının birbirine benzemesi gerekmektedir.
Polar bir molekül ile apolar bir molekül karıştırıldığında ise moleküller arası etkileşim
türleri birbirinden farklı olduğu için heterojen bir karışım oluşur. Apolar olan I2 molekülünün
polar olan H2O molekülünde çözünmesi beklenmezken, apolar olan CCl4 molekülünde çözünmesi beklenir.
HF molekülünün elektrostatik potansiyel haritası.
Dağılım gökkuşağı renklerine göre değişir. Elektronca en zengin bölge kırmızı, en fakir bölge
mavidir.
Örneklerden anlaşılacağı gibi polar maddelerin polar çözücülerde apolar maddelerin
apolar çözücülerde çözünmesi beklenir.
➢ Apolar moleküllerdeki çekim kuvveti polar moleküllerdekinin yanında çok daha zayıf
olduğu için, apolar molekülleri birbirinden ayırmak daha kolaydır.
➢ Moleküller arasındaki bağ ne kadar kuvvetli ise maddenin erime ve kaynama noktaları da o kadar yüksek olur. Bu nedenle apolar moleküllerin erime ve kaynama
noktası polar moleküllerinkinden düşüktür. Uçuculuğu ve buhar basıncı fazladır.
➢ Kovalent bağlı moleküllerin aynı koşullardaki erime ve kaynama noktaları iyonik bileşiklere göre daha düşüktür.
172
Soru
ÜNİTE – 3
A) NH3
B) Cl2
C) KCl
H2O'da merkez atomun son katmanında bağ yapmamış
elektron bulunduğundan polar moleküldür. Cl2 ise apolar
moleküldür. Suda çözünmesi beklenmez.
E) CH3Cl
D) NCl3
Yanıt B
••
H •• Cl
HCl ve H2O molekülleri ile ilgili;
••
I.
İkisi de polar moleküldür.
II.
İkisi de polar kovalent bağ içerir.
III.
HCl nin, H2O'da çözünmesi beklenmez.
B) Yalnız II
D) I ve III
• • ••
O
•• ••
H H
Eğer merkez atomun son katmanında bağ yapmamış elektron
varsa molekül polar karakterlidir. Dolayısıyla moleküllerin ikiside polardır.
yargılarından hangileri doğrudur? (1H, 17Cl, 8O)
A) Yalnız I
•
•
C) I ve II
HCl ve H2O'da atomlar arası bağlar farklı ametal atomları arasında oluştuğundan polar kovalent bağdır.
Aynı tür molekül yapısına sahip olan maddeler birbirleri içerisinde kolaylıkla çözünürler. Dolayısıyla HCl, H2O'da çözünür.
E) I, II ve III
Yanıt C
N2, CO2 ve OF2 molekülleri ile ilgili aşağıda verilen yargılardan hangisi doğrudur? (7N, 6C, 8O, 9F)
A)
N2 molekülünde iki çift bağlayıcı elektron bulunur.
B)
CO2 molekülünde C atomu, iki O atomu ile elektronlarını
paylaşarak iyonik bağ oluşturur.
C)
N2 ve CO2 de bağlayıcı elektron çifti sayısı aynıdır.
D)
CO2 ve OF2 molekülleri polardır.
E)
N2 molekülünün CO2 molekülünde çözünmesi beklenir.
Yanıt E
Aşağıdakilerden hangisi polar kovalent bağ içerirken polar
molekül özellik gösterir? (1H, 17Cl, 6C, 8O)
A) CH3Cl
B) CH4
D) H2
C) CO2
E) O2
Yanıt A
173
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
Aşağıda verilen maddelerden hangisinin suda çözünmesi
beklenmez? (1H, 17Cl, 19K, 7N, 6C)
ÜNİTE – 3
BAĞ TÜRÜ VE BAĞ OLUŞUMU
Atomlar
Bağın Oluşumu
‡‡
H‡ + ‡ F
1H, 9F
‡‡
‡‡
‡
‡
H ‡‡ F
‡
‡
‡‡
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
Formülü
Bağın Türü
Molekülün Polarlığı
HF
Polar Kovalent
Polar
Formülü
Bağın Türü
Molekülün Polarlığı
HF
Polar Kovalent
Polar
NH3
Polar Kovalent
Polar
H2
Apolar Kovalent
Apolar
CF4
Polar Kovalent
Apolar
O2
Apolar Kovalent
Apolar
OF2
Polar Kovalent
Polar
N2
Apolar Kovalent
Apolar
7N, 1H
1H, 1H
6C, 9F
8O, 8O
8O, 9F
7N, 7N
1H, 8O
1H, 16S
6C, 16S
1H, 17Cl
9F, 9F
6C, 17Cl
7N, 9F
Çözüm:
Atomlar
Bağın Oluşumu
‡‡
H‡ + ‡ F
1H, 9F
7N, 1H
‡‡
‡‡
‡N ‡
‡
1H, 1H
6C, 9F
8O, 8O
8O, 9F
7N, 7N
1H, 8O
1H, 16S
6C, 16S
1H, 17Cl
9F, 9F
6C, 17Cl
7N, 9F
174
‡
‡
‡‡
H ‡‡ F
+ 3 H‡
‡C ‡
‡
‡‡
N ‡‡ H
‡
‡
H
‡‡
H
H ‡‡ H
H‡+ ‡H
‡
‡
‡
‡‡
‡‡
+ 4 ‡ F ‡‡
‡‡
‡‡
‡‡
‡O‡+ ‡O‡
‡
‡
‡
‡
‡‡
‡‡
‡‡
‡ F ‡+ ‡O‡ + ‡F ‡
‡
‡
‡‡
‡‡
‡‡
‡‡
‡‡
‡N‡ + ‡N‡
‡
‡
‡‡
H ‡ + ‡ O ‡ + ‡H
‡‡
‡‡
H ‡ + ‡ S ‡ + ‡H
‡‡
‡
‡‡
‡C ‡ + 2 ‡S ‡
‡
‡‡
‡‡
H ‡ + ‡ Cl ‡‡
‡‡
‡‡
‡‡
‡ F‡ + ‡ F ‡
‡
‡
‡‡
‡‡
‡
‡C ‡
‡
+ 4 ‡ Cl ‡‡
‡‡
‡N‡
‡
+ 3‡F
‡‡
‡‡
‡‡
‡‡
‡
‡
‡‡
‡F‡
‡ ‡
‡‡ ‡‡
‡F‡ C ‡ F‡
‡
‡ ‡
‡
‡‡ ‡‡ ‡‡
‡F ‡
‡
‡
‡‡
‡‡ ‡‡
‡O‡ O ‡
‡
‡
‡
‡‡
‡‡
‡
‡
F
‡‡
‡‡
N
‡
‡
H
‡
‡
H
‡
‡
‡‡
S
‡‡
‡‡
‡ F ‡
‡
‡
‡‡ ‡‡
‡‡
‡‡ ‡‡
‡‡ N
‡
‡
O
‡‡
O
‡
‡
H
H2O
Polar Kovalent
Polar
S
‡
‡
H
H2 S
Polar Kovalent
Polar
CS2
Polar Kovalent
Apolar
HCl
Polar Kovalent
Polar
F2
Apolar Kovalent
Apolar
CCl4
Polar Kovalent
Apolar
NF3
Polar Kovalent
Polar
‡‡
‡‡
‡‡
‡ ‡C ‡ ‡
‡‡
‡‡
‡‡
S
‡‡
H ‡‡ Cl ‡‡
‡
‡
‡
‡
‡
‡
‡‡
Cl
‡‡
‡‡
F
‡‡
‡‡
F
‡‡
‡
‡
‡‡
‡‡
F
‡‡
‡
‡
‡‡
‡ Cl ‡
‡ ‡
‡‡ ‡‡
‡ C ‡ Cl ‡
‡
‡
‡
‡‡ ‡‡
‡ Cl ‡
‡ ‡
‡‡
‡‡ ‡‡
‡ N ‡ F ‡
‡
‡
‡
‡‡ ‡‡
‡
‡
‡ F ‡
‡‡
‡
‡
Soru
İYONİK BİLEŞİKLERİN ADLANDIRILMASI
ÇOK BİLİNEN KATYON VE ANYONLAR
1+ yüklü
Yani önce metalin adı sonra ametal iyonunun adı okunur.
Metalin adı + Ametal iyonunun adı = Bileşiğin adı
NaBr S Sodyum bromür
Al4C3 S Alüminyum karbür
Na2S S Sodyum sülfür
CaH2 S Kalsiyum hidrür
AgCl S Gümüş klorür
➢ Metallerin köklerle oluşturduğu bileşikler adlandırılırken önce metalin adı daha sonra
kökün adı okunur.
Metalin adı + Kökün adı = Bileşiğin adı
Ca(NO3)2 S Kalsiyum nitrat
NaHCO3 S Sodyum bikarbonat
Mg(OH)2 S Magnezyum hidroksit
Na3PO4 S Sodyum fosfat
AlPO4 S Alüminyum fosfat
H+
Hidrojen
Be2+
Berilyum
Li+
Lityum
Mg2+
Magnezyum
Na+
Sodyum
Ca2+
Kalsiyum
K+
Potasyum
Zn2+
Çinko
Cu+
Bakır (I)
Cu2+
Bakır (II)
Ag+
Gümüş
Fe2+
Demir (II)
Hg+
Civa (I)
Hg2+
Civa (II)
Cd2+
Kadmiyum
Ni2+
Nikel
Sn2+
Kalay (II)
Pb2+
Kurşun (II)
K2Cr2O7 S Potasyum dikromat
Ag2SO4 S Gümüş sülfat
NaCN S Sodyum siyanür
KMnO4 S Potasyum permanganat
Al2(CrO4)3 S Alüminyum kromat
➢ Farklı yükseltgenme basamağına sahip metallerin bileşikleri adlandırılırken, metalin
adının yanına, o metalin bileşikteki yükseltgenme basamağı Roma rakamıyla parantez
içinde belirtilir.
Metalin adı + (Metalin yükseltgenme basamağı) + Ametal iyonunun adı= Bileşiğin adı
B grubu elementlerinin çoğu bileşiklerinde birden fazla pozitif değerlikler alabilir.
Fe: 2+ , 3+
Cu: 1+, 2+
Co: 2+, 3+
Sn: 2+, 4+
Pb: 2+, 4+
Cr: 2+, 3+, 6+
Hg: 1+, 2+
Mn: 2+, 3+, 4+, 6+, 7+
FeO S Demir (II) oksit
FeCl3 S Demir (III) klorür
Cu2O S Bakır (I) oksit
Mn2O7 S Mangan (VII) oksit
PbS S Kurşun (II) sülfür
Not
Palme Yayıncılık
UYARI
3+ yüklü
Al3+
Alüminyum
Cr3+ Krom (III)
4+ yüklü
Pb4+ Kurşun (IV)
Sn4+ Kalay (IV)
As3+ Arsenik (III)
Fe3+ Demir (III)
Cr3+ Krom (III)
HgCl S Cıva (I) klorür
PbO2 S Kurşun (IV) oksit
Co(ClO3)3 S Kobalt (III) klorat
Cu(NO3)2 S Bakır (II) nitrat
CrO3 S Krom (VI) oksit
Bi3+ Bizmut (III)
Bileşiklerinde belli sayıda su molekülü bulunan bileşiklere Hidrat denir. Adlandırılırken önce bileşiğin adı sonra suyun latince katsayısı yazılır ve hidrat
eki eklenir.
CuSO4 . 5H2O S Bakır(II)sülfat pentahidrat
Mg(NO3)2 . 7H2O S Magnezyum nitrat heptahidrat
➢ Köklerin birbirleriyle yaptığı bileşikler adlandırılırken köklerin adları okunur.
Kökün adı + Kökün adı = Bileşiğin adı
NH4NO3 S Amonyum nitrat
(NH4)2SO4 S Amonyum sülfat
NH4MnO4 S Amonyum permanganat
NH4CN S Amonyum siyanür
➢ Köklerin ametallerle oluşturduğu bileşikler adlandırılırken önce kökün adı sonra ametal
iyonunun adı okunur.
Kökün adı + Ametal iyonunun adı = Bileşiğin adı
NH4Cl S Amonyum klorür (NH4)2S S Amonyum sülfür (NH4)3P S Amonyum fosfür
175
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
BaCl2 S Baryum klorür
MgO S Magnezyum oksit
K3N S Potasyum nitrür
CaS S Kalsiyum sülfür
Li2O S Lityum oksit
2+ yüklü
ÜNİTE – 3
➢ İyonik bileşikler isimlendirilirken önce katyonun adı daha sonra anyonun adı belirtilir.
SORU
KÖK
Aşağıda adlandırmaları verilen bileşiklerin formüllerini karşılarına yazınız.
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
KCI
........................................................
KCI
S
Potasyum klorür
NaNO3
........................................................
Sodyum nitrat
........................................................
NaNO3
S
CaS
CaS
S
Kalsiyum sülfür
CuCl2
........................................................
KMnO4
........................................................
BaSO4
........................................................
Pb(CIO3)2
........................................................
Adı
Mg3N2
........................................................
NH4+
amonyum
SORU
H3O+
hidronyum
Aşağıda adlandırmaları verilen bileşiklerin formüllerini karşılarına yazınız.
ÇOK ATOMLU İYONLAR
Yükü
1+
İyon
formülü
Hg
2+
civa (I)
2
S
Baryum sülfat
Pb(CIO3)2
S
Kurşun (II) klorat
Mg3N2
S
Magnezyum nitrür
Kalay (IV) klorür
.......................................
Kalay (IV) klorür
Sn4+ Cl –
Lityum nitrür
.......................................
Lityum nitrür
Li+
N3–
Demir (II) oksit
.......................................
Demir (II) oksit
Fe2+
O2–
Potasyum dikromat
.......................................
Potasyum dikromat
K+
klorat
Sodyum siyanür
.......................................
Na+
S K 2Cr2O7
Sodyum siyanür
2–
Cr 2O7
–
CN
S NaCN
–
CIO4
perklorat
Çinko oksit
.......................................
Çinko oksit
Zn2+
O2–
S ZnO
CN–
siyanür
–
HCO3
bikarbonat
hipoklorit
klorit
–
ClO3
–
bisülfat
HSO4
–
H2PO4
–
MnO4
–
dihidrojen fosfat
permanganat
NO2
nitrit
–
NO3
nitrat
–
hidroksit
OH
–
SCN
2–
tiyosiyanat
Anyon
Katyon
dikromat
Katyon
2–
sülfit
Gümüş
2–
sülfat
manganat
3–
fosfat
3–
fosfit
PO4
PO3
KCl S Potasyum klorür
K2S S Potasyum sülfür
K3N S Potasyum nitrür
K2SO4 S Potasyum sülfat
Mg3N2 S Magnezyum nitrür MgSO4 S Magnezyum sülfat
Yukarıdaki tabloda verilen anyon ve katyonların
birbirleriyle oluşturacakları bileşiklerin formüllerini bulup, adlandırmalarını yapınız.
2–
Cr2O7
2–
S FeO
MgCl2 S Magnezyum klorür MgS S Magnezyum sülfür
Fe3+
kromat
MnO4
SO2–
4
Cu+
2–
CrO4
tiyosülfat
N3–
Al3+
okzalat
2–
S2–
Mg2+
karbonat
S2O3
Cl–
K+
2–
C2O4
SO4
S Ca(OH)2
S SnCl4
S Li3N
SORU
CO3
SO3
176
BaSO4
Ca 2+ OH –
–
3–
Bakır (II) klorür
Potasyum permanganat
Kalsiyum hidroksit
ClO2
2–
S
S
.......................................
ClO–
1–
CuCl2
KMnO4
Kalsiyum hidroksit
CH3COO– asetat
Palme Yayıncılık
ÜNİTE – 3
İyonik bir bileşiği oluşturan iyonlar
her zaman tek atomlu olmayabilir.
Bazı iyonik bileşikler çok atomlu
iyonları içerir. Çok atomlu iyonlara aynı zamanda kök denir.
AlCl3 S Alüminyum klorür
Al2S3 S Alüminyum sülfür
AlN S Alüminyum nitrür
Al2(SO4)3 S Alüminyum sülfat
CuCl S Bakır ( I ) klorür
Cu2S S Bakır ( I ) sülfür
Cu3N S Bakır ( I ) nitrür
Cu2SO4 S Bakır ( I ) sülfat
FeCl3 S Demir ( III ) klorür
Fe2S3 S Demir ( III ) sülfür
FeN S Demir ( III ) nitrür
Fe2(SO4)3 S Demir ( III ) sülfat
SORU
Anyon
Bromür Siyanür Kromat Dikromat
Anyon
Bromür Siyanür
Kromat
Dikromat
Gümüş
AgBr
AgCN
Ag2CrO4
Ag2Cr2O7
Bakır (II)
Bakır (II)
CuBr2
Cu(CN)2 CuCrO4
Amonyum
Amonyum
NH4Br
NH4CN
Kurşun (IV)
Kurşun (IV) PbBr4
Katyon
(NH4)2CrO4 (NH4)2Cr2O7
Pb(CN)4 Pb(CrO4)2
Yukarıdaki tabloda adları verilen anyon ve katyonlardan oluşacak bileşiklerin formüllerini yazınız.
Soru
CuCr2O7
Pb(Cr2O7)2
KOVALENT BİLEŞİKLERİN ADLANDIRILMASI
ÜNİTE – 3
Kovalent bağlı bileşiklerin formülleri adlandırılırken element atomlarının formüldeki sayıları latince ön eklerle belirtilir.
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
Latince
Okunuşu
Mono
Di
Tri
Tetra
Penta
Hekza
Hepta
Okta
Nona
Deka
➢ Ametal–ametal bileşikleri adlandırılırken ilk ametalin sayısı “1” ise “mono” kullanılmaz. Fakat ikinci ametalin sayısı kaç olursa olsun belirtilmelidir.
Birinci ametalin
sayısına karşılık
gelen ön ek
+
İkinci
İkinci ametalin
Birinci ametalin
+ sayısına karşılık + ametalin = Bileşiğin
adı
adı
iyon adı
gelen ön ek
SO3 S Kükürt trioksit
P2O5 S Difosfor pentaoksit
CCl4 S Karbon tetraklorür
SF6 S Kükürt hekzaflorür
NO S Azot monoksit
CS2 S Karbon disülfür
N2O S Diazot monoksit
H2O S Dihidrojen monoksit
N2O5 S Diazot pentaoksit
Cl2O7 S Diklor heptaoksit
Midye gibi kabuklu deniz canlılarının
kabukları çok atomlu bir iyon olan
CO32– iyonunu içerir.
Bileşik
Bileşiğin Özel Adı
Bileşik
Bileşiğin Özel Adı
H2O
Su
CH4
Metan
NH3
Amonyak
H2SO4
Zaç yağı (sülfürik asit)
HNO3
Kezzap (Nitrik asit)
HCl
Tuz ruhu
Palme Yayıncılık
➢ Bazı bileşiklerin sistematik adlarından başka özel adları da vardır.
SORU
Aşağıda adlandırmaları verilen bileşiklerin
formüllerini karşılarına yazınız.
....................................................
CCI4
....................................................
P4O6
....................................................
N 2O 5
....................................................
PBr3
....................................................
CS2
(NH4)2S ....................................................
....................................................
OF2
....................................................
SO2
....................................................
ICI3
CCI4
P4O6
S
S
Karbon tetraklorür
Tetrafosfor hekzaoksit
N 2O 5
S
Diazot pentaoksit
PBr3
S
Fosfor tribromür
CS2
S
Karbon disülfür
(NH4)2S
S
Amonyum sülfür
OF2
S
Oksijen diflorür
SO2
S
Kükürt dioksit
ICI3
S
İyot triklorür
SORU
Aşağıda adlandırmaları verilen bileşiklerin
formüllerini karşılarına yazınız.
Amonyum okzalat ......................................
Kükürt dioksit
.......................................
Diklor heptaoksit .......................................
Kükürt hekzaflorür .....................................
Amonyum nitrür .......................................
Dikükürt diklorür .......................................
Azot tribromür
.......................................
Amonyum okzalat
S
(NH4)2C2O4
Kükürt dioksit
S
SO2
Diklor heptaoksit
S
Cl2O7
Kükürt hekzaflorür S
SF6
Amonyum nitrür
S
(NH4)3N
Dikükürt diklorür
S
S2Cl2
Azot tribromür
S
NBr3
177
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
Rakam
ÜNİTE – 3
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
Bileşik
Adlandırma
I. Mg3N2
Magnezyum nitrür
II. FeO
Demir (II) oksit
III. Al2(SO4)3
Alüminyum sülfat
Yukarıda verilen tabloda hangi bileşiğin karşısında yazılan
adlandırması doğrudur?
A) Yalnız I
B) I ve II
C) I ve III
D) II ve III
E) I, II ve III
Aşağıda verilen bileşiklerin hangisinin karşısında yazılan
adlanlandırılması yanlıştır?
Bileşik
Adlandırma
A)
Na3N
Sodyum nitrür
B)
(NH4)2SO4
Amonyum sülfat
C)
SnCl4
Kalay klorür
D)
Cu2O
Bakır (I) oksit
E)
MgF2
Magnezyum florür
İyonik bileşiklerde metalin adı daha sonra ametal iyonunun
adı yazılır.
Demir elementi değişken değerlikli metal olduğu için adlandırma yapılırken yükseltgenme basamağı roma rakamı ile yazılarak adlandırılır.
Metal–kök bileşiklerinde metalin ve kökün adları ayrı ayrı yazılarak adlandırılır.
Yanıt E
Kalay (Sn) elementi birden fazla pozitif değerlik alan bir metaldir. Sn’nin yükseltgenme basamağı roma rakamı yazılarak
belirtilmesi gerekirdi.
SnCl4 → Kalay (IV) klorür
Yanıt C
I. Kükürt dioksit
II. Kükürt hekzaflorür
III. Azot triflorür
IV. Karbon tetraklorür
Aşağıda formülleri verilen bileşiklerden hangisinin yukarıda
ismi verilmemiştir?
A) SO2
B) SO3
C) CCI4
D) NF3
E) SF6
Yanıt B
Aşağıda verilen bileşiklerin hangisi yanlış adlandırılmıştır?
Bileşik
Adlandırma
A)
NH3
Azot trihidrojen
B)
N2O3
Diazot trioksit
C)
PCI5
Potasyum pentaklorür
D)
S2Cl2
Dikükürt diklorür
E)
NO
Azot monoksit
178
Yanıt C
Soru
METALİK BAĞ
ÜNİTE – 3
Metal atomlarının son enerji katmanındaki elektronlar çekirdek tarafından daha az kuvvetle çekilir. Böylece, metal atomlarının değerlik elektronları daha fazla hareket edip, boş
değerlik orbitallerinde daha serbest dolaşabilir.
➢ Metalik bağ, fiziksel bağlardan daha güçlüdür. Fakat genelde iyon bağları ve kovalent bağlardan daha zayıftır. Metalik
bağın sağlamlığı metalin değerlik elektron sayısı ve metal
atomunun çapına bağlıdır.
➢ Metallerde değerlik elektron sayısı arttıkça metal bağının
kuvvetliliği artar.
➢ Periyodik sistemin aynı grubunda aşağıya doğru inildikçe
çap büyüdüğünden metal bağı zayıflar, erime ve kaynama
noktası düşer.
+ +
+ + +
+ +
+ + +
+ +
+ + +
+ +
+ + +
+ +
+ + +
elektron
denizi
➢ Periyodik sistemin aynı periyodunda sağa doğru gidildikçe
atom çapı küçülür, metal bağı kuvvetlenir, erime ve kaynama noktası artar.
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
Pek çok metal atomu bir arada bulunduğunda değerlik elektronlarının hem boş orbitallerde hem de komşu atomların boş değerlik orbitallerinde serbest halde dolaşması ile
bir elektron denizi oluşur. Böylece pozitif yüklü metal iyonları ile elektron denizi arasında
elektrostatik çekim kuvveti meydana gelir. Bu çekim kuvveti metalik bağ olarak adlandırılır.
Metalik bağ metal atomlarının bir arada durmasını sağlar.
Metalik bir kristalin
kesiti. Daire içindeki
+ işareti metal atomlarının çekirdeği ve iç
elektronlarını gösterir.
Pozitif metal iyonları
etrafındaki gri alan ise
hareketli elektron denizini göstermektedir.
metal
iyonu
Metallerde pozitif
iyonlar elektron denizi
içinde yüzmektedir.
1. Metallerin parlaklığı: Bunun nedeni
ışığın yansımasıdır. Çünkü metal yüzeyine
gelen ışın demeti metaldeki serbest elektronları uyararak yüksek enerji katmanına
çıkarır. Uyarılmış elektronlar temel hallerine
dönerken soğurdukları ışının tamamını geri
yayar. Bu nedenle metal yüzeyleri parlaktır.
Bazı metallerin farklı renkte olmasının nedeni
görünür bölgedeki ışınlardan birini yansıtıp
diğerlerini soğurmasıdır.
gelen ışınlar
2. İşlenebilme: Bunun nedeni elektron denizindeki elektronların darbe sırasında kolayca kayabilmesi ve yer değiştirebilmesidir. Böylece dış
zorlamalarla metal atomları yer değiştirir ancak
kopmaz. Esnek, dövülebilir, tel ve levha haline gelebilen metal şekillendirilmiş olur.
yansıyan ışınlar
Palme Yayıncılık
METALİK BAĞDAN KAYNAKLANAN ÖZELLİKLER
Metal yüzeyde ışığın yansıması
+
+ +
+ +
+ + + +
+ + + +
+
+
+
+
+ +
+ +
+ + + +
+ + + +
+
+
+
Metallere güç uygulandığında metal
atomları ve elektron denizi kolaylıkla
birbirinin üstünden kayacağı
için metaller kırılmaz.
3. Sertlik: Metalik bağın kuvveti arttıkça metalin sertliği artar. Alkali metallerin (1A) yarı çapları büyük olduğundan metalik bağları zayıftır.
Bu nedenle yumuşaktırlar. Geçiş metalleri ise metalik bağla birlikte orbitallerindeki yarı dolu
orbitalleri ile kovalent bağda oluşturabildiklerinden sertlikleri büyüktür.
Geçiş metallerinde d orbitallerindeki eşleşmemiş elektronların sayısı arttıkça kovalent karakter artar. Bu nedenle erime noktası ve sertlik artar.
4. Elektrik İletkenliği: Bunun nedeni metallerdeki hareketli elektronlardır. Uygulanan
elektriksel akım komşu elektronlara iletilir. Böylece akım tüm metal içinden geçinceye kadar
devam eder.
179
ÜNİTE – 3
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
Metalik bağ ile ilgili;
I. Periyodik cetvelde soldan sağa doğru artar.
II. Metal atomlarını bir arada tutan kuvvettir.
III. Metallerde iletkenlik özelliğinin arttığı yönde azalır.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız II
B) Yalnız III
D) II ve III
Metal atomları arasında kurulan güçlü etkileşimlere metal bağı
denir. Metalik bağ periyodik cetvelde aşağıdan yukarıya, soldan sağa gidildikçe artar. İletkenliğinin arttığı yönde metalik
bağ zayıflar.
C) I ve II
E) I, II ve III
Yanıt E
I. Metalik bağ
II. İyonik bağ
III. Apolar kovalent bağ
Yukarıdakilerden hangileri farklı cins atomlar arasında oluşan güçlü etkileşim türüdür?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
D) II ve III
C) I ve II
Yanıt B
E) I ve III
Metalik bağ kuvvetli,
I. Aynı yatay sırada atom hacminin arttığı yönde artar.
II. Aynı düşey sütunda atom hacminin arttığı yönde azalır.
III. Aynı yatay sırada elektron verme isteği arttıkça azalır.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) II ve III
D) I ve III
C) I ve II
Yanıt B
E) I, II ve III
11Na, 12Mg ve 20Ca atomlarının metalik bağ kuvvetleri arasındaki ilişki aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?
A) Na > Ca > Mg
B) Mg > Ca > Na
C) Ca > Na > Mg
D) Mg > Na > Ca
E) Ca > Mg > Na
Yanıt D
3. periyotta bulunan X, Y ve Z metallerinin erime noktaları sırasıyla 649°C, 98°C ve 660°C dir.
Buna göre, X, Y ve Z elementlerinin metalik bağ kuvvetleri
arasındaki ilişki aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
A) Z > X > Y
C) Y > Z > X
B) X > Y > Z
D) Z > Y > X
Yanıt A
E) X > Z > Y
180
Soru
1.
İki atom arasında oluşan bağ apolar kovalent ise, bu
atomlara ilişkin;
4.
Cl–
SO 2–
4
PO 3–
3
K1+
KCl
Ι
K3PO3
Zn2+
ZnCl2
ZnSO4
II
Al3+
III
Al2(SO4)3
AlPO3
Yukarıdakitabloda
tablodaI,I,IIIIve
veIIIIIInolu
noluyerlere
yerlerehangi
hangibileşikler
bileşikler
Yukarıdaki
yazılmalıdır?
yazılmalıdır?
I
2.
III
Zn3(PO3)2
Al3Cl
C)
K(SO4)2
Zn(PO3)2
AlCl2
E)
K2SO4
Zn3(PO3)2
B)
D)
ler.
II
KSO4
A)
K2SO4
K2SO4
ZnPO3
AlCl3
Zn3PO3
AlCl3
AlCl3
5.
Y
Z
T
Palme Yayıncılık
X
İlhan'ın elindeki balonların üzerinde yazılan bilgilerden
hangisi iyonik ve kovalent bağlar için ortaktır?
A) I
3.
B) II
C) III
D) IV
E) V
Katman elektron dizilimleri verilen X, Y, Z ve T elementleri arasında aşağıdaki bileşiklerden hangisi oluşamaz?
A) ZT2
Aşağıda bazı kovalent bağlı moleküller ve bağ yapımında ortaklaşa kullanılan elektron sayıları verilmiştir.
D) X2Z
Buna göre, verilenlerden hangisi yanlıştır?
(17Cl, 1H, 9F, 8O)
Molekül
Ortaklaşa kullanılan
elektron sayısı
A)
Cl2
2
B)
HCl
2
C)
H2
2
D)
HF
4
E)
O2
4
B) XT
6.
C) ZY
E) X2Y
I. 19K
II. 12Mg
III. 13Al
Yukarıda verilen metallerin kendi atomları arasında oluşturdukları metalik bağ kuvvetleri arasındaki ilişki aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
A) II > I > III
D) III > II > I
B) III > I > II
C) II > III > I
E) I > III > II
181
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
I. İki farklı ametalin atomlarıdır.
II. İki farklı metalin atomlarıdır.
III. Aynı ametalin atomlarıdır.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) I ve II
B) I ve III
C) Yalnız I
D) Yalnız II
E) Yalnız III
Katyon/Anyon
ÜNİTE – 3
ÇÖZÜMLÜ SORULAR
X2+ iyonunun katman elektron dizilimi
2
10.
)8)8)
Katman sayısı
Değerlik katmanındaki
şeklindedir.
elektron sayısı
Buna göre, X atomu ile ilgili;
:
X2+
:O :
2–
şeklindedir.
III. 7N ile oluşturduğu bileşik iyonik bağlıdır.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) I ve II
D) II ve III
2
8
Y
3
7
Z
2
2
Yukarıdaki tabloda X, Y ve Z elementlerinin katman sayıları
ve değerlik katmanlarındaki elektron sayıları verilmiştir.
:
Buna göre;
I. Y ile Z iyonik bağlı bileşik oluşturabilir.
II. X elementi Y ve Z ile bileşik oluşturamaz.
III. Y, 5 elektron verdiğinde katman elektron dizilimi,
Z'ninkine benzer.
C) I ve III
E) I, II ve III
yargılarından hangileri yanlıştır?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
D) I ve II
C) Yalnız III
E) II ve III
H2O
II.
NH3
CO2
III.
HCN
H2O
Yukarda verilen bileşiklerden hangilerinin karşısında verilen çözücüde çözünmesi beklenmez?
(1H, 8O, 6C, 7N)
A) Yalnız II
11.
:
HCl
:
I.
:
Çözücü
:
Bileşik
:
8.
Palme Yayıncılık
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
I. 9F ile oluşturduğu bileşiğin formülü XF2'dir.
II. 8O ile oluşturduğu bileşiğin Lewis formülü;
X
:
ÜNİTE – 3
7.
: Y : X : Y:
Yukarıda elektron nokta yapısı verilen molekül ile ilgili;
I. 2 tane apolar kovalent bağ içerir.
II. 8 tane ortaklanmamış elektron çifti içerir.
III. X, dublete ulaşmıştır.
yargılardan hangileri yanlıştır?
B) Yalnız III
D) I ve III
C) I ve II
A) Yalnız I
E) II ve III
B) Yalnız II
D) I ve III
C) Yalnız III
E) II ve III
12. Aşağıda elektron dağılımları verilen atom çiftlerinden
hangileri son katmanlarındaki elektronların alış-verişi ile
bağ oluşturur?
9.
11X, 1Y, 8Z
elementleri ile ilgili;
I. Y2Z molekülünde polar kovalent bağ vardır.
II. Y2 molekülünde apolar kovalent bağ vardır.
III. X2Z bileşiğinde hem polar kovalent hem de iyonik bağ
vardır.
yukarıdaki yargılardan hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
D) II ve III
182
A)
B)
C)
D)
E)
C) I ve II
E) I, II ve III
Soru
:
H 2O
I. HCl
Polar
molekül
O
2–
Çözünmesi
beklenir.
ÇÖZÜMLER
)
8Z=
2
) 6)S
:
:
:
::
F:
Ortaklaşa
kullanılan
Ortaklaşa
kullanılan
elektronelektron
III. HCN
H 2O
sayısı
2’dir.
Çözünmesi3+
sayısı
2’dir.
2+ elektron
1+
3+ –
–
2+3–
3–
1+ 2– kullanılan
2–
III. AlIII. Al
Cl Cl
II. ZnII.Polar
PO4 PObeklenir.
Polar
I. KOrtaklaşa
SO4 SO
Zn
I. K
4
4
sayısı
2’dir.
molekül
molekül
Yanıt D
K2SOK4 2SO4
AlCl3 AlCl3
Zn3(PO
Zn43)(PO
2
4)2
Y
:
:
:
3+
2+
Cl
Zn PO
I.SO
K
SO
4
III.
Al III.ClAl
II. 4 Zn II.PO
4
4
3+
–
2+
3–
1+
K2–
2SO4 II. Zn
PO4 3(PO4III.
I. K2SOSO
)2 AlAlCl Cl AlCl3
4
4
Zn3(POZn
3
4)2
K2SO4
Yanıt E
AlCl3
3(PO4)metal
2
X S 1A'da metal, Z SZn
2A'da
Y: 2 ) 8 ) 7 ) S 7A'da ametaldir.
Z: 2 ) 2 ) S 2A'da metaldir.
2+1– 1
X2+ XF
bileşiği
oluşur.
F1– XF
12 XF
oluşur.
2 bileşiği
:
molekülde YS7A'da, X S 6A dadır. Y–X–Y molekülü 2 tane
polar kovalent bağ içerir. 8 tane ortaklanmamış elekton çifti
içerir. X ve Y oktete ulaşmıştır.
::
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
I.
:
:
) )) )
)
1
)
Y ZY 1Z Y21
Z Y
bileşiği
farklı farklı
ametal
ametal
2Z bileşiği
Y•
1Y= 1 ) S 1A’da atomlarından
oluştuğundan
•
atomlarından
oluştuğundan
Z
= 2 ) 6 ) S 6A’
da
Z
8
•
da Z
•
Y 6A’ polar
8Z= 2 )Y6 ) S
bağ içerir.
•kovalent
polar
kovalent
bağ içerir.
•Z
da
8Z= 2 ) 6Y) SZ 6A’
Y2Z • bileşiği
farklı ametal
Y Z 1 Y Z1bileşiği
farklı ametal
:
III.
X1+
:
III.
1
aynı ametal
atomlarından
2Y22A'da
II.Y : Y Y
: YYametal
1molekülü
molekülü
aynı ametal
atomlarından
7A'da
metal
2
atomlarından
oluştuğundan
atomlarından
oluştuğundan
oluştuğundan
apolar
kovalent
bağ
içerir.
oluştuğundan
apolar
kovalent
bağ
içerir.
Y
Y Y
Z 1 Y2Z bileşiğipolar
farklı kovalent
ametal bağ
Yanıt D
polar kovalent
bağ içerir. içerir.
atomlarından oluştuğundan
YY : Y2– 1 Y polar
1+2–
kovalent
bağ
içerir.
II. : X
molekülü
aynı
ametal
atomlarından
X1+
1 molekülü
X21
Z 2X
bileşiği
iyoniktir.
III.
Z
bileşiği
iyoniktir.
2Z aynı
Y
YZ1
Y
ametal
atomlarından
2
oluştuğundan
apolar
kovalent
bağ
oluştuğundan apolar kovalent bağ içerir. içerir.
Y : Y 1 Y2 molekülü aynı ametal atomlarından
oluştuğundan
1+
2–apolar kovalent bağ içerir.
III.
X2Z bileşiği
iyoniktir.
X1+ ZX2– 1Z X2Z1bileşiği
iyoniktir.
183
:
:
:
II.
:
III.
Yanıt AII.
II.
:
Çözünmesi
Çözünmesi
beklenir.
Polar
beklenir.
Polar
H2O molekül
Çözünmesi
molekül
beklenir.
Polar
molekül
I.
:
H 2O
)
:
H 2O
Çözünmesi
Çözünmesi
beklenmez.
Apolar
beklenmez.
H
H
O
Apolar
CO
2O
2 Çözünmesi
2 molekül
Çözünmesi
Çözünmesi
molekül
beklenir.
beklenir.
Polar Polarbeklenmez.
Apolar
molekül
molekül
molekül
)
Elektron
alış-verişi,
ile ametal arasında olur. D şıkkınY• metal
I.12.
1 1A’da
S 1A’da
Y•
1Y= 1
1Y=S
da verilen atom çiftleri metal ile ametal olduğundan elektron
alış-verişi6 ile
bağ
oluştururlar.
• da
6A’
da
Z •Z
S
6A’
8Z= 28Z=62 S
•
I.Y= 1 1Y=
1
S
1A’da
Y••
S 1A’da Y•
:
CO2
CO2
I.
:
:
:
Çözünmesi
Çözünmesi
beklenir.
Polar
beklenir.
Polar
H 2O
CO
2 CO
molekül
2Çözünmesi
Çözünmesi
Çözünmesi
molekül
beklenir.
beklenmez.
Polar Apolar
beklenmez.
Apolar
molekül
molekül
molekül
:
:
Polar
molekül
:
molekül
Polar
molekül
H 2O
:
:
Polar
III. HCN
:
III. HCN
III. HCN
:
Polar
III.
III. 3HCN
Polar
II. HCN
NH
molekül
molekül
Polar
Polar Polar
molekül
molekül
molekül
::
:
II. NH3II. NH3
:
:
Polar
HCl
II.I. Polar
NH
II. 3 NH
molekül
3
molekül
Polar Polar
Polar
molekül
molekül
molekül
H 2O
Yanıt D
:
:
:
:
2–
III. 7N: 2 ) 5 ) S 5A'da2+
ve2–ametaldir.
X ile N arasında oluşan
X
O
• X• S
• OX2+ S O
• Xbileşik
•
• Oiyonik •bağlı olur.
2–
•
Yanıt E
S X2+
O
• X•
•O
I. HCl
H 2O H 2O
I. HCl•
Çözünmesi
Çözünmesi
8. Polar maddeler polar çözücüde
apolar maddeler apolar çöbeklenir.
Polar Polar
Polar Polar beklenir.
zücüde
çözünürler.
molekül
molekül
molekül
molekül
I. HCl I. HCl
: Y : X : Y:
11.
:
:
:
:
•
:
:
II. 8O: 2 ) 6 ) S 6A'dadır.
2+
1–
2–2 bileşiği
XF
oluşur.
2–
X2+ FX1– 1F2+XF21
bileşiği
oluşur.
S
X
O O
S
X2+
X • • X• •O • O
X2+ • F1–• 1 XF2 bileşiği oluşur.
:
I. Y ile Z yani ametal ile metal iyonik bağlı bileşik oluşturur.
II. X elementi soy gaz olduğundan Y ve Z ile bileşik oluşturamaz.
III. Y, 5 elektron verdiğinde 5+ yüklü olur. Katman dizilimi
5+
17Y : 2 ) 8 ) 2 )
şeklinde olacağından Z'ninkine benzemez.
Yanıt C
:
Palme Yayıncılık
I. 9F: 2 ) 7 ) S 7A'dadır. F, bileşiklerinde 1– değerliğini alır.
:
10. X: 2 ) 8 ) S 8A'da bağ yapmaz.
Metalik bağ kuvveti sağdan sola ve yukarıdan aşağıya azalır.
Aralarında III > II > I ilişkisi vardır.
Yanıt D
7.
Z2– 1 X2Z bileşiği iyoniktir.
Yanıt C
ikisi de metal olduğundan aralarında bileşik oluşmaz.
Yanıt D
I. 19K: 2 ) 8 ) 8 ) 1 ) S 4. periyot 1A
II. 12Mg: 2 ) 8 ) 2 ) S 3. periyot 2A
III. 13Al: 2 ) 8 ) 3 ) S 3. periyot 3A
6.
X1+
III.
:
5.
1+
:
I. K
:
4.
Y : Y 1 Y2 molekülü aynı ametal atomlarından
oluştuğundan apolar kovalent bağ içerir.
II.
–
:
3+
–
:
3–
Z 1 Y2Z bileşiği farklı ametal
atomlarından oluştuğundan
Y
polar kovalent bağ içerir.
:
2+
3–
2–
•Z
•
:
1+
2–
6A’ da
:
H
:
:
3.
S 1A’da Y•
Z2– 1 X2Z bileşiği iyoniktir.
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
1
:
1Y=
:
I.
:
:
:
9.
:
:
:
2.
:
:
H FH: F :
Apolar kovalent bağ aynı ametal atomları arasında oluşur.
II. NH3
CO2
Yanıt E
Çözünmesi
Ortaklaşa
kullanılan
elektron
Ortaklaşa
kullanılan
elektron
İyonik ve kovalent
bağlarApolar
atomlar
arasında oluşur.
beklenmez.
Polar
:
sayısı
H2’dir.
F 2’dir. molekül
Yanıt E
: sayısı
H F molekül
1.
ÜNİTE – 3
Polar
molekül
:
S X2+
:
•O
•
:
X•
:
:
•
ÜNİTE – 3
1.
İyonik bağlı bileşikler kristal yapılıdırlar ve oda koşullarında
............................. halde bulunurlar.
2.
İyonik bileşikler oluşurken elektron ...................................
gerçekleşir.
3.
Aynı tür ametal atomları arasında .....................................
kovalent bağ oluşur.
4.
Farklı tür ametal atomları arasında ....................................
kovalent bağ oluşur.
5.
Kovalent bağdaki ortaklaşa kullanılan elektron çiftleri
............................. elektron çiftidir.
6.
NH3 molekülünde ............................ çift ortaklanmamış
elektron bulunur. (7N, 1H)
7. CH4 molekülünde hem polar hem de apolar kovalent
bağ bulunur. (6C, 1H)
7.
H2S molekülü .................................. moleküldür. (1H, 16S)
8. Metaller bileşik oluştururken elektron ortaklığı yapmazlar.
8.
Katman elektron dizilimi 2 ) 8 ) 6 ) şeklinde olan Y elementi ile 19X elementinin oluşturacakları bileşiğin formülü
..........................'dir.
9.
Periyodik sistemde aynı grupta yukarıdan aşağıya inildikçe
metalik bağ kuvveti ....................... .
1. Kimyasal bağların oluşumunda elektron ve proton sayısında değişme olur.
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
: :
2. MgCl2 bileşiğinin Lewis formülü Mg2+ 2 :Cl :
(12Mg, 17Cl)
1–
'dir.
3. İyonik bağlı bileşikler katı halde elektrik akımını iletirler.
4. İyonlardan oluşan bir bileşiğin moleküler yapısı yoktur.
5. İyonik bağlı bileşikler en az iki tür metal atomu içerir.
6. Metallerle ametaller arasında polar kovalent bağ oluşur.
9. 9F elementinin 1– yüklü iyonunun elektron–nokta gös: :
terimi : F :
1–
şeklindedir.
10. HF molekülü apolardır. (1H, 9F)
184
1. Y
2. D
3. Y
4. D
5. Y
6. Y
10. Bileşikler .................................. etkileşimler sonucu oluşur.
7. Y
8. D
9. D
10. Y
1. katı
2. alış-verişi
Soru
3. apolar 4. polar 5. bağlayıcı
8. X2Y 9. azalır 10. güçlü
6. bir
7. polar
1.
4.
A grubu elementleri olan Al ve Cl atomlarının kararlı iyonları3+
ve
şeklindedir.
Buna göre;
I. Al, periyodik cetvelin hangi grubundadır?
II. Cl atomunun değerlik katmanında kaç elekton bulunur?
III. Aralarında oluşacak kararlı bileşiğin formülü nedir?
KF(k) + H2O(s) S
AgNO3(k) + H2O(s) S
CsCl(k) + H2O(s) S
Ba(ClO)2(k) + H2O(s) S
MgBr2(k) + H2O(s) S
Al2S3(k) + H2O(s) S
Yukarıda bazı tuzların suda çözünme denklemleri verilmiştir.
Buna göre, bu tuzların oluşturduğu iyonları yazınız?
I. K+ ve F–, II. Ag+ ve NO3– , III. Cs+ ve Cl–, IV. Ba2+ ve ClO–,
I. 3A, II. 7, III. AlCl3
V. Mg2+ ve Br–, VI. Al3+ ve S2–
2.
Yukarıda verilen iyonik bağlı bileşiklerden kaç tanesinin Lewis yapısı yanlıştır?
(K, Na, H, Li, Cs: 1A, Mg: 2A, Al: 3A, F, Br, Cl: 7A)
Palme Yayıncılık
5.
Yukarıda katman elektron dizilimi verilen elementlerden kaç
tanesi ile 17X atomu iyonik bileşik oluşturur?
2
3.
CS2
I
Apolar
H2S
Polar
II
N2
Apolar
III
HCl
IV
Polar
CCl4
V
Apolar
Yukarıdaki tabloda I, II, III, IV ve V ile gösterilen yerlere gelmesi gereken ifadeler nedir? (6C, 16S, 17Cl, 1H, 7N)
1
6.
X, Y, Z elementlerinin oluşturduğu bileşiklerden XY ve XZ
iyonik bağ, YZ kovalent bağ içerir.
Buna göre,
I. X metal, Y ve Z ametaldir.
II. XZ bileşiği elektrostatik çekim kuvveti ile oluşur.
III. XY bileşiği sıvı halde elektrik akımını iletir.
yukarıdakilerden kaç tanesi doğrudur?
I. polar, II. polar, III. apolar, IV. polar, V. polar
3
185
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
nın Lewis yapıları sırasıyla [Al]
I.
II.
III.
IV.
V.
VI.
ÜNİTE – 3
AÇIK UÇLU SORULAR
10. Cl2, HCl, CH4, H2S, CH3Cl
A gruplarında bulunan X ve Y elementlerinin oluşturduğu
XY3 molekülünün Lewis yapısı
Yukarıda verilen maddelerden kaç tanesinin suda iyi çözünmesi beklenir? (17Cl, 1H, 6C, 16S)
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
şeklinde olduğuna göre;
I.
II.
III.
IV.
V.
X'in değerlik elektron sayısı kaçtır?
Molekül cinsi nedir?
X atomunun kaç elektronu bağ yapımında kullanılmıştır?
Kaç tane ortaklanmamış elektron çifti içerir?
Kaç tane bağlayıcı elektron çifti vardır?
3
11. X elementinin değerlik elektron sayısı 3, Y elementinin değerlik elektron sayısı 6'dır.
Buna göre, A gruplarında bulunan X ve Y elementleri arasında
oluşacak kararlı bileşiğin formülü aşağıdakilerden hangisidir?
I. 5, II. polar, III. 3, IV. 10, V. 3
8.
şeklinde olduğuna göre XY2 molekülünün toplam proton sayısı kaçtır?
26
9.
X2Y3
Katman elektron diziliminde iki katmanı olan X atomu ile aynı
katmanlı Y atomunun oluşturduğu molekülün Lewis yapısı
I.
II.
III.
IV.
V.
VI.
VII.
HF > N2
H2S > CO2
H2 > CH3Cl
C2H5OH > O2
HCl > CH4
H2O > CS2
HCN > H2
12. X: 2 ) 8 ) 2 )
Y: 2 ) 7 )
Palme Yayıncılık
ÜNİTE – 3
7.
Z: 2 ) 5)
Yukarıda X, Y ve Z atomlarına ait katmanlarda bulunan elektron sayıları verilmiştir.
Buna göre,
I. ZY3 bileşiğinde bir çift ortaklanmamış elektron bulunur.
II. XY2 bileşiğinde X atomları elektron vermiştir.
III. Z2 molekülünde her atom üçer elektron ortaklaşması
yapmıştır.
IV. Y2 molekülünde bağlayıcı elektron çifti 1'dir.
yukarıdakilerden kaç tanesi doğrudur?
3
Apolar moleküllerde çekim kuvvetleri polar moleküllerden
zayıf olduğu için apolar maddelerin erime ve kaynama noktaları daha düşüktür.
Buna göre, yukarıda verilen moleküllerin kaynama noktaları
arasındaki ilişki kaç tanesinde doğru verilmiştir?
13. X2 molekülünde ortaklanmamış elektron sayısı 8, bağ sayısı
2 olduğuna göre, X2 nin Lewis yapısı nasıldır?
(1H, 9F, 7N, 16S, 6C, 8O, 17Cl)
•
•
6
186
Soru
1.
4.
Element
Katman Sayısı
En dıştaki elektron sayısı
X
2
2
Y
3
5
Z
4
2
T
1
1
Y atomu
Yukarıda verilen elementler ile ilgili;
Yukarıda katman elektron dağılımları verilen X ve Y atomları arasındaki kimyasal bağ oluşumu ile ilgili olarak;
I. X ile T bileşik oluşturamaz.
II. Y ile X in oluşturacağı bileşikte Y önce yazılır.
III. Z ile T, ZT2 iyonik bileşiğini oluşturur.
I. X ve Y atomları arasında elektron alışverişi gerçekleşir.
II. Oluşturdukları bileşik molekül yapılıdır.
III. Oluşturdukları bileşik kristal yapılıdır.
yargılarından hangileri yanlıştır?
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
A) Yalnız III
B) I ve II
D) II ve III
D) I ve III
C) I ve III
C) I ve II
E) II ve III
E) I, II ve III
5.
Palme Yayıncılık
2.
Yukarıdaki bileşiklerden hangilerinin suda çözünmesi
beklenmez?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
B) Yalnız II
D) I ve II
Aşağıda verilen moleküllerden hangisinin atomları arasında oluşan molekülün türü ve bağ sayısı yanlıştır?
Molekülü
oluşturan atomlar
Molekül
Bağ sayısı
A)
1H, 9F
HF
tekli
B)
8O
O2
ikili
C)
7N, 17Cl
NCl3
tekli
D)
1H, 8O
H2O
tekli
E)
1H
H2
ikili
C) Yalnız III
E) II ve III
6.
12Mg
ve 17Cl atomları arasında oluşan bileşik ile ilgili;
I. Oda koşullarında katı ve kristal yapıdadır.
II. Lewis yapısı,
NH3 molekülü ile ilgili;
I. Merkez atom N dir.
II. Lewis yapısı
şeklindedir.
şeklindedir.
III. Anyon ve katyon oktetini tamamlamıştır.
III. Ortaklanmamış bir çift elektron bulunur.
yargılarından hangileri doğrudur?
yargılarından hangileri doğrudur? (7N, 1H)
A) Yalnız III
B) I ve II
D) II ve III
A) Yalnız I
C) I ve III
D) II ve III
E) I, II ve III
1. C
1. C2. E
B) I ve II
2. C
3. C
3. E4. C
4. C5. B
5. E6. B
6. E7. E
C) I ve III
E) I, II ve III
187
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
X atomu
3.
ÜNİTE – 3
TEST – 1
10. 12X, 17Y ve 16Z elementlerinin yaptıkları XY2, Y2, XZ maddelerinin güçlü etkileşimleri için aşağıdakilerden hangisi
doğrudur?
) 8) 2)
2) 8) 7)
X: 2
Y:
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
Yukarıda katman elektron dizilimleri verilen X ve Y element atomları ile ilgili;
I. X metal, Y ametaldir.
II. Aralarında oluşan bileşiğin formülü XY2'dir.
III. Oluşturdukları bileşiğin Lewis yapısı
: :
: :
şeklindedir.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) I ve II
D) II ve III
8.
Y2
XZ
A)
İyonik
İyonik
B)
D)
Polar
kovalent
Apolar
kovalent
İyonik
Apolar
kovalent
Apolar
kovalent
İyonik
E)
İyonik
Polar
kovalent
Apolar
kovalent
Apolar
kovalent
Polar
kovalent
C) I ve III
İyonik
İyonik
E) I, II ve III
Top–çubuk modeli verilen moleküller ile ilgili;
Molekül
XY2
C)
:Y:X: Y:
Palme Yayıncılık
ÜNİTE – 3
7.
Özellik
I.
Polar
II.
Apolar
III.
Polar
11. Kararlı XY3 iyonik yapılı bileşiğini oluşturan X ve Y elementlerinden Y'nin atom numarası 9 olduğuna göre, X
elementi periyodik cetvelin hangi grubundadır?
A) 1A
B) 2A
C) 3A
D) 4A
E) 5A
yukarıdakilerden hangileri doğrudur?
A) Yalnız II
B) I ve II
D) II ve III
C) I ve III
E) I, II ve III
12.
9.
Periyodik cetvelde yerleri belirtilen elementler ile ilgili;
Aşağıdakilerden hangisinde polar kovalent bağlar bulunmasına rağmen molekül apolardır?
I. M ve Y elementlerinin oluşturduğu bileşik iyoniktir.
II. Z ve Y elementleri kovalent bağlı bileşik oluştururlar.
III. X ve L'nin atomları arasında metalik bağ bulunur.
(1H, 6C, 7N, 8O, 11Na, 17Cl)
B) H2O
A) NH3
D) NaH
yargılarından hangileri doğrudur?
C) CCl4
A) Yalnız I
E) NaCl
B) Yalnız II
D) I ve II
188
1. C
7. B
2. E8. E
3. C
9. C
4. C
10. A
5. B11. C 6. B 12. D 7. E
E) I ve III
Soru
C) Yalnız III
1.
4.
Katman elektron sayıları eşit olan X, Y ve Z elementleri ile
ilgili şu bilgiler veriliyor;
– X'in atom numarası 17'dir.
– Y'nin atom numarası X'inkinden bir eksiktir.
– X ile Z arasında oluşan iyon yapılı bileşiğin formülü ZX2
dir.
Buna göre,
Yukarıda X, Y, Z ve T atomlarının katman elektron dizilimleri
verilmiştir.
I. Z'nin atom numarası 20'dir.
II. Y atomunun elektron dizilimi 3 katmanlıdır.
III. Z ile Y elementleri, elektron alış-verişi ile ZY bileşiğini
oluşturur.
Buna göre, aşağıdaki bileşiklerden hangisi iyonik bağ
içermez?
A) XT
B) Z3Y2
D) ZT2
C) YT3
yargılarından hangileri doğrudur?
E) X3Y
A) Yalnız II
B) I ve II
D) II ve III
E) I, II ve III
Aşağıda verilen bileşiklerden hangisinde bileşik oluşumu elektron ortaklaşması sonucu olmuştur?
(11Na, 3Li, 9F, 8O, 7N)
B) Li2O
A) OF2
D) NaF
C) Na3N
E) LiF
5.
X, Y, Z elementlerinin atom numaraları sırasıyla 3, 9, 13'tür.
Buna göre,
I. Y2 molekülü apolar kovalent bağ içerir.
II. Y ile Z arasında oluşan ZY3 bileşiği, iyonik bağ içerir.
:
Palme Yayıncılık
2.
C) I ve III
:
III. X ile Y arasında oluşan bileşiğin Lewis formülü X : Y :
şeklindedir.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız II
B) Yalnız III
D) I ve III
3.
C) II ve III
E) I ve II
Cl2 molekülü ile ilgili;
: :
: :
I. Lewis nokta yapısı : Cl : Cl : şeklindedir.
II. Apolar kovalent bağ içerir.
III. Elektron nokta formülünde 3 tane ortaklanmamış elektron çifti içerir.
yargılarından hangileri doğrudur? (17Cl)
A) Yalnız I
B) Yalnız III
D) I ve III
C) I ve II
E) II ve III
6.
I. CO2
II. NH3
III. MgCl2
Yukarıdaki maddelerden hangileri katı fazda kristal örgü
yapılıdır? (6C, 1H, 8O, 12Mg, 17Cl, 7N)
A) Yalnız II
B) Yalnız III
D) I ve III
1. C 1. C 2. E 2. A 3. C 3. C 4. C 4. D 5. B 5. E 6. B 6. B 7. E
C) I ve II
E) II ve III
189
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
) 8) 1)
Y: 2 ) 5 )
Z: 2 ) 8 ) 2 )
T: 2 ) 7 )
X: 2
ÜNİTE – 3
TEST – 2
11. Periyodik tabloda A gruplarında bulunan aynı periyottaki X
ve Y elementleri baş grup elementleridir. X periyodun ikinci,
Y ise yedinci elementidir.
I. İyonik bağ
II. Metalik bağ
III. Polar kovalent bağ
Yukarıda verilenlerden hangileri güçlü etkileşimdir?
B) Yalnız II
D) II ve III
C) I ve II
I. Formülü XY3 tür.
E) I, II ve III
II. Bileşikteki X2+ ve Y1– iyonlarının elektron sayısı aynı soy
gaz elektron sayısına eşittir.
III. Elektron alış-verişi ile oluşur.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız III
D) I ve III
8.
:
E) :S
D) C
:
:
C) O
HF molekülüne ilişkin;
I. Polar kovalent bağ içerir.
II. Molekülün hidrojen tarafı kısmi (+), flor tarafı kısmi (–)
yüke sahiptir.
III. Molekül polardır.
12. Aşağıdaki moleküllerden hangisi apolar yapılıdır?
A)
N
B)
H H H
A) Yalnız I
B) I ve II
D) II ve III
H
H
E) H – C – O – H
H
H
C) I ve III
E) I, II ve III
I. CO2
II. H2S
III. PH3
13. Polar kovalent bağ aşağıdaki atomlardan hangileri arasında oluşur?
Yukarıdaki bileşiklerden hangilerinde molekül içi bağlar
polar olduğu halde molekülün kendisi apolardır?
(1H, 6C, 8O, 15P, 16S)
A) Yalnız I
A) Ametal ile metal atomları arasında
B) Aynı ametalin atomları arasında
C) Farklı ametal atomları arasında
B) I ve II
D) II ve III
190
H
H
C) H – Cl
O
D) H – C – H
yargılarından hangileri doğrudur? (1H, 9F)
10.
E) II ve III
2–
1–
B) : F :
:
A) : N
9.
C) I ve II
Aşağıdaki elektron-nokta gösterimlerinden hangisi yanlıştır? (6C, 7N, 8O, 9F, 16S)
:
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
A) Yalnız I
Buna göre, X ile Y arasında oluşacak olan kararlı bileşik
ile ilgili;
Palme Yayıncılık
ÜNİTE – 3
7.
C) I ve III
D) Farklı metal atomları arasında
E) I, II ve III
7. E
1. C
8. C
2. E
E) Aynı metal atomları arasında
9. E
3. C
10.4.A C
11.
5. BB
12.
6. BD
7.13.
EC
Soru
1.
Aşağıda verilen bileşik adlarından hangisinin formülü
yanlış verilmiştir?
4.
Aşağıda verilen zarfların üzerine bileşik isimleri yazılarak formüllerle ifade edilen yerlere gönderilecektir.
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
A) Alüminyum siyanür= Al(CN)3
B) Kurşun (II) oksit= PbO
C) Bakır (II) nitrat= Cu2NO3
D) Sodyum hidroksit= NaOH
Berilyum
klorat
Bakır (II)
oksit
I
II
Kalay (II)
karbonat
Sodyum
bromür
III
IV
E) Kalsiyum sülfat= CaSO4
İskenderun S CuO
Suda çözündüğünde
Bileşik
verdiği iyonlar
formülü
I. Cr3+ ve OH–
II. NH4+ ve PO43–
III. Fe2+ ve O2–
Ordu S SnCO3
CrOH3
(NH4)3PO4
Fe2O2
Yukarıda bazı bileşiklerin suda çözündüğünde ortama verdiği iyonları ve formülü verilmiştir.
Ankara S Be(ClO3)2
Palme Yayıncılık
2.
İstanbul S NaBr
Buna göre, zarfların gönderileceği şehirler aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
I
II
III
IV
Ankara
Ordu
İstanbul
B) Ordu
İstanbul
Ankara
İskenderun
C) İskenderun
Ordu
İstanbul
Ankara
D) Ankara
İskenderun
Ordu
İstanbul
E) İstanbul
Ankara
İskenderun
Ordu
Buna göre hangi bileşiklerin formülleri doğru yazılmıştır?
A) İskenderun
A) Yalnız II
B) I ve II
D) II ve III
C) I ve III
E) I, II ve III
5.
Aşağıda verilen kovalent bağlı bileşiklerin karşılarında adlandırılması verilmiştir.
Buna göre, yapılan adlandırmalardan hangisi yanlıştır?
3.
I.
II.
III.
IV.
V.
Na2CO3
H3PO4
CaCl2
MgF2
NH4Br
Bileşik
Yukarıda verilen maddelerin suda çözünmeleri ile oluşan anyonlardan kaç tanesi çok atomludur?
A) 1
B) 2
C) 3
D) 4
1. C
E) 5
2. A
3. B
Adlandırma
A)
SO2
Kükürt dioksit
B)
PCI5
Fosfor pentaklorür
C)
H2O
Hidrojen oksit
D)
CO
Karbon monoksit
E)
NO2
Azot dioksit
4. D
5. C
ÜNİTE – 3
TEST – 3
191
Anyon
Katyon
9.
Bromür
Karbonat
Oksit
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
Sodyum
NaBr
Na2CO3
NaO
Demir (II)
Fe2Br
FeCO3
FeO2
CaBr2
Ca2CO3
Ca2O
Kalsiyum
Yukarıdaki tabloda adları verilen anyon ve katyonlardan
oluşan bileşiklerden kaç tanesinin formülü yanlış verilmiştir?
A) 1
7.
B) 3
C) 5
D) 6
Aşağıda verilen bileşiklerden hangisinin adlandırılması
yanlıştır?
Bileşik
Adlandırma
A)
FeO
Demir (II) oksit
B)
Bi2S3
Bizmut sülfür
C)
KMnO4
Potasyum permanganat
D)
Al(NO3)3
Alüminyum nitrat
E)
NH4NO3
Azot nitrat
E) 8
10.
Aşağıdaki bileşiklerin karşılarında verilen adlandırmalardan hangisi yanlıştır?
Katyon
Anyon
1.
Cu+
a. F–
Bileşik
Adlandırma
A)
CuO
Bakır (II) oksit
2.
Mg2+
b. NO3
B)
PbCl2
Kurşun (II) klorür
3.
Li+
c. SO4
C)
HgO
Cıva (I) oksit
D)
Fe(OH)3
Demir (III) hidroksit
E)
MnS
Mangan (II) sülfür
Palme Yayıncılık
ÜNİTE – 3
6.
–
2–
Yukarıda verilen katyon ve anyonlar arasında bileşikler oluşuyor.
Buna göre, aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
A) 1 - a; Bakır (I) florür
B) 2 - b; Magnezyum nitrat
C) 3 - b; Lityum nitrat
D) 1 - c; Bakır (I) sülfür
E) 2 - c; Magnezyum sülfat
8.
Aşağıda bileşik adları verilen maddelerin hangilerinin
karşılarında yazılan formülü yanlış verilmiştir?
Bileşik adı
192
11. Aşağıda adları verilen bileşiklerden hangisinin karşısında yazılan molekül formülü yanlıştır?
Bileşik formülü
Bileşik adı
Molekül formülü
A)
Potasyum fosfor
K3PO4
A)
Kükürt hekzaflorür
SF6
B)
Amonyum sülfat
(NH4)2SO4
B)
Oksijen diflorür
O2F
C)
Kalsiyum klorür
CaCl2
C)
Diazot trioksit
N2O3
D)
Demir (III) klorür
FeCl3
D)
Azot trihidrojen
NH3
E)
Potasyum oksit
K2O
E)
Karbon disülfür
CS2
6. C
7. C
8. A
9. E
10. D
11. B
Soru
ZAYIF ETKİLEŞİMLER
ÜNİTE – 3
Zayıf etkileşimler (fiziksel bağlar) maddelerin yoğun fazlarında (sıvı ve katı halde) etkilidir.
Maddelerin fiziksel özelliklerini etkiler. Kimyasal bağlardan (güçlü etkileşimler) çok daha zayıftır. Bu etkileşimler Van der Waals ve hidrojen bağları olarak iki ana gruba ayrılır.
SORU
2
T
T
Zayıf etkileşimler, moleküller arasında
gerçekleşir.
T
3
Z
Y
Y
••
K
4
L
5
Yukarıda numaralandırılmış bağ türlerinden hangileri zayıf etkileşimdir?
A) 1 ve 2
B) 1 ve 3
C) 2 ve 3
D) 1, 3 ve 5
E) 2 ve 4
Yanıt E
1. VAN DER WAALS KUVVETLERİ
Van der Waals kuvvetleri moleküller arasındaki zayıf çekim kuvvetleridir. Moleküller arası
Van der Waals kuvvetlerini daha iyi anlayabilmek için kalıcı dipol ve indüklenmiş dipol kavramlarını iyi bilmemiz gerekir.
İndüklenme
Bir balonun bir yüzey tarafından çekil­
mesi indüklenmenin çok bilinen bir ör­
neğidir. Balon sürtünmeyle yüklenir ve
yüklü balon yüzeyin zıt yükle yüklenme­
sine (indüklenmesine) yol açar.
Bir kimyasal tür bir bütün olarak negatif ve pozitif kutuplar bulunduruyorsa dipole sahiptir
denir. Dipoller kalıcı olabileceği gibi geçici (anlık) de olabilir. Polar kovalent bağlı bileşikleri
oluşturan atomlar arasındaki elektronegatiflik farkından dolayı atomlardan biri kısmi pozitif
yüklü (@+) diğeri de kısmi negatif yüklü (@–) olur. Bu şekilde oluşan kovalent bağlar (HCl, HF,
NH3, H2O.... gibi) kalıcı dipolleri oluştururlar. Kalıcı dipoller kimyasal türlerin kendi yapılarından
kaynaklanan ve üzerlerinde sürekli bulunan dipollerdir.
Molekülü oluşturan atomlar arasında elektronegatiflik farkı olmayan (H2, Cl2, O2 ...) apolar
moleküllerde ise kalıcı dipoller oluşamaz. Bunlarda indüklenmiş (geçici, anlık) dipoller oluşur.
Palme Yayıncılık
Kalıcı ve İndüklenmiş Dipoller
➢ Atomdaki elektronlar sürekli hareket halinde iken bir bölgeye yığılmaları ile bölgenin (–)
diğer bölgenin (+) yüklü olmasını sağlayabilirler. Böylece sürekli oluşup kaybolan anlık
polarlanma (kutuplanma) oluştururlar. Bu olaya indüklenme ortaya çıkan dipollere indüklenmiş dipol denir.
➢ Polar kovalent bağ içeren moleküllerin kalıcı dipole sahip olup olmadığını anlayabilmek
için molekülün geometrisi bilinmelidir. CO2 ve CH4 molekülleri polar kovalent bağ içermesine rağmen kalıcı dipole sahip değildir. CO2'de oksijenler üzerindeki kısmi negatif
yükler doğrusal ve zıt yönde olduğu için birbirini nötrler ve geçici dipol oluşur. CH4 molekülü de apolar olduğundan kalıcı dipoller oluşamaz. İndüklenmiş (geçici) dipol oluşur.
He
He
➢ Birbirine yaklaşan nötr taneciklerin elektron bulutları etkileşir. Örneğin iki He atomu veya
H2 molekülü birbirlerine yaklaştıklarında taneciklerde geçici indüklenmiş dipoller meydana gelir. Yani apolar moleküllerde özellikle de soy gazlarda geçici dipollük oluşur.
SORU
Aşağıdakilerin hangisinde yoğun fazda
moleküller arasında kalıcı dipol yoktur? (1H, 6C, 8O, 7N, 9F, 17Cl)
A) HCN
B) Cl2
C) H2S
D) NH3
E) CH3Cl
Birbirine yaklaşan He atomları
δ–
Polar moleküllerde kalıcı dipol, apolar moleküllerde anlık dipol görülür. Cl2
molekülü apolar olduğundan anlık dipol
görülür.
Yanıt B
δ+
He
δ–
δ+
He
İndüklenmiş He atomları
He tanecikleri birbirlerine yaklaştığında etkileşerek indüklenmiş dipoller oluştururlar.
193
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
1
••
•X
•
a. Dipol–Dipol Kuvvetleri
–
+
‹ndüklenmifl dipol
Katyon
–
+
+
+
–
itme
+
–
çekme
–
➢ Dipol­dipol bağı, kimyasal bağlardan zayıftır.
➢ Polar moleküller arasında oluşan dipol­dipol kuvvetleri polar moleküllerin birbiri içe-
(b)
risinde çözünmesini kolaylaştırır.
SORU
‹ndüklenmifl dipol
Bir bileşik ile ilgili aşağıdaki bilgiler veriliyor;
– Atomları arasında sadece kovalent
bağ vardır.
– Molekülleri arasında dipol – dipol etkileşimi vardır.
Buna göre, bu bileşik aşağıda verilenlerden hangisi olabilir?
(1H, 11Na, 16S, 19K, 6C, 8O, 7N)
Dipol
–
–
+
+
(c)
(a)
(b)
(c)
Helyum atomunda küresel yük dağılımı
Yük dağılımının katyon tarafından
bozulması
Yük dağılımının dipol tarafından
bozulması
Palme Yayıncılık
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
+
–
(a)
+
ÜNİTE – 3
İki polar molekül birbirine yaklaşırken birinin pozitif (+) kutbu ile diğerinin negatif (–) kutbu arasında elektrostatik çekim kuvveti oluşur. Bu kuvvetlere dipol-dipol kuvvetleri denir.
Bu kuvvet kısmi yüklenmeden dolayı oluşan moleküllerde bulunduğundan zıt yüklü iyonlar
arasında oluşan bağdan çok zayıftır. Üstelik aynı kısmi yüke sahip uçlarda da itme gerçekleşeceğinden düzgün biraraya gelme gerçekleşmez.
A) CO2
B) O2
Dipol–dipol etkileşimi polar moleküller
arasında olur. H2S bir polar moleküldür.
+
–
+
–
Hd – Sd ..............d H – Sd
+
+
Hd
Hd
dipol–dipol etkileşimi
C) H2S
Yanıt C
E) K2O
D) NaCN
b. İyon–Dipol Etkileşimi
Anyon ya da katyon olduğu bilinen bir iyon polar bir molekülle bir araya geldiğinde yüklü
iyon ile polar molekülün zıt yüklü kısmı arasında çekim kuvveti oluşur. Buna iyon–dipol
etkileşimi denir.
Örneğin KCl iyonik kristalinin H2O sıvısında çözünmesi olayında iyon­dipol etkileşimi
önemli rol oynar. H2O moleküllerinin kısmi pozitif yüklü uçları ile Cl– iyonları arasında ve
kısmi negatif yüklü uçları ile K+ iyonları arasında iyon­dipol bağı oluşur.
@–
K+
@–
@–
σ–
σ+
σ–
σ+
@+
Cl–
@+
@+
@+
SORU
σ–
σ+
σ+
Aralarında iyon – dipol etkileşimi olan
çift aşağıdakilerden hangisi olabilir?
σ–
(1H, 8O, 19K, 17Cl, 9F, 6C, 11Na, 12Mg)
Polar moleküllü elektriksel dipol-
A) O2 — H2O
B) NaCl — H2O
C) KF — CCl4
D) NH3 — CH3Cl
İyon–dipol etkileşimi bir iyon ile polar
molekülün zıt yüklü kısmı arasında çekim
kuvveti sonucunda oluşur.
NaCl – H2O
İyonik
Polar
bileşik molekül
E) MgCl2 — CH4
Yanıt B
çekerler.
194
Soru
ÜNİTE – 3
Z S 5A'da X S 7A'da olduğundan oluşturdukları molekül
:
Y: 2 ) 8 ) 4 )
Z
Z: 2 ) 5 )
X
T: 2 ) 1 )
Yukarıda katman elektron dizilimleri verilen X, Y, Z ve T
elementlerinden hangilerinin oluşturduğu molekülde, moleküller arası çekim kuvveti olarak dipol–dipol etkileşimi
daha etkindir?
A) X ve Y
B) X ve T
C) Z ve T
D) Z ve X
E) Y ve T
Molekül içi bağları polar kovalent olan bir molekülün, katısında
ve sıvısında dipol – dipol etkileşimi etkindir.
Buna göre, bu molekül ile ilgili;
I. Aynı cins atomlardan oluşmuştur.
II. Polardır.
III. Molekül en az iki çeşit atom içerir.
yargılarından hangileri yanlıştır?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) Yalnız III
D) I ve II
E) II ve III
X
X
polardır. Polar moleküller arasında dipol–dipol etkileşimi
etkindir.
Yanıt D
Yanıt A
I. HCl
II. CH3Cl
III. CO2
Yukarıda verilen maddelerden hangilerinde molekülleri arasında dipol–dipol etkileşimi vardır? (1H, 17Cl, 8O, 6C)
A) Yalnız II
B) I ve II
C) I ve III
E) I, II ve III
D) II ve III
Yanıt B
Aşağıdaki maddelerden hangisinde sıvı halde iyon–dipol etkileşimi vardır? (1H, 6C, 7N, 8O, 16S, 17Cl)
A) Cl2 ile N2
B) KCl ile H2S
C) H2O ile CH4
D) CO2 ile NH3
Yanıt B
E) O2 ile CO2
195
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
X: 2 ) 7 )
c. İndüklenmiş Dipol Bağları
ÜNİTE – 3
i. İyon–indüklenmiş dipol etkileşimi
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
Örneğin KCl kristali CCl4 ile karıştırıldığında K+ – CCl4 ve Cl– – CCl4 şeklinde anlık çok
zayıf iyon–indüklenmiş dipol bağları oluşur. Ancak bu zayıf etkileşimler K+ – Cl– arasındaki
güçlü etkileşimi koparamaz. Dolayısıyla çözünme gerçekleşmez.
Apolar I2 polar olan H2O da çözünmez. Fakat apolar olan CCl4 de iyi
çözünür.
K+
Cl
Cl
Cl – C – Cl
Cl – C – Cl
Cl
Cl
Cl–
ii. Dipol–indüklenmiş dipol etkileşimi
Apolar bir maddenin polar çözücülerde veya polar bir maddenin apolar çözücülerde
çözünmesi ile ortaya çıkan etkileşim türüne dipol–indüklenmiş dipol etkileşimi denir.
Bu etkileşim iyon–indüklenmiş dipol etkileşiminden çok daha zayıftır. Çünkü genellikle
polar moleküllerin polar çözücülerde, apolar moleküllerin apolar çözücülerde çözünürlüğü
daha kolay olur. Örneğin, I2'nin etil alkol (C2H5OH) içinde çözünmesi dipol–indüklenmiş
CH3
dipol etkileşimidir. Çünkü etil alkol polar, I2 ise apolar moleküldür. Burada indüklenmeyi
CH3 CH
CH3
CH3 CH2 CH2 CH3
gerçekleştiren
etil alkoldür.
Bütan
izobütan iii. İndüklenmiş dipol–indüklenmiş dipol etkileşimi (London kuvvetleri)
İlk kez Fritz London tarafından açıklanmıştır. Apolar moleküller ve soy gazlar arasında
etkileşimler
olmasaydı maddeler fiziksel hallerini değiştiremez, gazlar sıvılaşamaz veya katıCH3
laşamazdı. Bu yüzden dışarıdan bir etki ile tanecik geçici polarlanabileceği gibi taneciklerin
CH3 CH
CH3
CH2 CH2 CH3
birbiri ile çarpışması sonucu da geçici dipoller oluşabilir. Apolar moleküllerin yapısında buluBütan
izobütan
nan hareketli elektronların bir anlık yığılma hareketi ile ani ve geçici kutuplaşma oluşturması
indüklenmiş dipol–indüklenmiş dipol çekim kuvvetlerini (London kuvvetlerini) oluşturur. Anlık dipoller elektronların sürekli hareket halinde olmasından dolayı sürekli yön değiştirir.
Elektron sayıları aynı olan moleküllerden
izobütan bileşiği küresel yapıda oldu➢ London kuvvetleri bütün moleküller arasında vardır. Anlık ve geçicidir. Çünkü elektronlağundan kaynama noktasının bütanınkinrın hareketi sonucu indüklenmiş dipol ve bağ bozulur. Apolar molekülde veya soy gazda
den küçük olması beklenir.
elektron sayısı, molekül ağırlığı arttıkça London kuvvetleri artar. Böylece taneciklerin
erime ve kaynama noktası artar.
➢ Apolar moleküllerde ve soy gazlarda yoğun fazda yalnızca London kuvvetleri bulunur.
➢ Elektron sayısı aynı olan apolar moleküllerden doğrusal yapılı (düz zincirli) olanların London
kuvvetleri küresel olanlara (dallanmış) göre daha büyüktür. Böylece erime ve kaynama noktaları daha yüksektir.
Palme Yayıncılık
CH3
İyon bulunduran maddenin apolar moleküllerde çözünmesi ile ortaya çıkan etkileşim
türüne iyon–indüklenmiş dipol etkileşimi denir. Bu etkileşim iyon–dipol etkileşimine göre
çok zayıftır. Çünkü iyonik katıların polar olmayan çözücülerde çözünürlüğü genellikle yok
denecek kadar azdır.
UYARI
Van der Waals kuvvetleri moleküller arasında oluşan zayıf etkileşimlerin tamamına denir.
London kuvvetleri ile Van der Waals kuvvetleri eş anlamlı değildir. Van der Waals kuvvetleri London kuvvetlerini de kapsar. London kuvvetleri moleküller arasındaki bağların en
zayıfıdır. Çünkü kısa süreli oluşumlardır. Polar moleküller, elektron içerdiğinden bu moleküller arasında da London kuvvetleri oluşur. Ancak etkin çekim kuvveti olmadıklarından
çoğu zaman ihmal edilir.
SORU
Fritz Wolfgang London
(1900–1954)
196
London kuvvetleri ile ilgili;
I. Molekül büyüdükçe kuvveti artar.
II. Apolar moleküllerde yoğundur.
III. Zayıf bağlardır.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) I ve II
C) I ve III
D) II ve III
E) I, II ve III
Molekül ağırlığı arttıkça London kuvvetleri artar. Apolar moleküllerde ve soy
gazlarda yalnız London kuvvetleri bulunur. En zayıf bağdır.
Yanıt E
Soru
X–Y
İyon — dipol
Z—Q
İyon — indüklenmiş dipol
İyon – dipol etkileşimi, iyonik bileşiklerle polar moleküller
arasında olur.
X, NaCl iyonik bileşiği olabilir.
Y, HCl polar molekülü olabilir.
Yukarıdaki tabloda bazı bileşik çiftlerinin karşılarına katı fazdaki
etkileşimleri verilmiştir.
Buna göre;
I. X, NaCl olabilir.
II. Y, HCl olabilir.
III. Z, KCl olabilir.
IV. Q, CO2 olabilir.
yukarıdakilerden hangileri doğrudur?
(11Na, 17Cl, 1H, 19K, 6C, 8O)
A) I,II ve III
B) II, III ve IV
C) I, II ve IV
D) I, III ve IV
E) I, II, III ve IV
İyon – indüklenmiş dipol etkileşimi, iyonik bileşiklerle polar
olmayan moleküller arasında olur.
Z, KCl iyonik bileşiği olabilir.
Q, CO2 apolar molekülü olabilir.
Yanıt E
I.
OF2 molekülü ile Cl2 molekülü arasında dipol–indüklenmiş
dipol bağı kurulur.
II. K+ iyonu ile CCl4 molekülü arasında iyon–indüklenmiş dipol etkileşimi oluşur.
III. CH4 ile HF molekülleri arasında iyon–dipol etkileşimi oluşur.
Yukarıda verilen yargılardan hangileri yanlıştır?
(1H, 6C, 8O, 9F, 17Cl)
A) Yalnız I
B) Yalnız II
D) I ve III
C) Yalnız III
Yanıt C
E) II ve III
I. H2
II. NH3
III. H2O
Yukarıdaki moleküllerden hangileri yoğun fazlarında yalnız
London kuvvetleri içerir? (1H, 7N, 8O)
A) Yalnız I
B) Yalnız III
D) II ve III
C) I ve II
H2 molekülü apolar olduğundan sadece London kuvvetleri içerir. London kuvvetleri tüm moleküllerde görülür. Ancak
NH3 ve H2O'da hidrojen bağları ve polar molekül olduklarından dipol–dipol etkileşimi de görülür.
Yanıt A
E) I ve III
Cl2 molekülü ile ilgili,
I.
HCl ile dipol–indüklenmiş dipol etkileşimi gösterir.
II.
Polar bir molekül olan H2O da iyi çözünür.
III.
Na+ iyonu ile iyon–indüklenmiş dipol etkileşimi oluşturur.
yargılarından hangileri doğrudur? (8O, 1H, 17Cl)
A) Yalnız I
B) Yalnız II
D) I ve III
C) I ve II
E) I, II ve III
Yanıt D
197
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
Katı fazdaki etkileşim
ÜNİTE – 3
Bileşik çifti
CH2
CH2
CH2
CH3
CH3
C
CH3
CH3
Pentan
:
:
:
:
:
➢ Hidrojen bağları aynı tür moleküller arasında oluşabileceği gibi farklı tür moleküller
+LGURMHQ%Dù×
:
arasında da oluşabilir.
–
@+
@–benzer ELOHüLNOHULQGH kaynama
Normal olarak D\Q× SHUL\RGLNHJUXED@ ait elementlerin
O
H
—
F
QRNWDODU× mol NWOHVL ile artar. Kaynama QRNWDV×QGDNL EX DUW×ü /RQGRQ NXYYHWOHULQLQ artan
H
elektron VD\×V×\OD DUWPDV×QGDQ ND\QDNODQ×r.
$üDù×GDNL JUDILNWH GH J|UOGù gibi 4A JUXEX
➢
Hidrojen
bağları
zayıf
etkileşimler
arasındaEXenG]HQH
güçlüsüdür.
Kimyasal
bağlardan
zayıf,
elementlerinin KLGURMHQ ile \DSW×NODU× ELOHüLNOHU
X\Dr. %XQODU
DUDV×QGD
en KDILI
Van
der
Waals
kuvvetlerinden
yaklaşık
10
kat
daha
güçlüdür.
ELOHüLN olan CH4, en GüN kaynama QRNWDV×QD en Dù×U ELOHüLN olan SnH4 LVH en \NVHN
kaynama QRNWDV×QD VDKLSWLr. Ancak 5A, 6A YH 7A JUXEXQXQ KLGURMHQ ELOHüLNOHUL EX NXUDOD
X\PD]
%X üç
JUXSWD molekül
kütleleri
en GüN
olan KLGURMHQ ELOHüLNOHUL ( NH3, H2O YH HF)
Hidrojen
Bağının
Fiziksel
Özelliklere
Etkisi
mol NWOHVL\OH kaynama QRNWDODU×Q×Q DUWPDV× \|QQGHNL beklentilerimizin DNVLQH en yük➢ Hidrojen bağları maddelerin kaynama noktalarının artmasına neden olur. Hidrojen
VHN kaynama QRNWDV×QD VDKLSWLUOHr. %XQD göre, NH3, H2O YH HF GH D\Q× JUXSWDNL benzer
bağı bulunan bileşiklerin kaynama noktaları Van der Waals bağı içerenlere göre gePROHNOOHUHN×\DVODoRNGDKDNXYYHWOLPROHNOOHUDUDV×NXYYHWOHUHWNLQROPDO×G×r.
nellikle yüksektir. (NH > H S).
:
:
+LGURMHQ%DùODU×
+LGURMHQ EDùODU× FDQO× YDUO×NODU×Q birçok molekül
\DS×V×QGD EXOXQDQ JHYüHN EDùODUG×r. *HYüHN baù
olmalar× çok |QHPOLGLr, çünkü gerektLùLQGH kolayca D\U×ODELOLU YH\D kolayca tekrar ROXüDELOLUOHr.
SX\XQ yüzey gerilime VDKLS ROPDV× (yüzeyinin
JHULOPLü bir zar |]HOOLùL J|VWHUPHVL RQXQ GLùHU ilginç |]HOOLNOHULQGHQ ELULGLr. 6X VWQGH bir VX böFHùLQLQ VX\D batPDGDQ \U\HELOPHVL, VXGDNi
KLGURMHQ EDùODU× VD\HVLQGHGLU EX EDùODU VX\Xn
\]H\LQGHNL YH alW×QGDNL VX moleküllerini birbirine
EDùOD\DUDN VX \]H\LQGH çok ince bir zar ROXü
WXUXr. %X incecik yüzey zar |]HOOLùL küçücük bir
E|FHùLQ ]HULQGH \U\HELOHFHùL NDGDU JoOGr.
2
H2O
6A
Kaynama noktası (°C)
Palme Yayıncılık
100
:
3
:
Hidrojen bağları, canlı varlıkların birçok
molekül yapısında bulunan gevşek
bağlardır. Gevşek bağ olmaları çok
önemlidir, çünkü gerektiğinde kolayca
ayrılabilir veya kolayca tekrar oluşabilirler. Suyun yüzey gerilimine sahip olması
(yüzeyinin gerilmiş bir zar özelliği göstermesi) onun diğer ilginç özelliklerinden
biridir. Su üstünde bir su böceğinin
suya batmadan yürüyebilmesi, sudaki
hidrojen bağları sayesindedir. Bu bağlar suyun yüzeyindeki ve altındaki su
moleküllerini birbirine bağlayarak, su
yüzeyinde çok ince bir zar oluşturur. Bu
incecik yüzey zar özelliği, küçücük bir
böceğin üzerinde yürüyebileceği kadar
güçlüdür.
:
:
:
Hidrojen Bağları
:
:
:
Bir baloQXQ bir yüzey taraI×QGDQ çekilmeVL inGNlenmenin çok bilinen bir örneùLGLr. Balon VUtünmeyle yüklenir YH yüklü balon yüzeyin ]×W yükle
yüklenmeVLne (inGNlenmeVLne) yol açar.
:
:
:
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
Neo pentan bileüLùLQGH GDOODQmalar ROGXùX için /RQGRQ etkileüimleri GDKD za\×I ROXr.
'ROD\×V×\OD
pentan ELOHüLùLQLQ
2. HİDROJEN
BAĞI kaynama QRNWDV× GDKD ID]ODG×r. Benzer üHNLOGH bütan ile izoEWDQELOHüLNOHULQHEDNW×ù×P×]GD
Elektronegatifliği diğer atomlara göre oldukça yüksek olan, bu nedenle bileşiklerinde
kısmi negatif yüklenen F, O, N atomlarıyla hidrojen atomu bileşik
CH3oluşturduğunda polarlaşma sebebiyle hidrojen atomu kısmi artı yük kazanır. Hidrojen bağı, F, O ve N atomlarına
bağlanmış hidrojen CH
atomlarının
bağCH
yapmamış
CH elektron
CH3 çiftlerine uyCH2 komşu
CH2moleküllerdeki
CH3
3
3
guladığı çekim kuvvetidir.
H
@+
@+
–
H
@+ @–
@+Bü[email protected]
H
H
izobütaHn
@–
@–
H—F
H—F
O
H N
H N
O
izobütan ELOHüLùL GDOODQP×ü \DS×GD ROGXùXQGDQ
kaynama
QRNWDV×Q×Q EWDQGDQ
–
@+ küçük
@–
+
+
+
–
@
H
@
@
@
@
ROPDV×EHNOHQLr.
H
H
H—F
:
ÜNİTE – 3
úQGNOHQPH
neo pentan
HF
0
H2Te
SbH3
7A
NH3
H2S
5A
HCl
–100
H2Se
HI
AsH3
SnH4
HBr
GeH4
PH3
SiH4
4A
CH4
–200
2
3
4
5
Periyot numarası
5A, 6A ve(N—H,
7A grubu
elementlerinin
hidrojenle
yapmış oldukları
Polar 4A,
bir EDùGDNL
O—H
ya GD F—H
gibi) KLGURMHQ
DWRPX bileşiklerin
ile HOHNWURQHJDWLI
kaynama noktalarının karşılaştırılması
OLùL ROGXNoD \NVHN olan N, O YH\D F DWRPX DUDV×QGDNL EX NXYYHWOL GLSROGLSRO HWNLOHüLPL
KLGURMHQEDù×
➢ H O, NH RODUDNDGODQG×U×O×r.
ve HF bileşiklerinin normal kaynama noktalarının beklenenden daha yük2
3
sek olmasının nedeni molekülleri arasında hidrojen bağlarının etkin olmasıdır.
203
➢ Hidrojen bağları maddelerin çözünürlüğünü arttırır. Örneğin, CH3OH molekülleri
su
Sekoyalar
Bu ağaçlarda suyun yüzlerce metre
yüksekliklere çıkarabilmesinin nedeni,
hidrojen bağlarıyla açıklanabilmektedir
198
molekülleriyle dipol–dipol bağlarının yanında hidrojen bağları da oluşturduğundan
suda çok iyi çözünür.
➢ Polar maddelerin polar çözücülerde, apolar maddelerin apolar çözücülerde çözünmesi beklenir.
Soru
7(– 3 Kimyasal Türler $UDV×(WNLOHüLPOHU
CH3
ÜNİTE – 3
I. F2
II. H2S
III. HF
IV. CaF2
Yukarıda verilen maddelerin aynı basınçta erime sıcaklıkları arasındaki ilişki aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? (20Ca, 16S, 9F, 1H)
A) IV > III > II > I
B) III > IV > II > I
C) I > II > III > IV
D) II > III > IV > I
E) IV > II > III > I
H
••
•O •
H
H
Hidrojen bağı, hidrojenin F, O, N atomlarıyla yaptıkları bileşiklerin molekülleri arasında olur.
Yanıt D
İyonik bileşiklerin erime sıcaklığı en yüksek olur. Bu yüzden IV.
bileşiğin erime sıcaklığı en yüksektir. Diğerleri kovalent bileşiktir. Apolar moleküllerde London etkileşimi bulunduğundan en
zayıftır. II. ve III. bileşiklerden ise HF'de hidrojen bağı bulunacağından H2S'den yüksek olur. Sıralama IV > III > II > I olur.
Yanıt A
H
1
•O•
••
H
H
•O•
••
2
Yukarıdaki şekilde gösterilen 1 ve 2 numaralı bağlar ile ilgili;
I. 2 numaralı bağ hidrojen bağıdır.
II. Bağların kuvvetlilikleri arasındaki ilişki 2 > 1 dir.
III. 1 numaralı bağ güçlü etkileşimdir.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız III
C) I ve III
D) II ve III
E) I, II ve III
a. Metalik bağ
b. Polar kovalent bağ
c. Hidrojen bağı
Yukarıda verilen bağlarla ilgili;
I. b ve c kimyasal bağdır.
II. a, c den daha kuvvetlidir.
III. c, yapısında hidrojen atomu bulunan bütün bileşiklerde
görülür.
yargılarından hangileri yanlıştır?
A) Yalnız I
B) I ve II
C) II ve III
D) I ve III
E) I, II ve III
Yanıt C
Yanıt D
199
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
Aşağıdaki bileşiklerden hangisinin katı ve sıvı hallerinde
molekülleri arasında hidrojen bağı yoktur?
(1H, 7N, 8O, 6C, 9F)
B) H2O
C) NH3
A) N2H4
D) CH4
E) HF
1.
Aşağıdaki bağ türlerinden hangisi güçlü etkileşim türlerinden birisidir?
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
A) London
5.
B) İyon – dipol
C) Metalik
D) İyon–indüklenmiş dipol
I.
II.
III.
IV.
F2
HCl
CO2
NF3
Yukarıda verilen moleküllerden hangileri anlık dipol,
hangileri kalıcı dipol etkileşimi gösterir?
E) Dipol – dipol
(1N, 6C, 8O, 17Cl, 9F, 7N)
2.
I. Hidrojen bağı
II. Dipol – dipol
III. London kuvvetleri
Anlık dipol
Kalıcı dipol
A)
I ve II
III ve IV
B)
II ve III
I ve IV
C)
I ve III
II ve IV
D)
I ve IV
II ve III
E)
III ve IV
I ve II
Yukarıda verilen moleküller arası kuvvetlerin büyüklükleri arasındaki ilişki, aşağıdakilerden hangisinde doğru
verilmiştir?
A) II > I > III
B) I > II > III
D) II > III > I
C) III > II > I
E) I > III > II
Palme Yayıncılık
ÜNİTE – 3
ÇÖZÜMLÜ SORULAR
3.
A) Suda iyi çözünür.
B) HCl molekülü ile dipol–indüklenmiş dipol etkileşimi gösterir.
C) Cl– iyonu ile iyon–dipol etkileşimi oluşturur.
A) London
D) CH4 molekülü ile dipol–indüklenmiş dipol etkileşimi oluşturur.
B) Dipol – dipol
I.
II.
III.
IV.
V.
C)
Hidrojen
E) İndüklenmiş dipol
H2S
HCl
HF
CH3OH
H2O
B) 2
C) 3
I. NaCl
II. H2
III. NH3
Yukarıda verilen maddelerin aynı koşullarda erime sıcaklıkları arasındaki ilişki aşağıdakilerden hangisinde
doğru verilmiştir? (11Na, 17Cl, 1H, 7N)
A) I > II > III
(1H, 6C, 8O, 9F, 16S, 17Cl)
A) 1
E) Kalıcı dipol etkileşimi gösterir.
7.
Yukarıda verilen maddelerden kaç tanesinin yoğun fazda molekülleri arasında hidrojen bağı vardır?
200
HF molekülü ile ilgili aşağıda verilen yargılardan hangisi
yanlıştır? (1H, 9F, 17Cl, 6C)
Aşağıda verilen bağ türlerinden hangisi Van der Waals
çekim kuvvetlerinden birisi değildir?
D) İyon – dipol
4.
6.
D) 4
E) 5
B) II > I > III
D) III > I > II
Soru
C) I > III > II
E) II > III > I
Aşağıdaki maddelerin hangisinde atomlar arası güçlü
etkileşim olan apolar kovalent bağ, moleküller arası zayıf etkileşim olan sadece London kuvvetleri vardır?
11. Aşağıda verilen moleküllerden hangisi PH3 molekülü ile
dipol–indüklenmiş dipol etkileşimi oluşturur?
(1H, 9F, 8O, 7N, 15P)
(1H, 6C, 7N, 8O, 11Na, 17Cl)
C) CH3Cl
B) NaCl
D) NH3
E) O2
D) NH3
B) HF
C) F2
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
A) HF
A) Na+
E) H2O
12. Polar iki molekül arasında
9.
O
H
I. Dipol–dipol etkileşimi
II. İyonik bağ
III. London kuvvetleri
1
H
yukarıda verilenlerden hangileri gözlenebilir?
2
O
H
A) Yalnız I
O
H
H
B) I ve II
D) II ve III
H
C) I ve III
E) I, II ve III
A) 1 deki bağ kimyasaldır.
B) 2 deki bağ fizikseldir.
C) 2 hidrojen bağıdır.
D) 1 zayıf etkileşimdir.
E) Çekim kuvvetleri arasındaki ilişki 1 > 2'dir.
Palme Yayıncılık
Yukarıda sıvı haldeki H2O nun molekül şekli verilmiştir.
Buna göre, aşağıda verilen yargılardan hangisi yanlıştır?
13. Katman elektron dağılımı 2 ) 8 ) 2 ) olan elementin 2+
yüklü iyonu ile aşağıdakilerden hangisi arasında iyon–
diyol etkileşimi oluşabilir? (1H, 6C, 8O)
A) H2O
B) CH4
D) CO2
C) H2
E) O2
10. Aşağıdaki tanecik çiftlerinden hangisinin arasındaki zayıf etkileşim türü yanlıştır? (1H, 6C, 7N, 8O, 17Cl, 19K)
Tanecik çifti
Zayıf Etkileşim
A)
O2 – N2
İndüklenmiş dipol–
indüklenmiş dipol
B)
CH3Cl – CO2
Dipol–indüklenmiş dipol
I. Zayıf etkileşimlerdir.
II. Fiziksel değişimler sırasında rol oynarlar.
III. Sadece polar moleküller arasında oluşurlar.
C)
K+ – CCl4
İyon –dipol
yargılarından hangileri doğrudur?
D)
H2O – H2O
Hidrojen bağı
A) Yalnız II
E)
HCl – HCl
Dipol–dipol
14. Moleküller arası etkileşimler ile ilgili;
B) Yalnız III
D) II ve III
ÜNİTE – 3
8.
C) I ve III
E) I ve II
201
1.
7.
Metalik bağ, güçlü etkileşimdir.
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
Yanıt C
NaCl bileşiği iyonik bileşik olduğundan erime noktası diğerlerine göre yüksektir.
H2 ve NH3 molekülleri ise sırasıyla apolar ve polar moleküllerdir. Apolar moleküllerin erime noktası polar moleküllerinkinden düşüktür. Ayrıca NH3'te molekülleri arasında hidrojen bağı da vardır.
2.
Yanıt C
Zayıf etkileşimlerin en güçlüsü hidrojen bağı, en zayıfı London kuvvetleridir.
Yanıt B
3.
8.
Apolar kovalent bağ aynı ametal atomları arasında olur. O2
molekülü aynı ametal atomlarından oluştuğundan apolar kovalent bağ içerir. Ayrıca apolar molekül olduğundan sadece
London kuvvetleri içerir.
Hidrojen bağı, Van der Waals çekim kuvvetlerinden birisi değildir.
Yanıt E
Yanıt C
9.
Zayıf etkileşimler atomlar arasında oluşmaz.
Yanıt D
10. K+ ile CCl4 tanecikleri arasında iyon–indüklenmiş dipol etkileşimi bulunur.
4.
Hidrojen bağı; O, N ve F atomlarına bağlanmış hidrojen
atomlarının komşu moleküllerdeki bağ yapmamış elektron çiftlerine uyguladığı çekim kuvvetidir. HF, CH3OH ve
H2O'nun molekülleri arasında hidrojen bağı vardır.
Yanıt C
Palme Yayıncılık
ÜNİTE – 3
ÇÖZÜMLER
Yanıt C
11. Dipol–indüklenmiş dipol etkileşimi polar molekül ile apolar
molekül arasında oluşur. PH3 molekülü polar olduğundan
apolar F2 molekülü ile bu etkileşimi oluşturabilir.
Yanıt C
5.
Anlık dipol apolar moleküllerde kalıcı dipol polar moleküllerde görülür.
12. İyonik bağ moleküller arasında bulunmaz. London kuvvetleri tüm moleküllerde görülür. Dipol–dipol etkileşimi ise polar
moleküller arasında görülür.
Yanıt C
F2 ve CO2 molekülleri apolar olduğundan anlık dipol, HCl
ve NF3 molekülleri polar olduğundan kalıcı dipol etkileşimi
gösterir.
13. 2 ) 8 ) 2 ) 1 2A grubunda metaldir. 2+ yüklü iken iyon halindedir. İyon–dipol etkileşimi bu metal iyonu ile polar molekül
arasında olur. H2O da bir polar moleküldür.
Yanıt C
Yanıt A
14. Moleküller arası etkileşimler zayıf etkileşimlerdir. Erime noktası, kaynama noktası gibi fiziksel değişimlerde rol oynarlar.
6.
202
HF ve HCl molekülleri polar olduğundan aralarında dipol–
dipol etkileşimi görülür.
Polar moleküller arasında oluşabildikleri gibi apolar moleküller (H2: London kuvvetleri) arasında da oluşabilir.
Yanıt B
Yanıt E
Soru
1.
Hidrojen bağı, türler arasındaki .................... etkileşimlerdendir.
vetleri bulunur.
2.
Hidrojen bağı içeren bir molekülün kaynama noktası, aynı
ortamda dipol–dipol etkileşimi içeren bir molekülün kaynama noktasından ..........................'tür.
3. Dipol–dipol bağları apolar moleküller arasındaki çekim
kuvvetleridir.
3.
.......................... moleküller elektriksel yüklerin etkisinden
geçici dipollük (indüklenmiş dipollük) kazanırlar.
4. İyon­dipol etkileşimi, dipol–dipol etkileşiminden daha
4.
zayıftır.
KCl ile CH4 bileşikleri arasındaki çekime ............................
............ etkileşimi denir. (19K, 17Cl, 6C, 1H)
5. HCl ile CH4 molekülleri arasındaki çekim kuvveti dipol–
indüklenmiş dipol etkileşimidir. (1H, 6C, 17Cl)
5.
NH3 molekülünün aynı koşullardaki kaynama noktası,
H2S'ninkinden .........................tür. (1H, 7N, 16S)
6. CO2 katısında moleküller arasında London kuvvetleri
etkindir. (6C, 8O)
6.
CO2 ile H2 molekülleri arasında ....................... kuvvetleri
vardır. (6C, 1H, 8O)
7. Dipol–dipol etkileşimi, Van der Waals çekim kuvvetleri-
7.
HCN molekülünde ........................... dipol oluşur.
(1H, 6C, 7N)
nin bir türüdür.
8. Hidrojen içeren tüm moleküller arasında hidrojen bağı
8.
......................... (1H, 6C, 8O, 9F)
görülür.
9.
9. OF2 molekülünde kalıcı dipollük yoktur. (8O, 9F)
10. London kuvvetleri, indüklenmiş dipol–indüklenmiş dipol
2. D
3. Y
4. Y
Soy gazların atom çapları arttıkça kaynama noktalarının
artmasının sebebi .......................... kuvvetleridir.
10. Maddenin fiziksel halini ......................................... etkileşimler belirler.
etkileşimleridir.
1. D
HF molekülü ile CH3OH molekülü birbirleri içerisinde .......
5. D
6. D
7. D
8. Y
9. Y
10. D
1. zayıf 2. büyük 3. Apolar 4. iyon-indüklenmiş dipol 5. büyük
6. London 7. kalıcı 8. çözünebilir 9. London 10. zayıf
203
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
2. Her apolar molekül geçici dipollük kazanabilir.
ÜNİTE – 3
1. Apolar moleküller arasında yoğun fazda London kuv-
1.
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
I.
II.
III.
IV.
V.
4.
N2
He
CS2
CCl4
HCl
Yukarıda verilen maddelerden kaç tanesinin yoğun fazda tanecikler arası etkin çekim kuvveti London değildir?
I.
II.
III.
IV.
V.
VI.
VII.
Dipol – dipol etkileşimi
İyon – indüklenmiş dipol etkileşimi
Kovalent bağ
London etkileşimi
İyon – dipol etkileşimi
Hidrojen bağı
Van der Waals çekim kuvvetleri
Yukarıda verilen çekim kuvvtlerinden kaç tanesi zayıf etkileşimdir?
(1H, 6C, 7N, 2He, 16S, 17Cl)
1
2.
I. Apolar çözücüler apolar maddeleri daha kolay çözerler.
II. İyonik bir maddenin polar olmayan bir çözücüde çözünmesi ile iyon–indüklenmiş dipol etkileşimi oluşur.
III. Polar molekül ile indüklenmiş dipol arasındaki etkileşime
dipol – indüklenmiş dipol etkileşimi adı verilir.
IV. İyon ile indüklenmiş dipol arasındaki etkileşime iyon –
indüklenmiş dipol etkileşimi adı verilir.
V. Apolar yapıdaki molekülleri ve soy gaz atomlarını bir
arada tutan zayıf çekim kuvvetine London kuvvetleri
denir.
VI. Dipol – dipol etkileşiminden kaynaklanan kuvvet, London kuvvetinden daha kuvvetlidir.
VII. İyonik bileşiklerin polar çözücüde çözünmeleri sonucunda iyon – dipol etkileşimi oluşur.
Yukarıda verilen yargılardan kaç tanesi doğrudur?
Palme Yayıncılık
ÜNİTE – 3
AÇIK UÇLU SORULAR
6
5.
I.
II.
III.
IV.
V.
VI.
VII.
Oksijen
Flor
Klor
Kükürt
Azot
Fosfor
Sodyum
Hidrojen ile X elementi arasında oluşan moleküller arasında
katı ve sıvı fazda hidrojen bağı olması için X yerine yukarıdaki elementlerden kaç tanesi getirilebilir?
7
3.
I.
II.
III.
IV.
NaCl
H2S
H2
NH3
Yukarıda verilen maddelerin aynı ortamdaki kaynama noktaları arasındaki ilişki nasıldır? (11Na, 1H, 16S, 17Cl, 7N)
3
I > IV > II > III
204
Soru
I.
II.
III.
IV.
V.
9.
HCN
CH3Cl
PH3
H2O2
CH4
Van der
Waals Etkileşimi
Öğretmen Yaşar'dan şekildeki kavram haritasında boş kutucuklara doğru kavramları yerleştirmesini istiyor.
Buna göre Yaşar, hangi kavramı kutucuklara yazamaz?
1
7.
I.
II.
III.
IV.
V.
A) Metalik bağ
HCl – H2S
CH4 – CCl4
NH3 – CO2
H2O – NH3
NaCl – H2O
B) İyonik bağ
C) Kovalent bağ
D) Hidrojen bağı
Yukarıda verilen madde çiftlerinin kaç tanesinin tanecikleri
arasında dipol–indüklenmiş dipol etkileşimi vardır?
Palme Yayıncılık
E) Dipol–dipol etkileşmesi
(1H, 6C, 7N, 8O, 11Na, 16S, 17Cl)
E
10.
1
8.
I. OF2
II. HF
III. CO2
Yukarıda verilen moleküllerin kaç tanesinde kalıcı dipollük
yoktur? (1H, 6C, 8O, 9F)
Yukarıda verilen maddelerden kaç tanesinin karşısında yazılan çözücüde çözünmesi beklenir?
(11Na, 17Cl, 1H, 8O, 7N, 9F, 6C, 16S)
1
3
205
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
Güçlü
Etkileşim
Etkileşim
Yukarıda verilen moleküllerden kaç tanesinin yoğun fazlarında hidrojen bağı bulunur? (1H, 6C, 7N, 8O, 15P, 17Cl)
ÜNİTE – 3
6.
:
4.
:
S :: C :: S
molekülü ile ilgili;
I. Apolardır.
II. Molekülleri arasında dipol–dipol etkileşmesi bulunur.
III. Aynı ortamda H2S molekülüne göre kaynama noktası
düşüktür.
Yukarıdaki moleküllerden hangileri arasında dipol–
indüklenmiş dipol etkileşimi görülür?
(1H, 17Cl, 6C, 8O, 16S, 7N)
A) Yalnız I
B) Yalnız III
D) II ve III
yargılarından hangileri doğrudur? (1H, 6C, 16S)
C) I ve III
A) Yalnız I
E) I, II ve III
B) Yalnız II
D) I ve III
2.
Aşağıda verilenlerden hangisi zayıf etkileşim değildir?
5.
b. H2O
a. KCl
E) I, II ve III
c. CH3 OH
B) London kuvvetleri
I. a ile b arasında iyon­dipol etkileşimi olur.
II. c ile d arasında dipol–indüklenmiş dipol etkileşimi olur.
III. b ile c arasında hidrojen bağı oluşur.
D) Hidrojen bağı
E) Dipol–dipol
yargılarından hangileri doğrudur?
(1H, 6C, 8O, 19K, 17Cl)
A) Yalnız I
B) I ve II
D) II ve III
I. Dipol–dipol
II. London kuvveti
III. Metalik bağ
6.
Yukarıda verilen etkileşimlere sahip tanecikler aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
I
II
C2H6
H2
B) NH3
CH4
Na
C) He
O2
CH4
D) H2
He
NaH
E) H2S
H2O
K
1. C1. A
E) I, II ve III
Moleküller arasında görülen zayıf etkileşimler ile ilgili
aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
B) İyon–kalıcı dipol; bir iyon ile bir polar molekülün birbirini
çektiği etkileşimdir.
III
A) CO2
C) I ve III
A) Dipol–dipol etkileşimleri; polar moleküller arasında görülür.
(1H, 6C, 7N, 8O, 2He, 16S, 11Na, 19K)
206
d. CH4
Yukarıda verilen bileşikler ile ilgili;
C) Kovalent bağ
3.
C) I ve II
A) İyon–indüklenmiş dipol
Palme Yayıncılık
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
I. H2 – HCl
II. CH4 – O2
III. H2S – NH3
:
1.
:
ÜNİTE – 3
TEST – 1
C) London kuvvetleri; apolar moleküller arasındaki tek etkileşim türüdür.
D) Dipol–indüklenmiş dipol bağları; polar bir molekül ile
apolar molekül arasındaki çekim kuvvetidir.
E) Hidrojen bağları, London kuvvetinden daha zayıf bir etkileşimdir.
2. E2. C
3. C3. B
4. C4. D
5. B5. E
6. B6. E
7. E
Soru
10. NH3 molekülü ile ilgili;
I. CH3Cl
II. H2O
III. HCN
I. Ortaklanmamış elektron çifti içerir.
II. N bileşik yaparken oktede ulaşmıştır.
III. Sıvı NH3 molekülleri arasında hidrojen bağı bulunur.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
(1H, 7N)
B) Yalnız II
D) I ve II
C) Yalnız III
A) Yalnız I
E) I, II ve III
B) I ve II
D) II ve III
C) I ve III
E) I, II ve III
F2 ve Cl2 molekülleri ile ilgili;
I. Molekül içi bağ sayıları aynıdır.
II. F2 molekülünün London kuvveti Cl2 molekülününkinden
büyüktür.
III. Cl2 nin aynı ortamdaki kaynama noktası F2 ninkinden
büyüktür.
35Cl)
yargılarından hangileri doğrudur? (199F, 17
A) Yalnız I
B) I ve II
D) II ve III
C) I ve III
E) I, II ve III
11. X: CH3Cl
Y: CH3OH
Palme Yayıncılık
8.
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
Yukarıdaki moleküllerden hangileri yoğun fazda hidrojen bağı içerir? (1H, 7N, 8O, 6C, 17Cl)
Z: CO2
Yukarıda verilen X, Y ve Z molekülleri ile ilgili;
I. Her üçünde de London etkileşimleri gözlenir.
II. Z'de kalıcı dipoller oluştuğundan kaynama noktası,
Y'ninkinden yüksektir.
III. X ve Y polar, Z ise apolar moleküldür.
yargılarından hangileri doğrudur? (1H, 6C, 8O, 17Cl)
A) Yalnız I
B) Yalnız II
D) I ve III
C) I ve II
E) II ve III
:
Hidrojen florürün Lewis gösterimi, H – F şeklindedir.
:
:
9.
12. H2O ve NCl3 molekülleri ile ilgili;
Buna göre;
I. Moleküler bir bileşiktir.
II. Katı ve sıvı fazda moleküller arasında hidrojen bağı vardır.
III. Saf HF, sıvı fazda elektriği iletir.
I. Yoğun fazda moleküller arası dipol–dipol çekim kuvvetleri vardır.
II. Yoğun fazda molekül içinde hidrojen bağı vardır.
III. Atomlar arasında polar kovalent bağ vardır.
yargılarından hangileri doğrudur? (1H, 9F)
yargılarından hangileri ortaktır? (1H, 8O, 7N, 17Cl)
A) Yalnız I
B) I ve II
D) II ve III
C) I ve III
A) I ve III
E) I, II ve III
1. C
2. E 7. B 3. C 8. C 4. C 9. B 5. B 10. E 6. B 11. D 7. E
B) II ve III
D) Yalnız I
12. A
ÜNİTE – 3
7.
C) I ve II
E) Yalnız III
207
1.
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
I. Na+ ve H2O
II. NH3 ve H2O
III. CH3OH ve HCl
4.
Yukarıda verilen tanecikler arası etkileşim türleri için
aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
He, 10Ne ve 18Ar soy gazlarının London kuvvetlerinin artışına göre sıralanışı aşağıdakilerden hangisinde doğru
verilmiştir?
2
A) He, Ar, Ne
I
II
C) He, Ne, Ar
E) Ar, Ne, He
III
A) iyon–dipol
dipol–dipol
iyon–iyon
B) iyon–dipol
dipol–dipol
dipol–dipol
C) iyon–indüklenmiş
dipol–indüklenmiş
dipol–dipol
dipol
B) Ne, Ar, He
D) Ar, He, Ne
(1H, 8O, 6C, 7N, 17Cl)
dipol
D) iyon–iyon
iyon–dipol
iyon–dipol
E) iyon–dipol
dipol–iyon
dipol–dipol
5.
I. NH3
II. NaCl
III. CO2
Yukarıda verilen maddelerin aynı basınçta kaynama
noktaları arasındaki ilişki aşağıdakilerden hangisinde
doğru verilmiştir?
(1H, 6C, 8O, 7N, 11Na, 17Cl)
A) I > II > III
Molekül yapılı maddelerin sıvı hallerinde tanecikler arasındaki çekim kuvveti aşağıdakilerden hangisi olamaz?
A) Dipol–indüklenmiş dipol
B) London kuvvetleri
C) İyonik bağ
B) II > I > III
D) II > III > I
Palme Yayıncılık
2.
C) III > II > I
E) I > III > II
D) Hidrojen bağı
6.
E) Dipol–dipol bağı
Molekül
Elektron Nokta Formülü
X
H : Cl
Cl2
OF2
CH3OH
CO2
A) I ve IV
:
:
:
:
:: ::
O C
B) I ve II
D) I ve III
:
:
Y
I.
II.
III.
IV.
Yukarıdaki moleküllerden hangilerinde geçici dipol oluşmaz? (17Cl, 1H, 6C, 9F, 8O)
3.
:
ÜNİTE – 3
TEST – 2
C) II ve III
E) II ve IV
O
Yukarıda X ve Y olarak gösterilen moleküllerin elektron nokta formülleri verilmiştir.
Buna göre,
Sıvı halde HF molekülleri arasında,
I. Dipol–dipol etkileşimi
II. Polar kovalent bağ
III. İyon bağı
yargılarından hangileri doğrudur? (1H, 6C, 8O, 17Cl)
yukarıdakilerden hangileri bulunmaz? (1H, 9F)
A) Yalnız I
A) II ve III
B) Yalnız II
D) I ve III
208
7.
I. X molekülleri arasında dipol–dipol etkileşmesi görülür.
II. X polar, Y apolar moleküllerden oluşur.
III. X'in molekülleri arasındaki bağlar daha güçlüdür.
C) I ve II
E) I, II ve III
1. 1.
BC
2. 2.
CE
B) I ve II
D) Yalnız I
3. 3.
EC
4. 4.
CC
5. 5.
BB
6. 6.
CB
7. 7.
AE
C) I ve III
E) Yalnız II
Soru
I.
II.
III.
IV.
V.
11. Sıvı haldeki CH3OH ve H2O molekülleri arasında;
Al
NaCl
MgH2
CH3OH
CCl4
I. İyon – indüklenmiş dipol
II. Dipol – dipol
III. Hidrojen
etkileşimlerinden hangileri bulunur?
(1H, 6C, 8O)
A) Yalnız I
(13Al, 11Na, 17Cl, 6C, 1H, 8O, 12Mg)
B) II
C) III
D) IV
B) Yalnız II
D) I ve III
E) V
C) I ve II
E) II ve III
12. Aşağıdaki maddelerden hangisi yoğun fazda karşısında
verilen bağ türünü içermez?
Polar maddelerin polar çözücüde, apolar maddelerin apolar
çözücüde daha iyi çözünmesi beklenir.
Buna göre;
I. CH3Cl
II. HF
III. CS2
(1H, 6C, 8O, 7N, 10Ne, 17Cl)
Palme Yayıncılık
9.
yukarıdaki moleküllerden hangilerinin suda çözünmesi
beklenir? (6C, 17Cl, 9F, 16S, 1H)
A) Yalnız I
B) I ve II
D) II ve III
I.
II.
III.
IV.
Bağ türü
A)
O2
Dipol–dipol
B)
HCl
Dipol–dipol
C)
NH3
Hidrojen
D)
CH4
London
E)
Ne
London
C) I ve III
E) I, II ve III
13.
10.
Madde
Çift
Aralarındaki etkileşim
I. SCl2 – H2O
II. KCl – F2
III. CH4 – H2
PH3
CCl4
OF2
CO2
Yukarıda verilen maddelerden hangilerinin molekülleri arasında yoğun fazda dipol–dipol etkileşimi etkilidir?
(1H, 8O, 6C, 17Cl, 9F)
A) I ve IV
B) I ve III
D) III ve IV
C) II ve III
Yukarıda verilen bileşik çiftlerinin molekülleri arasındaki etkileşimleri karşılarında verilmiştir.
Buna göre, hangileri doğrudur?
(16S, 8O, 1H, 19K, 17Cl, 9F, 6C)
A) Yalnız II
E) I, III ve IV
1. C
2. E 8. E
3. C 9. B
Dipol–dipol
İyon – indüklenmiş dipol
London
B) I ve II
D) II ve III
4. C10. B 5. B 11. E 6. B 12. A 7. E
13. E
C) I ve III
E) I, II ve III
209
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
Yukarıda verilen maddelerden kaynama noktası en düşük olan hangisidir?
A) I
ÜNİTE – 3
8.
FİZİKSEL VE KİMYASAL DEĞİŞİMLER
ÜNİTE – 3
Maddelerin yapısında oluşan değişmeler temel olarak iki şekilde değerlendirilir. Bu değişimlerden birinde maddenin kimlik özelliklerinde bir değişme gözlenirken, diğerinde ise
maddenin kimlik özelliklerinde bir değişme olmaz.
1. FİZİKSEL DEĞİŞİMLER
Balıklar
suda
çözünmüş
O2 ilegazı
ile
Balıklar
suda
çözünmüş
O 2 gazı
yaşarlar.
O2 gazının
çözünmesi
fizikseldir.
yaşarlar,
O2suda
gazının
suda çözünmesi
fizikseldir.
Kağıdın yırtılması
Camın kırılması
➢ Fiziksel değişimler sonucunda madde kimlik özelliklerini kaybetmez. Yani maddenin
fiziksel hali ya da görünümü değişir.
2. KİMYASAL DEĞİŞİMLER
Palme Yayıncılık
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
Maddenin fiziksel özelliklerinin değiştiği ancak bileşiminin değişmediği olaylardır. Fiziksel
özellikler, kolay ölçülebilir büyüklükler ile ifade edilir. Yoğunluk, donma noktası, kaynama noktası, renk, koku, tat gibi özellikler fiziksel özellikler olup, beş duyu organı ile algılanabilmeleri ve
ölçülebilmeleri kolaydır. Bir madde fiziksel değişmeye uğradığında kütlesi değişmez.
Yanmasonucunda
sonucunda
maddenin
kimyasal
Yanma
maddenin
kimyasal
özelliği
değişir.
özelliği değişir.
Not
Kimyasal Asallık
Belirli bir kimyasal tepkimeye karşı
isteksiz olan maddelere asal (inert)
madde denir. Soy gazlar kimyasal
tepkimeler karşı ilgisiz oldukları için
asal gazlar olarak da adlandırılırlar.
Asallık, tepkime ortamında belirlenir.
Örneğin He ve CO2'nin yanma eğilimi olmadığı için bu iki madde asallık
özelliği gösterir. Ayrıca fiziksel koşullara bağlı olarak asallık değişebilir.
Kimyasal değişimlerde maddeyi oluşturan tanecikler (atom, iyon gibi) birbirlerinden koparak ayrılır. Ayrılan tanecikler yeniden ve farklı formda birleşir. Kimyasal değişimler sonucunda;
➢ Maddenin kimyasal özellikleri değişir.
➢ Kimlik özelliği değişir.
➢ Atomların türünde bir değişim olmaz.
➢ Maddeleri oluşturan atomlar arasında yeni bir düzenleme olur.
Maddelerin yeni maddelere dönüşmesi sırasında gözlenen özelliklere kimyasal özellik denir. Bir
maddenin belirli koşullarda bileşiminde değişiklik meydana getiren
yanıcılık, yakıcılık, asit veya baz ile
tepkime verebilme gibi özellikler
kimyasal özelliktir.
Demirin paslanması
Magnezyum metalinin yanması
Örneğin, magnezyum metalinin
HCl ile tepkime verdiği halde altın
metalinin tepkime verme yeteneğinin olmayışı da maddenin kimyasal özellikleri ile ilgilidir.
Mg + 2HCl ¡ MgCl2 + H2
Au + HCl ¡ Tepkime vermez.
Maddelerin birbirleriyle reaksiyona girme istekleri ya da farklı maddelerin aynı maddeyle
reaksiyona girme istekleri farklıdır. Maddelerin tepkimeye girme isteklerine reaktiflik denir.
Maddelerin tepkimeye girme isteksizliğine ise asallık denir.
Kimyasal özellikler de fiziksel özelliklerdeki gibi gerekli önlemler alınarak algılanabilir ve
ölçülebilir olmakla beraber bu özelliklerin ortaya çıkması için maddenin diğer maddeler ile
etkileşime girip giremediğinin bilinmesi gereklidir. Örneğin; demir, nemli ortamda havanın
oksijeni ile tepkimeye girerek oda koşullarında yavaş yavaş paslanır. Ancak oksijen gazı,
hidrojen gazı ile hızlı reaksiyon verdiği halde, altın (Au) ile tepkime vermez.
3
O (g) S Fe2O3(g)
2 2
1
H2(g) + O2(g) S H2O(g)
2
2Fe(k) +
(Yavaş)
(Hızlı)
Au + O2 S Tepkime vermez. Au, O2'ye karşı asaldır.
210
Soru
ÜNİTE – 3
Çözünmeme ve yanmama yani tepkimeye girmeme isteği
asallık özelliğidir.
Buna göre;
I. Platinin asitte çözünmemesi
II. Beton harcın donması
III. Altının yanmaması
olaylarından hangileri maddenin asallık özelliği ile ilgili değildir?
A) I ve II
B) I ve III
C) II ve III
D) Yalnız II
E) Yalnız III
Yanıt D
Bir parça arı beyaz renkli katıya aşağıdaki işlemler uygulanıyor:
I. Öğütülüp toz haline getiriliyor.
II. Isıtıldığında gaz çıkışı oluyor ve geriye kahve renkli bir katı
kalıyor.
III. Katı kısmın üzerine tuz ruhu eklenince gaz çıkışı gözleniyor
ve beyaz bir katı oluşuyor.
Uygulanan işlemlerden hangilerinde kimyasal değişme olmuştur?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) Yalnız III
D) I ve II
E) II ve III
I.
Öğütülüp toz haline getirilmesi fiziksel değişmedir.
II.
Isıtıldığında gaz çıkışı olup, renkli bir katının oluşması
tepkime olduğu anlamındadır. Kimyasal değişmedir.
III.
Gazı çıkışı gözlenip, beyaz bir katı oluşması tepkime olduğu anlamındadır. Kimyasal değişmedir.
Yanıt E
H2O bileşiği ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
A)
1 atmosfer basınçta 100°C'de kaynaması fiziksel özelliğidir.
B)
1 atmosfer basınçta 0°C'de donması fiziksel özelliğidir.
C)
O2 ile yanmaması fiziksel özelliğidir.
D)
H ve O'dan oluşması kimyasal özelliğidir.
E)
Na metali ile tepkimeye girip H2 gazı oluşturması kimyasal
özelliğidir.
H2O bileşiğinin O2 ile yanmaması asallık özelliğidir. Yani kimyasal özelliğidir.
Yanıt C
211
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
Kimyasal tepkimeye girme isteği olmayan maddeler asallık özelliği gösterir.
KİMYASAL TEPKİMELER
ÜNİTE – 3
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
Bir ya da birkaç maddenin atomları arasındaki bağların koparak, atomların yeniden ve
başka bir düzende dizilmesi olayına kimyasal tepkime adı verilir. Yani maddeler arasındaki
etkileşim sonucu ısı çıkışı, renk değişimi, gaz çıkışı ve çökelek oluşumu varsa kimyasal tepkime vardır denilebilir. Kimyasal tepkimelerde, tepkimeye giren maddelere reaktif, tepkime
sonucu oluşan ürünlere ise reaktan denir.
Bütün kimyasal tepkimelerde maddelerle birlikte tepkimeye eşlik eden bir enerji de vardır. Enerji tepkime süresince ya çevreden alınır ya da çevreye verilir. Bu sebeple enerji
yönünden tepkimeler ikiye ayrılmaktadır.
Endotermik: Dışarıdan enerji (ısı) alarak gerçekleşen olaylardır. Kimyasal tepkime denklemi yazılırken ısı (Q) girenler tarafında gösterilir. Bu tür tepkimeler başlatıldıktan sonra kendiliğinden devam edemezler. Örneğin, N2 gazını, O2 gazı ile yakmak için dışarıdan ısı enerjisi
verilmelidir.
N2(g) + 2O2(g) + ısı ¡ 2NO2(g)
Suyu ise elementlerine (H2 ve O2'ye) ayrıştırmak için de elektrik enerjisi kullanılır. Suyun
elektroliz tepkimesinin denklemi
2H2O(s) + elektrik enerjisi ¡ 2H2(g) + O2(g)
Kimyasal tepkimelerde gözlenebilen değişiklikler.
Palme Yayıncılık
şeklindedir.
Ekzotermik: Dışarıya enerji (ısı) vererek gerçekleşen olaylardır. Kimyasal tepkime denklemi yazılırken ısı (Q) ürünler tarafında gösterilir. Bu tür tepkimeler başlatıldıktan sonra kendiliğinden devam eder.
Örneğin, kömürün yanma tepkimesinin denklemi, C(k) + O2(g) ¡ CO2(g) + ısı şeklindedir.
Kimyasal tepkimelerin gerçekleştiğini söyleyebilmek için gözlenebilen ve ölçülebilen
bazı değişikliklerin olması gerekir. Bunlar, çökelek oluşumu, gaz çıkışı, sıcaklık değişimi,
elektriksel iletkenlikteki değişme olabilir. Bazı kimyasal tepkimelerde ise bu gibi değişiklikler
gözlenemediğinden deneysel ölçüm yapılır.
KİMYASAL DENKLEMLER
Kimyasal olarak etkileşen madde veya maddelerin sembolleri ve formülleri kullanılarak
bir denklem halinde gösterimine kimyasal denklem denir.
Kimyasal denklemlerde ok (¡) işareti tepkimenin gerçekleştiği yönü, ok işaretinin solundaki maddeler tepkimeye girenleri (reaktif) ve sağındaki maddeler ise tepkimede oluşan
ürünleri (reaktan) ifade eder. Tepkimede yer alan maddelerin fiziksel halleri ise denklemdeki
sembol veya formüllerinin sağ alt köşesinde parantez içinde belirtilir. Madde katı ise (k), sıvı
ise (s), gaz ise (g), suda çözünmüş ise (suda) veya (aq) şeklinde gösterilir.
Kütle (g)
Ürünler
Bir kimyasal tepkimede tepkimeye giren maddelerin kütlesi zamanla azalır, ürünlerin kütlesi zamanla artar.
girenler
O
t
Zaman
t anında tepkime tamamlamıştır.
212
Sabit sıcaklık ve basınçta bir maddenin kütlesi
ve hacmi doğru orantılı olarak değişir. Buna bağlı
olarak bir tepkimenin kütle–zaman değişim grafiği
yandaki gibidir.
Soru
ÜNİTE – 3
Bir kimyasal tepkimede, tepkime denkleminde yer alan maddelerin hepsi aynı fiziksel
halde ise o tepkime homojen, en az bir madde farklı fiziksel halde ise o tepkime heterojen
olarak belirtilmektedir.
1
H2(g) +
O (g) ¡ H2O(g)
2 2
tepkimesinde maddelerin hepsi de gaz fazında olduğu için bu tepkime homojendir.
3
H (g)
2 2
tepkimesinde maddeler farklı fiziksel hallerde oldukları için tepkime heterojendir.
Fe2O3(k) + 2Al(k) ¡
Al2O3(k) + Fe(s) + ısı
SORU
Y(k) + Z(g) S X(k) + Isı
Y(k) + Z(g) S X(k) + Isı
tepkimesi ile ilgili,
tepkimesinde ısı açığa çıktığından ekzotermiktir. Tepkimede farklı fazda maddeler bulunduğundan heterojendir.
I. Y katısı reaktiftir.
II. Heterojen tepkimedir.
III. Ekzotermik tepkimedir.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız III
B) I ve II
D) II ve III
tepkimesinin özel adı termit tepkimesidir. Termit tepkimesinde açığa çıkan ısı
o kadar yüksektir ki bozulan demir yollarında rayları birleştirmek için kaynak
olarak kullanılır.
Y katısı tepkimeye girenler tarafında olduğundan reaktiftir.
C) I ve III
E) I, II ve III
Yanıt E
1
I. H2O(s) + ısı S H2(g) + O2(g)
2
II. H2O(s) + ısı S H2O(g)
Yukarıda verilen tepkimeler ile ilgili;
I. I. tepkimede gereken enerji, II. tepkimedekinden daha büyüktür.
II. İki tepkimede endotermiktir.
III. İki tepkimede kimyasaldır.
yargılarından hangileri yanlıştır?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) Yalnız III
D) I ve III
E) II ve III
I. tepkime kimyasal, ikinci tepkime fizikseldir. Kimyasal tepkimede gereken
enerji daha fazladır. Her ikisi de ısı alan
olduğundan endotermiktir.
Palme Yayıncılık
SORU
Yanıt C
SORU
MgCO3 katısı ağzı açık bir kapta ısıtıldığında
MgCO3(k) + ısı S MgO(k) + CO2(g)
tepkimesi gerçekleşiyor.
Buna göre, tepkime ile ilgili;
I. Endotermiktir.
II. Katı kütlesi değişmez.
III. Zamanla ortam soğur.
yargılarından hangileri yanlıştır?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) I ve II
D) I ve III
E) II ve III
Tepkime ısı alan olduğundan endotermiktir. Tepkimede gaz açığa çıktığından katı
kütlesi azalır. Zamanla ortam soğur.
Yanıt B
213
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
Al(k) + 3NaOH(suda) ¡ Na3AlO3(suda) +
KİMYASAL DENKLEMLERİN DENKLEŞTİRİLMESİ
ÜNİTE – 3
Kimyasal tepkimelerde reaksiyona giren atomların cinsinin ve sayısının, reaksiyon sonucunda oluşan atomların cinsine ve sayısına eşit olması gerekmektedir. Yani kimyasal tepkimeler gerçekleşirken atom cinsinin ve sayısının korunması gerekmektedir.
UYARI
CH4(g) + 2O2(g) ¡ CO2(g) + 2H2O(g)
1 tane C
=
1 tane C
4 tane H
=
4 tane H
4 tane O
=
4 tane O
➢ Toplam kütle korunur.
➢ Toplam elektron sayısı, proton sayısı ve nötron sayısı korunur.
➢ Toplam elektriksel yük korunur.
➢ Molekül sayısı dolayısı ile gaz tepkimelerinde aynı koşullarda hacim korunmayabilir.
2H2(g) + O2(g) ¡ 2H2O(g)
H2(g) + Cl2(g) ¡ 2HCl(g)
2H2 + O2 ¡ 2H2O
Denkleştirilmiş kimyasal denklem suyun
oluşumu sırasında "İki hidrojen molekülü, bir oksijen molekülü ile tepkimeye
girerek iki su molekülünü oluşturur." şeklinde ifade edilir.
Molekül sayısı korundu
Molekül sayısı korunmadı
Kimyasal tepkimeler denkleştirilirken;
➢ Atom sayıları, giren ve ürünlerdeki sembol ya da formüllerin önüne uygun katsayılar yazılarak eşitlenmeye çalışılır.
➢ Denklemin her iki tarafında birer bileşikte aynı element var ise öncelikli olarak denkleştirilir.
➢ Girenler ya da oluşan ürünlerden biri serbest element olarak bulunuyorsa en son denkleştirilmelidir.
C3H8
Propan
+
+
5O2
Oksijen
gaz›
Palme Yayıncılık
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
Kimyasal tepkimelerde;
➢ Atomların sayısı ve cinsi korunur.
➢ Eğer iyon içeren tepkimeler denkleştiriliyorsa atom sayılarının yanında toplam yükünde
denkleştirilmesi gerekir.
➢ Denklemde farklı elementler haricinde oksijen (O) ve hidrojen (H) atomları da varsa bunların
eşitlenmesi en sona bırakılır.
➢ Son olarak katsayılar en küçük tamsayılar olacak şekilde sadeleştirilir.
Not
Çift atomlu elementel moleküllerde (O2, N2, F2, ....) atom sayısını bire indirecek kadar kesirli sayılar kullanılabilir.
SORU
C2H4 + aO2 S bCO2 + 2H2O
Yukarıdaki tepkimede a ve b katsayılaları toplamı kaçtır?
3CO2
Karbondioksit
gaz›
+
+
Is›
Propan (C3H8) gazının yanmasına ait tepkimenin
denkleştirilmiş hali yukarıda verilmiştir.
214
B) 4
C) 5
D) 6
E) 8
+
4H2O
Su
+
A) 3
C2H4 + aO2 S bCO2 + 2H2O
T T
T
T T
T T
2 4
2a
b 2b
4 2
Karbon atomları eşitlendiğinde; 2= b bulunur. Oksijen atomları eşitlendiğinde,
2a= 2b + 2(b yerine 2 yazılırsa)
2a= 2.2 + 2
a= 3 bulunur. Toplamları
a + b S 3 + 2= 5 olur.
Yanıt C
SORU
5H2SO4 + 8Kl S 4X + 4H2O + H2S + 4I2
denkleştirilmiş denkleminde X olarak
gösterilen madde aşağıdakilerden hangisi olabilir?
A) K2SO4
B) KOH
D) H2O2
C) SO3
E) K2S
5H2SO4 + 8KI S 4X + 4H2O + H2S + 4I2
T TT
TT
T T
T T
T
10 5 20
8 8
8 4
2
1
8
Yukarıda görüldüğü gibi H ve I atomları
sayısı korunmuştur. K, S ve O atomlarının
sayısının korunması için X'in içerisinde 2
tane K, 1 tane S ve 4 tane O atomu bulunmalıdır. O halde X'in formülü K2SO4 olur.
Yanıt A
Soru
ÜNİTE – 3
denkleştirilmiş tepkimesinde
A) 6
7
B) 9
2
x
oranı kaçtır?
y
C) 2
9
D) 3
2
E) 3
8
C3H5(OH)x + yO2 S 3CO2 + 4H2O
hidrojen atomları eşitlendiğinde;
5+ x = 8
x= 3
Oksijen atomları eşitlendiğinde
3 + y.2= 3.2 + 4
y= 7
2
x 3 6
=
=
y 7 7
2
Yanıt A
Mg3N2 + H2O ¡ Mg(OH)2 + NH3
denklemi en küçük tam sayılarla denkleştirildiğinde H2O
nun kat sayısı kaç olur?
A) 8
B) 7
C) 6
D) 4
E) 3
9Fe2O3 + 2NH3 S 6X + N2 + 3H2O
denkleştirilmiş denklemindeki X ile belirtilen bileşik aşağıdakilerden hangisidir?
A) FeO
B) NO2
D) FeH2
C) Fe3O4
E) Fe(OH)2
Yanıt C
X ile gösterilen maddenin katsayısı 6 olduğu için eksik olan
her atomun toplam sayısı 6 ile bölünmelidir. Giren ve çıkanlarda N ve H’nin sayıları eşittir. Solda Fe’den 18 tane olduğu
halde, sağda hiç olmadığından X’in yapısında 18÷6 = 3 tane
Fe olması lazım. Solda oksijen 27 tane, sağda 3 tane olduğundan X’in yapısında 24 ÷ 6 = 4 tane O olmalıdır. Dolayısıyla X’in
formülü Fe3O4’tür.
Yanıt C
C2H4 + 3O2 S 2X + 2H2O
X + H2O S Y
Y + 2NaOH S Z + 2H2O
Yukarıdaki tepkimelere göre X, Y ve Z maddeleri aşağıdakilerden hangisidir?
X
Y
Z
A)
CO2
H2CO3
Na2O
B)
CO2
H2O
Na2CO3
C)
CO
CO2
Na2O2
D)
CO
H2CO3
Na2CO3
E)
CO2
H2CO3
Na2CO3
Yanıt E
215
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
C3H5(OH)x + yO2 S 3CO2 + 4H2O
TEPKİME TÜRLERİ
ÜNİTE – 3
1. Yanma Tepkimeleri
Bir maddenin oksijenle gerçekleştirdiği tepkimeye yanma (oksitlenme) denir. Yanma
olayı, metan gazının yanmasında olduğu gibi hızlı ya da demirin paslanmasında olduğu gibi
yavaş gerçekleşebilir.
gereklidir. Paslanma gibi yavaş yanma olaylarında tutuşma gözlenmez. Odunun, kömürün
yanması gibi alevli yanma olaylarında tutuşma gereklidir. Bu üç faktörden birinin eksikliği
yanmayı durdurur. Bir maddenin yangın söndürücü olarak kullanılması için; 1. Yanıcı ya da
yakıcı olmaması gereklidir. 2. Öz kütlesinin havanınkinden büyük olması gereklidir. 3. Tutuşma sıcaklığının çok büyük olması gereklidir.
Demirin paslanması yavaş yanmadır.
Kibritin yanması
CO2 ile yangın söndürme
UYARI
Palme Yayıncılık
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
Bir yanma olayının gerçekleşmesi için;
➢ Yanıcı madde
➢ Hava (oksijen)
➢ Tutuşma sıcaklığı
Yanma olayları ekzotermiktir. (N2'nin yanması hariç)
3
2Fe (k) + O 2 (g) $ Fe 2 O 3 (k) + ısı
2
➢
➢
➢
➢
➢
➢
Mumun yanması: Mum karbon ve hidrojen içeren bileşiklerin karışımıdr. Fitil
yandığında sıcaklık nedeniyle bir miktar
mum eriyerek fitil boyunca tırmanır ve
buharlaşır. Buhar havadaki oksijeni kullanarak yanar. Alevin sarı kısmını yüksek
sıcaklıklarda akkor hâle gelen karbon
parçacıkları oluşturur. Gaz hâline gelen
karbon tanecikleri yapıştığı yüzeye is
yapar.
216
N 2 (g) + O 2 (g) + ısı $ 2NO (g)
Tüm organik bileşikler yanabilir. Yapısında C, H veya C, H, O içeren bileşikler
yakıldığında CO2 ve H2O oluşur.
C5H12(g) + 8O2(g) ¡ 5CO2(g) + 6H2O(g)
C6H5OH(s) + 7O2(g) ¡ 6CO2(g) + 3H2O(s)
C yakıldığında CO veya CO2 oluşabilir. CO yakıldığında CO2 oluşur.
S yakıldığında SO2 ve SO3 oluşabilir. SO2 yakıldığında SO3 oluşur.
Bir maddenin yanmaması için, o maddenin formülündeki merkez atomun alabileceği maksimum yükseltgenme basamağına sahip olması gerekir. Bu yüzden CO2
ve SO3 gibi bileşikler yanıcı ve yakıcı değildir.
CO2, SO3 ve soy gazlar yanmazlar.
Altının oksijenle tepkime vermemesi asallık özelliğidir. Altın asitlerle de tepkime
vermez.
UYARI
Yanma tepkimeleri sonucunda yanan maddedeki elementlerin oksijenli bileşikleri
oluşur.
Örneğin, CS2 bileşiği yakıldığında CO2 ve SO2, FeS2 bileşiği yakıldığında FeO ve
SO2, H2S bileşiği yakıldığında H2O ve SO2 bileşikleri oluşur.
CS2 + 3O2 ¡ CO2 + 2SO2
5
O ¡ FeO + 2SO2
2 2
3
H2S + O2 ¡ H2O + SO2
2
FeS2 +
Soru
ÜNİTE – 3
I.
C(k) + O2(g) S CO2(g)
II.
CO2(g) + O2(g) S Tepkime yok
CxHy + 6O2 S 4CO2 + 4H2O
T T
T
T T
T T
x y
12
48
8 4
Karbon atomları eşitlendiğinde x= 4 bulunur.
Hidrojen atomları eşitlendiğinde y= 8 bulunur.
Tepkimede O2 kullanıldığından yanma tepkimesidir. Ekzotermiktir.
Yanıt E
III. CH4(g) + 2O2(g) S CO2(g) + 2H2O(g)
Yukarıda verilen tepkimelere göre hangi maddeler yanıcı
değildir?
A) Yalnız C(k)
B) Yalnız CO2(g)
C) CO2(g) ve CH4(g)
D) C(k) ve CH4(g)
E) CO2(g) ve C(k)
Au]k g + O 2 ^gh $ tepkime yok
N 2 O 5 ^gh + O 2 ^gh $ tepkime yok
1
NO^gh + O 2 ^gh $ NO 2 ^gh
2
N 2 O^gh + O 2 ^gh $ N 2 O 3 ^gh
Yukarıda verilen denklemlere göre;
I. N2O5 ve N2O gazları yanıcıdır.
II. Au ve NO maddeleri oksijene karşı asaldırlar.
III. Au katısı havada oksitlenmez.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız II
B) Yalnız III
C) I ve II
D) I ve III
E) II ve III
Yanıt B
I.
N2O5 gazı, O2 gazı ile tepkime vermediğinden yanıcı değildir.
II.
NO gazı, O2 gazı ile tepkime verdiğinden oksijene karşı
asal değildir.
III.
Au katısı O2 gazı ile tepkime vermediğinden oksitlenmez.
Yanıt B
Yangın söndürücü olarak kullanılan maddeler ile ilgili;
I. Öz kütlesi havanın öz kütlesinden fazla olmalıdır.
II. Yanan madde ile tepkime vermemelidir.
III. He gazı olamaz.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız II
B) I ve II
D) II ve III
C) I ve III
E) I, II ve III
Yanıt E
217
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
CxHy(g) + 6O2(g) S 4CO2(g) + 4H2O(g)
denkleştirilmiş tepkime denklemi ile ilgili olarak;
I. x = y = 4'dür.
II. Yanma tepkimesidir.
III. Ekzotermiktir.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız III
C) I ve II
D) I ve III
E) II ve III
ÜNİTE – 3
UYARI
İki ya da daha çok maddenin birleşerek yeni madde veya maddeler oluşturdukları
tepkimelere sentez tepkimeleri denir.
H2 + I2 ¡ 2HI
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
2Al + 3S + 6O2 ¡ Al2(SO4)3
1
Na + H2 ¡ NaH
2
Bir bileşiğin parçalanarak yeni maddelere dönüştüğü reaksiyonlara analiz (ayrışma)
tepkimeleri denir.
1
MgO ¡ Mg + O2
2
CaCO3 ¡ CaO + CO2
Sodyum metalinin klor gazı ile
olan tepkimesi
NH4Cl ¡ NH3 + HCl
Bir kimyasal tepkimede maddeleri oluşturan element atomları birbirleriyle yer değiştirebilir. Böyle tepkimelere yer değiştirme tepkimesi denir.
2AgNO3(suda) + Cu(k) ¡ Cu(NO3)2(suda) + 2Ag(k)
2. Çözünme-Çökelme Tepkimeleri
Bir maddenin bir başka madde içinde gözle görülemeyecek kadar küçük tanecikler halinde dağılmasına çözünme denir. Bazı maddeler suda moleküler halde çözünürken bazıları
iyonlarına ayrışarak çözünmektedir. Örneğin şeker, etil alkol gibi organik bileşikler suda
moleküler halde çözünmekte olup çözünme denklemleri;
C6H12O6(k) ¡ C6H12O6(suda)
Pamukkale Travertenleri
çözünme-çökelme sonucu
oluşmuştur.
Palme Yayıncılık
C2H5OH(s) ¡ C2H5OH(suda)
şeklinde gösterilebilirler. Buna karşılık asit, baz ve tuzlar suda iyonlarına ayrışarak çözünür.
KNO3(k) + su ¡ K+(suda) + NO3–(suda)
Ca(OH)2(k) + su ¡ Ca2+(suda) + 2OH–(suda)
Farklı tür çözeltilerin karıştırılmasıyla biraraya gelen anyon ve katyonların birleşerek suda
çözünmeyen iyonik bir katıyı oluşturması olayına çökelme, oluşan katıya ise çökelek denir.
Bu tür tepkimelere de çözünme-çökelme tepkimesi denir.
Örneğin, Pb(NO3)2 ve Na2S çözeltileri karıştırıldığında siyah renkli PbS çökeleği oluşur.
Pb(NO3)2 ile Na2S çözeltileri karıştırıldığında oluşan olaylar incelendiğinde; Pb(NO3)2
tuzu suda çözündüğünde
Pb(NO3)2(k) ¡ Pb2+(suda) + 2NO3– (suda)
şeklinde iyonlaşır. Na2S tuzu ise suda çözündüğünde
Na2S(k) ¡ 2Na+ (suda) + S2–(suda)
şeklinde iyonlaşır. Bu çözeltiler karıştırıldığında Na+ ve NO3– iyonları arasında bir tepkime
olmaz. Fakat çözeltideki Pb2+ ve S2– iyonları tepkimeye girerek PbS katısını oluşturur.
Pb(NO3)2(suda) + Na2S(suda) ¡ 2Na+(suda) + 2NO3–(suda) + PbS(k)
Bu olaya ait net iyon tepkimesi;
Pb2+(suda) + S2–(suda) ¡ PbS(k)
şeklinde gösterilir.
➢ Çözünme-çökelme tepkimelerinin denklemlerinde girenler tarafına çökeleği oluşturan iyonlar yazılırken ürünler tarafına çöken madde ile seyirci iyonlar yazılır.
Mağaradaki sarkıt ve dikitler
çökelme tepkimeleri sonucu
oluşmuştur.
218
➢ Çöken iyonlar ve oluşan bileşik net iyon denklemi ile gösterilir.
➢ Çökme tepkimeleri zıt yüklü iyonlar arasında gerçekleşir.
➢ Çökme-çözünme tepkimeleri aynı zamanda bir yer değiştirme tepkimesidir.
Soru
ÜNİTE – 3
tepkimesi ile ilgili;
I.
II.
III.
Çökelme tepkimelerinde anyon ve katyonlar yer değiştirir. Katının oluştuğu tepkime olan
Çözünme–çökelme tepkimesidir.
Hem anyon hem de katyonlar yer değiştirmiştir.
Oluşan KNO3 çözeltisi elektriği iletmez.
Pb2+(suda) + 2I–(suda) S PbI2(k)
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) I ve II
D) II ve III
Çözeltiler karıştırıldığında Pb2+ ile I– iyonları arasında PbI2 katısı oluştuğundan çökelme tepkimesidir.
C) I ve III
E) I, II ve III
tepkimesi net iyon tepkimesidir. KNO3 çözeltisi ise iyonlardan
oluştuğundan elektriği iletir.
Yanıt B
I. KCl(k) ¡ K+(suda) + Cl–(suda)
II. AgNO3(suda) + KCl(suda) ¡ AgCl(k) + KNO3(suda)
III. Mg(k) + 2HBr(suda) ¡ MgBr2(suda) + H2(g)
Yukarıda verilen tepkimelerden hangileri çökelme tepkimesidir?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) I ve II
D) I ve III
E) II ve III
Yanıt B
K2S(suda) + Ca(OH)2(suda) ¡ CaS(k) + 2KOH(suda)
tepkimesi ile ilgili;
I. CaS katısı suda az çözünen bir tuzdur.
II. Net tepkime denklemi:
Ca2+(suda) + S2–(suda) ¡ CaS(k) dir.
III. K+ ve OH– iyonları çökmemiştir.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız III
C) I ve II
D) II ve III
E) I, II ve III
Çözeltiler karıştırıldığında Ca2+ ve S2– iyonları arasında CaS
katısı oluştuğundan çözünme-çökelme tepkimesidir. Net iyon
denklemi çökme tepkimesidir.
Yani
Ca2+(suda) + S2–(suda) S CaS(k)
şeklindedir.
Oluşan KOH çözeltisindeki K+ ve OH– iyonları seyirci iyonlardır.
Yanıt E
2KBr(suda) + Pb(NO3)2(suda) ¡ 2KNO3(suda) + PbBr2(k)
tepkimesi ile ilgili;
I. Çözünme–çökelme tepkimesidir.
II. Yer değiştirme tepkimesidir.
III. Net iyon denklemi,
Pb2+(suda) + 2Br–(suda) ¡ PbBr2(k)
şeklindedir.
IV. PbBr2 suda çözünmeyen bir maddedir.
V. Fiziksel bir değişim gerçekleşmiştir.
yargılarından hangisi yanlıştır?
A) I
B) II
C) III
D) IV
E) V
Yanıt E
219
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
2KΙ]sudag + Pb _NO 3i2 ]sudag $ PbΙ2 ]k g + 2KNO 3 ]sudag
3. Asit-Baz Tepkimeleri
ÜNİTE – 3
Suda çözündüklerinde H+ iyonu oluşturabilen maddelere asit, OH– iyonu oluşturabilen
maddelere baz denir.
HNO3 S H+ + NO3–
NaOH S Na+ + OH–
Sizi hiç karınca ısırdı mı?
Eğer bu soruya yanıtınız evet ise
ısırılan yerde oluşan yanma hissini
farketmişsinizdir. Bunun nedeni,
karıncanın ısırması sırasında asidik
bir salgı salgılamasıdır. Karınca
asidi dediğimiz bu asit formik
asittir.
Asit
Baz
Tuz
Nötrleşmeye ait net iyon denklemi
H+(suda) + OH–(suda) ¡ H2O(s)
şeklindedir.
Su
UYARI
Baz olarak NH3 kullanılan asit-baz tepkimelerinde H2O oluşmadığından bu tepkimeler nötrleşme tepkimesi değildir.
H2SO4 + 2NH3 ¡ (NH4)2SO4
Yaygın olarak kullanılan bazı asit ve
bazların formülleri ve isimleri aşağıda
belirtilmiştir.
HCl + NH3 ¡ NH4Cl
v Nötrleşme tepkimeleri değildir.
Asit ve Bazlarda pH Kavramı
Ortamın asit, baz ya da nötr olduğu pH kağıdı kullanarak kontrol edilebilir. Oda koşullarında bulunan sulu çözeltilerde pH değeri 0 ile 14 değerleri arasında olur.
ASİTLER
Hidroklorik asit
HCl
(Tuz ruhu)
Nitrik asit
HNO3
(Kezzap)
Sülfürik asit
Palme Yayıncılık
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
Asit
Baz
Bir asit ile baz arasında sulu ortamda gerçekleşen tepkimeye nötrleşme tepkimesi
denir. Nötrleşme tepkimeleri sonucunda asidin anyonu ile bazın katyonu tuzu oluştururken
asidin suya verdiği H+ iyonu ile bazın suya verdiği OH– iyonu H2O molekülünü oluşturur.
HCl (suda) + NaOH(suda) ¡ NaCl(suda) + H2O(s) + ısı
H2SO4
(Zaç yağı)
Karbonik asit
Asit
H2CO3
Asetik asit
(sirke)
CH3COOH
H3PO4
Fosforik asit
➢ pH= 7 olan çözeltiler nötrdür.
➢ pH < 7 olan çözeltiler asidiktir.
➢ pH > 7 olan çözeltiler baziktir.
Asitlerin ve Bazların Genel Özellikleri
Asitler
BAZLAR
Sodyum hidroksit
(Sud kostik)
NaOH
Potasyum hidroksit
KOH
Kalsiyum hidroksit (Sönmüş kireç)
Ca(OH)2
Magnezyum hidroksit
Mg(OH)2
Amonyak
NH3
Lityum hidroksit
LiOH
220
Bazlar
1. Seyreltik çözeltilerinin tatları ekşidir.
1. Tatları acıdır.
2. Sulu çözeltileri elektrik akımını iletir.
2. Sulu çözeltileri elektrik akımını iletir.
3. pH değerleri 7'den küçüktür.
3. pH değerleri 7'den büyüktür.
4. Turnusol kağıdının rengini maviden kırmızıya 4. Turnusol kağıdının rengini kırmızıdan maviye
çevirirler.
çevirirler.
5. Yakıcıdırlar.
5. Ele kayganlık hissi verirler.
6. Sulu çözeltilerinde H+ iyonu içerirler.
6. Sulu çözeltilerinde OH– iyonu içerirler.
7. Asidik ortamda fenolftalein indikatörü (ayıracı) 7. Bazik ortamda fenolftalein indikatörü pembe,
renksiz,metil kırmızısı ise kırmızı renkli olur.
metil kırmızısı ise sarı renkli olur.
UYARI
Bir asit-baz tepkimesinin sonucunda ortamın asidik, bazik veya nötr olduğunu kullanılan
indikatör (ayıraç) yardımıyla anlarız. İndikatörlere örnek olarak metil kırmızısı, bromtimol
mavisi, turnusol, fenolftalein ve metil oranj verilebilir.
Soru
ÜNİTE – 3
I.
Bazların ve tuzlarında sulu çözeltileri elektriği iletir.
II.
Asitler, turnusol kağıdını kırmızıya çevirir.
III.
Asitler, suda çözündüklerinde H+ iyonu verirler.
Yanıt E
X: HNO3
Y: Mg(OH)2
Z: HBr
Yukarıda verilen X, Y ve Z maddeleri ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
A) Oda koşullarında X'in sulu çözeltisinin pH değeri 7'den küçüktür.
B) Y'nin sulu çözeltisi baziktir.
C) Z, turnusol kağıdının rengini kırmızıya çevirir.
D) Z, suda çözündüğünde H+ iyonu verir.
E) Z çözeltisine Y damlatıldığında pH değeri azalır.
Aşağıdaki maddelerden hangisi sulu çözeltisinde OH– iyonu vermez?
A) NH3
B) KOH
C) CH3COOH
D) Al(OH)3
E) Mg(OH)2
X
Y
Z
A
B
Asit
çözeltisi
I
Baz
çözeltisi
II
Şekildeki düzeneğin A ucundan X, Y ve Z gazları gönderildiğinde I. kapta Y gazı, II. kapta Z gazı tutulmaktadır.
Buna göre;
I. Y'nin sulu çözeltisinin oda koşullarındaki pH değeri 7'den
büyüktür.
II. X maddesi NH3 olabilir.
III. Z maddesi HF olabilir.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız II
B) I ve II
C) I ve III
D) II ve III
E) I, II ve III
Yanıt E
CH 3 COOH $ CH 3 COO - + H +
Yanıt C
Birinci kaptaki asit çözeltisinde Y gazı tutulduğundan Y maddesi baziktir. Bu nedenle sulu çözeltisinin pH değeri 7'den
büyüktür.
İkinci kaptaki baz çözeltisinde Z gazı tutulduğundan Z maddesi asidiktir. Dolayısıyla Z, HF asidi olabilir.
X maddesi iki çözeltide tutulmadığından nötrdür. NH3 olamaz.
Çünkü NH3 bazdır.
Yanıt C
221
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
I. Sulu çözeltisi elektriği iletiyor.
II. Turnusol kağıdını kırmızıya çeviriyor.
III. Suda çözündüğünde H+ iyonu veriyor.
Yukarıdakilerden hangileri bir maddenin asit olduğunu kesinlikle kanıtlar?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) Yalnız III
D) I ve III
E) II ve III
ÜNİTE – 3
ASİT–BAZ ÇÖZELTİLERİ
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
NaOH
çözeltisi
HNO3
çözeltisi
I
II
H2SO4
çözeltisi
Ca(OH)2
çözeltisi
III
IV
1.
Hangi kaplardaki bileşiklerin sulu çözeltileri H + iyonu oluşturur? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2.
Hangi kaplardaki bileşiklerin sulu çözeltileri OH – iyonu oluşturur? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3.
HCl ile hangi kaplardaki çözeltiler bir araya geldiğinde tuz ve su oluşur? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
4.
I. ve III. kaptaki çözeltiler bir araya geldiğinde oluşan maddelerin kimyasal formülleri nelerdir? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
5.
Sönmüş kireç ve sud kostik hangi kaptaki çözeltilerin yaygın adıdır? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
6.
Hangi kaptaki çözeltilerin oda ko ullarındaki pH değeri 7'den küçüktür? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
7.
Hangi kaptaki çözeltilerin oda ko ullarındaki pH değeri 7'den büyüktür? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
8.
Hangi kaptaki çözeltiler turnusol kağıdını maviye boyar? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
9.
Hangi kaptaki çözeltiler turnusol kağıdını kırmızıya boyar? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
10.
KOH ile hangi kaplardaki çözeltiler bir araya geldiğinde tuz ve su oluşur? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
11.
Hangi kaptaki çözeltiler elektrolittir? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
12.
Hangi kaptaki çözeltilerin tadı acıdır? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
13.
Hangi kaptaki çözeltilerin tadı ekşidir? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
222
1. II ve III
1. II ve III
Soru
2. I ve IV 3. I ve IV 4. Na2SO4 ve H2O 5. Sönmüş kireç: Ca(OH)2, Sud kostik: NaOH 6. II ve III
7. I ve IV
8. I ve IV 9. II ve III
10. II ve III
11. I, II, III ve IV 12. I ve IV 13. II ve III
5. Sönmüş kireç: Ca(OH) , Sud kostik: NaOH
2. I ve IV
3. I ve IV
4. Na2SO4 ve H2O
6. II ve III
7. I ve IV
8. I ve IV
4.
1.
Sudaki iyonları
Cinsi
Ca(OH)2
I
Baz
II
K+ + OH–
III
H2SO4
V
IV
Belirli koşullarda amonyak (NH3) gazının oksijen (O2) gazı ile
tepkimeye girmesi sonucu azot (N2) gazı ve su buharı (H2O)
oluşmaktadır.
Gerçekleştirilen tepkime ile ilgili;
I. NH3 ve O2 gazı reaktiftir.
II. Tepkimede enerji değişimi gözlenir.
III. Denk tepkime denklemi
3
2NH 3 ^gh + O 2 ^gh $ N 2 ^gh + 3H 2 O^gh
2
şeklindedir.
Burcu öğretmen, bazı asit ve bazlar için yukarıdaki tabloyu
hazırlıyor ve boş kalan yerleri öğrencilerinin doldurmasını istiyor.
Buna göre, I'den V'e kadar olan numaralı hücrelerle ilgili
aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız II
A) III yerine "baz" yazılmalıdır.
B) Yalnız III
D) II ve III
B) V yerine "2H4+ + SO42–" yazılmalıdır.
C) I ve II
E) I, II ve III
C) I yerine "Ca2+ + 2OH–" yazılmalıdır.
D) IV yerine "asit" yazılmalıdır.
Palme Yayıncılık
E) II yerine "KOH" yazılmalıdır.
2.
5.
I. X'in bileşiminde oksijen vardır.
II. Yanma tepkimesidir.
III. Homojen tepkimedir.
Al4C3 + xH2O S yAl(OH)3 + 3CH4
tepkimesi denkleştirildiğinde
A) 1
B) 3
C) 4
9
X]sg + O 2 ^gh $ 3CO 2 ^gh + 4H 2 O]sg
2
denkleştirilmiş tepkimesi ile ilgili;
x
oranı kaç olur?
y
D) 6
E) 12
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) I ve II
D) II ve III
3.
C) I ve III
E) I, II ve III
Asitler ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
6.
B) Tatları ekşidir.
I. Odundan talaş eldesi
II. Kükürt çubuğunun dövülerek toz haline getirilmesi
III. Metan gazının oksijenli ortamda tükenmesi
C) Kırmızı turnusol kağıdını maviye boyarlar.
Yukarıdaki olaylardan hangileri fiziksel değişmedir?
D) Sulu çözeltileri elektrik akımını iletir.
A) Yalnız II
A) Suda iyonlaşarak çözünürler.
E) Oda koşullarındaki sulu çözeltilerinde pH < 7'dir.
B) Yalnız III
D) I ve II
C) I ve III
E) II ve III
223
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
Formül
ÜNİTE – 3
ÇÖZÜMLÜ SORULAR
10. Mg(OH)2 ve K2CO3 tuzlarının sulu çözeltileri karıştırılıyor.
Pratikte MgCO3 katısının suda çözünmediği bilindiğine
göre,
Ca(k) + 1 O2(g) S CaO(k)
2
Yukarıda denklemi verilen tepkime ile ilgili;
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
I. Yanma tepkimesidir.
II. Katı kütlesi artar.
III. Ekzotermiktir.
I. MgCO3 katısı çöker.
II. Tepkimenin net iyon denklemi;
Mg2+(suda) + CO32–(suda) S MgCO3(k)
şeklindedir.
III. Yer değiştirme tepkimesi gerçekleşir.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız II
B) Yalnız III
D) II ve III
C) I ve III
yargılarından hangileri doğrudur?
E) I, II ve III
A) Yalnız I
B) I ve II
D) II ve III
8.
AgNO3(suda) + KCl(suda) S AgCl(k) + KNO3(suda)
A) Tepkimede atom cinsi korunmuştur.
yargılarından hangileri doğrudur?
B) I ve II
D) II ve III
9.
C) I ve III
E) I, II ve III
B) CH4 gazı yanıcı maddedir.
C) O2 gazı yakıcı maddedir.
D) Tepkime homojendir.
E) Toplam atom sayısı korunmuştur.
Oda koşullarında bulunan X, Y ve Z maddeleri ile ilgili şu
bilgiler veriliyor;
– X çözeltisinde pH= 7'dir.
– Y suda çözündüğünde H+ iyonu miktarı artar.
– Z maddesi turnusol kağıdının rengini maviye çevirmektedir.
Buna göre, X, Y, Z maddeleri ile ilgili verilen sınıflandırmalardan hangisi doğrudur?
224
E) I, II ve III
tepkimesi ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
I. Çözünme–çökelme tepkimesidir.
II. AgCl katısı çözünmüştür.
III. Oluşan KNO3 çözeltisi elektriği iletir.
A) Yalnız I
C) I ve III
11. CH4(g) + 2O2(g) S CO2(g) + 2H2O(s)
tepkimesi ile ilgili olarak,
Palme Yayıncılık
ÜNİTE – 3
7.
12. Bir kimyasal tepkime ile ilgili olarak şu bilgiler veriliyor;
– Heterojendir.
– Endotermiktir.
– Analiz tepkimesidir.
Buna göre, bu tepkime aşağıdakilerden hangisi olabilir?
X
Y
Z
A)
Nötr
Asit
Baz
A) 2Na(k) + 1/2O2(g) S Na2O(k) + Isı
B)
Asit
Baz
Tuz
B) 2NH3(g) + Isı S N2(g) + 3H2(g)
C)
Nötr
Asit
Asit
D)
Baz
Asit
Baz
C) CaCO3(k) + Isı S CaO(k) + CO2(g)
E)
Nötr
Nötr
Baz
D) HCl(suda) + NaOH(suda) S NaCl(suda) + H2O(s) + Isı
E) N2(g) + O2(g) + Isı S 2NO(g)
Soru
1.
6.
V yerine
+
Odundan talaş eldesi ve kükürt çubuğunun dövülerek toz
haline getirilmesi fizikseldir.
Yanıt D
iyonları yazılmalıdır.
Yanıt B
7.
2.
Tepkimede O2 gazı kullanıldığından yanma tepkimesidir. Ekzotermiktir. Katı kütlesi oksijenden dolayı artmıştır.
Al4C3 + xH2O S yAl(OH)3 + 3CH4
T T
T T
T T T
TT
4 3
2x x
y 3y 3y
3 12
Yanıt E
Alüminyum atomları eşitlendiğinde 4=y bulunur.
Oksijen atomları eşitlendiğinde
8.
x= 3y 1 3.4= 12 bulunur.
3.
Asitler mavi turnusol kağıdını kırmızıya boyarlar.
Yanıt C
4.
Yanıt C
Yanıt B
Palme Yayıncılık
12
x
oranı ise 1
= 3 tür.
4
y
Tepkimede AgCl katısı çökmüştür. Çözünme–çökelme tepkimesidir. KNO3 çözündüğünde K+ ve NO3– iyonları oluşacaktır ve bu iyonları ile elektriği iletecektir.
9.
X çözeltisinde pH= 7 olduğundan nötrdür. Y suda çözündüğünde H+ iyonu miktarını arttırdığından asidiktir. Turnusol
kağıdının rengini maviye çevirenler bazlardır. Z bazdır.
Yanıt A
NH3(g) + O2(g) S N2(g) + H2O(g)
tepkimesinde NH3 ve O2 girenler (reaktifler) tarafındadır.
Tepkimede yanma gerçekleştiğinden enerji değişimi gözlenir.
Denk tepkime
3
2NH 3 + O 2 $ N 2 + 3H 2 O
2
şeklindedir.
10. MgCO3 katısının suda çözünmediği bilindiğinden dibe çöker. Net iyon denklemi (çökme tepkimesi)
Mg2+(suda) + CO32–(suda) S MgCO3(k)
şeklinde olur.
Yanıt E
Tepkimede katyon ile anyonların yer değiştirmesiyle çözünmeyen katı oluşmuştur.
Yanıt E
5.
Tepkimede O2 gazı kullanıldığından yanma tepkimesidir.
Tepkimede sıvı ve gaz bulunduğundan heterojendir.
X+
9
O S 3CO2 + 4H2O
2 2
T
TT
T T
9
36
8 4
11. Tepkimede gazların yanında sıvı bulunduğundan heterojendir.
Yanıt D
C, H ve O atomlarının sayısının korunması için X'in içerisinde
3 tane C, 8 tane H ve 1 tane O atomu bulunmalıdır. O halde
X'in bileşiminde oksijen vardır.
Yanıt B
12. Analiz tepkimesi ayrışmadır. Endotermik (ısı alan) ve heterojen olan C şıkkındaki tepkime olur.
Yanıt C
225
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
H2SO4 S 2H +
SO42–
ÜNİTE – 3
ÇÖZÜMLER
ÜNİTE – 3
1. Kimyasal tepkimelerde mutlaka bir enerji değişimi olur.
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
1.
X + 3NaOH S Na3PO4 + 3H2O
denkleştirilmiş tepkimesinde X yerine ........................ gelmelidir.
2.
Bazların oda koşullarındaki sulu çözeltilerinde pH değeri
7'den ....................... tür.
3.
C2H6 + O2 S CO2 + H2O
tepkimesi en küçük tamsayılarla denkleştirildiğinde O2'nin
katsayısı .............................. olur.
4.
Bazların tadları ................................... dır.
5.
NaCl(suda) + AgNO3(suda) ¡ AgCl(k) + NaNO3(suda)
tepkimesi ............................................. tepkimesidir.
6.
MgCO3(k) ¡ MgO(k) + CO2(g)
2. Endotermik bir tepkime gerçekleşirken ortam ısınır.
3. H3PO4 + Ca(OH)2 S Ca3(PO4)2 + H2O
tepkimesi en küçük tamsayılarla denkleştirildiğinde
suyun katsayısı 3 olur.
4. Bir maddenin yanıcı olmaması kimyasal özelliği ile ilgilidir.
5. Sulu çözeltilerinde H+ iyonları oluşturan maddelere baz
denir.
6. Asitlerin sulu çözeltisi turnusol kağıdını maviye çevirir.
tepkimesi ..................................'dir.
7. 2Fe + 3/2O2 S Fe2O3
tepkimesi yanma tepkimesine örnek verilebilir.
8. Oda koşullarındaki H2SO4 çözeltisinde pH < 7 dir.
7.
Oda koşullarındaki pH değeri 7'den küçük olan bir çözelti,
NaOH ile ............................ tepkimesi verir.
8.
.............................. değişimlerin çoğunluğu beş duyu organı ile algılanabilir.
9.
Isı + 2H2O(s) ¡ 2H2(g) + O2(g)
tepkimesi .................................... tir.
9. Nötrleşme tepkimeleri asit ile baz arasında oluşur.
10. Bazı kimyasal tepkimelerde katyon ve anyonların çözünmeyen katı oluşturması çökelmedir.
10. Yanma tepkimelerinde yakıcı madde ............................. gazıdır.
226
1. D
2. Y
3. Y
4. D
5. Y
6. Y
7. D
8. D
9. D
10. D
Soru
1. H3PO4 2. büyük 3. 7 4. acı 5. çözünme–çökelme
6. heterojen 7. nötrleşme 8. Fiziksel 9. endotermik 10. oksijen
ÜNİTE – 3
AÇIK UÇLU SORULAR
1.
3.
Yangın söndürücülerde,
oksijeni engelleyen,
yanmayan ve havadan
a€ır bileflikler kullanılır.
2NH3(g) + ›s›
tepkimesi ekzotermiktir.
D
Kimyasal
tepkimeler
tepkime
denklemi ile
gösterilir.
D
1
Y
Endotermik
bir tepkime
gerçekleflirken
ortam ›s›n›r.
Y
D
2
D
3
Çöktürme
tepkimelerinde
çözünebilen
bileflikler
elde edilir.
Y
D
4
5
Asit
Asit
V. KCl
Tuz
Baz
Tuz
Asit
Yukarıda verilen maddelerden kaç tanesinin karşılarında yazılan türü doğrudur?
Y
Çözünme ve
çökelme
çözeltide
oluflur.
Y
D
6
Baz
III. HNO3
IV. NH3
VI. Ca(NO3)2
VII. HF
7
7
Y
4.
8
Yukarıda birbiri ile bağlantılı cümlelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğuna karar vererek ilgili yönde ilerlendiğinde hangi
çıkış noktasından çıkılır?
I. H2 + Br2 S 2HBr
II. Mg + 2HCl S MgCl2 + H2
III. NaOH S Na+ + OH–
IV. Ca(OH)2 + 2HCl S CaCl2 + 2H2O
V. HBr + KOH S KBr + H2O
Palme Yayıncılık
N2(g) + 3H2(g)
Y
Türü
VI. C2H4 + 3O2 S 2CO2 + 2H2O
Yukarıda verilen tepkimelerden kaç tanesi nötralleşme tepkimesidir?
1
2.
I. 3H2S + 2X S 2NO + 3S + 4H2O
II. 3Ca(OH)2 + 2X S Ca3(PO4)2 + 6H2O
III. 10Fe2+ + 2X + 16H+ S 10Fe3+ + 2Mn2+ + 8H2O
IV. X + 2H2O S Ca(OH)2 + C2H2
V. 2NaOH + X S Na2SO4 + 2H2O
VI. X + 8HCl S KCl + MnCl2 + 5/2Cl2 + 4H2O
VII. Cr2 O 72– + 3H 2 S + 8H + $ 2X + 3S + 7H 2 O
Yukarıda verilen denkleşmiş tepkimelerde X ile gösterilen
maddeler nedir?
2
5.
I. 2ZnS + 3O2 S 2ZnO + 2SO2
1
II. CO + 2 O 2 $ CO 2
13
III. C 4 H 10 + O 2 $ 4CO 2 + 5H 2 O
2
3
IV. 2Fe + O 2 $ Fe 2 O 3
2
3
V. N 2 + O 2 $ N 2 O 3
2
VI. MgO + H2SO4 S MgSO4 + H2O
VII. CS2 + 3O2 S CO2 + 2SO2
Yukarıda verilen tepkimelerden kaç tanesi yanma tepkimesidir?
I. HNO3, II. H3PO4, III. MnO4–
IV. CaC2, V. H2SO4, VI. KMnO4, VII. Cr3+
6
227
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
Yanma tepkimeleri
genelde ›s› verir.
D
Madde
I. Ca(OH)2
II. CH3COOH
9.
2C(k) + O2(g) ¡ 2CO(g) + Isı
AlCl3(suda) + 3KOH(suda) S Al(OH)3(k) + 3KCl(suda)
2SO2(g) + O2(g) ¡ 2SO3(g) + Isı
tepkimesi ile ilgili olarak verilen;
He(g) + O2(g) ¡ Tepkime yok
I.
II.
III.
IV.
V.
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
Yukarıda verilen tepkimeler değerlendirildiğinde aşağıdaki
yorumlardan kaç tanesine ulaşılamaz?
I. He gazı yanmaya karşı asaldır.
II. Yanma sürecinde çevre ısınır.
III. Yanma olayı O2 olmadan gerçekleşemez.
Oluşan KCl çözeltisi elektriği iletir.
Çözünme–çökelme tepkimesidir.
KCl çökmüştür.
Yer değiştirme tepkimesidir.
Net iyon denklemi
Al3+(suda) + 3OH–(suda) S Al(OH)3(k)
şeklindedir.
yargılarından kaç tanesi doğrudur?
IV. Yanma olayının hızı, yanan maddenin türüne bağlıdır.
V. Yanan madde element ya da bileşik olabilir.
4
1
10. X: Mavi turnusol kağıdını kırmızıya çevirir.
Y: Oluşturduğu çözeltinin tadı acıdır.
Yukarıda özellikleri belirtilen X ve Y maddeleri ile ilgili;
7.
C6H12O6 bileşiği CO2 ve H2O vermek üzere yakılıyor.
Buna göre olaya ilişkin tepkime denklemi en küçük tamsayılarla denkleştirildiğinde O2 nin katsayısı kaç olur?
I.
II.
III.
IV.
V.
Palme Yayıncılık
ÜNİTE – 3
6.
Birbirleriyle olan tepkimelerine nötürleşme denir.
X maddesi asidik özelliktedir.
Y nin oda koşullarındaki sulu çözeltisinde pH < 7 dir.
Y suda çözündüğünde OH– iyonu verir.
Y nin sulu çözeltisine X damlatıldığında pH değeri
artar.
yargılarından kaç tanesi doğrudur?
6
3
8.
I.
II.
III.
IV.
Katı hale getirme
Su ile karıştırma
Yakma
Gaz hale getirme
11.
I. HCl + KOH ¡
II. HNO3 + NaOH ¡
Yukarıda verilenlerden kaç tanesi etil alkol sıvısına uygulandığında kimyasal değişme olur?
III. NH3 + KOH ¡
IV. H2SO4 + Ca(OH)2 ¡
V. HF+ KOH ¡
Yukarıda verilen tepkimelerden kaç tanesinde tuz oluşmaz?
1
1
228
Soru
1.
ÜNİTE – 3
TEST – 1
4.
X
çözeltisi
Yukarıdaki olaylardan hangileri kimyasal bir değişmedir?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
D) I ve II
Y
çözeltisi
Z
çözeltisi
C) Yalnız III
Yukarıdaki kaplarda bulunan X, Y ve Z çözeltileri ile ilgili şu
bilgiler veriliyor;
E) I ve III
– Üçü de elektrik akımını iletiyor.
– Mavi turnusol kağıdının rengini yalnız X kırmızıya çeviriyor.
– Z, X ve Y’nin reaksiyonu sonucu oluşuyor.
Buna göre, X, Y ve Z çözeltileri aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
2.
I. Au + HCl ¡ tepkime yok
II. H2 + 1/2 O2 ¡ H2O
III. HCl + KOH ¡ KCl + H2O
3.
Au
H2
KOH
A)
asal
yakıcı
asit
B)
asal
yanıcı
baz
C)
asal
asal
asal
D)
yanıcı
asal
baz
E)
asal
baz
yanıcı
Palme Yayıncılık
Yukarıda verilen tepkimelerde altı çizili maddelerin kimyasal özellikleri ile ilgili aşağıdaki sınıflandırmalardan
hangisi doğrudur?
5.
denkleştirilmiş tepkime denklemi ile ilgili;
I. x = y = z = 3’tür.
II. Yanma tepkimesidir.
III. Ekzotermiktir.
yargılarından hangileri doğrudur?
D) I ve II
C) II ve III
E) I ve III
1. E
Z
A)
Tuz
Asit
Baz
B)
Asit
Baz
Tuz
C)
Asit
Tuz
Baz
D)
Baz
Tuz
Asit
E)
Baz
Asit
Tuz
C(k) + O2(g) ¡ CO2(g)
tepkimesi ile ilgili;
6.
B) Yalnız II
Y
I. Heterojen tepkimedir.
II. Oluşan CO2, yangın söndürücüdür.
III. Atom sayısı korunmaz.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) I ve II
B) I ve III
C) II ve III
D) Yalnız I
E) Yalnız III
CxHyOz + 3O2 S 3CO2 + 3H2O
A) Yalnız I
X
2. B
3. C
4. B
Metil oranj boya maddesi, asidik ortamda kırmızı renk alırken,
nötr ortamda portakal rengi alır. İçinde X çözeltisi bulunan bir
kaba metil oranj boya maddesi döküldüğünde çözelti portakal rengini alırken, Y çözeltisine döküldüğünde kırmızı renk
almaktadır.
Buna göre;
I. X, nötr çözeltidir.
II. Y, asit çözeltisidir.
III. X, asit çözeltisidir.
yargılarından hangileri yanlıştır?
A) Yalnız III
B) I ve II
C) I ve III
D) II ve III
E) I, II ve III
5. A
6. A
229
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
I. Mg(k) + 2HCl(suda) ¡ MgCl2(suda) + H2(g)
II. I2(k) ¡ I2(g)
III. Na(k) + H2O(g) ¡ NaOH(suda) + 1/2H2(g)
10.
Kapalı bir kapta gerçekleşen
S + O2 S SO2
tepkimesindeki maddeler ile ilgili;
2X + 3H2SO4 S Al2(SO4)3 + 6H2O + ısı
I. S ve O2 reaktiftir.
tepkimesi ile ilgili;
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
II. Kap zamanla soğur.
II. SO2 üründür.
III. Tepkime gerçekleşirken toplam kütle korunur.
III. Ekzotermiktir.
yargılarından hangileri doğrudur?
I. X yerine Al(OH)3 gelmelidir.
A) Yalnız II
yargılarından hangileri yanlıştır?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
D) I ve II
C) I ve III
E) I, II ve III
E) I ve III
8.
X
B) I ve II
D) II ve III
C) Yalnız III
Y
Z
11. Aşağıdakilerden hangisi asit ve bazların ortak özelliğidir?
T
A) Turnusol kağıdını kırmızıya boyarlar.
B) Ele kayganlık hissi verirler.
pH = 6,8
pH = 9,6
pH = 2,4
pH = 13,2
Yukarıdaki kaplarda oda koşullarındaki pH değerleri verilen X, Y, Z ve T maddelerinden hangileri aynı kapta bir
araya getirildiğinde nötralleşme tepkimesi gerçekleşmez?
A) X ve Z
B) Y ve Z
D) Z ve T
C) Sulu çözeltileri elektriği iletir.
Palme Yayıncılık
ÜNİTE – 3
7.
D) Oda koşullarındaki pH değerleri 7’den küçüktür.
E) Suda çözündüğünde ortama OH– iyonu verirler.
C) X ve T
E) X ve Y
12.
pH
X
Z
7
Y
9.
C(k) + O2(g) S X(g)
Zaman
CaHb(g) + 6O2(g) S 4X(g) + 4H2O(g)
Asit ile baz arasında oda koşullarında gerçekleşen bir tepkimeye ait pH grafiği yukarıda verilmiştir.
denkleştirilmiş tepkimelerinde X bileşiğinin formülü ve
(a x b) nin değeri nedir?
230
Buna göre;
X
axb
A)
CO2
12
II. X maddesi asidiktir.
B)
CO
32
III. Y maddesi ele kayganlık hissi verir.
C)
CO
24
yargılarından hangileri doğrudur?
D)
CO2
32
E)
CO2
24
I. Z maddesi tuzdur.
A) Yalnız I
B) Yalnız II
D) I ve III
7. B
8. A
9. D
10. E
11. C
12. A
C) I ve II
E) II ve III
Soru
1.
Aşağıdaki tepkimelerden hangisi yanma tepkimesi değildir?
4.
Y belirteci
Asit
Kırmızı
Kırmızı
Pembe
Baz
Mavi
Renksiz
Kırmızı
Bazı belirteçlerin üzerlerine asit ve baz döküldüğü zaman
hangi renge dönüştükleri yukarıdaki tabloda verilmiştir.
C) MgO S Mg + 1/2 O2
D) N2 + O2 S 2NO
E) SO2 +
X belirteci
Buna göre;
1
O S SO3
2 2
I. Üzerine asit döküldüğü zaman kırmızı renge dönüşen
bütün maddeler X belirtecidir.
II. Bir maddeye asit döküldüğünde pembe renge dönüşüyorsa bu madde Y belirtecidir.
III. Y belirteci, turnusol kağıdı ile aynı özelliklere sahiptir.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
D) I ve III
2.
C) I ve II
E) II ve III
X(g) + 2O2(g) S CO2(g) + 2H2O(s)
denkleştirilmiş tepkimesi ile ilgili;
Palme Yayıncılık
I. X'in bileşiminde oksijen (O) vardır.
II. Gaz kütlesi azalır.
III. Yanma tepkimesidir.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız II
B) I ve II
D) II ve III
C) I ve III
5.
Pb(NO3) (suda) + NaI(suda) ¡ PbI2(k) + NaNO3(suda)
2
H2SO4(suda) + 2KOH(suda) ¡ K2SO4(suda) + H2O(s)
tepkimelerine göre;
I. PbI2 katısı suda az çözünen bir tuzdur.
E) I, II ve III
II. Her iki tepkimede iyon değişimi ile gerçekleşmiştir.
III. NaNO3 ve K2SO4 çözeltileri elektrolittir.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız II
B) I ve II
D) II ve III
3.
Kimyasal tepkimelerde aşağıdakilerden hangisinde bir
değişme olabilir?
6.
C) I ve III
E) I, II ve III
I. 3Ag2O(k) + 2NH3(g) S 6Ag(k) + N2(g) + 3H2O(s)
II. NH3(g) + HCl(g) S NH4Cl(k)
III. H2(g) + I2(g) S 2HI(g)
Yukarıda verilen tepkimelerden hangileri heterojen tepkime değildir?
A) Atom sayısı ve çeşidi
B) Toplam elektron sayısı
C) Atomun çekirdek yapısı
A) Yalnız I
D) Molekül sayısı
B) Yalnız III
D) I ve III
C) I ve II
E) II ve III
E) Toplam kütle
1. C
2. D
3. D
4. B
5. E
6. B
231
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
1
O S CaO
2 2
B) CH4 + 2O2 S CO2 + 2H2O
A) Ca +
Turnusol kağıdı
ÜNİTE – 3
TEST – 2
Aşağıdaki bileşiklerden hangisinin sulu çözeltisi bazlarla
11.
tepkime verir?
A) H2SO4
Y çözeltisi
B) Ca(OH)2
KİMYASAL TÜRLER ARASI ETKİLEŞİMLER
D) NH3
C) NaOH
E) KOH
X çözeltisi
8.
Yukarıda verilen tepkime denklemlerinden hangileri
Fenolftalein indikatörü asidik ortamda renksiz, bazik ortamda
pembe renk alır. Oda koşullarında içinde X çözeltisi bulunan
bir kaba fenolftalein indikatörü döküldüğünde çözelti pembe
renk alırken, oluşan çözeltiye Y çözeltisi eklendiğinde ortam
renksizleşiyor.
asit–baz tepkimesine örnek değildir?
Buna göre;
I. 2KOH + H2SO4 S K2SO4 + 2H2O
II. NH3 + HCl S NH4Cl
III. C2H5OH + 3O2 S 2CO2 + 3H2O
A) Yalnız II
B) Yalnız III
D) I ve III
C) I ve II
I. Y çözeltisi nötrdür.
II. pH değeri zamanla azalır.
E) II ve III
III. Tepkime sonunda pH = 7 olur.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
9.
AgNO3(suda) + KCl(suda) ¡ AgCl(k) + KNO3(suda)
tepkimesi ile ilgili;
I. Çözünme–çökelme tepkimesidir.
II. Çökmeye katılmayan iyonlar K+ ve NO3– iyonlarıdır.
B) Yalnız II
D) II ve III
Palme Yayıncılık
ÜNİTE – 3
7.
C) I ve II
E) I ve III
12.
pH de€eri
13
III. Net iyon denklemi
Ag+(suda) + Cl–(suda) ¡ AgCl(k)
8
7
6
şeklindedir.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız II
1
B) I ve II
D) II ve III
C) I ve III
0
X
Y
Z
K
Madde
L
Yukarıdaki sütun grafikte oda koşullarındaki pH değerleri
verilen X, Y, Z, K ve L maddeleri ile ilgili aşağıdakilerden
hangisi yanlıştır?
E) I, II ve III
A) Nötr hale en uzak olan asit X’tir.
B) K ile Z’nin tepkimesinden tuz ve su oluşur.
1
10. SO2(g) + O2(g) S SO3(g)
2
C) Y, fenolftaleinin rengini pembeye çevirir.
D) L maddesi, X ve Z’nin tepkimesinden oluşmuş olabilir.
tepkimesi ile ilgili;
E) Nötr hale en uzak olan baz K’dır.
I. Sentez tepkimesidir.
II. SO2 gazı yangın söndürücüdür.
13. Bir sulu çözeltiye asit özelliği kazandıran iyon aşağıdakilerden hangisidir?
III. Analiz tepkimesidir.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız III
D) I ve II
232
A) H+
C) II ve III
D) HCOO–
E) I ve III
7. A
8. B
B) O2–
9. E
10. A
11. B
12. D
13. A
C) OH–
E) CN–
Soru
Download

Ünite 3: Kimyasal Türler Arası Etkileşimler