KELİME ANLAM
Tek başına bir anlamı olan ya da anlamı cümlede sezilen,
cümle kurmaya yarayan anlatım araçlarına sözcük
( kelime ) denir.
kalemlik
akıl
karanfil
ağlamak
zengin…
gibi
için
göre
ile
ve…
Tek başına anlamı olan kelimeler
Tek başına anlamı olmayan kelimeler
Sözcükler ya kendi başlarına bir anlam taşır ya da
sözcüklere cümle içinde anlam yüklenir. Böylece
sözcükler değişik anlamlar kazanır.
SÖZCÜKLERDE ANLAM ÖZELLİKLERİ
1- Gerçek Anlam : Bir sözcüğün herkes tarafından bilinen
ilk anlamlarına gerçek anlam denir.
Ceylan’ın tatlı suyu Akdeniz’in tuzlu sularına karışır.
Kayanın sert yüzüne dokununca elim kesildi.
Bu soğuk havalar beni mahvetti
Bu derin çukura mı düşmüş.
Pazardan aldığı elmaları ince ince kesti.
Anne yemeğe acı katmışsın.
a) Temel Anlam : Bir sözcüğün dilde kazandığı ya da o
sözcüğün söylendiğinde zihinde canlandırdığı ilk ve en
yaygın anlamıdır.
Top oynarken kolum kırıldı.
Gözleri çok ağrıdığı için doktora gitmiş.
Soruları bilemeyince burnunu kaşıyor.
Çocuğun çürüyen dişi çekildi.
Annesi çocuğun elini tutuyordu.
b) Yan Anlam : Bir sözcüğün temel anlamına bağlı olarak
zaman içinde kazandığı anlamlara yan anlam denir.
Çantamın kolu koptuğu için kucağımda taşıyorum.
Masanın gözündeki kalemi uzatır mısın?
Fırtınadan dolayı sandalın burnu zarar görmüş.
Yemeğe bir diş de sarımsak atarsan iyi olur.
Bugün şansın iyiymiş, çok balık tutmuşsun.
NOT: Hem temel hem de yan anlam, gerçek anlamın
içinde yer alır.
(2007 – DPY )
“Sert” sözcüğü aşağıdaki cümlelerin
hangisinde “Sert mermerin işlenmesi zordur.” cümlesindeki
anlamıyla kullanılmıştır?
A) Penaltıda sert vuruş önemlidir.
B) Çocuklarla sert konuşmasını istemiyorum.
C) Ali’nin bu kadar sert olduğunu sanmıyordum.
D) Aldığım cevizler çok sert çıktı.
2- Mecaz Anlam : Bir sözcüğün gerçek anlamı dışında
bir anlamda kullanılmasına mecaz anlam denir.
Yemekten sonra bu hesap bize tuzlu geldi.
Babam oldukça sert bir karaktere sahip.
Son zamanlarda bize karşı soğuk davranıyor.
Annesini kaybedince derin derin düşüncelere daldı.
Bu hareketleriyle ince biri olduğunu kanıtlıyordu.
Acı haberi alınca dünya başına yıkıldı.
(2007 – DPY )
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili
sözcük mecaz anlamıyla kullanılmıştır?
A) Gün ağarınca kapıyı kapatıp çıkmış evden.
B) İş yerindeki huzursuzluğu bize yansıtmak istemiyor.
C) Eski âdetlerin birçoğu artık yaşamıyordu.
D) Acıların bir gün dineceği umuduyla yaşıyordu.
3- Terim Anlam : Bilim,sanat, spor veya herhangi bir
meslek alanında kullanılan özel anlamlı sözcüklere terim
anlamlı sözcükler denir.
Beşiktaş – Galatasaray karşılaşmasında üç penaltı atıldı.
Bu dersimizde üçgenler konusunu işleyeceğiz çocuklar.
Perde açıldı ve muhteşem bir oyun başladı.
Bir türlü do sesini veremiyorsun.
“Dağlar” şiirinin kafiye ve rediflerini bulalım.
(1998 – DPY)
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde terim
olan sözcük yer almıştır?
A) Dost dost diye nicesine sarıldım.
B) Ay tutulmasını kardeşimle birlikte izledik.
C) Benim sadık arkadaşlarım şimdi nerelerde?
D) Küçükler, büyüklere saygı duymalıdır.
4- Eş Anlamlı ( Anlamdaş ) Sözcükler : Yazılışları ve
okunuşları farklı, anlamları aynı olan sözcüklere eş anlamlı
sözcükler denir.
sözcük
ak
kafa
millet
öğrenci
– kelime
– beyaz
– baş
– ulus
– talebe
kainat –
al
–
sıska
–
kuvvet –
fiil
–
evren
kırmızı
zayıf
güç
eylem
doğa
soru
şehir
yoksul
zengin
–
–
–
–
–
tabiat
sual
kent
fakir
varlıklı
karşıt
sağlık
güz
şen
konuk
–
–
–
–
–
zıt
sıhhat
sonbahar
neşeli
misafir
( 2002 - DPY) Hangi seçenekteki sözcükler arasındaki
anlam ilişkisi diğerlerinden farklıdır?
A) Vatan – millet
B) Ebedi - sonsuz
C) Mükemmel - eksiksiz
D) Deneyim - tecrübe
5- Zıt ( Karşıt ) Anlamlı Sözcükler : Anlam
bakımından birbirine aykırı düşen, çelişen sözcüklere zıt
anlamlı sözcükler” denir.
iyi
güzel
sert
siyah
acı
–
–
–
–
–
kötü
çirkin
yumuşak
beyaz
tatlı
uzun
iç
fakir
gülmek
gitmek
–
–
–
–
–
eski
ileri
ucuz
aç
dost
–
–
–
–
–
yeni
geri
pahalı
tok
düşman
ince
aşağı
büyük
kuru
kısalmak
–
–
–
–
–
kısa
dış
zengin
ağlamak
gelmek
kalın
yukarı
küçük
yaş
uzamak
( 2007- OKS ) “Aşağıda altı çizili sözcüklerden
hangisinin zıt anlamlısı vardır?
A) Ayşe ayağı kayınca kendini yerde buldu.
B) Kendine göre bir arkadaş edindi.
C) Sonunda aradığı mutluluğu yakaladı.
D) Okulun kente yakın olmasını istiyorum.
6- Sesteş ( Eş Sesli ) Sözcükler : Yazılışları ve
okunuşları aynı, anlamları farklı olan sözcüklere sesteş
sözcükler denir.
Bu yaz tatilimizi Antalya’da geçireceğiz.
Öğretmenin verdiği ödevleri not defterine yaz.
Yüzün çok solgun görünüyor.
Babam yüz tane civciv almış.
Kasap, beş dakikada koyunun derisini yüzdü.
Arkadaşlarla havuzda bol bol yüzdük.
Gül, şiddetli rüzgârdan dolayı kırılmış.
Cem Yılmaz’ın gösterisini izleyenler çok güldü.
Oğlum kazlara yem vermeyi unutma.
Su bulabilmek için saatlerdir kazıyor.
Atları dört nala sürüyordu yarışmacı.
Biriken çöpleri hiç düşünmeden pencereden attı.
Bahçedeki büyük taşları kenarı koydu.
Eyvah, ocağı kapatmadım, süt taşmıştır.
( 2002 - DPY) Aşağıdaki sözcüklerden hangisinin eş
seslisi yoktur?
A) Çöl
B) Saf
C) Sağ
D) Arı
7- Yakın Anlamlı Sözcükler:
Eşanlamlı gibi görünmelerine
rağmen, aralarında tam bir eşitlik bulunmayan sözcüklere yakın
anlamlı sözcükler denir.
doğru
–
yalan
–
çalışmak –
eş
–
küsmek –
dürüst
yanlış
çabalamak
dost
kırılmak
8- Soyut ve Somut Anlamlı Sözcükler:
Beş duyu organımızdan biri ya da birkaçı ile algılayabildiğimiz
varlıkları karşılayan kavramlar” somut”tur.
elektrik
ses
hava
kaya
yol
insan
göz
kitap
telefon
öğrenci….
Beş duyu organımızdan herhangi biriyle algılayamadığımız var
olduklarını düşünce yoluyla algıladığımız varlıkları anlatan
sözcükler “soyut” tur.
sevgi
dostluk
üzüntü
rüya
akıl
9- Yansıma Sözcükler :
görgü
duygu
sevinç
saygı
hoşgörü
Doğadaki canlı cansız varlıkların
çıkardığı tabiat taklidi seslere yansıma sözcük denir.
vız
miyav
cik
şır
mö
çat
pat
güm
me
hav
( 2000 –OKS ) Aşağıdaki cümlelerde altı çizili olarak
verilen sözcüklerden hangisi soyut bir kavramı anlatır?
A) Tatlı yiyelim, tatlı konuşalım.
B) Çocuğunun başarısından sevinç duydu.
C) O gün hava oldukça soğuktu.
D) Kara bulutlar birden gökyüzünü kapladı.
10- Genel ve Özel Anlamlı Sözcükler :
Bazı kelimeler
kavramları veya varlıkları toplu olarak içine alır, bu kelimelere
“genel anlamlı sözcükler” ; bazı kelimeler ise tek bir varlığı
adlandırır, bunlara da “özel anlamlı sözcükler” denir.
varlık – canlı – hayvan – kurbağa
(genelden özele doğru sıralama)
çam – ağaç – orman – bitki – canlı – varlık
(özelden genele doğru sıralama)
kainat – gezegen – dünya – kıta – ülke – şehir – köy
(genelden özele doğru sıralama)
ses – hece – kelime – cümle – paragraf
(özelden genele doğru sıralama)
( 1999–Ö.O. ) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özelden
genele doğru bir anlatım vardır?
A) Petrol ürünlerinden benzine zam geldi.
B) Türk tarihinde, Çanakkale Savaşı’nın yeri önemlidir.
C) Alfabenin yirmi dördüncü harfi “t” dir.
D) Çocukluk günlerim ömrümün en güzel dönemidir.
11- Nicelik ve Nitelik Bildiren Sözcükler :
Bir kavramın,
eylemin veya nesnenin nasıl olduğunu ne gibi özellikler taşıdığını
anlatan sözcüklere “nitel anlamlı sözcükler” denir. Sayılabilen,
ölçülebilen, azalıp çoğalabilen sözcüklere “nicel anlamlı sözcükler”
denir.
Baban oldukça yorgun görünüyor.
nitelik anlamında
Pastanın sütü az gelmiş.
nicelik anlamında
Güzel kız elindeki çantayla oynuyordu.
nitelik anlamında
Sınava daha üç ay var.
nicelik anlamında
( 2006 - OKS ) Aşağıdaki atasözlerin hangisinde “nicelik
ve nitelik” birlikte verilmiştir ?
A) Kısa günün kârı az olur.
B) Eğri otur, doğru söyle.
C) Az olsun, öz olsun.
D) Horozu çok olan köyün sabahı geç olur.
12- İkilemeler :
Anlatımı güzelleştirmek, güçlendirmek,
çekici kılmak amacıyla sözcüklerin çeşitli şekillerde yan yana
getirilmesiyle oluşturulan söz öbeğine ikileme denir.
İkilemeler değişik şekillerde oluşturulur:
1- Aynı sözcüğün tekrarıyla oluşan ikilemeler :
Olanları açık açık anlattı..
Yavaş yavaş yürürsen düşmeyebilirsin.
Güle güle git, güle güle gel.
2 – Eş anlamlı ve yakın anlamlı sözcüklerle oluşan
ikilemeler :
Yine doğru dürüst bir iş bulamadık.
Yalan yanlış sözlerle aklımı karıştırma.
3– Karşıt anlamlı sözcüklerle oluşan ikilemeler :
Buraya yerleşeli aşağı yukarı dört yıl oldu.
Bu sınavı er geç kazanacağım.
4– Bir eylemin olumlu olumsuz şekilleriyle oluşan
ikilemeler :
Gelir gelmez beni arasın.
Okan, döner dönmez topu ağlara gönderdi.
5– Biri anlamlı biri anlamsız sözcüklerle oluşan
ikilemeler :
Köyün yolları eğri büğrüydü.
Üzerinde eski püskü bir elbise vardı.
6– Her ikisi de anlamsız sözcüklerle oluşan ikilemeler :
Abuk sabuk konuşarak sinirlerimi bozmayın.
Çocuklara abur cubur yememeyi öğretemedik.
7– Yansıma sözcüklerle oluşan ikilemeler :
Bütün gece horul horul uyudu.
Çatır çutur sesler çıkararak ilerliyordu.
( 2003- DPY ) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ikileme
yoktur?
A) Küçük Ali, üçer üçer saymayı öğrendi.
B) Öğrencileri, üçer beşer, salona aldılar.
C) İhtiyar düşe kalka, evine gidiyordu.
D) Hiç, kırmızı kırmızı ile boyanır mı?
13- Dolaylama :
Tek sözcükle anlatılabilecek bir kavramı
birden fazla sözcükle anlatmaya “dolaylama” denir.
top
aslan
Atatürk
Kıbrıs
turizm
–
–
–
–
–
meşin yuvarlak
ormanların kralı
Ulu önder
yavru vatan
bacasız sanayi
Ankara
İstanbul
kaleci
balık
sinema
–
–
–
–
–
Türkiye’nin kalbi
yedi tepeli şehir
file bekçisi
derya kuzusu
beyaz perde
13- Ad Aktarması ( Mecaz- ı Mürsel ) :
Bir adın
benzetme amacı olmadan, sadece çağrıştırmak amacıyla,
kendisiyle ilgili başka bir adın yerine kullanılmasına “ ad
aktarması” denir .
Hizmetliler bugün sobayı yakmamış.
odun, kömür
Sakın ayaklarını çıkarmadan eve girme.
ayakkabı
İki tabak yedi, yine de doğmadı.
tabaktaki yemek
Eve haber vermeden sizinle gelemem.
Ev halkı
“Bu yaz, yalnızca Yaşar Kemal okumaya karar verdim”
cümlesinde altı çizili sözcüklerde görülen anlam ilişkisi
aşağıdaki cümlelerin hangisinde vardır?
A) Sezen Aksu müzik yaşantısına bir süre ara verdi.
B) Geminin iskeleye yanaşması yarım saat sürdü.
C) Apartman artık yöneticisini seçmeyi istiyordu.
D) Karşıt düşünceler olmalı ki demokrasi sağlansın.
14- Deyimler :
Bir durumu, bir olayı , bir davranışı veya
duyguyu etkili bir biçimde anlatan; en az iki sözcükten oluşan,
sözcüklerin genellikle gerçek anlamlarını kaybederek yeni bir
anlam kazanmasıyla oluşan kalıplaşmış söz öbeklerine “deyim”
denir.
Bağrı yanık
anası ağlamak
karnı zil çalmak
kafa tutmak
: çok dert, sıkıntı çekmek
: çok sıkıntı çekmek
: çok acıkmak
: boyun eğmeyip karşı gelmek
Deyimlerin Özellikleri :
1- Deyimler kalıplaşmış sözcüklerdir. Sözcüklerin yerleri
değiştirilemez, yerlerine başka kelimeler getirilemez.
ayakkabısı dama atılmak - pabucu dama atılmak
parmağına yüzük olsun - kulağına küpe olsun
2- Deyimler genellikle mecaz anlam taşır:
Başına çorap örmek : Birini felakete sürüklemek için gizlice
plân yapmak.
Çamur atmak : Bir kimseyi lekelemeye çalışmak.
3 – Bazı deyimler gerçek anlamlıdır :
Yükte hafif pahada ağır.
Çoğu gitti azı kaldı.
4- Deyimler genellikle iki sözcükten oluşurlar :
Can çekişmek : Ölmek üzere olmak
Başına buyruk : Kimseden izin almadan isteğini yapmak.
5 - Deyimlerin kim tarafından söylendiği bilinmemektedir.
( 2006- OKS) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde deyim
açıklamasıyla verilmemiştir?
A) Eline geçen bütün kitapları gözden geçirdi; ama aradığını
bulamadı.
B) Ben bu kanepeleri vermeye razıyım: zaten onları gözden
çıkardım.
C) İnsan sokulgan ve sevimli, yani cana yakın olursa, elbette
sevilir.
D) Birisi ötekine, o da başkasına söyleyince söz, ağızdan
ağıza yayıldı.
15- Atasözleri :
Halkın deneyimlerinden geçmiş, doğruluğu
onaylanmış, genel bir kural ve öğüt biçiminde kalıplaşmış özlü
sözlere “atasözü” denir.
Görünen köy kılavuz istemez.
Çalma elin kapısını çalarlar kapını.
Sakla samanı gelir zamanı.
Atasözlerinin Özellikleri :
1- Atasözleri kalıplaşmış sözcüklerdir. Sözcüklerin yerleri
değiştirilemez, yerlerine başka kelimeler getirilemez.
Alma garibin ahını çıkar aheste aheste.
Alma mazlumun ahını çıkar aheste aheste.
2- Atasözleri cümle özelliği gösterir. Tamamlanmış bir yargı
bildirir.
Göz görmeyince gönül katlanır.
Mum dibine ışık vermez.
3 - Atasözleri genellikle mecaz anlam taşır.
Denize düşen yılana sarılır.
Balık baştan kokar.
4 - Bazı atasözleri gerçek anlamlıdır.
Son pişmanlık fayda vermez.
Dünya malı dünyada kalır.
5 - Atasözlerinin kim tarafından söylendiği bilinmemektedir.
( 2005- OKS) “Haklı bir gerekçesi olsa da insan , yüreğini
aklından ayırmamalıdır.” cümlesindeki düşünceyi
aşağıdaki atasözlerinden hangisi desteklemez?
A) Aklına geleni işleme, her ağacı taşlama.
B) Kimsenin ahı kimsede kalmaz.
C) Öfkeyle kalkan zararla oturur.
D) Düşüne düşüne görmeli işi, sonra pişman olmamalı kişi.
YANLIŞ
TEBRİKLER
REYHAN ETÜT
MERKEZİ
Download

Sözcükte Anlam Sunusu 1 - ders