ÖZERKLİK VE YARI ÖZERK
GELİR İDARESİ YAPILANMASI
ÖĞR. GÖR. AYNUR ARSLAN BURŞUK
DERS 6
ÖZERKLİK


Özerklik belli sınırlar dahilinde merkezi
yönetimden
yerel
yönetimlere
finansal
kaynakların tahsisi konusunda karar verme ve
vergi toplama yetkisinin tanınmasıdır.
Yani yerel yönetimlerin yasal düzenlemeler
çerçevesinde ayrı gelir kaynaklarına sahip
olmaları ve kendi organlarının kararlarına
dayanarak harcama yapabilmeleridir.
ÖZERKLIK 2’YE AYIRILIR;
1)
İdari özerklik
2)
Mali özerklik
İDARI ÖZERKLIK


İdari özerklik; kendi başına yürütülebilen,
kararlar alıp işlemler yapabilen ve bunları
uygulama yetkisi bulunan her kuruluşun bu
yeteneğini anlatmak için kullandığı bir terimdir.
Herhangi idari merci ya da makamın “izin” ya da
icazetine tabi olmaksızın kendi başına karar alıp
uygulayabilme yetkisine sahip olma da idari
özerklik için gerekli ve zorunludur.
MALI ÖZERKLIK


Mali özerklik kavramı ise kurumların farklı
kanallardan gelirler oluşturmalarını, gelirlerini
ve varlıklarını kendi amaçlarına uygun bir
biçimde kullanabilmelerini ve esnek bir bütçe
sistemine sahip olmalarını öngörür.
Diğer bir ifade ile kaynak yaratma ve harcama
konusunda tam yetkili ve bağımsız olma
durumudur.
TÜRKIYE’DE YEREL IDARELERIN BAŞLICA
GELIR KAYNAKLARI ISE ŞUNLARDIR:
Vergilerden sağlanan gelirler
 Yardım ve bağışlardan sağlanan gelirler.
 Şerefiyeler, harçlar ve harcamalara katılma
paylarından sağlanan gelirler.
 Yerel yönetim birimlerinin ticari faaliyetleri
dolayısıyla elde edilen gelirler.
 Borçlanmalardan sağlanan gelirler.
 Emlak gelirleri (Yerel yönetim birimlerine ait
olan taşınmaz malların kira ve satışı gelirleri)
 Para cezaları.

KAMU KURULUŞLARINDA
ÖZERKLIĞIN
AMACI



Özerklik, merkezden yönetimin ve bürokratik
çalışmanın
sakıncalarını
gidermeyi
ve
azaltmayı amaçlayan bir yönetim biçimidir.
Diğer bir ifadeyle özerklik, kamu sektöründeki düşük
kapasitedeki bürokratik performansı arttırmak
için kullanılmaktadır.
Yani özerklikle amaçlanan, bazı makam ve kişilere
otorite, nüfuz sağlamak değil, politik baskı ve
müdahaleleri önlemek, hizmetlerin çabuk,
basit, ucuz ve daha iyi görülmesini sağlamaktır.
KAMU KURULUŞLARINDA
ÖZERKLIĞIN
KOŞULLARI
1. Kesin kararlar alabilmeli ve aldığı kararlar üst
makamların ön iznine veya onayına tabi olmadan
uygulanabilmelidir.
2. Karar alacak organların hiçbir baskı olmaksızın
seçimle işbaşına getirilmesidir.
3. Özerk kuruluşların kendilerine tanınan yetki ve
görevleri gereği gibi yerine getirebilmeleri için
yeterli parasal olanaklara sahip olmaları,
4. Merkezi idarenin baskısı olmaksızın harcama
yapmaya yetkili olmaları gerekir.
KAMU KURULUŞLARINDA
ÖZERKLIĞIN
SINIRLARI




Özerklik, anayasa ve yasalarla çizilen sınırlar içinde
kullanılmalıdır.
Aksi takdirde; özerklikten beklenen faydalar
sağlanamayacağı gibi, politik baskılardan daha
zararlı sonuçlar da ortaya çıkabilir, kaynaklar israf
edilebilir, personel politikası amacından saptırılabilir,
gereksiz personel çalıştırılması ve malzeme israfı
olabilir.
Toplumun
çıkarları
doğrultusunda
kararlar
beklenirken ülkenin geleceği ile çelişen kararlar
alınabilir.
Yasaları olumsuz yorumlayarak ülke çıkarlarına ters
kararlar
almak
ve
uygulamak
özerklikle
bağdaştırılamaz.
DÜNYADA GELIR IDARELERININ
ÖZERKLEŞTIRILMESI YÖNÜNDEKI EĞILIM


Bazı kesimlerce özerk gelir idareleri, mevcut gelir
idarelerindeki düşük gelir performansı, düşük uyum
oranları, verimsiz personel ve yolsuzluk gibi kritik
problemlere çözüm olarak görülmüştür.
Ülkelerin gelir idarelerine özerklik vermesinin nedenlerini
belirleyen bazı şartlar vardır. Bunlar:
1.
Hükümetlerin, mevcut gelir idarelerinin kronik
etkinsizliğinden ve gelir toplama performansından
memnun olmamaları,
2.
Vergi uyum maliyetleriyle birlikte yaygın yolsuzluk,
vergi kaçırma algıları nedeniyle gelir idarelerinde
reform ihtiyacı
3.
Bazı ülkelerin yarı-özerk gelir idaresi konseptinden
etkilenmesi
YARI-ÖZERK GELIR IDARELERININ
TEMEL ÖZELLIKLERI
1. Yasal Karakter: Kurumun ayrı bir kamu tüzel
kişiliğinin olmasıdır. Ayrıca yarı-özerk idareleri
kendi mal varlığına sahip olabilirler.
2. Yönetim Yapısı: Baş yönetici modeli (CEO) ve
yönetim kurulu modeli uygulanmaktadır.
3. Finansman: Toplanan gelirden bir pay alması
ve gelir yetkilerine yıllık bütçe tahsisi vermek
gibi iki türlü finansman olanağı vardır.
4. Sorumluluk Mekanizmaları: hemen hemen
bütün yarı-özerk gelir idareleri bir iç denetim
birimine sahiptir. Ancak çoğunda mali
dolandırıcılık ve yolsuzlukla mücadele birimleri
yoktur.
YARI-ÖZERK GELIR IDARELERININ
SAHIP OLDUĞU YETKILER
Gelir idarelerine verilen özerklik yetkileri
ülkeden ülkeye farklılık gösterir.
1. Bütçe yönetimi
2. Organizasyon ve planlama
3. Performans standartları
4. İnsan kaynakları yönetimi
5. Bilgi teknolojisi
6. Vergi mevzuatı açıklama ve düzenleme
7. Yaptırım
8. Ceza verme ve faiz-zam uygulama
GELIR IDARELERINE ÖZERKLIK
VERILMESININ FAYDALARI
1. Daha iyi insan kaynakları yönetimi ve daha az
yolsuzluk
2. Tüm vergisel işlemlerin birleştirilmesi ve
uzmanlaşma
3. Günlük faaliyetler üzerinde daha az olumsuz dış
(siyasi) baskı
4. Vergi kanunlarına mükelleflerin daha yüksek
uyumu
1. DAHA IYI INSAN KAYNAKLARI
YÖNETIMI VE DAHA AZ YOLSUZLUK


Gelişmekte olan ülkelerin çoğunda devlet
memurlarının ücretleri özel sektöre kıyasla daha
düşüktür. Dolayısıyla düşük ücretli memurların
yolsuzluk yapmaya daha meyilli oldukları
görülür.
Gelir idarelerine insan kaynakları yönetiminde
daha fazla özgürlük verilmesi halinde, verimsiz
olan, yolsuzluk eyleminde bulunan personeli
işten çıkarmak veya ihtiyaç duyulan bir personeli
zamanında işe almada sıkıntılar olmayacaktır.
2. TÜM VERGİSEL İŞLEMLERİN
BİRLEŞTİRİLMESİ VE
UZMANLAŞMA
Tek bir mükellef kayıt sistemi oluşturmak,
 Vergi sorgulamalarına tek bir noktadan
ulaşmak,
 Mükellefleri standardize etmek,
 Çalışanların verimliliğini artırmak,
 İdari maliyetleri düşürmek
 Mükelleflere daha kaliteli ve gelişmiş hizmet
sağlanması ve bunun da mükelleflerin vergi
uyum maliyetlerini azaltması
 gibi çok çeşitli şekillerde etkinliği arttırıcı
faydalar vardır.

3. GÜNLÜK FAALIYETLER ÜZERINDE
DAHA AZ OLUMSUZ DIŞ (SIYASI) BASKI
Gelir idarelerinin günlük faaliyetlerini siyasi
müdahaleden uzak bir şekilde yürütebilmesidir.
 Örneğin; bütçelerini hiçbir kısıtlama olmaksızın
örgütün amaçlarını gerçekleştirmek için
yönetebilmesi,
 Siyasi müdahale olmadan vergi kanunlarını daha
objektif ve tarafsız bir şekilde uygulaması gibi..

4. VERGI KANUNLARINA
MÜKELLEFLERIN DAHA YÜKSEK UYUMU


Gelir idarelerine sağlanan idari ve mali
özerkliğin mükelleflere daha kaliteli hizmetler
sunulması yönünde bir etki ortaya çıkarması,
bunun da mükelleflerin vergiye gönüllü
uyumunu arttırması beklenmektedir.
Yine
özerklik
verilen
gelir
idarelerinin
mükelleflerin vergi uyumsuzluğu durumlarında
idari yaptırımlarda (ceza ve faiz uygulaması)
bulunma ve uygun şartlarda cezaları affetme
yetkisinin,
mükelleflerin
vergiye
gönüllü
uyumunun arttırılmasına katkıda bulunması
beklenmektedir.
GELIR IDARELERINE ÖZERKLIK
VERILMESININ SAKINCALARI
1. Yüksek maliyetler
2. Yönetim kurulları ile gelir idarelerinin çakışması
3. Gelir idarelerinin izlenmesinde asimetrik bilgi
sorunu
4. Kamu hizmet sisteminin parçalanması
5. Yasal ve politik nedenlerle özerkliğe müdahale
1. YÜKSEK MALIYETLER
Vergi toplama maliyeti daha fazla olabilir.
 Yarı-özerk gelir idareleri personeline vereceği
ücret düzeyini, özel sektör ücret düzeyleriyle de
rekabet edebilecek şekilde serbestçe
belirleyebilecektir.
 Ücret düzeyinin çok yüksek oranda belirlenmesi
halinde yüksek maliyetlere yol açacaktır.

2. YÖNETIM KURULLARI ILE GELIR
IDARELERININ ÇAKIŞMASI


Yarı-özerk gelir idarelerinde hem hükümet hem
de mükellef çıkarlarını temsil etmek için
hükümet ve özel sektör temsilcilerinden oluşan
bir yönetim kurulu oluşturulur.
Atanmış olan yönetim kurulu üyeleri ve özelikle
yönetim kurulu başkanları yetkilerini kullanma
ihtiyacı hissedebilirler. Özelikle personel
istihdamına müdahale edebilirler.
3. GELIR IDARELERININ IZLENMESINDE
ASIMETRIK BILGI SORUNU


Maliye
Bakanlığı
vergi
politikasının
oluşturulmasından, yarı-özerk gelir idareleri
bunların uygulanmasından sorumlu olmalıdır.
Yarı-özerk gelir idareleri sahip oldukları tek
yanlı bilgi üstünlüğü (asimetrik bilgi
sorunu) nedeniyle Maliye Bakanlığı’nın vergi
politikaları
üzerindeki
pozisyonunu
zayıflatabilirler.
4. KAMU HIZMET SISTEMININ


PARÇALANMASI
Yarı-özerk gelir idarelerinin uyguladığı yüksek
ücret politikalarının, yarı-özerk gelir idarelerinin
kamu hizmetleri içinde birlikte çalıştığı diğer
departmanlarda kıskançlıklar oluşturabilir.
Bu durum ise iş birliği için bir isteksizlik
oluşturabilir ve yarı-özerk gelir idarelerinin
performansını tehlikeye atabilir.
5. YASAL VE POLITIK NEDENLERLE
ÖZERKLIĞE MÜDAHALE


Politikacılar gelir idarelerine özerklik vererek
vergi toplama işini politika dışına çıkarmayı ve
sonra da mükelleflerin vergiye uyumunu
arttırmak için gelir idarelerine özerklik
verilmesini desteklemektedirler.
Ancak reform başarılı olduğunda, maliyetleri
faydalarından daha ağır basmaya başlaması
nedeniyle siyasiler reformdan desteğini geri
çekebilmektedirler.
SON
Download

mali özerklik