DISCIMUS
MEDENİ
HUKUK
Konu Anlatımlı
2015
Örnekler
Yorumlar
KPSS ve kurum
sınavları için
özgün soru ve konu
anlatımından oluşan
Uyarılar
Pratik Bilgiler
Özgün Sorular ve Açıklamaları
TEK KİTAP
Çıkmış Sorular ve Açıklamaları
MUSTAFA DİNÇDEMİR
Müfettişlik
Uzmanlık
Denetmenlik
Banka Sınavları
Gelir Uzmanlığı
Vergi Müfettişliği
Hakimlik
Mustafa DİNÇDEMİR
MEDENİ HUKUK
ISBN 978-605-364-884-0
Kitapta yer alan bölümlerin tüm sorumluluğu yazarlarına aittir.
© Pegem Akademi
Bu kitabın basım, yayın ve satış hakları
Pegem Akademi Yay. Eğt. Dan. Hizm. Tic. Ltd. Şti.ne aittir.
Anılan kuruluşun izni alınmadan kitabın tümü ya da bölümleri,
kapak tasarımı, mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik, kayıt
ya da başka yöntemlerle çoğaltılamaz, basılamaz, dağıtılamaz.
Bu kitap T.C. Kültür Bakanlığı bandrolü ile satılmaktadır.
Okuyucularımızın bandrolü olmayan kitaplar hakkında
yayınevimize bilgi vermesini ve bandrolsüz yayınları
satın almamasını diliyoruz.
“Bu kitapta yer alan geçmiş yıllarda ÖSYM'nin yapmış olduğu sınavlardaki ÇIKMIŞ
SORULAR'ın her hakkı ÖSYM'ye aittir. Hangi amaçla olursa olsun, tamamının veya bir
kısmının kopya edilmesi, fotoğraflarının çekilmesi, herhangi bir yolla çoğaltılması ya da
kullanılması, yayımlanması ÖSYM'nin yazılı izni olmadan yapılamaz. Pegem Akademi
Yayıncılık telif ücreti ödeyerek bu izni almıştır.”
3. Baskı: Eylül 2014, Ankara
Yayın-Proje Yönetmeni: Ayşegül Eroğlu
Dizgi-Grafik Tasarım: Merve Koşar
Kapak Tasarımı: Gürsel Avcı
Baskı: Ayrıntı Basım Yayın ve Matbaacılık Ltd. Sti
İvedik Organize Sanayi 28. Cadde 770. Sokak No: 105/A
Yenimahalle/ANKARA
(0312-394 55 90)
Yayıncı Sertifika No: 14749
Matbaa Sertifika No: 13987
İletişim
Karanfil 2 Sokak No: 45 Kızılay / ANKARA
Yayınevi: 0312 430 67 50 - 430 67 51
Yayınevi Belgeç: 0312 435 44 60
Dağıtım: 0312 434 54 24 - 434 54 08
Dağıtım Belgeç: 0312 431 37 38
Hazırlık Kursları: 0312 419 05 60
İnternet: www.pegem.net
E-ileti: [email protected]
SUNU
Hukukun temel kavramlarını ve kişilerin kişisel hallerini ve ilişkilerini düzenlediğinden
medeni hukuk kitabının bol örnekli ve kanun hükümlerini somutlaştırıcı özellikleriyle ön
plana çıkaran bir kitap olması kitabın hazırlanmasında özellikle göz önünde tutulmuştur.
Bu açıdan olabildiğince anlaşılır bir dil kullanmaya özen gösterdim. Derslerde öğrencilerin zorlandıkları bölümleri tespit ederek ve ÖSYM’nin soruları irdelenerek titiz bir çalışma
sonucunda sorun çözücü bir kitap hazırlamak temel hedefimdi. Öğrencinin “burada kanun
hükmü nasıl somutlaştırılır” veya “buradan hangi sorular gelebilir” gibi çalışırken sürekli
kendisine sorduğu soruların cevapları bu kitapta mevcuttur.
KPSS, Adli ve İdari Hakim ve Savcılık Sınavları, Sayıştay ve diğer kurum sınavlarının
sorularını bölüm sonlarında çözümleriyle birlikte bulabilirsiniz. Ayrıca her bölüm sonunda
özgün cevaplı testler konunun tamamen özümsenmesinde yardımcı olacaktır.
Kitapla ilgili tüm eleştiri, önerileri ve takdirlerinizi [email protected] aracılığıyla bizlere ulaştırmanız kitabın ümit ettiğimiz amacına ulaşması açısından bizim için önemlidir.
Kitabın hazırlanmasında hiç üşenmeden tüm dizgi işlerini büyük bir anlayışla tamamlayan başta Ahmet Resul Kaymakçı ve tüm dizgi ve proje bölümü çalışanlarına, eleştiri ve
dostluğunu esirgemeyen sevgili Özgür Demirci’ye, hayatımın en büyük şansı olan ve kitabın hazırlanmasında tüm huysuzluğuma katlanan sevgili eşim ve kızıma, yayınevinin desteğini üzerimden eksik etmeyen Sayın Suat Düz başta olmak üzere tüm PEGEM ailesine,
hayatımın her alanında desteğini esirgemeyen anne ve babama ve Ank(g)ara şivesinin
tüm “g”leriyle anlattığım dersleri dinleyen öğrencilerime teşekkürlerimi sunarım.
Mustafa DİNÇDEMİR
İÇİNDEKİLER
1. BÖLÜM
Temel Kavramlar ve Başlangıç Hükümleri
SOSYAL HAYATI DÜZENLEYEN KURALLAR ............................................... 1
HUKUK YAPTIRIMLARI (MADDİ MÜEYYİDELER) ....................................... 1
Hukukun Türleri .............................................................................................. 3
Hukukun Kaynakları ve Uygulanması............................................................. 3
Boşluk Türleri.................................................................................................. 5
Boşluk Sayılamayacak Haller ......................................................................... 7
Hukuk Kurallarının Türleri ............................................................................... 7
HAK ................................................................................................................ 8
1. Mahiyetine Göre Haklar......................................................................... 8
2. Konularına Göre Haklar....................................................................... 10
3. Kullanımlarına Göre Haklar ................................................................. 10
4. Amaçlarına Göre Haklar ...................................................................... 10
Hakların Kazanılması .............................................................................. 11
Eşya Hukukunda İyi Niyetin Rolü ................................................................. 12
Hakkın Kullanılması ................................................................................ 14
Hakların Korunması................................................................................. 14
Hakkın Kaybedilmesi .............................................................................. 15
Çıkmış Sorular .............................................................................................. 16
Çözümler ...................................................................................................... 21
Cevaplı Test .................................................................................................. 24
PEGEM AKADEMİ
2. BÖLÜM
vi
Kişiler Hukuku
GERÇEK KİŞİLER ....................................................................................... 29
Kişilik Başlangıcı ..................................................................................... 29
Kişiliğin Sona Ermesi............................................................................... 29
Ölüm Karinesi ......................................................................................... 29
Birlikte Ölüm Karinesi ......................................................................... 31
Gaiplik Kararı ..................................................................................... 31
Hak Ehliyeti................................................................................................... 34
Fiil Ehliyeti .................................................................................................... 34
Fiil Ehliyetine Göre Kişilerin Sınıflandırılması.......................................... 37
a. Tam Ehliyetliler ............................................................................... 37
b. Tam Ehliyetsizler ............................................................................ 37
c. Sınırlı Ehliyetsizler .......................................................................... 39
d. Sınırlı Ehliyetliler............................................................................. 40
Hısımlık ................................................................................................... 41
Yerleşim Yeri (İkametgah) ....................................................................... 44
Kişilik Hakları ........................................................................................... 44
Ad (İsim) ................................................................................................. 46
Soyisim .................................................................................................... 47
Çıkmış Sorular .............................................................................................. 48
Çözümler ...................................................................................................... 62
Cevaplı Test .................................................................................................. 69
vii
3. BÖLÜM
PEGEM AKADEMİ
Tüzel Kişiler
TÜZEL KİŞİLER ........................................................................................... 75
DERNEKLER................................................................................................ 77
Derneğin Tüzel Kişilik Kazanması ........................................................... 78
Derneklerin Hak Ehliyeti ve Fiil Ehliyeti ................................................... 78
Derneklere Üyelik .................................................................................... 79
Derneğin Organları .................................................................................. 80
a) Genel Kurul ............................................................................... 80
b) Yönetim Kurulu ......................................................................... 81
c) Denetim Kurulu ......................................................................... 82
Derneğin Sona Ermesi ............................................................................ 82
a) Kendiliğinden Sona Ermesi (İnfisah) ........................................ 82
b) Fesih ........................................................................................ 82
Derneğin Sona Ermesinin Sonuçları ....................................................... 83
VAKIFLAR .................................................................................................... 84
Vakfın Amacı ve Amacının Değiştirilmesi ................................................ 85
Vakfın Örgütü .......................................................................................... 86
Denetim .................................................................................................. 86
Vakfın Sona Ermesi ................................................................................. 87
Çıkmış Sorular .............................................................................................. 88
Çözümler ...................................................................................................... 93
Cevaplı Test .................................................................................................. 96
PEGEM AKADEMİ
4. BÖLÜM
viii
Aile Hukuku
GENEL OLARAK .......................................................................................... 99
NİŞANLANMA ............................................................................................ 100
Nişanlanmanın Şartları .......................................................................... 100
Şekli Şartlar ...................................................................................... 100
Maddi Şartlar .................................................................................... 101
Nişanlanmanın Hükümleri ..................................................................... 101
Nişanlanmanın Sona Ermesi ................................................................. 102
Nişanlanmanın Sona Ermesinin Sonuçları ............................................ 103
EVLENME .................................................................................................. 104
Evliliğin Şartları...................................................................................... 104
Evliliğin Genel Hükümleri ...................................................................... 108
Evliliğin Sona Ermesi..............................................................................111
Doğal Yollarla Sona Erme .................................................................111
Evlenmenin Hükümsüzlüğü ....................................................................111
1. Evlenmenin Yokluğu ......................................................................111
2. Evlenmenin Butlanı .......................................................................111
BOŞANMA.................................................................................................. 113
Boşanma Nedenleri ............................................................................... 113
a. Boşanmanın Özel Sebepleri......................................................... 113
b. Boşanmanın Genel Sebepleri ...................................................... 115
Boşanma Davası ................................................................................... 116
Boşanmanın Sonuçları .......................................................................... 117
Mal Rejimi Sözleşmesi ..................................................................... 119
SOYBAĞI ................................................................................................... 126
a. Soybağının Ana ve Baba ile Kurulması ve Soybağının Reddi .......... 126
b. Tanıma............................................................................................... 128
c. Babalık Davası .................................................................................. 129
ix
PEGEM AKADEMİ
d. Evlat Edinme ..................................................................................... 130
VELAYET.................................................................................................... 132
Velâyetin Kaldırılması ............................................................................ 134
Çocuğun Malları .................................................................................... 135
Altsoyun Denkleştirme Alacağı.............................................................. 135
VESAYET .................................................................................................. 136
Vesayet Daireleri .................................................................................. 138
Çıkmış Sorular ............................................................................................ 140
Çözümler .................................................................................................... 149
PEGEM AKADEMİ
5. BÖLÜM
x
Eşya Hukuku
EŞYANIN TÜRLERI.................................................................................... 153
1. Tüketilebilir Eşya - Tüketilemez Eşya................................................ 153
2. Taşınır Eşya - Taşınmaz Eşya .......................................................... 154
3. Misli Eşya – Gayri Misli Eşya ........................................................... 154
4. Basit (Yalın) Eşya - Birleşik Eşya - Eşya Birliği ................................. 154
5. Bölünebilen Eşya – Bölünemeyen Eşya............................................ 154
6. Kamu Malları – Özel Mallar ............................................................... 155
ZİLYETLİK .................................................................................................. 155
Zilyetliğin Konusu .................................................................................. 156
Zilyetlik Halleri ....................................................................................... 156
Zilyet Yardımcılığı .................................................................................. 158
Zilyetliğin Kazanılması........................................................................... 158
a. Teslimle Kazanma ........................................................................ 159
b. Teslimsiz Kazanma....................................................................... 159
Zilyetliğin Korunması ............................................................................. 161
Zilyetlik Karineleri .................................................................................. 163
Mülkiyet Karinesi .............................................................................. 163
Fer’i Zilyet Lehine Karine.................................................................. 163
Zilyetliğin İadesi ..................................................................................... 164
Zilyetliğin Kaybedilmesi ........................................................................ 165
TAPU SİCİLİ ............................................................................................... 165
Ana Siciller ............................................................................................ 165
Yardımcı Siciller ..................................................................................... 165
Kadastrosuz Yerlerde Tutulan Defterler ................................................ 166
Tapu Siciline Hakim Olan İlkeler ............................................................ 166
Tapu Sicilinde Yapılan İşlem ve Kayıtlar ................................................ 173
A) Tescil ............................................................................................ 173
B) Şerhler ......................................................................................... 173
C) Beyanlar ...................................................................................... 179
AYNİ HAKLAR ............................................................................................ 179
A) Mülkiyet Hakkı .................................................................................. 181
Mülkiyetin Kapsamı .......................................................................... 182
xi
PEGEM AKADEMİ
Mülkiyet Çeşitleri .............................................................................. 184
B) Sınırlı Ayni Haklar ............................................................................. 203
Sınırlı Ayni Hakların Türleri .............................................................. 204
Çıkmış Sorular ............................................................................................ 216
Çözümler .................................................................................................... 239
Cevaplı Test ................................................................................................ 251
PEGEM AKADEMİ
6. BÖLÜM
xii
Miras Hukuku
MİRASÇILAR.............................................................................................. 258
A) Yasal Mirasçılar................................................................................. 258
Sağ Kalan Eşin Mirasçılığı ............................................................... 260
B) Saklı Pay ve Saklı Pay Mirasçılığı .................................................... 261
C) Atanmış Mirasçılar ............................................................................ 262
D) Belirli Mal Vasiyeti Alacaklıları .......................................................... 263
E) Yedek (Alt) Mirasçılık ........................................................................ 263
F) Art Mirasçılık ..................................................................................... 263
ÖLÜME BAĞLI TASARRUFLAR ................................................................ 265
a) Vasiyetname ...................................................................................... 265
Vasiyetnamenin Geri Alınması ......................................................... 269
Vasiyetin Yok Edilmesi...................................................................... 269
b) Miras Sözleşmesi .............................................................................. 270
Miras Sözleşmesinin Sona Ermesi ................................................... 271
Ölüme Bağlı Tasarrufların Kendiliğinden Sona Ermesi .................... 272
Ölüme Bağlı Tasarrufların İptali ........................................................ 273
Mirasçılıktan Yoksunluk .................................................................... 274
Mirasçılıktan Çıkarma....................................................................... 274
Mirasçılıktan Feragat ........................................................................ 276
Mirasın Reddi ................................................................................... 277
Tenkis Davası ................................................................................... 279
Mirasta Denkleştirme........................................................................ 281
Resmi Tasfiye ................................................................................... 282
Miras Sebebiyle İstihkak Davası ...................................................... 284
Çıkmış Sorular ............................................................................................ 285
Çözümler .................................................................................................... 297
Cevaplı Test ................................................................................................ 304
YARARLANILAN KAYNAKLAR .................................................................. 307
1. BÖLÜM
TEMEL KAVRAMLAR ve
BAŞLANGIÇ HÜKÜMLERİ
SOSYAL HAYATI DÜZENLEYEN KURALLAR
İnsanların bir arada yaşamasını sağlayan kurallar vardır. Hukuk kuralları bu kuralların bir türüdür. Hukuk kurallarının diğer kurallardan farkı,
farklı kurallar içermesi değil, yaptırımının farklı uygulanmasıdır. Sosyal hayatı düzenleyen kurallar;
Ahlak Kuralları
Görgü Kuralları
Yaptırımı toplum tarafından uygulanır.
(Manevi müeyyideli kurallar)
Din Kuralları
Hukuk Kuralları
hoca notu
Yaptırımı devlet tarafından uygulanır.
(Maddi müeyyideli kurallar)
HUKUK YAPTIRIMLARI (MADDİ MÜEYYİDELER)
Ceza: Suç niteliği taşıyan davranışa uygulanan yaptırımdır.
Cebri İcra: Borcunu yerine getirmeyen veya mahkeme kararına uymayan kişilere uygulanan yaptırımdır.
Tazminat: “Sözleşmeye aykırılık” ve “haksız fiil” durumlarında, zarara
uğrayan kişinin zararının maddi ve manevi olarak giderilmesini amaçlayan
yaptırım türüdür.
Hükümsüzlük: Bir hukuki işlemin kanunun aradığı şekilde yapılmaması
durumunda uygulanan yaptırımdır. Kendi içerisinde üç ana başlıkta incelenir:
a) Yokluk: İşlemin hiç yapılmamış gibi yok olması halidir. Yani işlemin
kurucu unsurlarında eksiklik olması halidir. Sözleşmenin esaslı noktaları
eksikse ya da taraf iradeleri uyuşmamışsa işlem yok hükmündedir, yani
hukuk düzeni içinde hiç doğmamıştır. (Örneğin: Satış sözleşmesinin esaslı
unsurları mal ve malın karşılığı olan bedeldir. Tarafların bedel konusunda
anlaşmadan yaptıkları satış sözleşmesi yok hükmündedir.)
Hukuk kurallarının diğer
kurallardan farkı
yaptırımını devletin uyglamasıdır.
PEGEM AKADEMİ
2
Yokluk halinde işlem hiç doğmadığından bunun bir hükümsüzlük
hali olmadığını belirten görüşler de mevcuttur. Çünkü bir işlemin
hükümsüz olması için kurulmuş bir ilişki olması gerekir. Oysa ki
yokluk halinde bu ilişki hiç kurulmamıştır. Kanımca bu görüş geçerlidir.
b) Butlan: İşlemin batıl olması; işlemin geçerlilik şartlarındaki eksiklik
nedeniyle baştan geçersizlik olması halidir.
Bir hukuki işlemin butlanla geçersiz olması için şu şartların herhangi
birinin varlığı gereklidir:
–
Ehliyetsizlik
–
Şekil eksikliği
–
İmkansızlık
–
Hukuka ve ahlaka aykırılık
–
Muvazaa (İrade ve irade beyanı arasında karşılıklı olarak bilerek
yaratılan uyuşmazlıktır.).
Yukarıdaki hallerde görüldüğü gibi işlem yapılmış ancak işlem sakatlanmıştır. Dolayısıyla işlem geçersiz olarak gerçekleşir. Butlan, kural
olarak hakim tarafından re’sen dikkate alınır, çünkü bir işlemin batıl olması
kamu düzeni ile ilgilidir. Butlanın hakim tarafından dikkate alınmadığı istisnai durumlar ise evlilik ve ölüme bağlı tasarruf işlemleridir. . Butlan, yapılan
hukuki işlemi en baştan itibaren geçersiz kılar. Bunun tek istisnası evliliktir.
Evlilik, mahkeme tarafından geçersiz kılınıncaya kadar tüm hüküm ve sonuçlarını doğurur.
c) Tek taraflı bağlamazlık: Yapılan hukuki işlemin taraflardan yalnızca birini bağlaması durumudur. Kendi içerisinde ikiye ayrılır:
–
Askıda geçersizlik (Eksiklik): İşlem bir icazetle geçerli hale gelecekse icazet verilinceye kadar geçersiz kabul edilir. (Örneğin:
Sınırlı ehliyetsizlerin veli ya da vasilerinin icazeti alınıncaya kadar yapmış oldukları işlemler askıda geçersizdir – eksiktir.)
–
İptal edilebilirlik: Hata, hile, ikrah ve gabin halinin söz konusu
olduğu sözleşmeler, buna tabi olan kişilerce belli süreler dahilinde iptal edilebilir işlemlerdir. Kişilere tanınan bu iptal edilebilirlik
süreleri hak düşürücüdür.
Hukuki işlemin geçersizlik sebepleri Borçlar Hukuku kitabında
daha detaylı olarak işlenmiştir.
3
PEGEM AKADEMİ
İptal: İdari bir işlemin mahkeme kararıyla iptal edilmesi yaptırımıdır.
Yani devlet veya öteki kamu tüzel kişilerin üstün ve ayrıcalıklı yetkileriyle
yapmış oldukları işlemin mahkeme kararıyla bozulmasıdır. Yönetmeliğin
mahkemece iptali, bakanlığın yaptığı işlemin mahkeme kararıyla iptali gibi
örnekler verilebilir.
HUKUKUN TÜRLERİ
Pozitif Hukuk (Müspet Hukuk): Yürürlükte bulunan yazılı ve yazısız
tüm hukuk kurallarını kapsar.
Mevzu Hukuk: Yürürlükte bulunan, yetkili makamlarca konulmuş kuralların tümü mevzu hukuk olarak nitelendirilir. Burada dikkat edilmesi gereken nokta yetkili makamların yalnızca yazılı kuralları koyma yetkileri vardır.
İdeal (Tabii-Doğal) Hukuk: Olması istenen ancak günümüz dünyasında gerçekleşmesi mümkün olmayan toplum düzenine ilişkin, bu toplumun gerek duyacağı hukuk kurallarıdır. (İdeal dünya)
Tarihi Hukuk: Yürürlükten kalkan hukuk kurallarının tümüdür.
HUKUKUN KAYNAKLARI VE UYGULANMASI
Hukukun Kaynakları
Yazılı Kaynaklar
• Anayasa
• Kanun
• Kanun Hükmende
Kararname
Yazısız
Kaynaklar
• Örf ve Adet
Hukuku
Yardımcı
Kaynaklar
• Doktrin (Bilimsel
Görüş)
• İçtihat (Geçmiş
Mahkeme Kararı)
• Milletlerarası
Antlaşmalar
• Tüzük
• Yönetmelikler
• Genelge
Hakim, somut bir uyuşmazlığı çözerken ilk önce yazılı kaynaklara
başvurur ve bu kaynakların yorumunu yapar. Kanun, sözüyle ve özüyle (ruhuyla) değindiği bütün konularda uygulanır. Kanunun sözü (lafzı),
kanunun açık metni, açıkça belirli madde ifadeleridir. Kanunun özü ise,
kanunun bütününe hakim olan ilkelere göre belirli bir kuralın taşıdığı anlamdır. Kanunun ruhunun araştırılmasında, kanunun sistemi, kanunun hazırlık çalışmaları, hükmün amacı ve yorumun yapıldığı zamandaki koşullar
dikkate alınır. Dolayısıyla somut uyuşmazlığın çözümünde esas alınan
unsur yazılı kaynaklardır. Ancak hakim yazılı kaynaklarda somut olaya
hoca notu
Somut olayla
ilgili yazılı kaynaklardan hüküm
olmaması “kanun
boşluğu”; yazılı ve
yazısız kaynaklarda hüküm
olmaması “hukuk
boşluğu”dur.
PEGEM AKADEMİ
4
ilişkin bir hüküm bulamazsa “kanun boşluğu” dediğimiz hal ortaya çıkar.
Yani kanun boşluğu yazılı kaynaklarda somut uyuşmazlığa ilişkin yazılı bir hüküm olmamasıdır. Hakim, kanun boşluğu halinde yazısız hukuk
kurallarına(örf ve adet hukuku) başvurur. Hakim, kanun boşluğu halinde
örf ve adet hukukuna başvurmak zorundadır. Yani örf ve adet hukukuna
başvurmak hakimin takdirine bağlı değildir. Ancak dikkat etmek gerekir ki
kamu hukuku alanında genel olarak kanunilik ilkesi egemen olduğundan
örf ve adet hukukuna kamu hukuku alanında başvurulmaz. Örneğin ceza
hukukunda “kanunsuz suç ve ceza olmaz” ilkesi gereğince örf ve adet
hukukuna başvurulmaz.
Örf ve adetin, hakimin dikkate alacağı hukuk kuralı haline gelebilmesi için aşağıdaki hususları taşıyor olması şartı aranır;
•
Devamlılık(maddi unsur) Örf ve adetin uzun zamandır ülkede
uygulanıyor olması.
•
Genel inanış(manevi unsur)
•
Devlet desteği(maddi müeyyide unsuru)
Yukarıdaki unsurları içeren örf ve adet kurallarını hakim dikkate almakla yükümlüdür. Eğer bir örf ve adet hukuku kuralı belirli bir bölge ya da
meslekte uygulanıyorsa özel örf ve adet hukuku; yurt çapında uygulanıyorsa
genel örf ve adet hukuku olarak nitelendirilir. Somut uyuşmazlığa ilişkin yazılı ve yazısız kurallarda hüküm bulunamamasına “hukuk boşluğu” adı verilir.
Bu halde hakim kendisi kanun koyucu olsaydı nasıl bir kural koyacak idiyse
ona göre karar verir. Yani hakim hukuk yaratır. Hakim hukuk yaratırken ya
başka bir hükümden yararlanır ya da orijinal kural yaratır. İşte hakimin başka
bir kanun hükmünden yararlanarak yeni bir kural yaratması yoluna kıyas
(örnekseme) adı verilir. Hakim yarattığı bu kurala göre somut uyuşmazlığa
ilişkin hükmünü verir. Hakimin yarattığı hukukun genel özellikleri;
hoca notu
Örf ve adet
hukuku başvurulması zorunlu
kurallarken, içtihat
ve doktrinler
başvurulması
zorunlu olmayan
kurallardır.
•
Kanun niteliği taşımaz.
•
Kuvvetler ayrılığı prensibine aykırı değildir.
•
Bağlayıcı değildir.(yalnızca hakimi görülmekte olan davayla ilgili
bağlar.)
•
Üst yargı denetimine tabidir.
•
Kanun ve anayasanın temel ilkelerine ve özüne bağlıdır.
•
Genel ve soyut kurallardır.
Hakim hukuk yaratırken yardımcı kaynaklara bakmakla yükümlü değildir. Ancak içtihatlar ve doktrinler hakime yardımcı olma niteliğindedir.
Ancak unutulmamalıdır ki hakimlerin benzer alana ilişkin farklı kurallar yaratıp hüküm vermesi hukuk düzeninde ikiliğe yol açabileceğinden yüksek
5
PEGEM AKADEMİ
mahkemeler bu alanda içtihati birleştirme kararı alabilmektedir. İçtihati birleştirme kararları her hakim için başvurulması zorunlu kaynaklardır. Başka
bir deyişle bağlayıcı ve hukukun asli kaynakları hükmündedir. Bu bakımdan yüksek yargı organının tüm hakimler için yarattığı içtihati birleştirme
kararları kuvvetler ayrılığı prensibinin istisnası niteliğindedir.
Boşluk Türleri
Kural dışı kanun boşluğu: Kanun koyucunun bilmeden ve istemeden bıraktığı boşluktur. Burada hakim, örf ve adet hukuku hükümlerine
başvurmak zorundadır. Burada da hüküm bulunmazsa hukuk boşluğu halini alır ki hakim hukuk yaratma yoluna başvurur.
Kural içi boşluk: Kanun koyucunun bilerek ya da isteyerek bıraktığı
boşluktur. Kanun koyucunun bilerek boşluk bırakmasının asıl sebebi, çözüme ilişkin hükümleri ya başka bir hükümle zaten önceden düzenlemiş
olması(atıf) ya da her hale ilişkin düzenlemeyi önceden öngöremeyeceğinden hakime takdir yetkisi tanımasıdır. Hakim atıf veya takdir yetkisini
kullanmak zorundadır. Hakime tanınan bu yetkilerin somut olaya uygulanıp
uygulanmadığı üst yargı tarafından denetlenir.
Atıf: Hakimin bir başka kanun hükmüne yönlendirilmesidir. Örneğin,
MK.m.157 de “Butlanla hükümsüz olan evlilik içinde doğan çocuklar ile ana
ve baba arasındaki ilişkilere boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır” diyerek
kanun koyucu, somut uyuşmazlık boşanmaya ilişkin olmasa da çözümün boşanma hükümlerinde olduğunu belirterek hakimi bu hükme yönlendirmiştir.
Takdir yetkisi: Hakime bir hareket alanı yaratarak, hakimin boşluğu
doldurmasını ya da hakimin tanımlanmayan kavramın içini doldurmasının
istenmesidir. Kanunun takdir yetkisi tanıdığı veya durumun gereklerini ya
da haklı sebepleri göz önünde tutmayı emrettiği konularda hâkim, hukuka
ve hakkaniyete göre karar verir. Buna göre hakim takdir yetkisini genel
olarak üç halde kullanabilir:
•
Kanunun açıkça takdir yetkisi tanıdığı hallerde kullanılır. Örneğin, BK.m.51 de “Hakim, tazminatın kapsamını ve ödeme biçimini, durumun gereğini ve özellikle kusurun ağırlığını göz önüne
alarak belirler” diyerek hakimin tazminata ilişkin hükümlerde takdir yetkisini açıkça belirtmiştir.
•
Kanunda kullanılan deyim ve kavramların açıklama eksikliği söz
konusu ise hakimin takdir yetkisi ortaya çıkar. Örneğin, BK.m.65
de “Hakkaniyet gerektiriyorsa hakim, ayırt etme gücü bulunmayan
kişinin verdiği zararın, tamamen veya kısmen giderilmesine karar
verir” demiştir ancak hakkaniyetin ne olduğunu belirtmemiştir. İşte
bu halde durumun hakkaniyet gerektirip gerektirmediğini kanun
koyucu önceden öngörememiş ve hakime takdir yetkisi tanımıştır.
hoca notu
Takdir yetkisi
ancak kural içi
boşluk doldurma
aracıdır, hakim
takdir yetkisiyle
kural yaratmaz.
PEGEM AKADEMİ
6
•
hoca notu
Hakim; açık,
gerçek, bilinçsiz,
kuraldışı, hukuk
boşluğu halinde
hukuk yaratır.
Bir diğer durum ise hakime hareket alanı bırakılmasıdır. Bu
halde Atıf, ancak kuraliçi boşluk doldurma aracıdır. Hakim, atıf
yoluyla yeni kural yaratamaz, olan kuralı uygular, oysa ki kıyas
hakimin hukuk yaratma aracıdır. kural içi boşluk vardır ve hakim
takdir yetkisine başvurur. Örneğin, Çek Kanunu m.7 de “ Tacirin
ticari işletmesiyle ilgili iş ve işlemlerinde, tacir olmayan kişinin
çek defterini kullanarak çek düzenleyen ve düzenleten kişi altı
aydan iki yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır” diyerek durumun özelliğine göre verilen aralıkta ceza verilmesi konusunda
hakime takdir yetkisi tanımıştır.
Dikkat edilirse, hakimin takdir yetkisini kullanması hakimin takdirinde değil, kanun koyucunun öngörmesine bağlıdır. Yine hakim
takdir yetkisini kullanarak somut uyuşmazlığı kuralın(kanunun)
içinde kalarak çözmektedir. Kuraldışı boşluktaki gibi örf ve adete
yani yazılı kaynakların dışına çıkmamaktadır. Ancak hakim, takdir
yetkisini kullanırken de tamamen serbest değildir. Kendisine verilen hareket alanı dışına çıkamayacağı gibi (örneğin yukarıdaki
altı ay – iki yıl arası) hukuka ve hakkaniyete göre karar vermelidir.
Ayrıca hakimin takdir yetkisi üst yargı denetimine de tabidir.
Açık Boşluk: Kanunda somut olaya uygulanacak bir hüküm olması
gerekirken hükmün olmaması halinde ortaya çıkar. Açık boşluk aynı zamanda bir kural dışı boşluk halidir. Örneğin boşanma halinde velayet bırakılmayan ebeveynin ölümü halinde onun üst soyunun torunlarıyla ilişki kurup kuramayacağına ilişkin kanunda düzenleme olmaması açık boşluğa örnektir.
Örtülü (açık olmayan) Boşluk: Kanun hükmünün uygulanması hakkaniyete aykırıysa veya kanunun somut olaya uygulanması kendi özüyle
hoca notu
çatışıyorsa örtülü boşluk ortaya çıkar. Başka bir deyişle kanunun sözü ve
Örtülü boşluğa
özünün somut olaya ilişkin çelişki içinde olması halinde ortaya çıkar. Yani
ancak hakim
örtülü boşluk halinde kanunda hüküm vardır ancak uygulanması hakkahükmedebilir.
niyetli
değildir. Hakim burada yeniden bir hukuk yaratma yetkisine sahip
Soruda açıkca
değildir ancak varolan kanun hükmünü amacına uygun olarak daraltma
hükmen sözü ile
özünün çatışması yoluyla somut uyuşmazlığa çözüm getirir. Örneğin, Ayırt etme gücü olmayan A kişisinin satın aldığı milli piyango biletine büyük ikramiye çıkması
belirtilmemişse
kişisel hakkaniyet durumunda kural olarak işlem butlanla geçersizdir. Ancak işlemin geçerölçülerimizle
sizliği halinde biletten çıkan ikramiyeden A’nın yararlanamaması hakkaörtülü boşluğu
niyet ilkeleriyle uyuşmadığını hakim belirlerse, hükmün amacına uygun
belirleyemeyiz.
olarak daraltılması yönünde kararıyla yapılan işlemin geçerliliğine ve A’nın
biletten çıkan ikramiyeyi almasına hükmedebilir.
Bilinçli boşluk: Hakim bilinçli boşluk halinde de boşluğu dolduramaz ancak bu boşluk yine kanun koyucu tarafından bilerek bırakılmıştır.
(Örneğin, kanunda taşınmaz mülkiyetinde illilik ilişkisinden söz ederken,
taşınır mülkiyetinin illiyet bağıyla ispatlanmasının düzenlenmemesi bir bilinçli boşluktur.)
7
PEGEM AKADEMİ
Bilinçsiz boşluk: Dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık nedeniyle
kanun koyucunun düzenlemeyi unuttuğu alanlarda bilinçsiz boşluk vardır.
Hakim bu boşluğu doldurabilir. Örneğin, İİBF mezunları ile ilgili bir düzenleme yapılırken, yanlışlıkla maliye bölümü mezunlarının yazılmaması, bir
bilinçsiz boşluk oluşturur.
Boşluk Sayılamayacak Haller
–
Hukuk dışı alan: Oyun, din, görgü vb. alanlarla ilgili kurallar hukuk dışı kurallardır ve bu durumda hakim hukuk yaratamaz.
–
Kasıtlı susma hali: Kanun koyucunun olumlu bir çözümü öngörerek, olumsuz hükümleri öngörmemesi halinde ortaya çıkar.
Başka bir deyişle kanunda sayılanlar dışındakilerin hükmün dışında kalması halidir. Hakim bu durumda “karşıt kavram kanıtına” başvurur. Örneğin, sadece İİBF,SBF, Hukuk Fakültesi mezunlarının Kaymakamlık sınavına başvurabilme hakkının olduğu
bir sınavla ilgili duyuru düzenlenirken, fen-edebiyat fakültesi, tıp
fakültesi vb. fakültelerden mezun olanların başvuramayacağı
açıkça düzenlenmez, kanun koyucu bu konuda kasıtlı olarak
susmuştur. Çünkü başvurabilecekleri belirtirken başvuramayacakları ayrıca saymaz çünkü onlar başvurabileceklerin karşısında yer almaktadır. Bu halde diğer fakülte mezunlarına ilişkin
hükmün olmaması boşluk sayılmaz.
–
Kanun eksikliği: Somut olayla ilgili bir kanun (düzenleme) olmasına rağmen bu kanunun-hükmün toplum ihtiyaçlarına cevap
verememesi durumunda, kanun boşluğu değil bir kanun eksikliği
ya da yetersizliği olduğu kabul edilir. (Gerçek olmayan boşluk
hali olarak da nitelendirilir.) Hakim bu durumda, eksik ve toplum ihtiyaçlarına cevap verecek nitelikte olmayan kanunu aynen
uygulamak zorundadır, hukuk yaratma yetkisi yoktur. Örneğin,
sahipsiz hayvanı öldürmek kabahatler kanunu hükümlerine tabidir. Sahipsiz bir hayvanı öldüren kişi hafif bir para cezasına tabi
olacak ancak bu halde toplum vicdanı rahatsız olacaktır. Ancak
hakim olan hükmü burada uygulamakla yükümlüdür. Dolayısıyla
kanunda olayla ilgili hüküm vardır ve gerçek bir boşluk yoktur.
Kanun eksikliğini ancak kanun koyucu doldurur.
Hukuk Kurallarının Türleri
Emredici Hukuk Kurallar: Aksi taraflarca kararlaştırılamayan kurallardır. Hükümde “olamaz”, “geçersizdir”, “hükümsüzdür”, “kesindir” ifadeleri varsa hüküm emredicidir. Örneğin, nişanlanma bir evlenme vaadi sözleşmesidir diyen kanuna aykırı olarak başka amaçlarla nişan sözleşmesi
kurulamaz.
hoca notu
Kasıtlı susma
halinde “karşıt-zıt
kavram kanıtı”na
başvurulur.
PEGEM AKADEMİ
8
Yedek Hukuk Kuralları: Tamamlayıcı ve yorumlayıcı kurallar olmak
üzere ikiye ayrılır.
• Tamamlayıcı kurallar: Aksi sözleşmeyle öngörülebilen kurallara
denir ve bu kurallar taraf iradesini tamamlar.
“Vade öngörülmemişse borç doğduğu anda muaccel olur” ifadesinde taraflar
vadeyi öngörörse ifa zamanında bu dikkate alınır. Ancak taraflar vadeyi öngörmemişse kanun hükmü uygulanır.
• Yorumlayıcı kurallar: Sözleşme hükümlerini açıklığa kavuşturan
kurallardır. (Örneğin “ay ortası” ibaresi için kanunda “Ayın ortası 15.
günüdür.” şeklinde hüküm bulunması bir yorumlayıcı hukuk kuralıdır.
Tanımlayıcı Kurallar: Bir kuralın ne olduğunu tanımlayan kurallardır. Her tanımlayıcı kural aynı zamanda bir emredici kuraldır. (Örneğin.
Ticaret Kanunu’nda yapılan “tacir” tanımlaması hem tanımlayıcı hem de
emredici bir hukuk kuralıdır.)
HAK
Hukuk düzeni tarafından kişilere tanınan yetkiye hak denir. Hukuk
düzeninde haklar niteliğine, konularına, kullanım alanlarına ve amaçlarına
göre çeşitli ayrımlara tabi tutulurlar.
1. Mahiyetine Göre Haklar
a) Nispi Haklar: Belli kişilere karşı ileri sürülebilir. (Taraflar arasında ileri sürülebilir.) Örneğin: Alacak hakkı, kira hakkı birer nispi haktır.
hoca notu
b) Mutlak Haklar: Herkese karşı ileri sürülebilen haklardır. Kişilerin
diğer kişiler üzerinde ve mallar üzerinde mutlak hakları vardır.
Maddi mallar
Kişiler üzerindeki mutlak haklar: En belirgin örnekleri velayet ve veüzerindeki mutlak
sayet hakkıdır. Bunun dışında kural olarak bir kimsenin başkasının kişiliği
haklara “ayni hak”
üzerinde modern düzende hakları olamaz.
denir.
Mallar üzerindeki mutlak haklar:
–
Gayri maddi mallar üzerinde: Fikirsel ve buluşsal çalışmalar sonucu
ortaya çıkan eşya üzerindeki patent hakkı, telif hakkı vb. haklardır.
–
Maddi mallar üzerinde: Bu haklar ayni haklar olarak nitelendirilir
ve eşya hukuku alanında daha detaylı incelenecektir.
Mülkiyet hakkı
Sınırlı ayni haklar. Üçe ayrılır:
•
İrtifak hakları: İntifa, sükna, üst, geçit,mecra ve kaynak
hakları vb.
•
•
Rehin hakları
Taşınmaz yükü.
– Telif Hakkı
(Ayni Haklar)
– Patent Hakkı
Gayri Maddi
Mallar Üzerinde
• Geçit
• Mecra
• Kaynak
– Taşınmaz Yükü
– Rehin Hakları
• Sükna
• İntifa
• Üst
– İrtifak Hakları
Kişilik Hakları
Konularına Göre
Malvarlığı Hakları
Maddi Mallar
Üzerinde
Mallar Üzerinde
Nisbi Haklar
Mülkiyet Hakkı Sınırlı Ayni Haklar
– Kişilik Hakkı
– Vesayet Hakkı
– Velayet Hakkı
Kişiler Üzerinde
Mutlak Haklar
Mahiyetlerine Göre
Devredilemeyen Devredilebilen
Kullanımlarına Göre
– Değiştirici
– Bozucu
– Kurucu
Yenilik Doğuran Alelade Haklar
Haklar
Amaçlarına Göre
9
PEGEM AKADEMİ
PEGEM AKADEMİ
10
X, evini B’ye kiraya vermek için B ile 3 yıllık kira sözleşmesi yapmıştır. X,
2 ay sonra evi C’ye satar ve C adına tescilettirirse B, kiracılık hakkını C’ye
karşı ileri süremez, çünkü B’nin kira hakkı nisbi bir haktır ve yalnızca X’e
karşı ileri sürülebilir.
2. Konularına Göre Haklar
a) Malvarlığı Hakları (Mamelek Hakları): Kişinin, parayla ölçülebilen haklarıdır. Telif hakkı, intifa hakkı, mülkiyet hakkı, alacak hakkı gibi.
Ayni veya şahsi (nisbi) hak olabilirler.
b) Kişilik Hakları: Kişinin, parayla ölçülemeyen, maddi bütünlüğü,
manevi bütünlüğü ve iktisadi bütünlüğü üzerindeki haklarıdır. Maddi bütünlükten kastedilen vücut bütünlüğü, manevi bütünlükten kastedilen isim,
şeref, haysiyet, onur, sır çevresi, resim vb. iktisadi bütünlükten kastedilen
ekonomik rekabet içinde bulunabilme özgürlüğüdür.
3. Kullanımlarına Göre Haklar
hoca notu
İntifa ve sükna
hakkı ayni hak
olmasına rağmen
devredilemeyen
haklardandır.
a) Devredilebilen Haklar: Genellikle parayla ölçülebilen haklardır.
Bir hukuki işlem ya da miras yoluyla devredilir.(Örneğin: Mülkiyet, telif ve
alacak hakları.)
b) Devredilemeyen Haklar: Kişiye sıkı sıkıya bağlı haklardır. (Örneğin: Evlenme, vasiyet düzenleme, çocuğunu tanıma hakkı.) İstisna:
İntifa ve sükna hakkı ayni hak olmasına rağmen devredilemeyen haklardandır. İstisna: Maddi tazminat talebi murisin ölümü halinde mirasçıları
tarafından açılabilir ancak manevi tazminat talebi muris tarafından ileri
sürülmedikçe mirasçıları tarafından talep edilemez (Aynı durum boşanma davası için de geçerlidir. Boşanma davası muris tarafından açılmışsa
mirasçılar tarafından devam ettirilebilir, ancak mirasçılar muristen sonra
boşanma davası açamaz.) İstisna: Eşlerden birinin akıl hastası olması, diğer eşin zina yapması, kötü hayat sürmesi ve akıl hastası eşinin hayatına
kast halinde bulunması durumunda, akıl hastası kişinin vasisi onun adına
boşanma davası açabilir.
4. Amaçlarına Göre Haklar
a) Yenilik Doğuran Haklar: Kullanılmalarıyla yeni bir hukuki durumu kuran, değiştiren bozan haklardır. Kurucu,bozucu ve değiştirici hakları
olarak üçe ayrılır
11
PEGEM AKADEMİ
Kurucu yenilik doğuran haklar: Örneğin ; alım(iştira), geri alım ve kabul hakkı
Bozucu yenilik doğuran haklar: İstifa, azil, iptal, fesih, mirasın reddi,
takas hakları.
Değiştirici yenilik doğuran haklar: Kanunen sahip olunan hakkın yerine kullanılabilecek seçimlik haklardır. Örneğin: Ayıplı malın iadesi ve paranın geri alınması kanunen tanınan bir hakken, kişi bunun yerine malın
değiştirilmesi hakkını kullanabilir.
Yenilik Doğuran Hakların Özellikleri
•
Tek taraflı irade açıklamasıyla kullanılır.
•
Kayıt ve şarta bağlanamazlar.
•
Bir kez kullanılmakla tüketilirler.
•
Dava yoluyla da kullanılabilirler.
•
Kullanıldıktan sonra geri alınamazlar.
•
Zamanaşımına değil, hak düşürücü süreye tabidirler.
b) Alelade Haklar: Hukuki açıdan kullanılıp kullanılmaması değişiklik yaratmayan haklardır. Örneğin: İcapta bulunma , babanın çocuğuna
öğüt verme hakkı.
Hakların Kazanılması
Hakkın kazanılması hukuki olay, hukuki fiil, ya da hukuki işlem yoluyla
olur. Hakkın kazanılmasında iyi niyet (subjektif iyi niyet) ilkesi geçerlidir. İyi
niyet “bir hakkın kazanılmasındaki engeli bilmemek” anlamına gelir.
Bir hukuki sonucun doğumu için iyi niyetin arandığı bir hukuki işlemin, temsilci aracılığıyla yapılması durumunda hem temsilcinin
hem de temsil olunanın iyi niyetli olması gerekir.
Hukuki olay: İrade dışı oluşan hukuki olay yoluyla hak kazanılabilir.
Örneğin: Doğum ve ölüm birer hukuki olaydır. Bu olaylara bağlı olarak miras hakkı, babanın çocuğunu tanıma hakkı gibi haklar doğabilir.
Hukuki fiil: Kendisine hukuki sonuç bağlanan davranıştır. Örneğin:
hoca notu
kitap yazarının, kitabın telif hakkını kazanması, balık tutan kişinin balığın
Hakkın kazanılmülkiyetini kazanması gibi.
masında iyiniyet,
Hukuki işlem: Sözleşme ve tek taraflı işlem yoluyla haklar kazanılabilir. hakkın kullanılÖrneğin: Satış sözleşmesi sonucunda iki tarafın da alacak hakkının doğması. masında dürüstlük
İyiniyet bir çok halde karşımıza çıkar.
kuralı geçerlidir.
PEGEM AKADEMİ
12
Eşya Hukukunda İyi Niyetin Rolü
Eşya Hukukunda İyiniyetin Rolü
Taşınır Eşyada
Taşınmaz Eşyada
Sahibinin elinden
Sahibinin elinden
Yolsuz tescile
Tapudaki kayda
rızasıyla çıkan
rızasız dışında çı-
güvenerek adına
güvenerek adına
eşyayı iyiniyetli
kan eşyayı iyiniyetli
tescil yapılan iyini-
tescil yapılan kişi
teslim alan teslimle
teslim alan ancak
yetli kişiye ancak
tescille mülkiyeti
mülkiyeti kazanır.
zamanaşımıyla
zamanaşımıyla
kazanır.
mülkiyeti kazanır.
mülkiyeti kazanır.
(5yıl)
(10yıl)
–
Sahibinin elinden rızasıyla çıkan taşınır eşyada: Sahibinin
elinden rızasıyla çıkan taşınırı iyiniyetli teslim alan teslim anında mülkiyeti kazanır. Bu durumda iyiniyet eşyanın teslim alındığı anda önemlidir.
A
B
C
Ödünç sözleşmesi
Satış sözleşmesi
Örneğin A ve B kişileri arasında bir ariyet(kullanım ödüncü) akdi yapılmış olsun B, elinde bulundurduğu ve A’ya ait olan bu malı, C’ye satmış
ve teslim etmiş olsun. C eğer eşyanın sahibinin B olduğunu zannediyorsa
iyi niyetlidir. C eğer iyi niyetliyse malın mülkiyetini teslimle kazanır. Ancak
iyi niyetli değilse C, mülkiyeti hiçbir zaman kazanamaz. Bu halde C eşyayı
iyi niyetli teslim almışsa, teslim anında mülkiyeti kazanır. Daha sonradan
gerçeği öğrenmesi kazandığı hakkı kaybettirmez.
–
A
Sahibinin elinden rızası dışında çıkan taşınır eşyada: Sahibinin elinden rızası dışında çıkan eşyayı teslim alan iyiniyetli
de olsa teslimle mülkiyeti kazanamaz. Ancak kişi iyiniyetliyse
davasız aralıksız 5 yıl zilyetliğinde bulundurursa 5. yılın sonunda mülkiyeti kazanır. Ancak burada iyiniyet, kazandırıcı zaman
aşımı süresince önemlidir.
B
C
B A’ya ait malı bulmuş
Satış sözleşmesi
Örneğin B, A’nın düşürdüğü ya da kaybettiği bir malı bulmuş olsun. (B,
A’dan bu malı çalmış da olabilir.) B, elinde bulundurduğu ve A’ya ait olan
bu malı, C’ye satmış ve teslim etmiş olsun. C eğer iyi niyetliyse (yani malın
A’ya ait olduğunu bilmiyorsa) malı 5 yıl boyunca davasız, aralıksız iyi niyetli
olarak elinde bulundurursa mülkiyet hakkını kazanır. Dolayısıyla A, C’ye
karşı süre sonunda malın iadesi için dava açamaz. Ancak C, iyi niyetli değilse mülkiyeti hiçbir zaman kazanamaz. Bu halde zamanaşımı süresi dolup
dolmadığına bakılmaksızın A, malı geri almak için C’ye karşı taşınır davası
açabilir. Çünkü kötüniyetli zilyet zaman aşımıyla hak kazanamaz. C bu durumda zararını anca B’den talep edebilir. Bunun yanında eğer C iyiniyetli
13
PEGEM AKADEMİ
olarak bu eşyayı 2 yıl elinde bulundurduktan sonra D’ye satsaydı ve D’de
iyiniyetli olsaydı bu halde D’nin mülkiyeti kazanması için 3 yıl yeterli olurdu.
Çünkü iyiniyet süreleri araya kötüniyetli kişi girmedikçe (davasız, aralıksız)
kazandırıcı zamanaşımı için birbirine eklenir.
Sahibinin elinden rızası dışında çıkan eşyada iki isitisnai durum mevcuttur. Öncelikle, sahibinin elinden rızası dışında çıkan eşyayı çarşı, pazar,
mağaza arttırma vb. yerden alan kişi iyiniyetli olsa da teslimle mülkiyeti
kazanamaz, ancak ödediği bedel kendisine ödenmedikçe eşyayı iade etmekten kaçınabilir. B, bu malı C’ye bir pazar veya çarşıda satarsa, C kötü
niyetli ise, A taşınır davası açtığı takdirde her durumda, yani kendisine malın bedeli ödenmese dahi malı A’ya iade etmek zorundadır. Ancak C iyi
niyetli ise, A taşınır davasıyla malın kendisine iadesini istediğinde ödediği
bedel kedisine A tarafından verilmek koşuluyla malı iade etmek zorundadır.
Ancak ödediği bedel ödenmedikçe eşyayı alıkoyabilir. Kötü niyetli zilyedin
alıkoyma hakkı yoktur. Eğer C davasız, aralıksız iyi niyetli olarak 5 yıl malik
sıfatıyla zilyet olursa mülkiyeti kazandığından, ödediği bedel ödense de
eşyayı verme gibi bir yükümlülüğü olamaz.
Para ve hamiline yazılı senedi iyi niyetli teslim alan teslimle ayni hakkı
kazanır. Ancak dikkat edilmelidir ki para ve hamili yazılı senedi bulan- çalan
ayni hakkı kazanamaz. Ancak bu kişilerden iyi niyetli teslim alan teslim le
ayni hakkı kazanır.
–
Taşınmazın olağan zamanaşımı ve tapu siciline güven yolu
ile kazanılması:
Olağan Zamanaşımıyla Kazanım
Tapuda geçerli olmayan bir hukuki ilişki- işlemle iyiniyetli olarak adına
tescil yapılan kişi, davasız – aralıksız – iyiniyetli 10 yıl malik sıfatıyla zilyet
olursa mülkiyet hakkını kazanır.
Örneğin, M’nin taşınmazını S, sahte vekaletname ile A’ya satmış ve A
adına tapuda tescil ettirmiştir. Bu halde geçerli bir hukuki nedenden yoksun
olan işlem yolsuz tescil hükmündedir. Çünkü işlem sahte belge ile yapılmıştır. Bu halde A ancak iyiniyetliyse, yani vekaletin sahteliğini bilmiyorsa
davasız aralıksız 10 yıl malik sıfatıyla iyiniyetli zilyet olursa mülkiyet hakkını
kazanır. Kötü niyetliyse A, mülkiyet hakkını hiç kazanamaz. A’nın iyiniyeti
davasız ve aralıksız 10 yıl boyunca devam etmelidir. Dolayısıyla iyiniyetli
A’ya karşı 10 yıl içinde; kötüniyetli A’ya karşı her zaman sicilin düzeltilmesi
davası açılabilir.
Tapu Siciline Güven İlkesiyle Kazanım
Tapudaki kayda güvenen iyiniyetli kişi tescille ayni hakkı kazanır. Buna
göre M’nin taşınmazını S sahte vekaletname ile A’ya satmış ve A adına tescil
ettirmiştir. A, iyiniyetli olsa bile yolsuz tescil hükümlerine göre mülkiyet hakkını en erken 10 yıl sonra kazanabilir. Ancak A, iki yıl sonra taşınmazı B’ye
satar ve B adına tescil ettirirse, iyiniyetli B tescille mülkiyet hakkını kazanır.
Dolayısıyla M, mülkiyet hakkını kaybeder. Dolayısıyla sicilde yanlış kayıt ol-
hoca notu
Sahibinin elinden
rızası dışında
çıkan eşyayı çarşı,
pazar, mağaza arttırma vb. yerden
alan kişi iyiniyetli
olsa da teslimle
mülkiyeti kazanamaz, ancak ödediği
bedel kendisine
ödenmedikçe eşyayı iade etmekten
kaçınabilir.
PEGEM AKADEMİ
14
madığından M sicilin düzeltilmesini talep edemez. Ancak B kötü niyetli ise
mülkiyet hakkını hiç kazanamaz. A’nın mülkiyet kazanamamasının sebebi
işleminin sicile değil sahte vekalete dayanmasıdır. Oysa ki B’nin işlemi sicile
dayandığından ve B’nin A ile yaptığı satış ve sonrasındaki tescil hukuka
aykırı bir temele dayanmadığından B mülkiyet hakkını sicil kaydına güven
nedeniyle kazanır.
Hakkın Kullanılması
Hakların kullanılmasında dürüstlük (objektif iyi niyet) kuralı geçerlidir.
Hukuki manada dürüstlük amacına uygun hareket etmek anlamına gelir.
Dürüstlük kuralının uygulandığı yerler :
–
Borcun ifası
–
Sözleşmenin kurulması
–
Sözleşmenin tamamlanması
–
Sözleşmenin yorumlanması
–
Sözleşmenin uyarlanması
–
Sözleşme öncesi ilişkilerde
–
Boşluk doldurmada (hakimin hakkaniyetli davranma yükümlülüğü)
Dürüstlük kuralının iki hale ilişkin de uygulaması vardır. Bunlardan
ilki verilen söze sadık kalma anlamındaki ahde vefa ilkesi, diğeri de ön görülmezlik anlamına gelen emprevizyon ilkesidir. (ahde
vefa ≠ emprevizyon)
Hakkın kazanılmasında hukuki sonucun doğmasında sözleşmenin
birincil noktalarının tamamlanmasında sözleşmenin şekle tabii tutulmasında DÜRÜSTLÜK İLKESİ UYGULAMA ALANI BULMAZ !
Hakların Korunması
Devlet Eliyle Hakkın Korunması: Devlet, hakları hem hakka sahip
olan kişinin kendisine hem de üçüncü kişilere karşı korur. Örneğin: Kişi,
hak ve fiil ehliyetinden süresiz olarak vazgeçemez ve bunları süresiz olarak sınırlayamaz. Devlet, hakkın kurulması için kişilere dava açma, kolluk
yetkililerine başvurma gibi haklar tanımıştır. Bu araçları kullanarak hakkın
korunması, kişinin kendi eliyle hakkını koruması değildir. Ayrıca kişinin
kendisine bağlı haklardan ve hak ve fiil ehliyetinden vazgeçtiğine dair hukuki işlemleri butlanla hükümsüzdür.
hoca notu
Herkes hakkının korunması için dava açma hakkına sahiptir. Kişi açDef ’i bir haktır,
tığı davada iddiasını ispatla yükümlüdür. Ancak iddiası bir karineye dayakişi tarafındın
nan kişinin ispat yükü yoktur. Karine aksi ispatlanıncaya kadar doğru kabul
ileri sürülmedikçe edilen olgudur. Örneğin analık karinesi, iyiniyet karinesi, resmi sicillerin
hakim tarafından doğruluğu karinesi vb. İddiasını resmi sicil ve resmi senetlere dayanarak
re’sen dikkate
ispatlayan kişiye karşı da her türlü delille ispata gidilebilir.
alınmaz.
Download

medeni hukuk.indb