İNŞAAT PROJELERİNDE
SÖZLEŞME VE TALEPYÖNETİMİ
INS5807
BORÇLAR HUKUKU AÇISINDAN
YAPIM SÖZLEŞMELERİ
(DERS-05 EKİDİR)
Doç. Dr. Deniz Güney
Y. Mimar Vedat Akan
31 Ekim 2014
1
İNŞAAT SÖZLEŞMESİNİN
SONA ERMESİ

İnşaat sözleşmesi aşağıdaki biçimlerde sona erebilir:
a) İnşaat sözleşmesinin ifa nedeniyle sona ermesi
b) Keşif bedelinin aşırı oranda aşılması nedeni ile inşaat
sözleşmesinin sona ermesi
c) İşverenin yüklenicinin zararının tamamını tazmin suretiyle inşaat
sözleşmesini sona erdirmesi
d) İfa imkansızlığı (eserin yok olması) nedeniyle inşaat sözleşmesinin
sona ermesi
e) Yüklenicinin işverenin temerrüdü nedeni ile sözleşmeden dönmesi
f) İşverenin yüklenicinin işe vaktinde başlamaması veya işi
geciktirmesi nedeni ile sözleşmeden dönmesi
g) İşverenin inşa eserinin ayıplı olması nedeni ile sözleşmeden
dönmesi
h) Götürü ücretle yapılmış bir sözleşmede yüklenicinin olağanüstü
2
olaylar nedeni ile, istemesi halinde, hakimin sözleşmeyi feshetmesi
1
İNŞAAT SÖZLEŞMESİNİN
SONA ERME BİÇİMLERİ (1)
a) İnşaat Sözleşmesinin İfa Nedeniyle Sona Ermesi:
Sözleşmenin sona erme nedenlerinin başında tarafların
borçlanmış oldukları edimleri ifa etmeleri gelir. İfa, sözleşmeyi
sona erdiren normal nedendir. Yüklenici yapımını borçlanmış
olduğu inşaatı (yapı eserini) vaktinde sözleşmeye uygun olarak
ayıpsız bir biçimde meydana getirip teslim ettiği, işveren de
borçlanmış olduğu ücreti zamanında tam olarak ödediği takdirde
taraflar borçlarını ifa etmiş, inşaat sözleşmesi de ifa nedeni ile
sona ermiş olur.
3
İNŞAAT SÖZLEŞMESİNİN
SONA ERME BİÇİMLERİ (2)
b) Keşif Bedelinin Aşırı Oranda Aşılması Nedeni ile İnşaat
Sözleşmesinin Sona Ermesi:
İşverenin gerek o şeyin imali sırasında ve gerekse imalinden
sonra sözleşmeden dönme hakkı vardır (B.K. Md. 367/I). Yaklaşık
maliyet tahmini (masraf tahmini, keşif bedeli, vb.), sözleşmenin
yapılmasında işveren için ilke olarak işlem temelini oluşturur.
Koşulları:
 Yaklaşık bir keşif bedeli (maliyet, masraf tahmini, vb.) yapılmış
olmalıdır.
 Yaklaşık keşif bedeli aşırı ölçüde aşılmış olmalıdır.
 Keşif bedelinin aşırı derecede aşılmasına işveren neden
4
olmamalıdır.
2
İNŞAAT SÖZLEŞMESİNİN
SONA ERME BİÇİMLERİ (3)
Hüküm ve sonuçları:
B.K. Md. 367, işverene yenilik doğuran bir hak vermiştir. B.K. Md.
367/I’e göre inşa eseri taşınır bir inşa eseri ise, işveren gerek bu
eserin imali sırasında ve gerekse imalinden sonra sözleşmeden
dönebilir. Sözleşmeden dönen işveren, yükleniciye tazminat
ödemek zorunda değildir. İşveren, sözleşmeden döner ise,
yükleniciye yapmış olduğu kısım için hakkaniyete uygun bir bedel
ödemek zorundadır. Bunun nedeni, inşaatın arsasının bütünleyici
parçası olması nedeni ile sahibinin mülkiyetine geçmesidir.
İşveren sözleşmeden ancak eser tamamlanmadan önce dönebilir.
İnşa eseri tamamlanmış ise, işveren sözleşmeden dönemez.
Bedelden indirim isteme hakkı, niteliği itibarı ile değiştirici yenilik
5
doğuran haktır.
İNŞAAT SÖZLEŞMESİNİN
SONA ERME BİÇİMLERİ (4)
c) İşverenin yüklenicinin zararının
sözleşmesini sona erdirmesi:
tamamını
tazmin
suretiyle
inşaat
İşverenin sözleşmeyi sona erdirmesi için haklı bir nedene dayanması şart değildir.
B.K. Md. 369, her türlü istisna sözleşmesine, bu arada inşaat sözleşmesine de
uygulanır. Ancak, isimsiz sürekli borç ilişkisi kuran “sürekli istisna
sözleşmelerine” bu maddenin doğrudan doğruya uygulanması söz konusu olmaz.
Bu tür sözleşmeler ancak haklı nedenler ile tek taraflı olarak ortadan kaldırılabilir.
B.K. Md. 369’da düzenlenmiş olan sözleşmeyi fesih hakkı yalnız işverene
tanınmıştır. Yüklenicinin böyle bir hakkı yoktur. Yüklenici inşaatı yapmak istemez
ise, temerrüde düşer ve B.K. Md. 96 ve devamı maddelerine göre ifa etmemeye
ilişkin hükümlere göre sorumlu olur. B.K. Md. 369, emredici değil, düzenleyici bir
hükümdür. İşveren bu maddeye göre sözleşmeyi feshedebilmesi için yüklenicinin
fesih yüzünden uğradığı zararın tümünü tazmin etmesi gerekir. Feshin koşulları:
 İnşaat (yapı eseri) henüz tamamlanmamış olmalıdır.
 İşveren; yükleniciye feshi bildirmelidir.
6
 Feshin kullanılması hiçbir biçime tabi değildir.
3
FESHİN HÜKÜM
VE SONUÇLARI (1)
Sözleşmenin geleceğe etkili olarak sona ermesi:
Fesih, inşaat sözleşmesini derhal sona erdirir. Sözleşme geçmişe
değil geleceğe etkili olarak sona erer. Bu yönden burada dönme
değil, teknik anlamda fesih söz konusudur. Fesih ile yüklenicinin
inşaatı yapma borcu sona erdiği gibi, işverenden inşaatın bedelini
isteme hakkı da sona erer. İşverenden inşaatın bedelini isteme
hakkı yerine yüklenicinin tazminat alacağı geçer. İşi haksız olarak
durduran işveren, alacaklı (kabul) temerrüdüne düşer.
7
FESHİN HÜKÜM
VE SONUÇLARI (2)
Sözleşmenin ifa edilen kısmının tasfiyesi:
Sözleşmeyi fesheden işveren, yükleniciye, sözleşmenin ifası için
harcadığı tüm işçilik ve malzeme masraflarını ödemek zorundadır.
İşveren de ödemek zorunda olduğu bu bedel karşılığında
yükleniciden yapmış olduğu kısmın kendisine teslim edilmesini
isteyebilir.
8
4
FESHİN HÜKÜM
VE SONUÇLARI (3)
Yüklenicinin tüm zararının tazmini:
B.K. Md. 369 sözleşmeyi fesheden işveren, yüklenicinin uğramış olduğu
zararın tamamını tazmin ile yükümlü tutmaktadır. Burada söz konusu olan
zarar, müsbet zarardır. Bu suretle yüklenici, inşaatı meydana getirip teslim
etse idi hangi ekonomik durumda bulunacak idi ise, işverenden o duruma
getirilmesini isteme hakkına sahip bulunmaktadır. Yüklenicinin tazmin
edilecek müspet zararının içine hem fiili zararı hem de yoksun kaldığı karı
girer. İşverenin tazminat yükümlülüğü, kusurlu olmasına bağlı değildir.
Burada işverenin neden sorumluluğu söz konusu olduğu için, o, kusursuz
olsa da zararı tazmin etmekle yükümlüdür. Doktrinde tartışmalı olmakla
birlikte, inşaat sözleşmesini haklı sebeple fesheden işverenin tazminat
ödeme borcunun olmaması gerekir. Tazminatın üst sınırı, yüklenici, yapımı
borçlanmış olduğu inşaatı, sözleşme feshedilmeyip de aynen yerine
9
getirmiş olsa idi, nasıl bir bedel elde edecek idi ise, onunla sınırlıdır.
İNŞAAT SÖZLEŞMESİNİN
SONA ERME BİÇİMLERİ (5)
d) İfa imkansızlığı (eserin yok olması) nedeni ile inşaat
sözleşmesinin sona ermesi:
B.K. Md. 368/I’e göre, “yapılan şey teslimden evvel kazara telef
olmuş ise, işveren, onu tesellümden temerrüt etmiş
bulunmadıkça yüklenici ne yaptığı işin ücretini ne de
masraflarının tediyesini isteyemez”. Bu maddeye göre, inşa
eserinin ifasının imkansızlaşması ya umulmayan bir olaya ya
işverenin ya da yüklenicinin bir fiiline dayanabilir.
10
5
İNŞAAT SÖZLEŞMESİNİN
SONA ERME BİÇİMLERİ (6)
İnşa eserinin ifasının umulmayan bir olay nedeni ile
imkansızlaşması:
“Yapılan şeyin telefi = eserin yok olması” başlığını taşıyan B.K.
Md. 368’e göre inşa eseri teslimden önce umulmayan bir olay
sonunda yok (telef) olmuş ise, işveren, onu teslim almakta
temerrüt etmiş olmadıkça, yüklenici ne yaptığı eserin ücretini ve
ne de masrafların ödenmesini isteyebilir. İşverenin iflası,
sözleşmeyi sona erdiren bir neden değildir. Umulmayan olay
nedeni ile ifa imkansızlığının koşulları:
 Eser, teslim edilmemiş olmalıdır.
 İnşa eseri tamamen veya kısmen yok olmalıdır.
 Eser, umulmayan bir olay sonunda yok (telef) olmalıdır.
11
 İşveren mütemerrit olmamalıdır.
İMKANSIZLIK NEDENİ
İLE SONA ERMENİN
KOŞULLARI
Hüküm ve sonuçları:
Eserin teslimden önce yok olma riski, yükleniciye aittir. Bu
nedenle, yüklenici işverenden hiçbir talepte bulunamaz; özellikle
işin bedelini ve yaptığı giderlerin ödenmesini isteyemez. Buna
karşılık işveren, işin icrası sırasında yükleniciye bazı ödemelerde
bulunmuş ise, bunların B.K. Md. 117/II’ye göre iadesini talep
edebilir. Ayrıca B.K. Md. 368/II, yüklenici, mütemerrit olduğu
zaman uygulanmaz. Buna karşılık, söz konusu madde, işveren
mütemerrit olmasa da uygulanır. İşveren, yüklenici özen
gösterme veya bilgi borcunu ihlal ettiği takdirde, ondan tazminat
da isteyebilir.
12
6
İNŞAAT SÖZLEŞMESİNİN
SONA ERME BİÇİMLERİ (6)
İnşa eserinin ifasının işverenin bir fiili veya şahsında ortaya çıkan
umulmayan bir olay nedeni ile imkansız hale gelmesi:
B.K. Md. 368/II, inşaatın işverene yükletilebilecek bir fiil sonunda yok
olması halinde, yükleniciye işin kıymetini ve yapmış olduğu
masrafları isteme hakkını tanımıştır. Koşulları:
 İnşa eseri yok olmalıdır.
 İnşa eserinin yok olması işverenin bir fiilinden ileri gelmelidir.
 Yüklenicinin uğramış olduğu zararın giderilmesini isteyebilmesi
için işverenin kusurunu ispat etmesi gerekir. B.K. Md. 3689/III’ün
son cümlesine göre, “işverenin kusuru bulunduğu takdirde
yüklenicinin, fazla olarak tazminat istemeğe hakkı vardır”.
13
 Yüklenicinin kusurlu olmaması gerekir.
İNŞAAT SÖZLEŞMESİNİN
SONA ERME BİÇİMLERİ (8)
Hüküm ve Sonuçları:
Yukarıdaki koşulların gerçekleşmesi durumunda yüklenici,
işverenden, yaptığı işin bedelini; bu bedel içinde yer almayan
diğer giderlerinin ödenmesini ve nihayet işverenin kusurunu ispat
etmesi halinde uğramış olduğu zararın, yani yoksun kalınan karın
tazminini isteyebilir.
14
7
İNŞAAT SÖZLEŞMESİNİN
SONA ERME BİÇİMLERİ (9)
İfanın yüklenicinin şahsında ortaya çıkan umulmayan bir olay
nedeni ile imkansız hale gelmesi:
İşverenin şahsında ve hatta hukuk (hakimiyet) alanında ortaya
çıkan umulmayan bir olay, eserin ifasını imkansız hale getirebilir.
İfayı imkansız kılan umulmayan olay maddi bir olay olabileceği
gibi, hukuki bir olay da olabilir. Mesela malzeme sağlamayı
borçlanan işverenin yükleniciye teslim edeceği malzemenin ithal
malzeme olması durumunda sonradan ilan edilen ithal yasağı
nedeni ile bu malzemenin sağlanamaması; teslim etmeyi
borçlandığı arsanın bir kamu kuruluşunca kamulaştırılması veya
söz konusu arsa üzerine inşaat yasağı konulması nedeni ile
inşaat yapılamaması hukuki nitelikteki umulmayan olaylara örnek
15
gösterilebilir.
İNŞAAT SÖZLEŞMESİNİN
SONA ERME BİÇİMLERİ (10)
Aynı şekilde, elbise veya diş, el ya da ayak protezi sipariş eden
işverenin ölmesi de umulmayan olaydır. Sözleşmenin
kurulmasından sonra ortaya çıkan olağanüstü olaylar
yüklenicinin borçlanmış olduğu edimin ifasını yani inşaatın
bitirilmesini engelleyip, imkansız hale getirebilir. yüklenicinin
ölmesi, inşaatı tamamlamada acze düşmesi halleri bu duruma
örnek gösterilebilir. Bu durumu nazara alan kanun koyucu, B.K.
Md. 371/II’de şu hükmü öngörmüştür: Yüklenici öldüğü veya
kusuru olmaksızın işi bitirmekten aciz kaldığı takdirde, sözleşme,
yüklenicinin kişisel nitelikleri nazara alınarak yapılmış ise,
ortadan kalkar. “Bu takdirde yapılan miktarın kullanılması
mümkün ise, işveren onu kabule ve bedelini ödemeye
16
mecburdur”.
8
İNŞAAT SÖZLEŞMESİNİN
SONA ERME BİÇİMLERİ (11)
Burada
yüklenicinin
borçlandığı
edimin,
sözleşmenin
yapılmasından sonra yüklenicinin şahsında ortaya çıkan
umulmayan bir olay nedeniyle imkansız hale gelmesi söz
konusudur. Maddenin uygulanabilmesi için yüklenicinin kendi
nezdinde ortaya çıkan umulmayan bir olay nedeniyle edimi ifa
edememesi yeterlidir. Yüklenicinin para sıkıntısına düşmesi, ifa
imkansızlığı sayılmaz. Keza imkansızlık geçici değil, sürekli
olmalıdır. İmkansızlığın koşulları:
 Sözleşme yüklenicinin kişisel nitelikleri göz önünde tutularak
yapılmış olmalıdır.
 Yüklenici ölmüş ya da acze düşmüş olmalıdır.
 Yüklenici kusursuz olmalıdır.
17
İNŞAAT SÖZLEŞMESİNİN
SONA ERME BİÇİMLERİ (12)
Hüküm ve Sonuçları: Yukarıdaki koşullar gerçekleştiği takdirde
inşaat sözleşmesi kendiliğinden sona erer (B.K. Md. 371/I);
Yüklenici borçtan kurtulur ve işverenin bu yüzden uğramış
olduğu zararı tazmin zorunda kalmaz. Böyle bir durumda, işveren
de inşa eserini teslim almadığı için yükleniciye karşı herhangi bir
ücret ödemek zorunda değildir. İşveren, B.K. Md. 371’e göre
yüklenicinin ifa imkansızlığından dolayı ondan tazminat
isteyemez. Buna karşılık, ifa imkansızlığı yüklenicinin temerrüdü
esnasında veya kusurlu davranışı ile meydana gelmiş ise, işveren
ona karşı B.K. Md. 102 ve 96’ya göre hareket edebilir; tazminat
davası açabilir. Bu gibi durumlarda yüklenici, işverenin uğramış
olduğu müspet zararı tazmin zorundadır.
18
9
İNŞAAT SÖZLEŞMESİNİN
SONA ERME BİÇİMLERİ (13)
e) Yüklenicinin, işverenin temerrüdü nedeni ile sözleşmeden
dönmesi:
İşverenin malzeme veya arsayı sağlama borcu olup da bunu
teslim etmemesi veya ücret ödeme borcunu yerine getirmemesi
halinde yüklenici sözleşmeden dönebilir. Aynı biçimde, işverenin
yüklenici tarafından kendisine sunulan eseri teslim almamsı
halinde de yüklenici sözleşmeden dönebilir. İşverenin ödeme
güçsüzlüğüne düşmesi de B.K. Md. 82 anlamında bir dönme
nedenidir.
19
İNŞAAT SÖZLEŞMESİNİN
SONA ERME BİÇİMLERİ (14)
f) İşverenin yüklenicinin işe vaktinde başlamaması veya işi
geciktirmesi nedeni ile sözleşmeden dönmesi:
İşveren, yüklenicinin işe zamanında başlamaması veya işin ifasını
geciktirmesi halinde de sözleşmeden dönebilir. Bu madde
hükmünün uygulanması için yüklenicinin gecikmesinin işverenin
bir kusuruna dayanması gerekir. Yüklenicinin gecikmede kusurlu
olması şart değildir. Yüklenicinin kusuru sadece gecikmeden
dolayı işverenin uğramış olduğu zararın tazmini davasında
gereklidir. İşveren, sözleşmeden dönmek için B.K. Md. 106-108’e
uymak ve özellikle de yükleniciye borcunu ifa etmesi için uygun
bir süre vermek zorundadır. Buna karşılık, somut olayda B.K. Md.
107’deki durumlardan herhangi biri var ise ek süre vermeye gerek
20
yoktur.
10
İNŞAAT SÖZLEŞMESİNİN
SONA ERME BİÇİMLERİ (15)
g) İşverenin inşa eserinin ayıplı olması nedeni ile sözleşmeden
dönmesi:
B.K. Md. 360/I, işverene eseri kabulden kaçınma hakkı
vermektedir. Eseri kabulden kaçınma hakkı, işverenin
sözleşmeden dönme hakkını ifade eder. İşveren eseri kabulden
sonra da sözleşmeden dönebilir. Dönme hakkının kullanılmasının
koşulları:
 Eserin işverenin kullanamayacağı ve hakkaniyet kurallarına
göre kabul edilemeyecek kadar ayıplı veya sözleşmeye aykırı
olması gerekir. Ağır ayıp yoksa işveren sözleşmeden dönemez.
21
Ağır ayıp ve sözleşmeye aykırılığı takdir hakkı, hakime aittir.
İNŞAAT SÖZLEŞMESİNİN
SONA ERME BİÇİMLERİ (16)
 B.K. Md. 360/III’e göre, işvereni arsası üzerinde yapılan
eserlerde; özellikle yapılarda bunların kaldırılması ve yıkılması
fazla zarar doğuracak ise, işveren sözleşmeden dönemez. Bu
takdirde işveren B.K. Md. 360/II’ye dayanarak ya eserin
düzeltilmesini ya da ücretin indirilmesini isteyebilir. Yapının
yıkılması ve kaldırılması mümkün olduğu takdirde, işverenin
bunu bizzat yapması mümkündür.
 İşveren eseri kabulde mütemerrit olup eserde umulmayan bir
olay sonucu telef olursa, sadece fiyat indirimi isteyebilir.
22
11
İNŞAAT SÖZLEŞMESİNİN
SONA ERME BİÇİMLERİ (17)
Dönmenin hüküm ve sonuçları:
 İşveren tek taraflı varması gerekli bir irade beyanı ile
sözleşmeden döner.
 Dönme geçmişe etkili sonuçlar doğurur. Sözleşme sanki hiç
yapılmamış gibi bir etki doğurur.
23
İNŞAAT SÖZLEŞMESİNİN
SONA ERME BİÇİMLERİ (18)
h) Götürü ücretle yapılmış bir sözleşmede yüklenicinin
olağanüstü olaylar nedeni ile istemesi halinde hakimin
sözleşmeyi feshetmesi:
B.K. Md. 365/II’ye göre önceden tahmin olunamayan veya tahmin
olunup da iki tarafça nazara alınmayan olağanüstü olaylar
sonradan ortaya çıkar ve eserin yapılmasını engeller ya da son
derecede güçleştirirse, hakim takdir hakkını kullanarak ya
kararlaştırılan ücreti artırır ya da sözleşmeyi ortadan kaldırır, yani
fesheder. Bu madde ile hakime sözleşmeyi değişen şartlara
uyarlama veya sona erdirme yetkisi verilmiştir. Sözleşmeyi fesih
yoluyla sona erdirme yetkisi yüklenicide değil, yalnız hakime
tanınmıştır. Yüklenici ancak dava açabilir. Bu dava üzerine karar
24
verecek makam hakimdir.
12
İNŞAAT
SÖZLEŞMELERİNDE
İŞVERENİN BORÇLARI (1)
İnşaat sözleşmelerinde işverenin borçları:
 Genel
 Ücret ödeme borcu
 Malzemeyi temin borcu
 Genel ihbar yükümlülüğü
 Muayene ve ihbar yükümlülüğü
 Arsa payı karşılığı inşaat sözleşmesinde arsa paylarının devir
borcu
İnşaat sözleşmelerinde işverenin borçlarını yerine getirmemesi:
 İşverenin ücret ödememe borcunda temerrüdü ve sonuçları
 İşverenin eserin tamamlanmasına engel olması
 İşverenin tamamlanmış eseri kabul borcunda temerrüdü 25
İNŞAAT
SÖZLEŞMELERİNDE
İŞVERENİN BORÇLARI (2)
Genel olarak:
B.K. M. 364-366 hükümleri esas itibari ile istisna sözleşmesinde
işverenin ücret ödeme borcunu düzenleme konusu yapmıştır.
B.K.’na göre işverenin verdiği malzemenin veya tamir edilecek
şeyin kendisince bilinen ve yüklenicinin gözüne çarpmayacak
tehlikeli veya işi etkileyici diğer niteliklerinden yükleniciyi
haberdar etme borcu vardır. Arsa payı karşılığı inşaat
sözleşmesinde arsa sahibinin arsa paylarını yükleniciye veya
onun öngöreceği kişiye devretmesi konusu da inşaat
sözleşmesinde işverenin borçları arasındadır.
26
13
İNŞAAT
SÖZLEŞMELERİNDE
İŞVERENİN BORÇLARI (3)
Ücret Ödeme Borcu:
Ücret miktarının sözleşme ile belirlenmiş olması: İnşaat
sözleşmesinin tarafları ücretin miktarını yaptıkları sözleşmede
açıkça
belirtebilecekleri
gibi
sözleşmede
bir
istisna
sözleşmesinin varlığına rağmen ücretin miktarına ilişkin herhangi
bir hüküm getirmemiş olabilirler. Tarafların sözleşme ile ücretin
miktarını götürü olarak veya yaklaşık (takribi) olarak tespit
etmeleri de mümkündür.
27
İNŞAAT
SÖZLEŞMELERİNDE
İŞVERENİN BORÇLARI (4a)
Götürü Ücret: Ücretin götürü olarak belirtilmesi demek, imal
olunacak eser bedelinin önceden ve kesin surette tespiti
demektir. Bu bedel eserin tamamı için toptan bir rakam
olabileceği gibi birim fiyat üzerinden hesaplanacak bir rakam da
olabilir. Ücret olarak para değil fakat bir şey veya başka bir eser
kabul edilmiş ise yine ücreti götürü olarak tespit edilmiş saymak
gerekir. Ücretin götürü olarak tespiti, ücretin miktarının, kısmen
veya tamamen, yüklenicinin iş başladıktan sonra fiilen yaptığı
masraflara veya eserin ortaya çıkınca taşıdığı değere bağlı
tutulmamasını şart kılar. Birim fiyat üzerinden hesaplamada da,
sonradan masraflara veya işin değerine göre bir değişiklik
yapılamadığı için ücretin götürü olarak tespiti söz konusudur.28
14
İNŞAAT
SÖZLEŞMELERİNDE
İŞVERENİN BORÇLARI (4b)
Çoğu zaman, büyük yapı ve bayındırlık işlerinde, verilen birim
fiyatlara göre işin toplam ücreti de önceden tespit edilmekte ve
birim fiyatların, bu toplam ücreti belli oranda (örneğin % 30’a
kadar) aşan işler için de uygulanacağı kabul olunmaktadır. Toptan
veya birim fiyat şeklindeki götürü ücretlerde fiili masraflar ve işin
ortaya çıkınca taşıyacağı değere göre hesap yapılmayacağından,
bu ücretlerin tespiti, malzeme ve işçi fiyatları gibi çeşitli maliyet
unsurlarının o sıradaki durumuna ve öngörülebilen gelişimine,
daha önce yapılmış benzer işlerden elde edilen tecrübelere göre
ve bir miktar da genel masraf amortisman ve kar payı konularak
yapılır.
29
İNŞAAT
SÖZLEŞMELERİNDE
İŞVERENİN BORÇLARI (5)
Birim Fiyat: Ücretin birim fiyata göre ödenmesi kararlaştırılan
hallerde yüklenicinin yaptığı birim tutarı (miktar) ile birim fiyat
çarpılarak ödenecek ücret tutarı bulunur; yapılan birim tutarını
ispat külfeti yükleniciye aittir.
Ücretin masraflara göre tespit edilmesi, fakat azami bir sınırı
aşmaması kararlaştırılmış ise, bu sınır da ancak götürü ücrete
ilişkin B.K. Md. 365/2’nin koşulları var ise (tahmin olunamayan
veya tahmin olunup ta dikkate alınmayan haller) arttırılabilir.
Sözleşme dışı yapılan işler hakkında vekaletsiz iş görme hükümleri
uygulanır. Eğer işveren bu işleri kabul edecek olursa istisna akdi
30
bunları da kapsamına alır ve bunlar için de ücret istenebilir.
15
İNŞAAT
SÖZLEŞMELERİNDE
İŞVERENİN BORÇLARI (6)
Götürü ücretli sözleşmelerde maliyet fiyatı tespit edilen fiyattan
düşük olursa, işveren de ücretin ödenmesini isteyemez (B.K. Md.
365/3). İşçi ücretleri ve malzeme fiyatlarındaki değişikliklerin lehe
veya aleyhe işverene yansıtılacağına ilişkin bir koşul sözleşmeye
konulabilir ve işveren bu koşula dayanarak fiyat düşmesi
oranında indirim isteyebilir.
31
İNŞAAT
SÖZLEŞMELERİNDE
İŞVERENİN BORÇLARI (7)
Götürü ücretli sözleşmelerde evvelce öngörülemeyen durumlar dolayısı ile ücretin
artırılması veya sözleşmenin feshi:
B.K. Md. 365 düzenlemesi içinde ücretin tespitinde göz önünde tutulan fiyatlarda
ve çalışma değerinde düşme olması, ücretin indirilmesine yol açmadığı (f/son)
halde; B.K. Md. 365/’’de götürü ücretli istisna sözleşmelerinde evvelce
öngörülemeyen haller dolayısıyla ücretin arttırılması veya sözleşmenin feshi
imkanı getirilmiş bulunmaktadır. “Clausa rebus sic stantibus” emprevizyon,
öngörülemezlik prensibinin bir uygulaması niteliğindeki bu hükme göre “…
evvelce tahmin olunamayan veya tahmin olunup da iki tarafça nazara alınmayan
haller işin yapılmasına mani olur veya yapılmasını son derece işkal ederse hakim,
haiz olduğu takdir hakkı dolayısıyla ya tekarrür eden (oluşan) bedeli tezyid (artan)
veya mukaveleyi fesih eyler,” bu hükmün, mehaz metne uygun olarak “… önceden
tahmin olunamayan veya iki tarafça kabul edilmiş şartlara göre imkansız olan
olağanüstü haller eserin tamamlanmasına engel olduğu veya aşırı zorlaştırdığı
takdirde, hakim, takdirine göre fiyatı (ücreti) yükseltmeye veya sözleşmeden
32
dönmeye izin verebilir” biçiminde anlaşılması gerekir.
16
İNŞAAT
SÖZLEŞMELERİNDE
İŞVERENİN BORÇLARI (8)
B.K. Md. 365/2’nin uygulanma koşulları:
 Önceden tahmin edilemeyen veya tahmin edilip de iki tarafça göz
önünde tutulmayan beklenmeyen hallerin ortaya çıkmasıdır. Buradaki
beklenilmeyen
hal
mutlaka
mücbir
sebeplere
hasredilemez
(bağlanamaz).
 İnşaat
sözleşmesinin
taraflarının
öngörebilecekleri
fakat
gerçekleşmeyeceğini kabul ettikleri hallerin ortaya çıkması da, B.K. Md.
365/2’nin uygulanması için yeterli olacaktır.
 Olağanüstü durumun ortaya çıkmasına taraflar yabancı kalmış olmalı ve
olay da sürekli olmalıdır.
 Ortaya çıkan beklenmeyen hal, eserin, tespit edilen götürü ücretle
tamamlanmasına engel olmalı veya bunu aşırı derecede güçleştirmiş
bulunmalıdır. Önemli olan beklenmeyen olayın, işin tespit edilen götürü
ücretle yapılmasına engel olup olmayacağının araştırılmasıdır.
33
 Beklenmeyen hallerin ortaya çıkması yükleniciye isnat edilememelidir.
İNŞAAT
SÖZLEŞMELERİNDE
İŞVERENİN BORÇLARI (9)
B.K. Md. 365/2’nin uygulanmasına bağlanan sonuçlar:
 B.K. Md. 365/2 hükmünün uygulanmasında, yüklenicinin, ortaya çıkan
olağanüstü halleri bildirme külfetinin bulunup bulunmadığının araştırılması
gerekir. B.K. Md. 357/3 hükmünden hareketle yüklenicinin ücret arttırılmasını
gerektiren durumları zamanında işverene bildirmesi gerektiği kabul
edilmektedir.
 B.K. Md. 369 çerçevesinde işverene, yükleniciye tazminat vererek iş
ilerlemeden sözleşmeyi feshetme hakkını zamanında kullanarak istisna
sözleşmesini sona erdirme imkanı vermesi açısından da yüklenicinin böyle bir
bildirme külfetinin varlığının kabul edilmesini zorunlu kılacaktır.
 Taraflar arasında işe devam konusunda bir anlaşma olmuş ise, hakimin B.K.
Md. 365/2’nin uygulanması sonucu artık sözleşmenin feshi yoluna gidememesi
gerekir. Eğer ücret miktarında yapılacak artırım konusunda taraflar arasında bir
uyuşma olmaz ise hakimin, artırma miktarını takdir hakkı çerçevesinde tespit
etmesi lazımdır. Hakim işverenin esere acil ihtiyacının bulunduğu eserin
tamamlandığı ya da tamamlanmasına çok yaklaşıldığı durumlarda ücret artırımı
34
yoluna gitmelidir.
17
İNŞAAT
SÖZLEŞMELERİNDE
İŞVERENİN BORÇLARI (10)
 Yüklenici ücretin arttırılması talebinin kabul edilmemesi üzerine sözleşmeyi
feshedip işi yarıda bırakmış ise ve bu yola başvurması haklı ise, bu fesih de haklı bir
fesih olacaktır. Fesihten önce yapılmış ücret artırma talebi haklı değil ise yapılan bu
fesih de haksız olacak ve işveren, bu neden ile yükleniciden uğradığı zararın
tazminini isteyebilecektir.
 Yüklenici, B.K. Md. 365/2 düzenlemesi içinde bir yenilik doğurucu hak niteliğinde
olmak üzere bir seçimlik hakka sahip olduğu söylenebilecektir. yüklenicinin
buradaki seçimlik yetkisini kullanması için dava yoluna başvurması gerekli değildir.
O yönetilmesi gerekli tek taraflı irade açıklamasıyla sözleşmeden dönme veya
ücretin artırılması şeklindeki seçimlik haklarından birini kullanabilecektir. Ancak
sözleşmeden dönme şeklinde seçimlik yetkisini kullanan yüklenici, hakim tarafından
sonradan dönmenin şartlarının gerçekleşmediği veya ücret artırımının daha uygun
olacağı yönünde karar verilmesinin rizikosuna katlanacaktır.
 İstisna sözleşmesinden dönme üzerine, işverenin önceden yükleniciye ödediği ücret
veya ücretin bir kısmı sözleşmeden dönme üzerine, sebepsiz zenginleşme
hükümlerine göre geri isteyebilecektir.
 Sözleşmeden dönme üzerine işverenin arsasında yapılan inşaatlarda 35M.K.
Hükümlerine göre bütünleyici parça olarak işverenin mülkiyetine tabi olurlar.
İNŞAAT
SÖZLEŞMELERİNDE
İŞVERENİN BORÇLARI (11)
Ücretin veya muhtemel masrafların (keşif bedelinin) yaklaşık (takribi) olarak
tayini:
İşverenin bedelin çok aşılmasına karşı korunması: B.K. Md. 367/1’e göre “yapılan
şeyin masrafı, evvelce yüklenici ile takribi bir surette tespit edilen keşfi işverenin
sunu olmaksızın çok fazla tecavüz ederse gerek o şeyin imali esnasında gerek
imalden sonra işveren mukaveleyi feshedebilir.” Böylece götürü ücrette, kural
olarak işin kararlaştırılan ücretten pahalıya mal olmasının rizikosunu yüklenici
taşır ve ancak olağanüstü haller dolayısı ile masraflarının aşırı derecede artması
takdirinde ücretin artırılmasını veya akdin feshini isteyebilir. Yaklaşık keşif
bedelinde ise bu bedelin aşırı olmayan derecede üstüne çıkılmasının rizikosu
işverene yüklenmiştir. Yaklaşık bedelin aşırı derecede aşılması halinde bu aşma
B.K. Md. 365/2’de ön görülen olağanüstü olaylardan ileri geliyor ise yüklenici
yine ücretin keşif bedelinden fazla olarak tespitini veya akdin feshini
isteyebilmektedir; buna karşılık yaklaşık keşif bedelini aşırı derecede geçme bu
36
gibi olaylardan ileri gelmiyorsa işveren akdin feshini veya bazı hallerde
masraflara göre tespit edilen ücretin indirilmesini isteyebilir.
18
İNŞAAT
SÖZLEŞMELERİNDE
İŞVERENİN BORÇLARI (12)
Yaklaşık keşif bedelinin çok aşılması yüzünden akdin feshinin koşulları şu
biçimdedir:
 Keşif bedelinin yaklaşık olarak tespit edilmiş olması: Çeşitli kısımlara ait
eser sözleşmesine ilişkin edimlerin planlı şekilde bir araya getirildiği yapı
işleri gibi büyük işlerde tahmini bedelin tespiti için yapılan çalışmalara keşif
ve böylece tahmin edilen bedele de keşif bedeli denir. Eğer hiç ücret tespit
edilmemiş ise yaklaşık bedele ilişkin B.K. Md. 367 uygulanmaz.
 Yaklaşık bedelin aşırı derecede üstüne çıkılmış olması: İşveren belli
orandaki aşmaya katlanmak zorundadır. Bu hoşgörü sınırının ne olacağı her
somut olayın özellikleri göz önünde tutularak işlerde geçerli iyi niyet
kurallarına göre belirlenmelidir. Aşma masrafların toplamında olmalıdır.
Yüklenici bildirme yükümlülüğünü vaktinde yerine getirmez ise işveren
bildirim vaktinde yapılsaydı ne durumda olacak idi ise ona göre zararının
tazminini isteyebilir. Ancak yüklenici bildirmeyi vaktinde yapsaydı bile
işverenin sözleşmeyi feshetmeyeceğini veya onun zaten beklenen aşmanın
37
farkında olduğunu kanıtlayarak tazminat ödemekten kurtulabilir.
İNŞAAT
SÖZLEŞMELERİNDE
İŞVERENİN BORÇLARI (13)
 Yaklaşık ücretin aşılmasına işverenin sebebiyet vermiş olmaması: İşveren
kendi fiili ile yaklaşık ücreti aşırı derecede geçen masraflar yapılmasına
sebebiyet vermiş ise artık bu suretle ortaya çıkan masraf artmasına kendisi
katlanmalıdır. İşverenin yaklaşık masraf miktarının aşılmasına açıkça veya
zımnen rıza göstermesi de onun bu aşmaya kendisinin sebebiyet
vermesiyle aynı hükümlere tabii tutulmalıdır. Bununla beraber işverenin
fesih hakkını kullanmaması mutlaka aşmaya razı olduğuna delalet
etmeyebilir; zira o bedelde indirim veya müspet zararının tazmini yollarını
seçecek olabilir; ancak bunları da vaktinde bildirmiş olmalıdır. İşverenin
aşmayı kesinlikle ön görebilmesine rağmen işin devamına göz yumması
halinde de onun zımni rızasının varlığı ve bu rızanın fesih hakkını ortadan
kaldıracağı, ancak indirim hakkını tamamıyla ortadan kaldırmayacağı kabul
edilmelidir. Eserin tamamlanmasından sonra fesih hakkının kullanılabilmesi,
ancak yüklenici aşmayı daha önce bildirmemiş ve işverenin bunu iş
38
tamamlanmadan önce öğrenmesi imkansız ise, söz konusu olabilir.
19
İNŞAAT
SÖZLEŞMELERİNDE
İŞVERENİN BORÇLARI (14)
Fesih hakkının kullanılması ve sonuçları:
Fesih hakkının niteliği ve kullanılması zamanı: B.K. Md. 367/1’in koşulları
gerçekleşince işveren sözleşmeyi feshedecek ise bazı yazarlara göre bu
niyetini kısa süre içinde açıklamalı ve yükleniciyi kararsızlık içinde
bırakmamalıdır. Fesih hakkı yenilik doğurucu bir hak niteliği taşıdığından
bu hakkın kullanıldığına ilişkin beyan yükleniciye ulaşmakla hükümlerini
husule getirir; beyan şarta bağlanamaz ve ondan dönülemez; ancak B.K.
Md. 367/1’in şartlarının gerçekleşmediği sonradan hakim tarafından tespit
edilecek olur ise işverenin yükleniciye B.K. Md. 369’a göre tam tazminat
vermesi gerekir. Yüklenici hoşgörü sınırını aşan alacağından feragat
ettiğini beyan ederek işverenin fesih hakkını kullanmasını önleyebilir. Hatta
fesih beyanı kendisine ulaşınca derhal, böyle bir beyanda bulunarak daha
önce ortaya çıkmış olan sözleşmenin sona ermesi sonucunu bertaraf
39
edebilir.
İNŞAAT
SÖZLEŞMELERİNDE
İŞVERENİN BORÇLARI (15)
Feshin geriye yürürlü olması; sebepsiz zenginleşme veya
vekaletsiz iş görme: Burada geriye yürürlü olan bir fesih yani
sözleşmeden dönme söz konusudur. Taraflardan her biri fesih
üzerine, karşı tarafın zenginleştiği miktarın kendisine geri
verilmesini sebepsiz zenginleşme hükümlerine dayanarak
isteyebilir.
40
20
İNŞAAT
SÖZLEŞMELERİNDE
İŞVERENİN BORÇLARI (16)
Menfii zararın tazmini ve kusur: Yüklenicinin yaklaşık ücreti
aşmada kusuru bulunduğu takdirde sözleşmeyi fesheden işveren
ondan menfi zararın tazminini isteyebilir. İşverenin yüklenicinin
kusurlu bulunduğunu ispat etmesi gerektir. Yüklenici hileli olarak
gerçeğe aykırı keşif bedeli tespit etmiş ise, işveren sözleşmeyi
feshetmese bile zararın tazminini yükleniciden isteyebilir (B.K.
Md. 31/2).
41
İNŞAAT
SÖZLEŞMELERİNDE
İŞVERENİN BORÇLARI (17)
Müspet zararın tazmininin istenilmesi: Yüklenicinin yaklaşık
bedeli çok aşması, aynı zamanda onun akdi bir yükümlülüğüne
aykırı davranışından ileri geliyor ise ve bu davranışının kusurlu
olmadığını ispat edemez ise, işveren sözleşmeyi feshedeceğine,
B.K. Md. 96’ya dayanarak müspet zararın tazminini yükleniciden
isteyebilir. Bu zarar aşma miktarına eşit olarak takdir
edilmemelidir. Zararın takdirinde aşma sonucunda eserin
değerinde meydana gelen artma yüklenici lehine göz önünde
tutulmalıdır. Eserin değerinde yapılan masraflar oranında artma
husule gelmemiş ise, bu verimiz yatırım olarak zararın tespitinde
hesaba katılmalıdır. Yaklaşık keşif bedelinin aşılması yüklenicinin
akdi kusurundan ileri geliyor ise, bu aşma aşırı olmasa bile 42bazı
yazarlara göre işveren bunun tazminini isteyebilmelidir.
21
İNŞAAT
SÖZLEŞMELERİNDE
İŞVERENİN BORÇLARI (18)
Aşırı ücretin indirilmesi: Yaklaşık bedeli aşırı derecede geçen ücretin
indirilmesini istemek olanağı yalnız B.K. Md. 367/2’deki hal, yani işverenin arsası
üzerine bina inşası hali için ön görülmüş ise de kıyas yolu ile başka hallere de
tanınmalıdır.
 İşverenin arsası üzerine yapılmış inşaatta yaklaşık ücretin çok aşılması
dolayısıyla fesih veya bedelin indirilmesi: İşverenin arsası üzerine inşaat
yapılması durumunda yüklenicinin kullandığı malzeme ve emeğin sonuçları
M.K. hükümlerince arsanın mütemmim cüzü sayılıp, işverenin mülkiyetine
girer. B.K. Md. 367/2’ye göre: yapı tamamlanmış ise fesih olanağını kaldırıp
sadece bedelin indirilmesini istemek yetkisini tanımıştır. Masrafların yaklaşık
keşif bedelini çok aşacağı yapı tamamlanmadan anlaşılır ise işveren bir seçim
hakkına sahiptir. Dilerse o zamana kadar yapılan kısım için hakkaniyete
uygun bir tazminat ödeyerek sözleşmeyi derhal fesheder. Dilerse yapının
bitirilmesini bekler ve bitince bedelden uygun bir miktarın indirilmesini
isteyebilir.
43
 İşveren eserin kalan kısmından tamamen vazgeçmek yerine bunun kısmen
yapılması yolunu da seçebilir.
İNŞAAT
SÖZLEŞMELERİNDE
İŞVERENİN BORÇLARI (19)
Sözleşme ile belirtilmemiş ücret:
B.K. Md. 366 “işin kıymetine göre bedelin tayini” başlığı altında şu hükmü
getirmektedir: “Evvelce kararlaştırılmamış olan bedel, şeyin kıymetine ve
yüklenicinin masrafına göre tayin edilir”. Ücretin hiçbir şekilde miktar olarak
belirlenmediği durumlarda, işin değerine ve masraflara göre tayin edilen ücretin fazla
olmasının rizikosu tamamen işverene ait olmaktadır. B.K. Md. 366 anlamında ücret
miktarının tespiti için ön görülen prensibin belirlenmesinde şu hususlar göz önünde
tutulmalıdır: Ücretin belirlenmesinde öncelikle yapılan şeyin kıymetine (işin değerine)
bakılacaktır. İşin değeri hesaben bulunan bir tutar olup yüklenicinin yaptığı iş karşılığı
elde edeceği karı ve o işe düşen genel giderler payını ifade eder. B.K. Md. 366
anlamında yüklenicinin masrafı fiilen yapılan harcamalar tutarını ifade eder ve
sözleşmede kararlaştırılan eserin meydana getirilmesi için yüklenicinin kendisinin
sağladığı malzeme için giriştiği harcamaları, başvurduğu yardımcı kişilere ve altyüklenicilere fiilen ödediği ücretleri ve işte kullandığı araç ve gereçler için yaptığı
giderleri kapsamına alır. Giderlerin fiilen yapıldıkları zamandaki tutarı göz önünde
tutulacaktır ve bu husus da, yüklenici tarafından ispatlanmalıdır. Yüklenicinin44kötü
niyetle yaptığı objektif bakımdan yararsız giderlerin hesaba katılmaması lazımdır.
22
İNŞAAT
SÖZLEŞMELERİNDE
İŞVERENİN BORÇLARI (20)
Ücreti Ödeme Zamanı:
B.K. Md. 364’de ücretin ödeme zamanına ilişkin olarak “ücretin muacceliyeti” başlığı altında
şu düzenleme getirilmektedir: “işin parası teslim zamanında ödenir” (fıkra 1), “yapılan şey
parça parça teslim edildikçe bedeli ifa olunmak üzere mukavele edilmişse her kısmın bedeli
o kısmın teslimi zamanında ödenmek lazımdır” (fıkra son) Böylece ücret alacağı eserin
tesliminden önce (tamamlanması anında) veya daha sonra (usulüne uygun muayeneden
sonra) değil, fakat teslim anında muaccel olmaktadır. İş görme borcu doğuran
sözleşmelerdeki önce işin yapılması sonra paranın alınması şeklindeki genel kural, bu
şekilde istisna sözleşmesi içinde kabul edilmiş olmaktadır. B.K. Md. 364/2’den fıkra 1’de yer
alan bu kurala istisna getirilmekte ve kısmi teslimler için kısmi ödemeler yapılması gereği ön
görülmektedir. Bu esas özellikle bölünebilen ve sayı, ölçü ve ağırlıkla tespit edilen çeşidi ile
belli şeylerin artarda teslimine ilişkin istisna sözleşmelerinde uygulanacaktır. İstisna
sözleşmelerinin eser tamamlanmadan ileriye etkili olarak feshedildiği durumlarda yapılmış
kısım için ücret alacağı fesih açıklamasının ulaştığı anda muaccel olur. Yüklenicinin eseri
ayıpsız ve sözleşmeye uygun şekilde tamamlamış olarak teslim etmesi gerekir. Ayıp
giderilene kadar ücret borcunu ödemeden kaçınılabilir. Yapı işlerinde de yüklenici ayıbı
tanımış ve işveren ile bu ayıbın giderilmesi hususunda anlaşmış ise tereddüt halinde45ücret
borcunun ödenmesinin sonraya bırakıldığı kabul edilmelidir.
İNŞAAT
SÖZLEŞMELERİNDE
İŞVERENİN BORÇLARI (21)
Ücretin ödeme yeri:
Ödeme yeri tarafların sarih veya zımni arzusuna göre tayin edilir.
Ücretin ödeme yeri hakkında taraflar arasında yapılmış bir
sözleşme bulunmadığı takdirde ücret borcu bir para borcu olduğu
için B.K. Md. 73/1-1 gereğince ifa yeri yüklenicinin ifa
zamanındaki ikametgahıdır. İşveren ücret borcunu posta havalesi
ile göndermek istiyor ise bunu ikametgahta ödemeli olarak
göndermelidir. Yüklenici parayı almak için postaneye gitmek
zorunda değildir.
46
23
İNŞAAT
SÖZLEŞMELERİNDE
İŞVERENİN BORÇLARI (22)
Yüklenicinin Ücret Alacağının Teminatı:
Eserin ücret ödenmeden teslimi işverene yüklenici tarafından
kredi tanınması, taşınır eser teslimi şeklindeki istisna
sözleşmeleri dışında ancak istisnai durumlarda söz konusu olur.
Bu şekilde taşınır eser teslimi şeklinde istisna sözleşmelerinde
ücretini kısmen veya tamamen almadan eseri teslim eden
yüklenici, ücret alacağını mülkiyeti saklı tutma anlaşmasıyla
teminat altına alabilir. Taşınır şeylerin onarımında veya
işlenmesinde yüklenici, ücret alacağının teminatı olarak şey
üzerinde hapis hakkını kullanabilir. Taşınmazlardaki yapı ve
tamirat işlerinde, yüklenici işverenden olan alacağı için taşınmaz
47
üzerinde kanuni ipotek hakkından yararlanabilir.
KAYNAK
ALTAŞ, H., İnşaat Sözleşmelerinde İş Sahibinin Borçları
ve
Yerine
Getirilmemesinin
Sonuçları,
İnşaat
Sözleşmeleri ve Tahkim Hukuku Sertifika Programı
Ders Notları.
48
24
Download

ders-05 ekidir