Bulaşıcı Hastalıkların Laboratuvar Tanısı için Saha Rehberi
KANDİDOZ
Candida Enfeksiyonları
Candida stomatiti
Akciğer kandidozu
Deri ve tırnak kandidozu
Vulva ve vajina kandidozu
Diğer ürogenital bölgelerin kandidozu
Candida menenjiti
Candida endokarditi
Candida sepsisi
Diğer kandidozlar (mide-bağırsak)
ICD-10 B37
ICD-10 B37.0
ICD-10 B37.1
ICD-10 B37.2
ICD-10 B37.3, N77.1
ICD-10 B37.4
ICD-10 B37.5, G02.1
ICD-10 B37.6, I39.8
ICD-10 B37.7
ICD-10 B37.8
EPİDEMİYOLOJİSİ
Kandidozlar, tüm dünyada, her yaşta görülebilen, Candida cinsi mayalar tarafından oluşturulan deri, mukoza, iç organ ve sistemlerin akut ve/veya kronik enfeksiyonlarıdır.
Candida’lar normal bireylerin %30-50’sinde ağız ve gastrointestinal kanal ve kadınların
%20-30’unda genital kanal florasında bulunurlar. Bu nedenle enfeksiyonları çoğu kez
endojen kaynaklıdır. Candida’lar ayrıca toprak ve çok çeşitli bitkiler üzerinde de yaşamlarını sürdürürler. Topraktan izolasyonu fekal kontaminasyonun göstergesi olarak kabul
edilir. 200’den fazla Candida türü bulunmasına karşın insanda sık izole edilen patojenler;
başta C.albicans olmak üzere C.glabrata, C.krusei, C.parapsilosis, C.tropicalis, C.kefyr,
C.dubliniensis, C.lusitaniae ve C.guilliermondii’dir. Son yıllarda seyrek görülen türlerin
etken olduğu ağır enfeksiyonlarda artış dikkati çekmektedir.
KLİNİK
ÖZELLİKLERİ
Oral kandidoz akut psödomembranöz, akut atrofik ve kronik hiperplastik kandidoz olarak
görülebilir. Akut psödomembranöz kandidoz en sık yeni doğanlarda olmak üzere,
poliendokrin bozukluk ve HIV enfeksiyonu v.b immün yetmezlik hallerinde C.albicans’ın
kolonize olması ile ortaya çıkar. Yanak mukozası, dişeti ve dilde beyaz yama tarzı plaklar
şeklinde ve ağrısız lezyonlar oluşur. Membran kaldırıldığında eritemli, kanamalı zemin
gözlenir. Mukoza erozyonu ve ülserasyon gelişebilir. Akut atrofik kandidoz geniş spektrumlu antibiyotik sağaltımının komplikasyonudur. Dil tutulursa papillalar silinir, dil parlak
bir şekil alır. Kronik atrofik kandidoz ağız protezleri ile ilişkilidir. Sert damakta kronik
eritem ve ödem oluşur. Kronik hiperplastik kandidoz malign transformasyon gösterebilir.
Mide-bağırsak kandidozu sindirim sistemi mukozasının yüzeyinde genellikle beyaz lekeler şeklinde ortaya çıkar; özellikle AIDS’li hastalarda özofagus ve tüm sindirim sistemine
yayılabilir. C.albicans en sık etkendir; vakanın immün yetmezliğinin şiddetine göre
kolonizasyondan, hematojen kandidoza kadar değişen ciddi enfeksiyonlar oluşturur.
Akciğer kandidozu nötropenik hastalarda Candida’nın hematojen yayılımı sonucu ortaya
çıkar. Özgül klinik ve radyolojik bulgular yoktur. Deri kandidozunda lezyonlar kasık,
meme altı, koltuk altı, parmak araları gibi vücudun çeşitli bölgelerinde veziküller,
püstüller ve düzensiz sınırlı eritematöz alanlar şeklindedir. Bebeklerde bez dermatitlerinin en sık nedeni de Candida enfeksiyonlarıdır. Tırnak mikozlarında %5-10 oranında
etken Candida’lardır. Paronikya genellikle proksimalden başlar, tırnak yatağı şişer, eritem
ve ağrı meydana gelir. Vulva-vajina kandidozunda kaşıntı, yanma, kızarıklık temel
bulgulardır. Vulvada eritem ve fissürler, vajinada kalın beyaz yapışkan plaklar, dizüri,
disparüri, kalın ve süt kesiği kıvamında vajinal akıntı görülebilir. Böbrek kandidozu kandan
yayılım ile inici tipte gelişir ve yaygın kandidozlu hastaların %80’ninde ortaya çıkar.
Böbrekte mikroapseler ve bazı vakalarda mantar topu oluşumu ile pelvis veya üreteri
tıkayıp hidronefroz veya anüri yapar. İdrarda Candida silendirlerinin görülmesi böbrek
dokusu invazyonu tanısına yardımcı olabilir. Candida sistiti daha çok kadınlarda, diyabeti
ve idrar yolu anomalisi olanlarda görülür. İdrarda Candida sık tespit edilse de enfeksiyon
sistoskopi veya biyopsi ile doku invazyonunun veya mantar topunun saptanması ile
kanıtlanabilir. Candida üretriti daha çok erişkin erkelerde akut veya subakut seyirlidir;
olguların yaklaşık %40’ında balanit eşlik eder. Candida menenjiti yaygın kandidoza bağlı
olarak veya travmayla mantarın doğrudan subdural bölgeye inokülasyonu ile ortaya
çıkabilir. Düşük doğum ağırlıklı bebeklerde, ventriküloperitoneal şantı bulunan vakalarda
görülür. Candida endokarditinde klinik tablo bakteriyel endokarditten ayırt edilemez.
Ancak büyük vejetasyonlar ve büyük damarların embolizasyonu tanısal bulgulardır.
Candida sepsisi kanıtlanmış organ tutulumu olmaksızın bir ya da daha fazla kan
kültüründe Candida üremesi demektir. Bağışıklık sistemi baskılanmış konaklarda Candida
endoftalmisi ve Candida keratiti görülebilir.
[KANDIDOZ]
Sayfa 1
Bulaşıcı Hastalıkların Laboratuvar Tanısı için Saha Rehberi
KANDİDOZLARIN TANISI İÇİN LABORATUVAR İNCELEMESİ
Laboratuvara ne tür
klinik örnekler
gönderebilirim?
Mukoza sürüntüsü, deri/tırnak kazıntısı
Balgam, bronkoalveolar lavaj sıvısı (BAL), endotrakeal aspirat (ETA),
Beyin omurilik sıvısı (BOS), diğer steril vücut sıvıları,
Kan, intravenöz (i.v.) kateter ucu
Apse aspiratı, doku biyopsisi
Üretral akıntı, idrar
Vitreus sıvısı, kornea kazıntısı
Örnekleri almak için
en uygun zaman
nedir?
Örnekler mümkünse antifungal tedavi öncesinde alınmalıdır.
Ağız lezyonlarından tuzlu su ile çalkalandıktan sonra örnek alınmalıdır.
Deri ve tırnak örnekleri %70’lik alkolle dezenfekte edildikten sonra alınmalıdır.
İdrar örnekleri mümkünse sabahın ilk idrarı olmalıdır.
Balgam mümkünse sabah aç karına alınmalı; mantar enfeksiyonu şüpheli her durumda
kültür için 3 günde arka arkaya alınmış en az üç balgam örneği gönderilmelidir.
Kan kültürleri mümkünse hastanın ateşlenmeye başladığı erken bir dönemde alınmalıdır.
Eğer antifungal tedavi alıyorsa o günkü doz verilmeden önce örnek alınmalıdır.
Örnekle birlikte
göndermem gereken
özel bir form var mı?
Ek-4’de verilen veya benzeri bir “Laboratuvar Bilgi Formu” mutlaka ve eksiksiz olarak
doldurulmalı ve örneklerle birlikte laboratuvara gönderilmelidir. Formda ön tanı mutlaka
yazılmalı; ayrıca konağın immün durumu (kemoterapi, organ nakli, nötropeni, diabetes
mellitus v.b.) mutlaka not edilmelidir.
Örnek almak için
gerekli malzemeler
nelerdir? Nasıl temin
edebilirim?*
Klinik örnekleri hastadan nasıl almalıyım?
Gerekiyorsa, hangi işlemleri uygulamalıyım?
Steril pamuklu silgiç,
Steril, vida kapaklı
(sızdırmaz) tüp
Steril SF
Steril bisturi ucu veya
temiz lam
%70’lik etil alkol
10x10 cm temiz, koyu
renkli kağıt veya temiz,
kuru Petri kutusu
Parafilm (tercihen)
Mektup zarfı
Steril pamuklu silgiç,
Steril vida kapaklı
(sızdırmaz) tüp
Steril bisturi ucu veya
temiz lam veya makas
%70’lik etil alkol
10x10 cm temiz, koyu
renkli kağıt veya temiz,
kuru Petri kutusu,
Mektup zarfı
Parafilm (tercihen)
Sayfa 2
Şehir içi
Şehirlerarası
(kısa mesafe)
(uzun mesafe)
taşıma
süre-sıcaklık
taşıma
süre-sıcaklık
Mukoza sürüntüsü: Önce hastanın ağzını tuzlu su ile
çalkalaması sağlanır. Ağız içindeki beyaz yama tarzı
plaklardan, mümkünse membran kaldırılarak, steril pamuklu
silgiç ile sürüntü örneği alınır ve silgiç 1-2 ml steril SF içeren
bir vida kapaklı tüpe konarak laboratuvara gönderilir.
<2 s; OS
<24 s; OS
Deri lezyonundan kazıntı örneği: Örnek alınmadan hemen
önce lezyon bölgesi %70’lik etil alkol ile temizlenir. Bisturi
ucu veya lam kenarı ile deri lezyonunun aktif kenarından
dikkatlice kazıntı yapılır. Bu işlem esnasında lezyon
kanatılmamalıdır! Alınan deri kazıntısı en az raptiye başı
büyüklüğünde olmalıdır. Veziküller var ise, en yeni
veziküllerin tepelerini kesip almak gerekir.
OS
<72 s; OS
OS
<72 s; OS
Elden veya
başka bir
zarf içinde
posta ile
Başka bir
zarf içinde
posta ile
Örnek Petri kutusuna alındıysa kenarı Parafilm (yoksa
selofan bant) ile kapatılır. Örnek kağıt üzerine alındıysa
paket şekline getirilir. Paket zarf içine konur ve zarf kapatılır.
Petri kutusu veya zarfın üzerine hasta ile ilgili bilgiler yazılır.
Kandidoz kuşkusunda; eğer “uydu” lezyonlar varsa, en yeni
uydu lezyondan, yok ise lezyonun kenarlarından kazıyarak
örnek alınmalıdır. Kıvrım yerlerindeki lezyonlar ıslak ve çok
yangılı ise ıslatılmış bir pamuklu silgici yüzeye iyice bastırıp
döndürerek sürüntü örneği alınmalıdır.
Tırnak: Örnek alınmadan önce tırnak %70’lik etil alkol ile
temizlenir. Bu işlem sırasında gazlı bez kullanılır; kesinlikle
pamuk kullanılmaz! Etkilenmiş tırnaktan mümkün olduğu
kadar eski, ölü doku kesilip uzaklaştırılır ve tırnak yatağı ya
da tırnağın canlı doku sınırından kazıntı yapılır.
Örnek Petri kutusuna alındıysa kenarı Parafilm (yoksa
selofan bant) ile kapatılır. Örnek kağıt üzerine alındıysa
paket şekline getirilir. Paket zarf içine konur ve zarf kapatılır.
Petri kutusu veya zarfın üzerine hasta ile ilgili bilgiler yazılır.
[KANDIDOZ]
Bulaşıcı Hastalıkların Laboratuvar Tanısı için Saha Rehberi
Örnek almak için
gerekli malzemeler
nelerdir? Nasıl temin
edebilirim?*
Klinik örnekleri hastadan nasıl almalıyım?
Gerekiyorsa, hangi işlemleri uygulamalıyım?
Şehir içi
Şehirlerarası
(kısa mesafe)
(uzun mesafe)
taşıma
süre-sıcaklık
taşıma
süre-sıcaklık
Kandidoz şüphesinde diğer örneklerin alınması ve
gönderilmesi ile ilgili işlemler için “Fırsatçı mikozlar”,
“Ürogenital sistem mikozları”, “Dolaşım sistemi mikozları”
ve “Göz-kulak mikozları” modüllerine bakılması önerilir!
Kısaltmalar - s: saat; OS: oda sıcaklığı; SF: serum fizyolojik
* Tabloda önerilen örnekleme malzemesini -ayrıca belirtilmedikçe- hastanenizin laboratuvarından temin edebilirsiniz.
Güvenlik önlemleri
nelerdir? Kendimi
nasıl koruyabilirim?
Her türlü klinik örnek “enfeksiyöz” kabul edilmeli ve bu örneklerle çalışılırken standart
güvenlik önlemleri alınmalı, uygun kişisel koruyucu ekipman giyilmelidir.
Örnekleri hangi
laboratuvara
gönderebilirim?
Kuşkulu örneklerden mikroskopi ve Candida kültürü bünyesinde Mikrobiyoloji Uzmanı
bulunan her laboratuvarda yapılabilir. Hastanenizin / Merkezinizin laboratuvarı bu koşulu
sağlamıyorsa veya tiplendirme ve antifungal duyarlılık gibi daha ileri analizlerin
yapılmasına gerek duyuyorsanız örnekleri size en yakın Mikoloji Birimi olan Üniversite
Hastanesi veya Eğitim Araştırma Hastanesi Laboratuvarına gönderiniz.
Hangi durumlarda
örnek laboratuvara
kabul edilmez?
“Fırsatçı mikozlar” modülünde, ilgili kısımda belirtilen örnek ret kriterleri geçerlidir.
Hangi laboratuvar
incelemelerini
isteyebilirim?
Sonuçları ne
kadar zamanda
alabilirim?
Sonuçları nasıl yorumlamalıyım?
Mikroskopi –
½ - 1 gün
Direkt veya %10-15 KOH ile hazırlanmış lamların veya Gram ya da
Giemsa ile boyalı preparatların incelenmesinde fungal elemanların
görülmesi tanıyı destekler. Kesin tanı için kültür gereklidir.
Mantar kültürü
3-5 gün*
Kültür sonucunda Candida üremesi kesin tanıyı koydurur. Ancak
idrar ve balgam örneklerinde Candida kültür pozitifliğinin anlamı çok
tartışmalıdır. Sonucun kontaminasyona, kolonizasyona yoksa
enfeksiyona mı bağlı olduğunun ayırımı kritik önemdedir.
Boyasız direkt mikroskopi
Boyalı mikroskopi
Üriner enfeksiyon için maya düzeyi, tür identifikasyonu ile birlikte
kantitatif
olarak rapor edilmiş olmalıdır. Buna4göre idrarda maya
5
≥10 kob/ml ise kesin IYE ile ilişkili olduğu; 10 kob/ml düzeylerinin
kuşku ile değerlendirilmesi gerektiği kabul edilir!
Bağışıklığı bozulmuş veya sağlam bir hastanın kanından tek bir
Candida türünün izole edilmiş olması önem taşır.
Mantar tanımlaması
(tür düzeyinde) ve
Antifungal Duyarlılık
Testi
24-48 saat*
Candida PCR
1 gün*
Üreyen Candida türünü belirler. Bazı türler antifungal ilaçlara daha
az duyarlı veya dirençli olduğu için tür tanımı önemlidir.
Steril vücut bölgelerinden ve kandan izole edilen kökenlerin
antifungal duyarlılığının belirlenmesi tedavi için önemlidir.
PCR yalnızca kan ve steril vücut bölgesi örneklerine uygulanmalıdır.
Floralı bölgelere uygulanmaz! PCR sonucunun POZİTİF bulunması
durumunda kolonizasyon ile enfeksiyon ayırımı yapılmalıdır.
Kısaltmalar - KOH: potasyum hidroksit; kob: koloni oluşturan birim; İYE: idrar yolu enfeksiyonu
* Sonucun çıkış süresi için laboratuvar ile bağlantı kurunuz!
Daha fazla bilgi için önerilen kaynaklar:
1.
Klinik Mikrobiyoloji (Manual of Clinical Microbiology. Murray PR, Baron EJ, Jorgensen JH, Landry ML, Pfaller MA
eds) 9. Baskı. Çeviri ed. Başustaoğlu A, Atlas Kitapçılık, Ankara, ISBN 978-975-7175-84-1, 2009.
2.
Clinical Mycology. Anaissie EJ, McGinnis MR, Pfaller MA, eds. Churchill Livingstone, 2009.
[KANDIDOZ]
Sayfa 3
Download

Kandidoz