Botues:
Mensa e studentëve, kati i parë 10000 Prishtinë, Kosovë
Tel. & Fax: +381 38 22 44 98
E-mail: [email protected]
http://internewskosova.org/
Përkthimi:
NSHP Transcript
Dizajn dhe shtyp:
One Production
Përmbajtja
PËRMBLEDHJE EKZEKUTIVE
HYRJE
GJENJDA AKTUALE E E-QEVERISJES
CENTRALIZIMI I NGADALTË
INTERNETI NË KOMUNA
KULTURA E QEVERISJES KOMUNALE
ARRITJA E PRANIMIT
PËRMBAJTJA NË UEB DHE APLIKACIONET E MEDIAVE SOCIALE
3
6
6
6
9
14
20
25
PËRMBLEDHJE EKZEKUTIVE
Ardhja e teknologjive të informacionit dhe komunikimit (TIK), me to dhe e mediave sociale dhe e-qeverisjes, duket se ofron mundësi të mëdha për rilidhjen
e marrëdhënies ndërmjet qytetarëve dhe qeverive,
duke krijuar transparencë dhe hapësirë më të madhe
për demokracinë me pjesëmarrje. Tanimë ka shembuj
anembanë botës të përshtatjes së mediave sociale për
shumë qëllime: monitorim të zgjedhjeve, luftim të
karteleve të drogës, ndalim të trafikimit me njerëz,
rritje të llogaridhënies politike dhe luftim të korrupsionit. Organizatat zhvillimore, siç është UNDP-ja, janë
të gatshme për të promovuar aplikacione të mediave
sociale, përmes së cilave qasja, krijimi dhe shpërndarja
e informatave nga qytetarët kontribuon në qeverisjen
e mirë. Në Kosovë, UNDP-ja tanimë mbështet platformën www.kallxo.com, e cila udhëhiqet nga OJQ partnere, ku qytetarët mund të raportojnë raste të
korrupsionit. Ky raport është hulumtim i kryer nga
OJQ-ja partnere Internews Kosova lidhur me
mundësitë dhe grackat në zgjatjen e programit të
UNDP-së – Mbështetja për Përpjekjet Kundër Korrupsionit në Kosovë (SAEK) për pilotimin dhe aplikimin e
parë të këtij lloji të qasjeve të mediave sociale, të orientuara kundër korrupsionit tek administratat komunale të Kosovës.
Ekziston një rrezik nga euforia e tepërt lidhur me atë
që mund arrijnë TIK, mediat sociale dhe e-qeverisja:
ato janë mjete, jo zgjidhje dhe “20% i takon
teknologjisë, 20% organizatës dhe kulturës”. Përvoja
botërore deri më sot tregon se shumica e projekteve
të e-qeverisjes dhe e-transparencës dështojnë, zakonisht për shkak të pranimit të pamjaftueshëm nga palët
e interesit dhe dallimit tejet të madh ndërmjet dizajnit
dhe realitetit. Potenciali mobilizues i e-pjesëmarrjes
nuk duhet të mbivlerësohet. Edhe projektet e suksesshme kanë vështirësi në arritjen e pjesëmarrjes për-
faqësuese dhe ekziston një rrezik i thellimit të përjashtimit për grupet pa qasje në internet. Më së miri funksionon një shumëllojshmëri e kanaleve, duke përfshirë
metoda klasike të pjesëmarrjes së qytetarëve, siç janë
takimet publike.
Para se të investoni në krijimi e aplikacioneve interaktive për komuna, me qëllimin për të hapur disa fusha
të tyre të punës për pjesëmarrje qytetare në internet,
këto komuna, së pari duhet të krijojnë një bazë të re,
më të avancuar të transparencës në faqet e tyre të internetit, në mënyrë që qytetarët të informohen më
mirë, dhe në këtë mënyrë të jenë më në gjendje të
marrin pjesë në mënyrë konstruktive. Informatat, siç
janë ato për buxhetin komunal, të cilat aktualisht –
nëse prezantohen fare – bëhen në formë të pakapshme, duhet t’i nënshtrohen një ripërpunimi, të ndahen në kategori dhe të jenë vizuale në mënyrë që të
jenë të depërtueshme.
Sfida e hapit të radhës të krijimit të aplikacioneve interaktive është që ato të bëhen mjaft të ngushta në kufijtë e tyre, për t’i kanalizuar përgjigjet e qytetarëve në
informata të dobishme për procesin e vendimmarrjes,
por të jenë mjaft fleksibile për të mundësuar më
shumë se përgjigje po/jo, dhe të mos i kufizojnë
përgjigjet në rezultate të parapërcaktuara. Aplikacionet interaktive, që tanimë janë përdorur për herë të
parë anekënd botës, përfshijnë platforma për ide të
qytetarëve, raportim të qytetarëve bazuar në harta, epeticione, krijim të planeve dhe rregulloreve në platformën wiki, si dhe buxhetim me pjesëmarrje. Nëse
lansohen pa ndihmën e ekipeve të dedikuara për t’i
menaxhuar ato, për t’u angazhuar në ndërgjegjësimin
e popullatës së cakut, si dhe për t’i trajtuar informatat
kthyese dhe pritjet që gjenerohen në mënyrë të
përgjegjshme dhe të drejtë, ekziston rreziku që besimi
në qeverinë lokale do të ulet, në vend se të shtohet,
duke përforcuar cinizmin, në vend se të avancohet
4
demokracia.
Në Kosovë, faqet e internetit të komunave janë të integruara vertikalisht në një model të përbashkët të
qeverisë qendrore, e cila ka plane të centralizuara për
të sjellë një varg të gjerë shërbimesh elektronike, të
frymëzuara nga shembulli i Estonisë. Por, ky projekt
ambicioz dhe paternal është duke u lënë pas dore,
është vonuar zbatimi i tij, dhe mbështetet në donatorë
të jashtëm.
Formularët elektronikë, që tanimë janë krijuar për
faqet komunale të internetit, janë vetëm pjesërisht
funksionalë, gjersa duket se shtypin nismat lokale.
Ministria e Administrimit të Pushtetit Lokal (MAPL) ka
nënvizuar nevojën që SAEK të bashkërendohet me të,
duke e përmendur një projekt të mëhershëm të UNDPsë për teknologji informative në vitin 2006, i cili, si
duket ka krijuar shpenzime shtesë prej 2 milionë eurosh dhe 2 vjet kohë shtesë për t’u integruar në sistem,
dhe ka drojë që SAEK do të krijojë softuer të ndarë nga
sistemi i saj, si në operim, në qasje në kod burimor dhe
të drejta autoriale.
Aktualisht, faqet komunale të internetit kryesisht promovojnë aktivitetet e kryetarëve të komunave. Aty ku
komunat kanë ngarkuar planet e tyre zhvillimore ose
plane të tjera, projektbuxhete ose buxhete, kjo bëhet
në format të thatë PDF, i pashoqëruar me diskutim, elaborim, përmbledhje ose forma tjera që do ta bënin informatën më të kapshme, për shembull përmes
paraqitjeve vizuale. Disa komuna po bëjnë përpjekje
për t’i avancuar e-shërbimet e tyre, dhe të tjerët po i
ndjekin të njëjtit hapa. Gjilani ishte komuna e parë që
ka kanalizuar aplikimin për dokumente, duke integruar
regjistrin civil me softuer për aplikim, si dhe duke
thjeshtësuar procedurën e pagesës. Ajo ka krijuar një
“libër unik të protokollit” në softuer në internet, që
regjistron të gjitha kërkesat për dokumente të
parashtruara nga tërë komuna dhe unifikon të gjitha
zyrat satelitore (në fshatra). Njoftimet për progresin e
aplikimeve, tani mund të dërgohen në mënyrë automatike përmes porosive tekstuale të telefonit. Hapi
i radhës në automatizim do të jetë përpunimi dhe
kthimi i dokumentit të kërkuar nëpër të njëjtit sistem.
Rreth dy të tretat e ekonomive familjare të Kosovës
tani kanë internet, por nuk ka presion të kërkesës për
e-shërbime dhe ekziston perceptim i përhapur te qytetarët se faqet komunale janë vetëm sa për sy e faqe.
Marrëveshjet e brendshme politike dhe takimet në
kafene, e jo interneti, shpeshherë shihen si forume ku
merren vendimet.
Dizajni i projektit duhet të marrë parasysh kulturën e
qeverisjes komunale të Kosovës. Administratat janë të
personalizuara përreth figurës së kryetarit të komunës,
i cili shpeshherë është borxhli ndaj partisë politike,
mbështetësit militantë dhe bizneset aleate të të cilës
kontribuojnë për të siguruar zgjedhjen e kandidatit
dhe presin shpërblime nga kryetari në formë të
punëve për aktivistët, zhvillimeve të projekteve për
fshatrat besnike dhe tenderë të fituar për bizneset
mbështetëse. Mungesa e transparencës rreth planeve
zhvillimore, shpenzimeve, lejeve të ndërtimit dhe përcaktimit të zonave është e rëndomtë. Aranzhimet e
paqarta në disa prej këtyre fushave mund të shihen
nga kryetarët e komunave dhe partitë e tyre politike si
ndikim kryesor për rizgjedhje. Kryetarët e komunave
mund ta shohin e-transparencën në kuptimin e asaj se
“Çfarë ka këtu për mua?”
Megjithatë, kryetarët e komunave kërkojnë njohje të
arritjeve dhe sukseseve të tyre. Ata gjithashtu i nënshtrohen aprovimit të homologëve të tyre dhe normave të krijuara nga forumet e kolegjialitetit
profesional, posaçërisht atyre të Asociacionit të Komunave të Kosovës, që vepron me qeverinë qendrore në
emrin e tyre. Ministria e Administrimit të Pushtetit
Lokal ka të drejtë ligjore për të nxjerrë udhëzime për
5
komunat për transparencën, por disa herë i ka duart e
lidhura. Disa herë kryetarët e komunave pajtohen për
një gjë në kontekst të Asociacionit të Komunave të
Kosovës për promovimin e qeverisjes së mirë dhe pastaj heshtazi i kthehen rrjetit të partisë së tyre në nivelin
qendror për t’u siguruar që ajo nismë të bllokohet. Programi duhet të gjejë mënyra për të fuqizuar faktorin e
ndikimit të aprovimit të homologëve dhe
kolegjialitetin, duke shtypur ata që luftojnë kundër
transparencës. Vetëm nëse ekziston ndjenja që ka një
shtytje për më shumë transparencë dhe se ajo është e
pashmangshme, atëherë kryetarët individualë të komunave do të rreshtohen në krah të saj. Presioni i
jashtëm është i nevojshëm: i aplikuar përmes opinionit
publik, mbulimit të fokusuar televiziv, tryezave të
rrumbullakëta.
Sa ambicioz, sa rigoroz duhet të jetë programi SAEK në
qasjen e tij për krijimin e faqes së internetit dhe aplikacioneve të mediave sociale për komunat, nëse dëshiron t’i përmbahet synimeve themelore të “Mbështetjes
së përpjekjeve kundër korrupsionit në Kosovë” dhe
“Pjesëmarrjes së qytetarëve në luftimin e korrupsionit”?
Qasja maksimale do të ishte një përpjekje për t’i hapur
proceset kryesore financiare të komunave të cakut
ndaj opinionit publik që përdorë internetin: krijimi i
transparencës dhe kanaleve të reja, me të cilat publiku
do të mund të monitoronte zbatimin dhe futjen në
politikë, si dhe përcaktimin e prioriteteve për shpenzime. Aplikacionet e tilla interaktive mund të formulojnë buxhetin vjetor, monitorimin e prokurimit dhe
zbatimin e projekteve të investimeve kapitale, si dhe
formulimin e planeve zhvillimore dhe hapësinore.
Megjithatë, kjo do të ishte çështje e vështirë për ta siguruar bashkëpunimin e komunave, prandaj ekziston
rreziku i mosarritjes së rezultateve.
Ndryshe, duke parë se ende ka fushëveprim të
mjaftueshëm për zhvillimin e e-qeverisjes dhe përdorimit të mediave sociale në disa drejtime të dobishme, që shtojnë transparencën, por që janë më pak
kundërshtuese, dhe duke parë se është i nevojshëm
pranimi dhe bashkëpunimi nga komunat, dhe se pa to
gjasat janë që projekti të dështojë, mund të miratohet
një qasje më pragmatike për të shënuar rezultate. Kjo
mund të përfshijë zhvillimin e aplikacioneve të hartave
interaktive për qytetarët, për të raportuar dhe për të
pranuar informata kthyese nga komuna për problemet
infrastrukturore, krijimin e platformave për ide të qytetarëve, aplikacionin për e-peticione, dhe zhvillimin e
një aplikacioni për përcjelljen e aplikimeve për leje
ndërtimi.
Ambicia e nënkuptuar në qasjen maksimale është që
të përdoren aplikacionet e TIK-ut si mjet drejt thyerjes
së kulturës së bazuar në klientelizëm të partive politike, e cila dominon në qeverinë komunale, për të detyruar një pranim më të madh të demokracisë dhe
llogaridhënies lokale. Qasja pragmatike është më e
preokupuar me krijimin e një mjedisi dhe shprehie të
e-qeverisjes dhe bashkëveprimit në internet, që më
vonë do të krijonte pritje dhe presion për aplikacione
që ofrojnë monitorim ndërhyrës të çështjeve kryesore
financiare. Qasja maksimale mund ta përballojë një
vakum më të madh në mes të dizajnit dhe realitetit,
gjersa qasja pragmatike mund të jetë në rrezik të mbulimit të keqadministrimit me ndryshimeve kozmetike.
Programi SAEK me gjasë do ta gjejë veten duke
manovruar ndërmjet këtyre dy polariteteve.
Mund të mos jetë e mençur që të përzgjidhen paraprakisht komunat e cakut për të punuar me to pa përgatitur terrenin, dhe posaçërisht pa zotim të fuqishëm
paraprak nga to lidhur me atë se cilat informata janë
të gatshme t’i bëjnë të qasshme. Supozimi se zhvillimi
i përmbajtjes së caktuar të faqes së internetit dhe aplikacioneve do të burojë nga brenda, nga dialogu
6
mentin preliminar Rezultati 2 të programit SAEK. Që
nga viti 2010 është shpalosur një standardizim disi kufizues nga qeveria qendrore: të gjitha faqet e internetit
të komunave janë centralizuar dhe standardizuar me
përdorimin e një modeli të vetëm, nën drejtimin e
serverëve të Ministrisë së Administratës Publike (MAP),
strukturuar nga Ministria e Administrimit të Pushtetit
Lokal (MAPL) dhe i drejtuar përmes portalit të tij.
Ndonëse në sistem është ndërtuar një shkallë fleksibiliteti, ekziston disi më pak hapësirë e lirë për eksperimentim me aplikacione të reja dhe formate dhe
plug-ine të faqeve të internetit, sesa që është menduar,
nëse nuk do të krijohej një prani e faqeve alternative
të internetit për pilot komunat.
Përderisa sistemi i realizuar nga qeveria qendrore
ofron disa funksione të faqeve të internetit, të cilat
mund t’i përdorin komunat, të ndezin dhe shkyçin
sipas nevojës, si dhe ka ngritur standardin e atyre që
kishin faqe primitive të internetit, ose nuk kishin fare,
ai gjithashtu ka kufizuar gjërat që komunat mund të
bëjnë me faqet e tyre të internetit, ka zbehur iniciativën dhe inovacionin, si dhe ka krijuar një model paternalist, ku progresi i mëtejmë tani në një shkallë
është peng i një dinamike vertikale të komandës nga
MAP dhe MAPL, në vend se të buronte nga nisma
lokale, e përhapur horizontalisht me anë të konkurrimit të komunave në inovacion, imitim dhe përshtatje
nga praktikat më të mira të njëra-tjetrës, d.m.th. dinamika që pilot aktiviteti i SAEK-ut ka menduar të krijojë. Këto komuna të cilat kishin krijuar faqe të
internetit në mënyrë të pavarur para vitit 2010, janë
pajtuar që t’i mbyllin ato për t’i hapur rrugë një pamje
të re identike, të cilën e ofronin faqet e centralizuara të
internetit. Disa palë të interesit kanë shprehur keqardhje që komunat janë pajtuar për një integrim të tillë të
plotë vertikal, dhe sugjerojnë që ato do të kishin bërë
më mirë të mbanin faqet e internetit plotësisht au-
gjithnjë e më i thellë me komunat e cakut, dhe se ky
bashkëveprim do të jetë shtytës i fokusit më të mprehtë që krijon përmbajtjet dhe aplikacionet, mund të
dëshmohet të jetë i gabuar. “Ata do të jenë
bashkëpunues në sipërfaqe, do t’ju japin së pari qasje
në disa gjëra të caktuara, dhe pastaj do të bllokoheni.”1
Ndryshe, komunat mund të ftohen për të aplikuar për
përfshirje në program, me kushtëzim të vazhdimit të
pjesëmarrjes së atyre që janë pranuar, me arritjen e
standardeve referencë të cilësisë së përgjigjeve të tyre
të vazhdueshme.
HYRJE
Ky raport, i realizuar në kontekst të programit të UNDPsë për Mbështetje të Përpjekjeve Kundër Korrupsionit
në Kosovë (SAEK), analizon sfidat e zbatimit të asistencës për autoritetet e qeverisë komunale, përmes
avancimit të angazhimit të tyre me mediat sociale dhe
e-qeverisjen, si dhe shqyrton modalitete të mundshme të aktiviteteve të tilla, duke iu referuar qasjeve
më të avancuara në shtete të ndryshme në tërë botën.
Për qëllime të orientimit fillestar lidhur me atë se si aktivitetet e propozuara të projektit mund të përshtaten
me akterët, infrastrukturën dhe mjedisin ekzistues të
e-qeverisjes, si dhe për të pasur një ide se cilat komuna
mund të dëshmohen që të jenë partnerët më produktivë, janë konsultuar një varg palë të interesit në Prishtinë, për t’i paraprirë fazës së radhës së angazhimit me
zyrtarë dhe palë tjera të interesit, në komunat të cilat
do të caktohen më vonë.
GJENJDA AKTUALE E E-QEVERISJES
CENTRALIZIMI I NGADALTË
Struktura e aranzhimit të e-qeverisjes për komunat
ngërthen disa nga supozimet e përfshira në doku1 Intervistë, BIRN monitor, 19 tetor 2012.
2
7
lim promovimin e decentralizimit të pushteti dhe që
mishëron parimin e subsidiaritetit,5 duke u dhënë komunave kompetencat të cilat nuk janë në mënyrë
specifike të rezervuara për qeverinë qendrore, dhe
duke listuar një varg kompetencash, krahas kompetencave vetjake të komunave, të cilat do të delegohen nga
pushtetin qendror në atë lokal. Këto kompetenca të
deleguara përfshijnë regjistrat kadastralë, regjistrat
civilë, si dhe regjistrimin dhe licencimin e bizneseve
(shih neni 18 të ligjit).
Në rastin specifik të shërbimeve elektronike, shtytja
për centralizim ka rrënjët ideologjike në Strategjinë e
MAP-it për e-qeverisje 2009-2015, një dokument mjaft
utopik i hartuar më shumë si një listë dëshirash nga
konsulentët estonezë në vitin 2008, në të cilin
parashihet, sikurse që kishte bërë Estonia,6 që Kosova
do të evoluojë duke u bërë një “e”-territor i plotë, duke
ofruar çdo gjë përmes portaleve të saj elektronike, ku
të gjitha dokumentet mund të porositen në mënyrë
elektronike, ku shërbimet shëndetësore dhe arsimore
do të qasen dhe ofrohen në mënyrë elektronike, ku votimi do të jetë elektronik. Një komponent kryesor i
strategjisë është lëshimi i letërnjoftimeve të mençura,
të cilat mundësojnë qasje në të gjitha informatat e
qytetarëve. Ky është një projekt tejet ambicioz, tejet
centralizues në qëllim, dhe mundësi të dyshimtë të realizimit, duke pasur parasysh sfidat zhvillimore të
Kosovës dhe mungesën e çështjes së strategjisë në
diskursin publik. Ajo nuk duket të ketë kampionë të
fortë politikë, financimi duhet të jetë bërë kuturu,7 i
varur në shkallë të madhe nga ndihma e donatorëve
ndërkombëtarë,8 dhe ndonëse MAP-i thekson se së shpejti do të azhurnojë strategjinë, duke zbehur elementet utopike dhe thekson se plani i saj i veprimit
është një udhëzues më i mirë, mungesa e ripërtëritjes
së strategjisë deri më sot, kombinuar me faktin që deri
në momentin që ne u bëmë me dije se strategjinë dhe
tonome, duke mundësuar vegëza në shërbimet
përmes internetit të qeverisë qendrore sipas nevojës.2
Përmes integrimit të plotë vertikal të komunave në
serverin e qeverisë së Kosovës dhe e-sistemin,
strategjia e pranuar qeveritare është të lejojë më
shumë qasje në shërbime qeveritare të ofruara përmes
internetit. Por, kjo kufizon komunat në prioritetet,
rrjetin dhe softuerin e sistemit të qeverisë. Gjersa ishqendrat rajonale në kohën e UNMIK-it, si: Peja, Gjilani
dhe Prizreni, si dhe disa qytete tjera më të mëdha ishin
të lidhur me Prishtinën përmes kabllove optike, komunat tjera janë të lidhura me rrjetin e qeverisë vetëm
përmes sinjalit mikrovalor, që në rastin e komunave
më të vogla është shumë i dobët, andaj qasja në faqet
e internetit të komunave, si: Hani Elezit, Juniku apo Kamenica është disa herë më shumë e vështirë. Elementi
i centralizimit lejon komunat që ta lirojnë veten nga
përgjegjësia ose angazhimi kurdoherë që sistemi nuk
punon – dhe ka pohime nga disa komuna, që së paku
formularët në internet nuk funksionojnë. Kufizimi i përdoruesve që qeveria ka futur në sistem, si për të rritur
disiplinën tek zyrtarët e saj, ashtu dhe për të rritur sigurinë e rrjetit, duke mbyllur qasjen në një varg faqesh
të mediave sociale, duke përfshirë Facebook-un, mund
të pengojë përdorimin e tyre si platforma për aktivitete
të projektit të SAEK.
Shtytja për centralizim vertikal të internetit të qeverisë
në të gjitha nivelet është pjesë e një tendence të vazhdueshme të ministrive të linjës në Kosovë, për të rritur
rolin e tyre në shpenzim të autonomisë komunale.3 Në
disa fusha, ministritë e shohin digjitalizimin si mundësi
për të fituar ose mbajtur rolin e ofruesit të centralizuar
të shërbimit, duke ulur rolin e komunave në grumbullues dhe shpërndarës të dokumenteve, licencave, etj.,
të cilat ato i përpunojnë. Kjo nuk është në përputhje
me përcaktimin e ligjit për vetëqeverisje lokale (2008),
4
ligj që ka dalë nga pakoja e Ahtisarit, që kishte për qël-
2 Pse është e tërë kjo kaq e regjimentuar? Ajo ngritë për pak kohë niveli e më të dobëtëve, por mbytë evoluimin e praktikave më të
mira,” tha një menaxher ndërkombëtar i projektit që punonte me komunat. Intervistë, 16 tetor 2012.
3 Shënuar nga burimet e Misionit të OSBE-së dhe redaktorit për komuna të një gazete të madhe. Fushat tjera të raportuara të
centralizimit ministror të kompetencave të rezervuara sipas Ligjit për vetëqeverisje lokale përfshin shërbimin zjarrfikësve dhe
grumbullimin e mbeturinave.
4 http://www.assembly-kosova.org/common/docs/ligjet/2008_03-L040_en.pdf
5 “Marrëdhëniet me publikun do të trajtohen sa më afër qytetarëve të komunës nga niveli më i ulët i qeverisë që është në gjendje
të ofrojë shërbime efikase publike.”
6 Shih, për një pasqyrë të rrugës krejt të ndryshme që ka marr Estonia në zhvillimin e e-qeverisjes:
http://www.guardian.co.uk/technology/2012/apr/15/estonia-ussr-shadow-internet-titan
7 Shih artikullin e Kohës Ditore “’E-Qeverisja’ nuk ngopet me para”, 25 mars 2012. http://www.koha.net/?faqe=1,13,92841
8 Për shembull, Specialisti kryesor për TIK i MAPL-së së fundi është liruar, meqë projekti i Bankës Botërore që e paguante përfundoi.
Tani ai viziton ministrinë për të azhurnuar sistemin e tij të TIK kohë pas kohë, në baza vullnetare.
8
planin e veprimit e kishin postuar në faqen e internetit
vetëm në gjuhën shqipe (që nga mesi i tetorit 2012,
edhe versioni i gjuhës angleze është postuar po ashtu,
por ende jo ai në serbisht),9 si dhe mungesa e legjislacionit përkatës, të gjitha sugjerojnë se ajo është lënë
anash që nga lansimi, nga udhëheqës të lartë të qeverisë. Kështu, gjersa plani i veprimit liston aktivitetet e
parashikuara dhe buxhetet e tyre nga viti 2009 e tutje
për zbatimin e komponentëve të strategjisë, ajo nuk
ofron asnjë informatë se cilat në fakt janë financuar,
cilat kanë filluar, janë përfunduar, apo në të vërtetë
vonuar.
Një grup i vogël i zyrtarëve të rangut të mesëm kanë
lexuar prospektin estonez dhe përmes Asociacionit të
Komunave të Kosovës e kanë pranuar atë në tërësi.
Zyrtarët e MAP-it parashohin që digjitalizimi i tyre i
regjistrit civil dhe përgatitjet e Ministrisë së Punëve të
Brendshme për letërnjoftimet elektronike, do të takohen dhe rrjetëzohen pas pak viteve. Disa zyrtarë kanë
qenë në një vizitë studimore në Estoni dhe Norvegji;
Asociacioni Norvegjez i Autoriteteve Lokale dhe Rajonale (KS), përmes një OJQ-je kosovare të themeluar
nga ajo, KS-Kosova, do të bashkërendojë një elaborim
të e-strategjisë për qeverinë lokale.
Komunat kanë pranuar dinamikën nga lart-poshtë në
zhvillimin e e-shërbimeve, madje disa duke e përqafuar sfidën, duke bërë përpjekje për të udhëhequr në
këtë proces në kornizën e dhënë për t’i zhvilluar shërbimet e tilla – Gjilani njihet si lider, ndërsa Mitrovica jo
shumë larg. Përderisa disa prej tyre po i ndjekin të
njëjtit hapa, komuna të tjera duken të jenë të kënaqura
me standardizimin e faqeve të internetit, duke parë në
të alibi për referimin, zvarritjen dhe kalimin e fajësisë
tek qeveria qendrore (MAPL dhe MAP). Vetëm komuna
e Prishtinës duket se ka qenë kundër preferencës centralizuese të ministrive në këtë fushë, duke refuzuar
përcaktimet e Ministrisë së Tregtisë dhe Industrisë
(MTI) për themelimin e procesit “one-stop-shop” për
regjistrimin e biznesit në komunë.10 MTI ka dizajnuar
vetë realizimin e këtyre sistemeve në komuna, ashtu
që bizneset tash e tutje të mund të regjistrohen dhe licencohen në nivelin komunal ashtu që ministria do t’i
mbante funksionet ekzekutive, gjersa komuna do të
ishte vetëm nikoqire. Komunat tjera nuk e kanë këtë
fuqi, ndërgjegjësim apo vullnet për të kundërshtuar –
ndonëse ligji thekson se ato duhet ta japin këtë shërbim, ku ministria do të tërhiqej në një rol mbikëqyrës.
Si rrjedhojë e kësaj përplasjeje, Prishtina është vetëm
një nga dy komunat jashtë veriut që nuk kanë “one
stop shop” për biznese. MTI-ja e akuzon atë se kërkon
trajtim special, ndërsa Prishtina pretendon se është
duke e respektuar parimin e ligjit.11
Një udhëzim administrativ (2011/03) i nxjerrë nga
MAPL-ja,12 i cili përcakton kërkesat për Qendrat për
Shërbime për Qytetarë (QSHQ – shërbime one stop
shop për qytetarët, duke mbledhë nën një kulm një
ndërfaqeje të konsumatorëve për shërbimet të cilat
më parë ishin të shpërndara në zyra të ndryshme komunale) dhe informatat të cilat duhet t’i kenë faqet komunale të internetit, paraqet një shembull më të butë
të mbizotërimit të centralizmit. Këto udhëzime administrative, që promovojnë transparencë, parashihen në
Ligjin për vetëqeverisje lokale,13 nuk duket se kanë nxituar kundërshtime të mëdha, si dhe janë referenca të
qarta për t’u arritur nga komunat. Programi i USAID-it
për Komuna Efektive Demokratike (DEMI) është duke
prodhuar pilot raporte të vlerësimit të zbatimit të tij
për 8 nga 21 komunat partnere.
Zyrtarë kryesorë të MAP-it dhe MAPL-së kanë
mirëpritur programin e SAEK-ut dhe kanë shprehur
gatishmëri në parim për të akomoduar kontributet e
dobishme të tij në e-infrastrukturën, të cilën e kanë krijuar, dhe një specialist i angazhuar nga MAPL-ja ka
nënvizuar fleksibilitetin e sistemit të menaxhimit, të
9 http://map.rks-gov.net/en/faqe.aspx?id=1034
10 Përshkruar në Koha Ditore artikujt e 28 marsit dhe 18 tetorit 2012.
11 Artikull i Kohës Ditore, 18 tetor 2012, faqe 14-15.
12 http://mapl.rks-gov.net/getattachment/ab9e633a-3102-4c8d-95b2-225f2f414652/UA-2011-Nr--2011-03---Perorganizimin-dhe-funksion.aspx
13 Neni 68.4 “Ministria përgjegjëse për qeveri lokale mund të lëshojë udhëzime administrative për transparencën komunale.”
9
përmbajtjes Kentico, të cilin e kanë përdorur për të
akomoduar aplikacionet plug-in. Megjithatë, MAPL-ja
pretendon se ende përballet me pasojat e një projekti
të teknologjisë informative të UNDP-së më 2006, i cili
nuk ishte bashkërenduar me të, ku thekson se ka
shkaktuar shpenzime shtesë prej 2 milionë eurosh dhe
dy vjet për ta integruar në sistem, dhe ka drojë që softueri i krijuar nga SAEK-u do të jetë ndaras nga sistemi
i saj, në operim, qasje në kod burimor, dhe të drejta autoriale të pronësisë.14
Prandaj, programi SAEK përballet me një përzgjedhje
më të zymtë sesa që ishte paraparë: të shkojë me rrjedhën e e-sistemit të centralizuar, që është duke u krijuar,
duke futur çdo përmbajtje të krijuar dhe aplikacion
brenda tij, ose të krijojë ueb prani në vete për pilot komuna, në të cilat faqet e centralizuara do të mund të
lidheshin. E para sugjeron opsionin e zhvendosjes së
një pjese të inputeve të projektit në nivelin qendror,
për replikim të lehtë (në fakt diktat) te të gjitha komunat, por gjersa kjo mund të tregohet efektive për realizimin e inputeve të SAEK-ut të cilat i aprovon ministria,
kjo mund ta sjellë programin e SAEK-ut – i cili ka një
orientim kryesisht mbikëqyrës – më afër autoriteteve
qendrore, se që është menduar, duke u lejuar atyre më
shumë kontroll të përmbajtjeve dhe aplikacioneve që
i zgjedhin dhe ato që i refuzojnë t’i shërbejnë, duke
kontribuuar kështu më tej në dobësimin e autonomisë
së pushtetit lokal nga ana e ministrive. Megjithatë,
ekziston edhe rreziku që autoritetet komunale të cakut
gjithashtu ta filtrojnë përmbajtjen e SAEK-ut sipas
volisë së tyre, duke mënjanuar çdo gjë që vërtet do të
mund ta ekspozonte korrupsionin.
INTERNETI NË KOMUNA
Të gjitha faqet komunale të internetit tani kanë një
pamje të ngjashme, ku faqja ballinë dominohet nga
konfigurime të ndryshme të lajmeve dhe lajmërimeve,
gjersa rreshti i butonave në pjesën e sipërme dhe në
anën e djathtë dhe të majtë ofron variacione të një
menyje të standardizuar të informatave mbi drejtoritë
e ndryshme komunale, numrat kontaktues të telefonit,
statutit komunal, planeve të ndryshme (zhvillimore, urbane, etj) dhe dokumenteve të projektbuxheteve dhe
buxheteve aktuale, vegëzave në formularë për aplikim
përmes internetit, regjistrimin për përdorues në internet, vegëzave në faqe të qeverisë qendrore për shembull për çështje të ri-integrimit dhe personave të
riatdhesuar.15
Në një takim mes Asociacionit të Komunave të
Kosovës, MAP-it e MAPL-së në vitin 2010, komunat
kanë rënë dakord që t’i mbyllin faqet e tyre të internetit, të cilat i kishin themeluar në mënyrë të pavarur.
Disa prej tyre ende janë aktive, të pa azhurnuara që
nga viti 2011, ose më herët, gjë që krijon ngatërresë të
vogël nëse provoni të gjeni një faqe komunale të internetit përmes kërkimit me Google. Gjilani, për shembull,16 ofron vegëza në faqen e tyre të mëhershme në
internet,17 e cila ishte krijuar nga një kompani private
(ATI-KOS), të cilën disa e shohin si më të mirë sesa faqja
aktuale e standardizuar nga qendra.
Dobia kryesore e faqeve komunale të internetit është
promovimi i aktiviteteve të kryetarit të komunës,
përmes rubrikës së lajmeve dhe lajmërimeve që dominojnë në pjesën qendrore të ballinës. Aty ku komunat
kanë ngarkuar planet e tyre zhvillimore ose të tjera,
projektbuxhetet apo buxhetet, kjo bëhet në formatin
e thatë PDF, e pashoqëruar me diskutim, elaborim,
përmbledhje apo forma tjera që do ta bënin informatën më të kapshme, për shembull përmes paraqitjeve vizuale. Një formalizëm i ngjashëm shtrohet në
prezantimin e tillë e të thatë të vegëzave për formularët e aplikimit në internet. Për shembull, një formular
për regjistrimin e biznesit mund të shkarkohet, por nuk
ofrohen informata se çfarë të bëhet me të. Kërkesa për
14 Intervistë, zyrtar i lartë i MAPL, 15 tetor 2012. Specialisti i caktuar në ministri për TIK ishte më i matur në vlerësimin e tij të
episodit, duke shpjeguar se kur UNDP kishte punuar më 2006 mbi punën e mëhershme të KFOS në TIK në 26 komuna (gjatë
kohës së programit të USAID EMI, pararendës i DEMI, duke zhvilluar softuer për 5 komuna tjera) kishte angazhuar kompaninë
private ATI-KOS, e cila ishte pronare e zhvillimit të kodit të softuerit pa referencë në departamentin e DAP për teknologji
informative, duke krijuar të drejta autoriale, siguri dhe çështje integruese për qeverinë – që kur dëshironte të mbindërtonte
për krijimin e një integrimi vertikal zbuloi se nuk kishte të drejtë të qasjes në kodin burimor, apo zgjerimin e softuerit.
Prandaj, më 2008, MAPL erdhi për të rindërtuar sis-temin nga fillimi, për ta integruar dhe fituar të drejtat autoriale.
Konsorciumi që kishte angazhuar për këtë (Botek-Dataproject) megjithatë nuk ka inkorporuar shumë procese nga sistemin i
ndërtuar i UNDP-së (dhe pak të EMI-t).
15 Portali i komunave është:
http://kk.rks-gov.net/
16 http://kk.rks-gov.net/gjilan/
17 http://www.gjilanikomuna.org/
10
regjistrim në internet është kusht për qasje në disa prej
informatave të faqes, që është e paqartë për përdoruesit e thjeshtë ose të jashtëm. Për më tepër, pohohet se
së paku në disa komuna shumica e përmbajtjes interaktive, që në teori është në dispozicion për përdoruesit
e regjistruar, siç është paraqitja e aplikimeve në internet për certifikata, nuk funksionon. Udhëzuesi për përdorim aplikacionesh të tilla, nga të gjitha komunat
ndodhet vetëm në ueb-faqen e komunës së Ferizajt.18
Faqet e internetit ende nuk përdoren si instrument debati; komunikimi është rrugë njëdrejtimëshe.19 Promovimi ditor i kryetarit të komunës qëndron aty ku më
mirë do të predominonte prezantimi dhe diskutimi i
politikave të komunës, qoftë mbi prioritetet për shpenzime për vitin vijues, planet strategjike në dimensionet kryesore: zhvillimi ekonomik dhe social,
planifikimi hapësinor, ose propozimet specifike
konkurruese për projekte kapitale infrastrukturore, ose
ofrimi i shërbimeve të saj. Këto elemente, që aktualisht
paraqiten formalisht në skaj të faqes së internetit, nëse
paraqiten fare, ose që paraqiten në hollësi të pamjaftueshme ose shumë të dendur, ose në fakt shumë
vonë për të lejuar shqyrtim të duhur, duhet të zënë
vendin në pjesën qendrore të diskutimit. Që kjo të
ndodhë, ato duhet të riorganizohen në formate që
qasshme, angazhuese, të mbështetura me aplikacione
interaktive dhe ç’ është me rëndësi, me staf dhe vullnet
të dedikuar për ta bërë këtë bashkëveprim realitet të
qëndrueshëm.
Modeli i faqes së internetit të krijuar për komunat nga
MAPL-ja dhe i shërbyer nga MAP-i, në të vërtetë lejon
opsione të ndryshme për forume diskutimesh, sikur
komunat do ta merrnin mundin për t’i populluar ato
me përmbajtje. Prishtina nuk ka të tilla të aktivizuara,
gjersa Gjilani ka aktivizuar edhe Forum, edhe aplikacione B-Log, të cilat, megjithatë, duken mjaft të thata
në formë dhe nuk kanë tërhequr vëllim apo thelb të
debatit. Përveç kësaj, Vushtrria ka lejuar një rubrikë të
quajtur “këndi i opozitës” në anën e djathtë të ballinës,
që përmban disa dokumente pozicionesh nga partitë
opozitare në format PDF.20 Hani i Elezit shquhet për
këtë gjë, pasi ka publikuar raportin e monitorimit kritik
të Institutit GAP në faqen e internetit (ngarkohet
vështirë). 21
Jashtë e-sistemit të qeverisë, së paku gjashtë komuna
kanë hapur faqe të Facebook-ut, disa prej tyre kohëve
të fundit. Peja është e hapur për të gjithë përdoruesit,22
sikurse edhe Prishtina,23 gjersa ajo e Novobërdës
kërkon që përdoruesit së pari të jenë pranuar si miq
para se të mund t’i shohin postimet.24 Në shumicën e
rasteve, këto faqe duket se janë hapur nga zyrtari komunal për informim dhe mendohet se mirëmbahen
nga një ose më shumë kompjuterë, të cilët nuk janë të
lidhur në rrjetin qeveritar, i cili nuk lejon Facebook-un,
prandaj nuk mund të qase pjesëtarët tjerë komunalë
gjatë orarit të punës. Përdorimi tipik i faqeve të Facebook-ut, sikurse i faqeve të internetit, është që të postohen përshkrime të shkurtra dhe fotografi të
takimeve të kryetarit të komunës, takimeve të kuvendit komunal dhe komisioneve të tij, si dhe inaugurimet
ose përfundimet e projekteve të investimeve kapitale:
rrugë lokale, shkolla, qendra mjekësore. Faqja e Facebook-ut “Investo në Gjilan” ka postuar disa fotografi të
ndërtimeve të egra në komunë. Përgjithësisht,
përderisa shumica e informatave të prodhuara janë
disa “pëlqime” të thjeshta dhe komente për sa i përket
formës, janë nisur disa debate lidhur me këto postime.26
E-strategjia e qeverisë theksonte më 2008 se komunat
përballen me vështirësi në mbajtjen e stafit të mirë të
teknologjisë informative. Që atëherë është arritur një
progres në futjen e pagesave stimuluese për këtë kategori; “Ata fitojnë më shumë sesa disa kryetarë komunash.”27 Megjithatë, zhvillimi i kapaciteteve të TIK-ut
18 Qasur, për shembull, nga faqja e komunës së Prizrenit: http://kk.rks-gov.net/prizren/getattachment/Home/Udhezues-perqytetar.pdf.aspx
19 Ndryshe nga nxitja e aplikacioneve të thjeshta për sondazhe, si pyetja e Prizrenit “sa e pëlqeni faqen tonë?” Shih këndin e
poshtëm të djathtë http://kk.rks-gov.net/prizren/Home.aspx
20 http://kk.rks-gov.net/vushtrri/live/opozita.aspx
21 http://kk.rks-gov.net/hanielezit/
22 https://www.facebook.com/komuna.peje
23 https://www.facebook.com/komunae.prishtines.9?ref=ts&fref=ts
24 https://www.facebook.com/komuna.novoberde?ref=ts&fref=ts
25 https://www.facebook.com/pages/Invest-in-Gjilan/517089104984662?ref=ts&fref=ts
26 Kur më 19 tetor 2012 Peja postoi një fotografi dhe përmbledhje të pikave të diskutuara të takimit të komisionit komunal për siguri
në bashkësi (për sigurinë në shkolla) një anëtar i kuvendit polem-izoi në pjesën e komenteve të faqes nikoqire, duke u thirrur në udhëzimin administrativ për këto komisione, lidhur me atë se kush do të duhej të kryesonte takimin, gjersa një anëtar tjetër kërkonte të
dinte se me çfarë të drejte ishte vendosur fotografia e të ndjerit President Rugova në murin prapa komisionit.
27 Intervistë, Asociacioni i Komunave të Kosovës, 8 tetor 2012.
11
në të gjitha komunat është i pabarabartë: “Disa janë
shumë të avancuara, disa janë bazike.”28 Gjilani dhe
Mitrovica janë bërë ekspertë për ta kthyer Sistemin e
Menaxhimit të Përmbajtjes të ofruar nga qeveria në
përdorime të reja. Asociacioni i Komunave të Kosovës
ka themeluar më 26 tetor 2012 një kolegjium të zyrtarëve komunalë të TIK-ut, i cili do të krijojë një kontekst për testimin e tyre, sepse nuk dihet sa duhet
aktualisht lidhur me nivelin e tyre të aftësive në komuna. Në qershor 2012, KS-Kosova ka mbajtur një
seminar të drejtorëve komunalë të administratës së
përgjithshme dhe menaxherëve të TI-së, 80-90% të të
cilëve kanë marrë pjesë, për të përcaktuar nevojat për
trajnime për e-qeverisje, dhe tani është në fazën e
beta-testimit të një ueb-forumi të e-qeverisjes, pjesa
publike e së cilit do të përshkruajë projektet e e-qeverisjes të realizuara në Kosovë, ndërsa pjesa e mbrojtur
me fjalëkalim do të jetë për zyrtarët komunalë, për organizimin e e-diskutimeve dhe ndarjen e përvojave.29
Shumica e komunave kanë vendosur zyrtarët e tyre të
TI-së në Drejtorinë e Administratës së Përgjithshme.
Përtej këtyre specialistëve, duket se ende ka problem
të konkurrencës në mesin e gradave të përgjithshme
të stafit komunal. Përderisa janë ofruar shumë trajnime
në komuna, shumë zyrtarë më të vjetër komunalë nuk
ndihen mirë me përdorimin e TIK-ut bashkëkohor.
Ndarja buxhetore për pajisje të reja të TIK-ut është kuturu. Disa komuna duket se kanë mungesë të harduerit
dhe të ekspertizës për t’i publikuar planet, buxhetet
ose shënimet e shpenzimeve në internet në mënyrë të
duhur, edhe atëherë kur kanë shprehur një dëshirë për
të siguruar më shumë transparencë.
Ana tjetër e medaljes është çështja e lidhjes dhe
gatishmërisë së qytetarëve për e-qeverisje. Janë bërë
disa përpjekje për të matur nivelin e depërtimit të internetit në popullatën e Kosovës dhe gjetjet ndryshojnë dukshëm në masë. E-strategjia e qeverisë (2008)
supozon se rreth 30% të ekonomive familjare kanë lidhje në internet, duke theksuar se kjo ndarje është 50%
në zona urbane dhe 10% në ato rurale. Autoriteti i
Rregullatorit të Telekomunikacionit (ART) pohon se depërtimi është rritur dukshëm, nga 30% e ekonomive
familjare në mes të vitit 2010 në 48.5% deri në mes të
por nuk ofron kurrfarë ndarjeje
vitit 201230,
gjeografike. Një studim më i detajuar i publikuar nga
OJQ STIKK në janar 2012, pretendon se 72% të
ekonomive familjare janë të lidhura, duke barazuar
Kosovën me Bullgarinë dhe Greqinë.31 Disa konsiderojnë se ky është veçse një mbivlerësim i konsiderueshëm;32 në të vërtetë, mesatarja evropiane më
2011 ishte 73%.33 Një anketë me 6,400 të anketuar e
realizuar në tërë Kosovën për studimin e USAID/UNDPsë, Mozaiku i Kosovës pohon se pjesa e ekonomive
familjare me lidhje në internet është ngritur nga 9%
më 2006 në 45% më 2009,34 gjersa studimi Mozaiku i
Kosovës i publikuar në dhjetor 2012 tregonte se kjo
është ngritur në 62%.35 Kështu, ndonëse studimet e
shumta nuk përputhin rezultatet e tyre sa duhet, të
gjitha kanë shënuar një transformim të shpejtë përgjatë viteve të fundit, ku aktualisht, mesatarisht dy të
tretat e ekonomive familjare kanë lidhje në internet
dhe konfirmojnë gjetjen e Mozaikut të vitit 2009 se
Kosova me shpejtësi po përqafon teknologjinë, duke
e bërë atë pjesë të përditshme të jetës.”36
Ndonëse studimi STIKK nuk paraqet ndarje gjeografike
të përdorimit, ai nënvizon se ka mbulim të konsiderueshëm me Wifi në vise rurale, përmes rishitjes
dhe ndarjes lokale dhe joformale, treg ky i nxitur nga
shumë pjesëtarë të familjeve që punojnë jashtë dhe
duke pasur nevojë për komunikim të lirë me ta.
Studimi Mozaiku i Kosovës 2009 tregon se të gjitha komunat më së paku të lidhura në internet janë kryesisht
rurale, p.sh. Novobërda 20%, Shtimja rreth 12%.
Megjithatë, midis Prishtinës, Pejës dhe Prizrenit urban,
28 Intervistë, Programi i USAID DEMI, 10 tetor 2012.
29 Faqja pritet të aktivizohet në: www.egovforumkosova.com
30 http://www.art-ks.org/repository/docs/Pasqyre%20e%20tregut%20te
%20Telekomunikacionit%20TM1%20dhe%20TM2-2012.pdf
31 http://www.stikk-ks.org/index.php?
option=com_content&view=article&id=466&Itemid=175&lang=en
32 Intervistë, OJQ e specializuar për TIK, 10 tetor 2012.
33 http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-SF-11-066/EN/KS-SF-11-066-EN.PDF
34 http://www.kosovo.undp.org/repository/docs/english%20green.pdf. Shih faqe 22. Ka mospërputhje në prezantimin e të
dhënave – diagrami në faqen 23 duket se tregon një mesatare më të ulët për 2009, rreth 39%.
35 Shih http://www.ks.undp.org/repository/docs/Kosovo_Mosaic_2012_Eng_735317.pdf, faqe 20-21.
36 Po aty, f. 26.
12
e internetit madje përdoren edhe si pengesë e kërkesave për informata: zyrtarët komunalë iu referohen
atyre, përkundër mungesës së tyre, në vend se t’u
përgjigjen pyetjeve.41 Ndonëse pjesa e të rriturve të
rinj të Kosovës përdorin shumë internetin, faqet komunale të internetit nuk janë ndalesa e tyre e parë.
Përshtypja kulturore e qeverisjes komunale është se
duket si një institucion i vështirë për t’u trajtuar dhe
përfshinë edhe pritje të gjata në radhë (ndonëse shumica e komunave kanë bërë përpjekje për t’i zvogëluar
ato, disa madje duke zgjatur orarin e punës gjatë muajve më të ngarkuar të verës), gjetje të lidhjeve personale brenda administratës nëse dëshiron të kryesh
punë, ose që kryerjen e punës ta kërkoni drejtpërsëdrejti nga kryetari i komunës. Marrëveshjet e brendshme politike dhe takimet në kafene konsiderohen si
forume ku merren vendimet, jo interneti. Kështu, të rriturit e rinj, shpeshherë preferojnë që t’ua lënë punët e
komunës prindërve të tyre, meqë është kryesisht gjenerata e prindërve të tyre ajo që drejton komunën, gjeneratë e cila është më rrallë pranë TIK-ut.
Megjithatë, disa komuna po bëjnë përpjekje për
avancimin e e-shërbimeve të tyre dhe të tjerat po i ndjekin hapat e tyre. Gjilani ishte i pari që modernizoi aplikimin për dokumente përmes integrimit të regjistrit
civil me softuer për aplikim dhe duke thjeshtësuar procedurën e pagesës. Është krijuar një “libër unik i protokollit” në softuer në internet, që regjistron të gjitha
kërkesat për dokumente të parashtruara nga e tërë komuna dhe unifikon të gjitha zyrat satelitore (në fshatra). Njoftimi për statusin e aplikacionit, tani mund të
dërgohet automatikisht me porosi tekstuale të telefonave mobilë. Në hollin e ndërtesës së komunës janë
vënë në dispozicion disa kompjuterë me ekrane me
prekje. Pesë komuna të tjera tani kanë replikuar librin
unik të protokollit të Gjilanit në shkallë të ndryshme.
Mitrovica ka lidhur zyrat e saj satelitore me qendrën
dy komunat që aktualisht prijnë tabelën: Dragashi me
65% të lidhjeve të ekonomive familjare dhe Klina pak
më mbrapa, Dragashi shquhet për transformim gjatë
tre vjetëve nga viti 2006, kur ishte një nga 5 komunat
me më së paku internet. Që atëherë kanë kaluar edhe
tre vjet tjera: duke pasur parasysh trajektore të tilla të
jashtëzakonshme, një studim i ngjashëm me përcaktim të duhur të mostrës, me siguri do të tregonte raste
të tjera të rritjes së shpejtë. Fatkeqësisht, studimi i
Mozaikut të Kosovës të vitit 2012 nuk përfshinë këtë
të dhënë.
Ndonëse shihet se ka rritje të konsiderueshme të përdorimit të telefonave të mençur, posaçërisht tek të rriturit e rinj, as ART-ja as STIKK-u nuk ka bërë përpjekje
për të përcaktuar sasinë e depërtimit. Megjithatë, ARTja ka theksuar se teknologjia EDGE, e cila mundëson
internet (jo shumë të shpejtë) për përdorim mobil, tani
mbulon 99% të popullatës dhe 88% të territorit, gjersa
analizat joformale të dy ofruesve kryesorë të shërbimeve të telekomunikacionit mobil tregojnë se 1520% të telefonave mobilë në përdorim janë telefona
të mençur.38 Ngjarja “App Camp”, garë për dizajnin e
aplikacioneve të telefonave mobilë që promovojnë
Kosovën, e mbajtur në fillim të nëntorit 2012 dhe e cila
kishte vijueshmëri të mirë, si duket ka krijuar një lidhje
me kulturën e telefonave të mençur.39
Ndonëse 55% të qytetarëve të pyetur nga STIKK-u ishin
në dijeni për e-shërbimet e qeverisë, kjo duhet të
peshohet kundrejt shkallës së ulët të përdorimit të ebanking-ut dhe blerjeve në internet. Nuk ka kërkesë të
madhe për e-shërbime. Veç kësaj, në nivel më të
përgjithshëm, ekziston një perceptim i përhapur tek
qytetarët se faqet komunale të internetit janë vetëm
për paraqitje të mirë. “Boshllëku ndërmjet përdorimit
të një faqeje të internetit për informim dhe forumeve
për informim dhe asaj që qytetarët vërtet mendojnë,
është shumë i madh.”40 Gazetarët raportojnë se faqet
37 Raporti i ART, shtator 2012, faqe 44, op. cit. Fusnotë 29.
38 Ftesat për ofruesit janë bërë në nëntor 2012m nga zyrtari i projektit të një organizate ndërkombëtare për zhvillim. 39
http://appcampkosovo.com/index.html
40 Intervistë, Specialist i TIK, Programi i USAID DEMI, 10 tetor 2012.
41 Intervistë, Bekim Kupina, redaktor komunal në Koha Ditore, 17 tetor 2012.
13
komunale, gjersa Prishtina ka lidhur ndërtesën e Qendrës së re për Shërbime të Qytetarëve në lagjen Arbëria me ndërtesën e vjetër të komunës në qendër, e
cila procedon kërkesat e paraqitura në sportele në Arbëri. Shtimja, Ferizaj dhe Kamenica janë tri komuna të
tjera të ngjashme. Përtej shpërndarjes së kërkesave për
dokumente, hapi tjetër i radhës në avancimin e automatizimit do të jetë përpunimi dhe kthimi i dokumenteve të kërkuara përmes të njëjtit sistem.
Megjithatë, që kjo të ndodhë, duhet të ketë legjislacion të ri, për t’u dhënë e-nënshkrimeve, letërnjoftimeve unike elektronike, dhe parave elektronike një
status tjetër.42
Ofrimi i e-shërbimeve komunale dhe avancimi i transparencës së punëve të tyre përmes faqeve të tyre të internetit, nuk shkojnë medoemos krah për krah, por
duket sa kanë një lidhje mes tyre. Në rastin e Gjilanit,
bashkëbiseduesit tanë kanë theksuar se zyrtari informues është aktiv dhe komuna është relativisht e hapur
në ndarjen e informatave. Disa komuna tani ngarkojnë
procesverbalet e takimeve të kuvendit, gjersa disa
edhe video apo audio-lidhje. Në janar të vitit 2012,
Mitrovica udhëzoi të gjitha drejtoritë e saj që të postojnë raport javor të aktiviteteve të tyre në faqen e internetit, jo vetëm për qëllime të transparencës me
opinionin publik, por edhe si kanal për komunikim
brenda administratës.43 Megjithatë, kur ne kemi vizituar faqen e internetit të komunës në fillim të nëntorit
2012, nuk kemi parë shenja të zbatimit të këtij raportimi javor.44 Ajo që shumë komuna nuk e kanë është
një sistem i rregulluar i rrjedhës së informatave në
faqen e internetit. “20% i takon teknologjisë, 80% organizatës dhe kulturës.” 45
Qëndrimi i komunës së Prishtinës ishte çështje kontroverse në intervistat e kryera për këtë raport. Ndonëse
është komuna me potencialin (dhe nevojën) më të
madhe për zhvillimin e e-shërbimeve dhe
bashkëveprimit të qytetarëve të bazuar në ueb, fjalët
që disa bashkëbisedues i kanë thënë lidhur me të ishin
“prapambeturi” dhe “arrogancë”. BIRN-i ka vërejtur se
ajo nuk ishte e gatshme të ofrojë informata, gjatë
kohës së përgatitjes së debateve televizive 2012, si dhe
në faqen e internetit mungonte statuti komunal, i cili
nuk mund të shkarkohej,46 dhe në përgjithësi kishte
më pak informata për projektet komunale sesa faqja e
LDK-së dhe ajo personale e kryetarit Isa Mustafa. As KSKosova as USAID DEMI nuk kanë arritur të sigurojnë
pjesëmarrjen e Prishtinës në seminaret dhe projektet
e TIK-ut deri në qershor 2012. Prishtina ka dërguar
pjesëmarrës në seminarin e KS-Kosova për nevojat për
trajnime për TIK. Dy bashkëbisedues të tjerë kanë raportuar një kthim të dukshëm (apo kalues?) në qëndrimin e Prishtinës, për të mirë, që nga vera 2012,47
gjersa zëvendëskryetari i Prishtinës publikoi pjesëmarrjen e tij në shtator 2012 në konferencën e Londrës për
qytetet digjitale.48
KULTURA E QEVERISJES KOMUNALE
Në përgjithësi, komunave aktualisht iu ndahet 24% e
Buxhetit të Konsoliduar të Kosovës (BKK), nga i cili mbi
60% përflitet për pagat e stafit, mallrat, shërbimet dhe
shpenzimet tjera të rregullta, duke lënë mesatarisht
një të tretën (d.m.th. 8% të BKK-së) në dispozicion për
investime kapitale49 – në një kontekst ku shumë lagje
dhe fshatra ende kanë mungesa të infrastrukturës
bazike: rrugë të shtruara, sisteme të forta të kanalizimit, furnizim adekuat me ujë, si dhe ofrim adekuat
të shërbimeve shkollore dhe shëndetësore.50 Prandaj,
këto mungesa infrastrukturore dhe presioni në mjetet
e pakta të ndara për adresimin e tyre, kanë qenë kryesisht tema dominuese në debatet televizive Jeta në komunë. “Opozita gjithmonë sulmon kryetarin në
nevojat bazike.” 51
Aplikimi i zgjedhjeve të drejtpërdrejta për kryetar ko-
42 Intervistë, Specialist i TIK i angazhuar në MAPL, 15 tetor 2012.
43 http://www.demi-ks.org/?cid=2,58,404
44 http://kk.rks-gov.net/mitrovice/Home.aspx
45 Po aty
46 Mundet tani. Megjithatë, plani zhvillimor i komunës, i postuar më poshtë është për 2008-2011, i hartuar në maj 2008, dhe
prandaj është i skaduar. https://kk.rks-gov.net/prishtina/
47 Një nga ata që ka pranuar se nuk dëshironte ta zbulonte këtë, meqë kjo informata sapo i ishte raportuar atij nga stafi i tij
dhe për shkak të përvojës së keqe të mëhershme në punën me komunën, nuk i besonte asaj dhe dëshironte ta kontrollonte sërish.
48 Shih Florie Hajrizi, “Projektet për Prishtinën e së ardhmes”, Zëri, 26 shtator 2012.
49 Shifrat e llogaritura nga Buxheti i konsoliduar i Kosovës i aprovuar për 2013, prezantuar në Zëri në artikullin e 3 nëntorit 2012,
faqe 7, dhe artikulli i Reuters, 29 tetor 2012, http://www.reuters.com/article/2012/10/29/kosovo-imf-idUSL5E8LTHJI20121029
50 Anketa e ekonomive familjare Mozaiku i Kosovës i USAID/UNDP 2009 tregon se ende ka mungesë të ujit të pijshëm në 16-17% të
ekonomive familjare, 29% me kanalizim dhe sanitari, rënia nga 26% dhe 39% përkatësisht që nga 2006. Ky 10% i ekonomive familjare
ka pranuar shërbime të tilla gjatë intervenimeve për 3 vite është indikator i angazhimit të komunave, megjithatë. Të dhënat e
përdorura në dhjetor 2012 nga Mozaiku i Kosovës janë më komplekse
14 dhe nuk lejojnë krahasime të lehta me vitet paraprake.
51 Intervistë, Asociacioni i Komunave të Kosovës, 8 tetor 2012.
ose veçse të dënuar me burg (zgjedhjet e jashtëzakonshme tanimë janë kërkuar në Ferizaj dhe Kaçanik për
të zëvendësuar kryetarët e dënuar të komunave).55 “Të
gjithë kryetarët e komunave janë të prirë për një gjë
të tillë”, tha një hetues i EULEX-it.56 Përveç kufizimeve
të qeverisë qendrore në numra, mungojnë ndalesa
efektive në diskrecionin e kryetarëve të komunave në
punësim; Këshilli i Pavarur Mbikëqyrës i Shërbimit Civil
të Kosovës nuk ka mjete për zbatimin e vendimeve të
tij, për anulimin e shkarkimeve nga kryetari i
komunës.57 Prandaj, edhe zyrtarët “ndjehen më të
pasigurt në punët e tyre, me më pak autonomi në
vendimmarrje dhe më pak të lirë me informata.”58 Ka
pasur ndërrime të shumta të zyrtarëve të prokurimit,
udhëheqësve të qendrave shëndetësore, drejtorëve të
shkollave dhe, në një shkallë më të vogël, mësimdhënësve. Drejtorët e shkollave gjithashtu shërbejnë si
drejtorë të qendrave të votimit; shumë prej tyre janë
zëvendësuar në prag të zgjedhjeve të fundit për
kryetarë komunash dhe zgjedhjet për kuvende komunale në vjeshtën e vitit 2009 – zgjedhje që shënuan një
rënie të cilësisë së administrimit të tyre.59 Sikurse me
udhëheqësit e drejtorive komunale, “drejtorët e
shkollave të emëruar politikisht, kishin nevojë që në
zgjedhje të fitonin kryetarët aktualë për ta mbajtur
pozitën e tyre,”60 dinamikë kjo që dëmton demokracinë dhe arsimin.
Përkundër dominimit të tyre personal në nivel lokal,
përveç një ose dy nga 34 kryetarë komunash, të gjithë
janë të emëruar nga partitë politike të vendit.61 Secila
nga partitë kryesore – PDK-ja, LDK-ja, AAK-ja, kanë
prirje të funksionojnë ngjashëm, në formë të grupeve
hierarkike të interesit me pak profil ideologjik;
mbështetësit e tyre militantë dhe bizneset aleate kontribuojnë për të siguruar zgjedhjen e kandidatit, dhe
nga ai (të gjithë janë burra) presin shpërblim në formë
të punësimeve për aktivistët, zhvillime të projekteve
munash në vitin 2007 ka krijuar një lider të vetëm me
mandat dhe llogaridhënës komunal, në gjendje të formësojë administratën dhe prioritetet, nëse mbështetet
me shumicë të kuvendit komunal (të zgjedhur në të
njëjtën kohë). Ligji i Ahtisarit për vetëqeverisje lokale i
vitit 2008 ka transferuar më shumë kompetenca te komunat, duke bërë që kryetari i komunës të ketë fjalën
vendimtare lidhur me emërimet për arsim dhe shëndetësi. Këto ndryshime kanë mundësuar që administrata komunale të personalizohet përreth figurës së
kryetarit të komunës.
Disa shohin të mira të detyruara. Ndryshe nga sistemi
i mëhershëm, ku pushteti ishte i shpërndarë ndërmjet
kreut të kuvendit komunal, të zgjedhur në mënyre indirekte dhe kryeshefit të emëruar ekzekutiv, kryetarët
e komunave tani duhet të “bëjnë çmos që t’i fitojnë
votat”, t’ua kushtojnë një ose dy ditë në javë qytetarëve, qoftë për të pranuar kërkues ose për t’i vizituar
fshatrat ose lagjet e qytetit. Krerët e drejtorive komunale, të cilët i emëron duhet të punojnë shumë për
kryetarin,52 gjersa zyrtari komunal për informim, nëse
është profesionist, promovon të gjitha arritjet komunale për ta ngritur profilin e kryetarit të komunës.
Një sondazh i kohëve të fundit tregon se dyfish më
shumë të anketuar (26%) shprehin besimin se qeveria
komunale është duke punuar për interesa të qytetarëve sesa për interesat e qeverisë qendrore (13%).13
Një vëzhgues afatgjatë ndërkombëtar thekson se “Disa
komuna janë më të mira sesa ministritë, dhe meqë përballen çdo ditë me njerëzit e vërtetë, ato nuk mund të
ikin në një vend ezoterik,” dhe po e kuptojnë nevojën
për komunikim dhe kujdes për konsumatorë.54
Të tjerët e shohin si anë të errët personalizimin e
pushtetit nga kryetari i komunës, duke e perceptuar si
një përvojë gjithnjë e më të keqe të keqpërdorimit të
resurseve komunale dhe numrit gjithnjë e më të madh
të kryetarëve të komunave, qoftë nën hetime penale
52 Po aty
53 Raporti i Pulsit Publik 4, gusht 2012, UNDP/USAID, f. 7, http://www.kosovo.undp.org/repository/docs/PULSE_ENG_409069.pdf
54 Intervistë, Alan Packer, Këshilltar Rezident për Binjakëzim, Bashkëpunimi Evropian për Komuna më të Forta/Projekt Binjakëzimi, 16
tetor 2012.
55 Intervistë, GAP Institute, 8 tetor 2012. Instituti GAP është duke përgatitur një raport që do të listojë keqpërdorimet e resurseve
publike në komuna, p.sh. themelimi i një pompe të benzinës në oborrin e komunës së Deçanit, pretendimi se janë paguar €60,000 nga
Vitia për një kompani fiktive për punë në një pendë që nuk janë kryer kurrë.
56 Intervistë, 5 dhjetor 2012.
57 Intervistë, GAP Institute, 8 tetor 2012, op. cit.
58 Gjendja e shtrëngimit? Qeverisja dhe Shprehja e Lirë në Kosovë, Nisma rinore për të drejta të njeriut, 24 maj 2010, f. 24-25. http://
ks.yihr.org/public/fck_files/ksfile/STATE%20of%20CONSTRICTION%20read%20only.pdf
59 Qasur nga Misioni i Ekspertëve për Zgjedhje i BE-së në raportin e papublikuar të tij.
60 Po aty, f.28.
61 Nëse përfshihen tri komunat mbi lumin Ibër, të cilat nuk funksionojnë në kuadër të sistemit kosovar të qeverisjes lokale, gjithsej janë
37 komuna.
15
tencat komunale, në shkallë të ndryshueshme edhe
për shkak të vetë kryetarëve të komunave, të cilët e
profilizojnë veten si kampionë lokalë për të gjitha qëllimet, mungesës së shpjegimeve të përmbledhura në
faqet komunale të internetit dhe bartjeve të kompetencave nga niveli qendror me mandat nga ligji i sipërpërmendur, të cilat janë mjaft të qarta kur flitet për
shkollat dhe shëndetësinë primare, por në disa raste
tërhiqen apo pengohen nga ministritë, duke “mos
lejuar që komunat të krijojnë një faqe të veten”.67
Furnizimi me energji elektrike është jashtë kontrollit të
komunave, por mungesa e saj përbënë ankesën kryesore të qytetarëve të tyre lidhur me shërbimet
publike,68 dhe rregullimi i saj është parakusht për
pjesëmarrjen e tyre në çështjet komunale: për qasje në
mediat e transmetuara dhe internet.
Pjesëmarrësit e rrallë të publikut në dëgjimet publike,
zakonisht janë të moshës më të shtyrë. Një shumicë
mendon se komuna nuk e mirëpret pjesëmarrjen, se
dëgjimet shpallen (mesatarisht rreth 30% të qytetarëve), mirëpo autoritetet nuk kanë menduar për
mënyra tjera përveç atyre formale të ngurta të realizimit të kësaj. Me disa përjashtime, nuk është krijuar
asnjë lidhje apo hapësirë e veçantë për promovimin e
lidhjes ndërmjet qytetarëve dhe zyrtarëve komunalë.
Dëgjimet rrallëherë përfshijnë dhënie të llogarisë se
ku dhe si janë shpenzuar paratë, qytetarët duhet t’i
dorëzojnë pyetjet në formë të shkruar, që u jep
hapësirë zyrtarëve që t’i filtrojnë ato. Megjithatë, ka
shumë mangësi edhe nga ana e qytetarëve: mungesë
e organizatave dhe angazhimit lokal qytetar, përdorim
i forumeve publike për të bërë kërkesa personale, jo
për çështje të komunitetit. Në vendet ku kanë filluar të
marrin pjesë njerëz të Vetëvendosjes, raportohet se ata
janë më të interesuar për kundërshtim sesa debat.69
Qytetarët besojnë se nëse çështjet e tyre mbulohen
nga mediat, kjo është më me ndikim, sesa të marrin
për fshatrat besnike dhe tenderë të fituar për bizneset
mbështetëse. Në fushatën e zgjedhjeve lokale të nëntorit 2009 makineritë e partive qendrore kanë shpenzuar dhe premtuar shumë, saqë kanë mbizotëruar çdo
ndjenjë të përzgjedhjes lokale.62 Rrjedhimisht,
kryetarët e komunave qeverisin “më shumë si funksionarë të partisë sesa si përfaqësues popullorë.”63
Favorizimi që i afrohet korrupsionit, në formë të ndarjes së resurseve, gati se nuk fshihet në shumicën e komunave; ai është bërë normë. Hulumtues të BIRN-it
dhe GAP-it vazhdimisht kanë theksuar se informata të
bollshme për praktika të tilla mund të grumbullohen
gjatë udhëtimeve ditore në biseda të lira. Hulumtuesit
e GAP-it kanë gjetur se është praktikë standarde e dobishme për ta që të pajisen paraprakisht nga faqja e
internetit e Agjencisë së Prokurimit Publik me emrat e
kompanive që kanë fituar më së shumti tenderë komunalë dhe pastaj të hulumtojnë në komunë se cilat
janë lidhjet e kryetarit të komunës me këto kompani.64
Duket se ekziston një shkallë e lartë e pranimit të heshtur publik që jeta lokale qytetare të kanalizohet në
këtë mënyrë nga hierarkitë e partive politike. Studimi
i Mozaikut të Kosovës i vitit 2009 ka zbuluar se
përderisa, mesatarisht, një shumicë e qartë e qytetarëve e vlerësojnë performancën e komunave si të
mirë (51%) apo të shkëlqyeshme (12%), një shumicë
po ashtu fajësojnë administratat lokale për masa të
dobëta (31%) ose shumë të dobëta (24%) kundër korrupsionit.65 Prandaj, opinioni lokal publik ka dështuar
në ushtrimin e presionit për norma pozitive në këtë
fushë jetike.
Pjesëmarrja publike në qeverisjen komunale, në tërësi,
është e ulët. Shumë pak marrin pjesë në dy dëgjimet
e obligueshme publike, të cilat kërkohen sipas Ligjit
për Vetëqeverisje Lokale dhe pak vijojnë takimet e
rregullta të kuvendit komunal dhe komisioneve të tij.66
Ende ka paqartësi se ku fillojnë e ku mbarojnë kompe-
62 Po aty, f. 26
63 Intervistë, Bekim Kupina, redaktor komunal në Koha Ditore, 17 tetor 2012.
64 Intervistë, GAP Institute, 8 tetor 2012.
65 F. 50. Studimi Mozaiku i Kosovës i dhjetorit 2012 nuk përmban këtë grup të të dhënave.
66 Shih nenet 68.1 dhe 45.1 të Ligjit. http://www.assembly-kosova.org/common/docs/ligjet/2008_03-L040_en.pdf
67 Intervistë, Bekim Kupina, Koha Ditore, 17 tetor 2012.
68 P.30
69 Intervistë, GAP Institute, 16 tetor 2012.
16
burant, udhëtime zyrtare, darka dhe është më i lartë
se 500,000 euro në çdo komunë, ndonëse më shumë
se gjysma e kësaj shume zakonisht nuk ndahet në kategori, por grumbullohet në një vend me titull “shpenzime tjera”. Hulumtuesit e Institutit GAP janë kthyer
poshtë e lartë ndërmjet komunave dhe Ministrisë së
Financave kurdoherë që janë munduar të zbulojnë më
shumë.75 Subvencionet janë transferimet që bëhen në
diskrecion të kryetarit të komunës për rastet meritore:
studentë, mësimdhënës, mjekë, sportistë dhe gra, persona të sëmurë dhe me aftësi të kufizuara – nuk ka kategori apo procedura të qarta për ndarje të tilla.
Shqyrtimi i financave komunale është ndihmuar viteve
të fundit nga monitorimi dhe raportimi i rregullt,
përkatësisht nga Zyra e Auditorit të Përgjithshëm76
dhe Instituti GAP.77 Gjetjet e tyre janë raportuar në
media dhe kanë filluar të shfrytëzohen nga opozita
politike në kuvende komunale.78 Megjithatë, vazhdon
të ekzistojë përshtypja që këto resurse janë të nënshfrytëzuara në komuna, qoftë nga administrata, opozita
politike ose grupet qytetare.
Mungesa e transparencës dhe përgjigjeve lidhur me
lejet për ndërtim janë ankesa të rëndomta. Ata që aplikojnë për leje, shpeshherë dalin me përshtypjen se
aplikimi i tyre humbet dhe se drejtoria për urbanizëm
nuk punon fare,79 gjersa qytetarët ndjehen të shfuqizuar lidhur me mjedisin e tyre lokal, duke parë
vazhdim të ndërtimeve të reja, pa pasur mundësi që
të japin mendimet e tyre në vendimet për dhënie të
lejeve, të pasigurt nëse lejet për ndërtim janë lëshuar,
dhe nëse po, për sa kate. Në Prishtinë qytetarët kanë
një perceptim të arbitraritetit dhe marrëveshjeve të
brendshme lidhur me atë se cilat ndërtime pa leje do
të legalizohen ose rrënohen më vonë nga komuna.80
Dy OJQ kanë kundërshtuar veprimin e Kuvendit Komunal të Prizrenit në tetor 2012 për miratimin e shpejtë dhe pa debat publik të rregullores për legalizimin
pjesë në takime diskutimi, dhe nënshkrimi i peticioneve duket të jetë forma më e përdorur e pjesëmarrjes.70
Në komuna më të vogla, qytetarët kanë qasje më të
lehtë te kryetari i komunës. “Në zonat rurale në veçanti,
qytetarët dëshirojnë kontakt sy më sy.”71 Kjo paraqet
vendimmarrje joformale. “Është në mentalitetin tonë
që duhet të takohesh me kryetarin e komunës për ta
thënë tënden, në mënyrë që të kryhen punët.”72 3-4
njerëz mund të vizitojnë një komunë të vogël çdo ditë,
gjersa në komunat e mëdha ky numër mund të jetë
300-400. Këtu qytetarët përballen me vështirësi më të
madhe. Një përvojë tipike që shihet si dështim për t’u
takuar me kryetarin e komunës, është referimi te njëri
nga drejtorët, i cili “do t’ju thotë të shkruani një ankesë
për shqyrtim në kohë të duhur.”73 Prandaj, efikasiteti i
Qendrave të reja për Shërbime për Qytetarët është
thelbësor në vendet si Prishtina dhe Gjilani, por nuk
është vetë i mjaftueshëm për të krijuar transparencë
dhe përgjegjshmëri.
Disa nga fushat me mostransparencën më të shpeshtë
lidhen me përdorimin e parave dhe kriteret për shpenzimin e tyre në të ardhmen. Raportimi për shpenzimet,
në të cilat buxhetet komunale kategorizohen 1) në investime kapitale (zakonisht 20% e totalit); 2) mallra
dhe shërbime (15%); 3) paga dhe mëditje (60%); 4)
subvencione, dhe 5) shërbime komunale (5% në mes
të dy kategorive të fundit), është zakonisht më i mjegullt në kategoritë 1, 2 dhe 4. 74
Informatat e komunave për investimet e tyre kapitale
zakonisht nuk shpalosin hollësi të tilla, që do të mund
të lejonin një vlerësim të përshtatshmërisë së investimit, vlerës relative për para ose lidhjes së mundshme
të kompanive që fitojnë tenderët. Në rastin e rrugëve,
krahas kostos totale, mund të shtohet edhe gjatësia e
parashikuar dhe harta e lokacionit. Buxheti për mallra
dhe shërbime mbulon inventarë të zyrave, shpenzime
të telekomunikimit, shpenzime për automjete dhe kar-
70 Mozaiku i Kosovës 2009, faqe 47-48. Nenet 69-72 të Ligjit për vetëqeverisje lokale obligojnë kuvendin komunal të marrë parasysh
peticionet e qytetarëve, legjislacionin e propozuar, referendumin dhe kthimin e propozimeve të kryetarit të komunës nëse ato
nënshkruhen nga një pjesë e caktuar e votuesve të regjistruar në komunë.
71 Intervistë, Asociacioni i Komunave të Kosovës, 8 tetor 2012.
72 Po aty
73 Intervistë, GAP Institute, 16 tetor 2012.
74 Përqindjet tipike të përdorura këtu janë ato të sugjeruara nga Instituti GAP, që rezultojnë nga monitorimi dhe raportimi i tyre i
rregullt për qeverisjen komunale, dhe dallojnë nga përqindjet e theksuara më parë, të cilat janë arritur duke ndarë në kategori Buxhetin
e Konsoliduar të Kosovës.
75 Po aty
76 http://www.oag-rks.org/en-us/Home
77 Në shqip: http://institutigap.org/?cid=1,5,124.
78 Për shembull, mediat e shtypura në fund të tetorit dhe fillim të nëntorit 2012 kanë raportuar për debatet në kuvende komunale
lidhur me gjetjet e raporteve të Auditorit të Përgjithshëm në Ra-hovec, Podujevë dhe Gjakovë.
79 Shih rezultatet e anketës nga OJQ INPO lidhru me përvojat e atyre që kanë aplikuar për leje ndërtimi në Prishtinë, 8
nëntor 2012, Në shqip: http://inpo-ks.org/sq/aktivitetet/post/qytetaret_dhe_procesi_per_lejet_e_ndertimit.
80 I tillë ishte rasti me fushatën e rrënimeve që kishte ndërmarrë komuna para zgjedhjeve të fundit komunale. Komuna e Prishtinës ka
publikuar një listë në internet të mbi 6000 aplikimeve për legjis-lacion retrospektiv në muajt e fundit të vitit 2010, por pa dhënë
shpjegime shtesë. https://kk.rks-gov.net/prishtina/getattachment/Home/Lendet-e-paraqitura-per-legalizim%281%29-1.pdf.aspx
17
e ndërtimeve pa leje, e cila ishte “95% kopje” e rregullores së Prishtinës, që thuhet se u lejon zyrtarëve të
lartë diskrecion të shumtë, duke favorizuar grupe të interesit dhe duke lënë publikun në pozitë të pavolitshme. OJQ-të kanë sugjeruar aplikimin e nenit 71 të
Ligjit për Vetëqeverisje Lokale për të kërkuar referendum komunal për rregulloren (për të cilin duhet të
paraqitet në kuvendin komunal një peticion i nënshkruar nga 10% e votuesve të regjistruar).81
Komunat janë të obliguara me ligj që t’i kryejnë tri lloje
të planifikimit hapësinor: planin strategjik, planin
urban dhe planin rregullativ,82 ku për të gjitha është e
obligueshme pjesëmarrja e qytetarëve, ndonëse kjo
fushë mund të mbetet e padepërtueshme për qytetarët. Megjithatë, ka shembuj të praktikave të mira. Një
dëshmitar në një dëgjim publik për një plan rregullativ
urban në Ferizaj, të mbajtur më 21 tetor 2011, e përshkroi atë kështu: “Për çdo pyetje të qytetarëve, drejtori
kërkonte nga një ndihmës i tij që ta zmadhojë pikën
në hartë, shikonte problemin, dëgjonte me kujdes, shpjegonte arsyetimet e tyre, dhe në disa raste ofronte
që të vizitonin lokacionin për të sqaruar çdo dyshim.
Kjo bëhej me durim dhe sinqeritet.83” Megjithatë,
planet urbane në disa raste janë lënë të paazhurnuar
që nga kohët e komunizmit dhe me ndryshime jotransparente dhe të atypëratyshme – siç kanë vërejtur
banorët e lagjes Dardania në Prizren më 2009.84 Nuk
ka transparencë për shfrytëzimet nga ana e komunave
të mjeteve nga tatimet në pronë dhe lejet e ndërtimit
dhe prandaj nuk ka presion të posaçëm për të krijuar
infrastrukturë për fushat nga të cilat janë vjelë paratë.
Mungesa e planeve dhe kritereve të qarta në faqe të
internetit nuk është thjesht funksion i konfuzionit. Ka
pak përvojë në këtë drejtim; kjo mungesë ndihmon
diskrecionin personal dhe të partive politike për të
dalë fitimtarë që në fillim në përzgjedhjet për investime dhe shpenzime. Shumë plane zhvillimore komu-
nale janë tejet idealiste dhe ambicioze, duke parë
resurset në dispozicion; shpeshherë të hartuara nga
persona të jashtëm, të cilët qëndrojnë në sirtarë, duke
i lënë zyrtarët t’u drejtohen arsyetimeve të
atypëratyshme, ose të politizuara në vendimmarrjen e
tyre të përditshme. Një program i asistencës ndërkombëtare aktualisht është duke intervistuar udhëheqësit
e drejtorive të disa komunave, me qëllim të krijimit të
planeve të bazuara trevjeçare. Deri më sot secili drejtor
kishte hartuar pjesë të raporteve të tilla, dhe të gjitha
pjesët janë bashkuar në një vend, duke treguar një
tërësi jokoherente.85
Kjo është pjesë e një mangësie të përgjithshme të kapacitetit, ndonëse ka disa raste të praktikave dhe administratës së mirë në shumë komuna.86 Mangësitë
përfshijnë nga dështimet në shumë raste për të caktuar një person për t’u përgjigjur në numrat e kontaktit
telefonik të paraqitur në faqe të internetit, deri te
paaftësia për ta shpenzuar buxhetin. Kjo rezulton me
grumbullime të shpenzimeve të dobëta në fund të
vitit, siç është rasti i Fushë-Kosovës i paraqitur më
poshtë, ose bartjet vit pas viti të suficiteve buxhetore
(komunat humbin grantet e pashpenzuara nga qeveria qendrore, por mund t’i bartin të hyrat vetanake), që
në rastin e Prishtinës arrin në dhjetëra milionë euro (të
hyrat vetanake të saj janë rreth 20 milionë euro në vit)
– që tregon një krizë të thellë dhe kronike të kapacitetit joadekuat administrativ.87 Prishtina ka historik
të posaçëm të papërgjegjshmërisë: “të punosh me ta
ishte torturë”,88 “të gjitha projektet dëshirojnë të ikin
nga Prishtina.”89 Projekti i Binjakëzimit i BE-së ka arritur
që të sjellë disa ekspertë me kërkesë të Prishtinës – por
nuk ka siguri se komuna do të bëjë aktivitete përcjellëse lidhur me gjetjet e tyre.90 BIRN-i ka theksuar se ka
pasur vështirësi të nxjerrë nga zyrtari për informim
madje një listë të sukseseve të pohuara.
Asnjë komunë ende nuk publikon ndarjet javore të sh-
81 Refki Reshitaj, “Rregullorja favorizon grupet e interesit”, Zëri, faqe 14, 23 tetor 2012. Gjithashtu shih artikujt
nga Fisnik Minci në Koha Ditore, 19 dhe 23 tetor 2012 (përkatësisht faqe 14 dhe 15).
82 Shih faqen e internetit të Ministrisë së Mjedisit dhe Planifikimit Hapësinor për Udhëzimet përkatëse
Administrative për kërkesat për këto tre plane hapësinore, dhe për formulimin e planeve zhvil-limore; Vetëm
në shqip: http://mmph.rks-gov.net/?cid=1,21
83 Alan Packer, Këshilltar Rezident për Binjakëzim, Bashkëpunimi Evropian për Komuna më të Forta/Projekt
Binjakëzimi, email, 29 nëntor 2012.
84 Gjykata Kushtetuese intervenoi në dhjetor 2010 për të ndalur ndërtimin komunal të banimeve social në
një zonë të destinuar si hapësira të gjelbra në planin urban 1983, të cilin kuvendi komunal
e ndryshoi pa konsultim publik me vendimin e prillit 2009, duke shpërfillur kërkesën pasuese të banorëve lokalë.
Ndërtimi është ndërprerë, por zona nuk është kthyer në gjendjen e mëparshme. Shih Koha Ditore, faqe 16,
1 nëntor 2012.
85 Intervistë, Alan Packer, Këshilltar Rezident për Binjakëzim, Bashkëpunimi Evropian për Komuna më të
Forta/Projekt Binjakëzimi, 16 tetor 2012.
86 Projekti i Binjakëzimit / Bashkëpunimi Evropian për Komuna më të Forta është në proces të grumbullimit të
shembujve të mirë në disa funksione të qeverisë komunale të lidhur me kërkesat e Studimit të Fizibilitetit të
BE-së, siç janë kthimet, të drejtat e komuniteteve, gjinia dhe kundër-korrupsioni, për t’i ekspozuar ato dhe për
të kërkuar përsëritje të tyre në komuan tjera.
87 Gjatë 9 muajve të parë të vitit 2012, Prishtina ka arritur të shpenzojë vetëm 12.5 milionë euro nga buxheti i
saj për investim kapitale prej 46.5 milionë euro, d.m.th. gjatë 75% së kohës së vitit ka shpenzuar vetëm 27% të
kësaj linje buxhetore. Shih artikullin e Lindita Canollit në të përditshëm Zëri, 31 tetor 2012, faqe 9.
88 Monitoruesi i BIRN-it, 19 tetor 2012.
89 Intervistë, zyrtar i lartë në MAPL, 15 tetor 2012.
90 Intervistë, 16 tetor 2012.
18
penzimeve në internet, ndonëse informatat janë në
dispozicion të tyre. Precedent në këtë fushë ka bërë
Ministria e Drejtësisë.91 Përkundër mospublikimit të të
dhënave të tilla, komuna e Prizrenit dhe ajo e FushëKosovës i kanë dhënë hulumtuesve të Institutit GAP
ndarjet e plota të shpenzimeve të tyre për vitin 2011,
që paraqitnin madje edhe faturat e telefonit të zyrtarëve individualë dhe shpenzimet për darka zyrtare.
Kryetari i Fushë-Kosovës, Burim Berisha, e ka ekspozuar
veten në përqeshje mediave, duke zbuluar shpenzime
prej 8,500 euro në ushqim të shpejtë, në një ditë në
dhjetor të vitit 2011,92 gjersa gazetarët e BIRN-it kanë
përdorur të dhënat e publikuara nga Ministria e Drejtësisë për të zbuluar se një zyrtar kishte kërkuar shpenzime të dyfishta për një udhëtim zyrtar. Në intervistën
në Drejtësia në Kosovë, ministri Hajredin Kuçi, falënderoi gazetarët për punën e tyre, duke thënë se ky
ishte qëllimi i publikimit.93
Kjo përvojë sigurisht se nuk do të joshë kryetarë të
tjerë komunash që të devijojnë nga rregullat dhe të
publikojnë të dhëna të tilla. Në vitin e zgjedhjeve të
ardhshme, shumica do ta kenë drojën se mos po u
japin kritikëve dhe opozitës një shufër për t’i goditur
në kokë, në vend se të shohin mundësi në këtë transparencë dhe të shquhen për të mirë, siç kishte ndodhur me ministrin Kuçi.
E njëjta mund të vlejë për publikimin e të dhënave lidhur me projektet investuese, tenderët dhe partneritetet publiko-private, që disa komuna tani janë duke
i zhvilluar për disa fusha të ofrimit të shërbimeve.
Aranzhimet e paqarta financiare në këto fusha mund
të shihen nga kryetarët e komunave dhe partitë e tyre
si mjet vendimtar për rizgjedhje: përvoja ka treguar se
makineritë e forta dhe financat partiake janë faktorët
fitimtarë. Prova për të fituar me anë të shpalosjes së
virtytit dhe transparencës mund të shihet si manovër
tejet e rrezikshme dhe pa gjasa për t’u mbështetur nga
ithtarët e kryetarit të komunës. Gjersa zgjedhjet për
kryetarë komunash dhe kuvende komunale priten të
mbahen në vjeshtën e viti 2013 (ose ndoshta në pranverën e vitit 2014), liderët e komunave, si: Prishtina dhe
Gjilani – dy nga komunat më të diskutuara si kandidate
potenciale për pilot aktivitetet e programit SAEK,
mund të mos shohin kurrfarë përparësie në pjesëmarrjen e vërtetë. Për administratën e Prishtinës nuk ka
asgjë të keqe që të ofrohet një vegëz në faqe të internetit për hartën interaktive të linjave të autobusëve të
qytetit, projekt ky vullnetar i një OJQ-je rinore,94 por
që vullnetarisht të ofrohen në internet informata të
plota për tenderët komunalë, mund të jetë propozim
krejtësisht tjetër. “Ata frikësohen nga publikimi i informatave, të cilat mund të orientojnë opinionin publik
në çështje tjera të ndjeshme.” 95 Kjo është parë më së
miri me arrestimet e shtatorit 2012, të zyrtarit të lartë
të kamotshëm të Komunës së Prishtinës dhe dy biznesmenëve me akuza për korrupsion. Hulumtimi i
BIRN-it sugjeron se aksionarët e klubit futbollistik “Prishtina”, në mesin e të cilëve figurojnë edhe kryetari i
komunës dhe djemtë e tij, përbëjnë një grup të lidhur
me LDK-në, që mund të lidhen me shumicën e kompanive fituese të tenderëve në Prishtinë.96 Kryetari i
Komunës së Gjilanit, Qemajl Mustafa, njëlloj mund të
mos jetë i gatshëm t’i bëjë transparente të dhënat që
mund të zhveshin shkallën e punëve dhe shërbimeve
komunale të kontraktuara tek kompanitë që u
përkasin bashkëpunëtorëve afaristë ose atyre që kanë
mbështetur fushatat zgjedhore të PDK-së.97
ARRITJA E PRANIMIT
Megjithatë, kryetarët e komunave kërkojnë njohje të
arritjeve dhe sukseseve të tyre. Asociacioni i Komunave
të Kosovës, organ në të cilin anëtarësohen vullnetarisht dhe i cili komunikon në emër të tyre me qeverinë
qendrore, është forum që inkurajon profesionalizëm
91 http://www.md-ks.org/?faqe=1,168
92 http://www.zeri.info/artikulli/1/1/56230/burim-berisha-shpenzon-8500-euro-per-qebapa/
93 Intervistë, BIRN monitor, 19 tetor 2012.
94 Rubrikë e shtuar kohëve të fundit në faqen e internetit të komunës së Prishtinës: https://kk.rks-gov.net/prishtina/
95 BIRN monitor, 19 tetor 2012.
96 Po aty
97 Raporti i brendshëm i monitorimit të BIRN, prill 2012. Shih gjithashtu Nexhmije Ahmeti, “Qemajli nën hetime”, Express, 19
nëntor 2012, faqe 8-9, ku pretendohet se kryetari i komunës dhe disa zyr-tarë janë nën hetime për dhënie të parregullt të
tenderëve komunalë. Artikulli pohon se një tender për partneritet publik-privat për ndërtimin e një objekti komunal me qëllime
të shumëfishta i është dhënë kompanisë së një të afërmi të cilit kryetari pranon se i ka borxh 80,000 euro, gjersa Gazeta JNK ka
raportuar për hetimin në marrëveshjen për partneritetin publik-privat të Gjilanit për grumbul-limin e mbeturinave me një
kompani austriake: http://gazetajnk.com/?cid=1,987,3938.
19
të mëtejmë; ky organ ka themeluar kolegjiume të drejtorëve të 11 drejtorive komunale. Kryetari aktual i Asociacionit, kryetari i Shtimes, Naim Ismajli, është i
respektuar (paraardhësi i tij, ish-kryetari i komunës së
Ferizajt, ishte në pritje të gjykimit të tij për vrasje pa
paramendim) dhe thuhet se ka favorizuar postime më
sistematike dhe të hollësishme në internet të informatave për projektet e investimeve kapitale: nismë e
cila u zbeh jo për shkak të kundërshtimit të hapur të
komunave, por pasi që MAPL-ja nuk dukej se e avancoi
atë.98 Kolegjiumi i fundit i themeluar nga Asociacioni,
ai i zyrtarëve komunalë të TI-së, zgjodhi menaxherin e
TI-së në Gjilan për udhëheqës të tij – zgjedhje e dukshme meritore.99 Komunat gjithashtu përcjellin dhe
citojnë pozicionet që çdo vjet i dërgon USAID-i, për
lehtësi në bërjen e biznesit, transparencë, etj., ndonëse
një OJQ vendore e cila monitoron performancën komunale thekson se ndihmat e USAID-it shpeshherë shpërndahen pa justifikim të mjaftueshëm, duke krijuar
një efekt të kundërt që nxit komunat drejt mënyrave
të vjetra negative. 100
Disa komuna dhe kryetarë komunash janë sugjeruar
nga bashkëbiseduesit gjatë rrjedhës së këtij hulumtimi, si partnerë të mundshëm, për shkak të gatishmërisë për të pranuar qasje të reja dhe për t’u bërë
shembull i praktikave të mira në fusha të caktuara.
Suhareka, për shkak të kryetarit të saj mjaft dinamik,
Gjilani, Mitrovica dhe Ferizaj, në mesin e komunave më
të mëdha, për shkak të nismave relativisht të avancuara në e-qeverisje, në mesin e komunave më të
vogla Kamenica, Shtimja dhe Juniku, për të njëjtat
arsye, dhe Novobërda e Hani i Elezit, për përgjegjshmërinë e tyre ndaj raporteve kritike të Institutit GAP.
Istogu dhe Vushtrria, po ashtu janë përmendur për të
mirë, kjo e fundit, për shkak të plotësisë së informatave
në faqen e internetit, “këndit të opozitës” në faqen e
internetit, dhe konsultimeve paraprake që kryhen për
buxhetin nëpër fshatra. Në mesin e komunave me shumicë serbe, Graçanica dhe komuna e vogël e Ranillugut, shihen si më të përparuara. Prishtina më shpesh
propozohet përkundër qëndrimeve dhe praktikave të
saj, për shkak të madhësisë dhe shtrirjes që ka. Komunat urbane në perëndim, Peja dhe Gjakova, shihen nga
disa si komuna me kryetarë “të mirë” të rrethuar me administrata “të këqija”, gjersa komuna e vockël e Hanit
të Elezit, poshtë në jug të vendit është e shquar për
thyerjen e kallëpit të partive politike, duke zgjedhur
një kandidat të pavarur për kryetar komune.
Pra, përderisa kryetarët e komunave dhe administratat
e tyre mund të kenë interesa të posaçme jetike në kufizimin e transparencës, ata gjithashtu i nënshtrohen
aprovimit të homologëve dhe normave të krijuara nga
forumet e kolegialitetit profesional. Shumica do të
dëshironin të respektoheshin si liderë në fushën e tyre,
por nuk do të dëshironin të ekspozonin administratën
e tyre në analizë speciale apo të rreptë.
Kuvendeve komunale gjithashtu duhet kushtuar vëmendje të duhur kur të shqyrtohet se cilat komuna do
të ishin më të përgjegjshmet për testimin e e-transparencës dhe e-pjesëmarrjes, sepse këto janë organe
me mandat zgjedhor dhe të obliguara për t’i debatuar
dhe aprovuar buxhetet, planet dhe rregulloret. Ato
mund t’i perceptojnë disa nga format e sugjeruara të
e-pjesëmarrjes publike – qoftë buxhetimin me pjesëmarrje, ose propozimet përmes platformës wiki për
planet dhe rregulloret komunale – si cenim i të drejtave të tyre. Planet dhe buxhetet e sajuara me ndihmën e pjesëmarrjes publike në internet, megjithatë,
përfundimisht, duhet të miratohen në kuvendin komunal.
Prandaj, mund të mos jetë e mençur që të procedohet
drejt në përzgjedhjen e tri komunave të cakut, pa përgatitur terrenin, dhe që kjo në veçanti të bëhet pa
zotim të fortë paraprak nga ana e tyre lidhur me infor-
100 Intervistë, 8 tetor 2012. Shembull ishte refuzimi i Kamenicës për t’i dhënë dokumentacionin e kërkuar kësaj OJQ-je,
duke cituar deklaratat e USAID për transparencë.
20
matat, të cilat janë të gatshme t’i bëjnë të qasshme.
“Ata do të jenë bashkëpunues në sipërfaqe, do t’ju
japin së pari qasje në disa gjëra të caktuara dhe pastaj
do të bllokoheni.”101 Kjo sugjeron që duhet të saktësohet një pjesë më e madhe e aktivitetit të programit ose
standardeve të transparencës sesa supozimi që do të
mund të merrej nga dokumenti i pasqyrës së programit – që është se zhvillimi i përmbajtjeve të caktuara të faqes së internetit dhe aplikacioneve do të
burojë nga brenda, nga dialogu gjithnjë e më i thellë
me komunat e cakut, dhe se ky bashkëveprim do të
jetë shtytës i fokusit më të mprehtë që krijon përmbajtjet dhe aplikacionet. Në fakt, ndoshta vazhdimi i
pjesëmarrjes së komunave në program duhet të
kushtëzohet sipas matjes së cilësisë së përgjigjeve të
tyre të vazhdueshme.
Programi duhet të gjejë mënyra për të fuqizuar faktorin e ndikimit të aprovimit të homologëve dhe
kolegjialitetit, duke shtypur ata që luftojnë kundër
transparencës. Për të arritur pjesëmarrje cilësore,
duhet të ofrojë përgjigje bindëse në pyetjen që shumica e kryetarëve të komunave do t’ia bëjnë vetes:
“Çka fitoj unë me këtë?” Presioni i jashtëm është i nevojshëm: i aplikuar përmes opinionit publik, tryezave të
rrumbullakëta, Asociacionit të Komunave të Kosovës
dhe Ministrisë së Administrimit të Pushtetit Lokal.
Partnerët implementues të programit janë në pozitë
të mirë për të luajtur një rol kyç krijimin e atij presioni
të jashtëm, për të promovuar një zhvendosje të paradigmës në favor të transparencës në qeverisjen lokale,
e cila do ta nxisë pjesëmarrjen e kryetarëve të komunave. Vlera e shtuar e BIRN-it dhe Internews Kosovës
është aftësia për të mobilizuar opinionin publik. Debatet televizive Jeta në komunë, tanimë kanë prekur
klimën e qeverisë lokale. Kryetarët e komunave është
dashur t’i avancojnë aftësitë e tyre të prezantimit, të
bëjnë llogaritje të përmbushjes së premtimeve të
mëhershme, si dhe t’i profilizojnë tri projekte, suksese
dhe dështime kryesore. Platforma transmetuese Jeta
në Kosovë mund të kërkohet për të ngritur përkrahjen
për “Transparenca 2.0” në qeverinë lokale.
Shumica e komponentëve për “Transparenca 2.0”
veçse janë në dispozicion: ato vetëm duhet të gjallërohen. Ligji për Vetëqeverisje Lokale përshkohet nga dispozita që promovojnë transparencën, si dhe ka një
kapitull (IX) për “Demokraci të drejtpërdrejtë dhe
mekanizma për pjesëmarrje të qytetarëve”. MAPL-ja
deri më sot ka bërë një shfrytëzim të rëndësishëm të
së drejtës nga ky ligj për nxjerrjen e udhëzimeve administrative për transparencë: Nr. 2011/03 për organizimin dhe funksionimin e Qendrave për Shërbime për
Qytetarët në Komuna. Kjo nuk ka hasur në rezistencë,
përveçse po zbatohet me shpejtësi të ndryshueshme.
Hulumtimi ka zbuluar shembuj të tjerë të ngritur, por
të parealizuar: mundësitë e humbura në shumicën e
rasteve, jo për shkak të një rezistence të posaçme, por
për shkak të mungesës së vullnetit politik nga MAPLja ose fokusit të pamjaftueshëm nga donatorët kryesorë, si Komisioni Evropian. Ky i fundit nuk ka
përkrahur sugjerimin që të kushtëzohet çdo investim
i BE-së në një komunë me publikimin në faqe të internetit të planeve aktuale zhvillimore, gjersa Ministria dy
herë është ndalur nga zbatimi i përbashkët i 160
pikave të të dhënave që nga komunat janë kërkuar t’i
raportojnë çdo vit, si numri i shkollave me kulme me
rrjedhje të ujit, ose vdekjet në rrugë të personave nën
moshën 18 vjeçe, në një indeks të rregulluar komunal
të mirëqenies, për t’i treguar trendët vjetorë (kjo informatë është sistemuar nga programi i USAID-it DEMI,
por nuk është i qasshëm nëpërmes internetit).102
Mosveprimi i Ministrisë në të dyja rastet, me siguri lidhet me zgjedhjet e afërta, ku zyrtarët e saj nuk dëshironin që të drejtohet gishti te ta për përzierje
politike.103 Por, kjo edhe mund të ketë qenë një nga
101 BIRN monitor, 19 tetor 2012.
102 Intervistë, Projekti i Binjakëzimit / Bashkëpunimi Evropian për Komuna më të forta, 16 tetor 2012.
103 Komisioni Qendror i Zgjedhjeve ka demonstruar një refleks të ngjashëm mbi publikimin e auditimeve të shpenzimeve në
fushatës për zgjedhjet lokale 2009; ndonëse ato janë përgatitur me vonesë, ata kanë preferuar që publikimi të shtyhet edhe më tej,
deri pas zgjedhjeve të përgjithshme 2010, që të mos akuzohen për publikimin e informatave politikisht të ndjeshme në prag të atyre
zgjedhjeve.
21
rastet kur kryetarët e komunave pajtohen për një gjë
në kontekst të Asociacionit të Komunave të Kosovës
për promovimin e qeverisjes së mirë dhe pastaj heshtazi i kthehen rrjetit të partisë së tyre në nivelin qendror, për të siguruar se ajo bllokohet.104 Ndërgjegjësimi
i donatorëve dhe avokimi publik nga programet televizive të aktualiteteve të BIRN-it dhe Internews
Kosovës mund të krijojnë presion kundërveprues për
t’i shtyrë këto dhe nisma të tjera të ngjashme drejt zbatimit.
Korniza ekzistuese institucionale dhe ligjore (Ligji për
Vetëqeverisje Lokale, Asociacioni i Komunave të
Kosovës dhe Ministria e Administrimit të Pushtetit
Lokal) ofrojnë një lidhje, e cila, nëse gjallërohet sa
duhet nga partnerët implementues, mund të kapë,
përshkallëzojë dhe madje prodhojë një Udhëzim të ri
Administrativ që përfshin rezultatet më të mira të
punës me komunat individuale të cakut.
Ende ekziston mundësia për të bërë zgjidhje
strategjike që, ose të përzgjidhen komunat e cakut
(preferohet pas intervistave me zyrtarët kryesorë:
kryetarin e komunës, zyrtarin për informim, drejtorin
e administratës dhe menaxherin e TI-së, si dhe liderët
e kuvendit komunal) ose ndryshe të ftohen ato që të
aplikojnë për përfshirje, në një proces më të strukturuar konkurrues. Në cilindo rast, sa konkrete duhet të
bëhen që në fillim kushtet/kërkesat për pjesëmarrje?
Apo a duhet të merret parasysh zhvendosja e peshës
së partneritetit qoftë në MAPL, duke pasur parasysh
nevojën e saj për të krijuar përmbajtje dhe nxjerrje
legjislacioni për transparencë për të gjitha komunat,
apo tek organi ndërmjetës – Asociacioni i Komunave
të Kosovës? Apo në anën tjetër, ose në mënyrë plotësuese, duke pasur parasysh pranimin dhe përfshirjen
nga ana e Komunës së Prishtinës në faqen e saj të internetit të hartës interaktive të autobusëve të një OJQje rinore, a mund të jenë disa OJQ lokale të fokusuara
edhe bartëse të aktiviteteve të programit? Nëse lokacionet do t’i përcaktojë një proces konkurrues, ai mund
t’u mundësojë qytetarëve dhe grupeve qytetare që të
ofertojnë në emër të komunave të tyre, duke
propozuar përmbajtje interneti për zhvillim dhe
mënyra se si do të mund të shfrytëzohej një përmbajtje e tillë. Përderisa janë paraparë tri komuna të cakut,
mundësia alternative mbetet e hapur për përzgjedhje
të një përzierje heterogjene, asimetrike të partnerëve
të projektit, nëse do të ishte në favor të krijimit të një
shkalle më të mirë të aktiviteteve prototipe të praktikave më të mira.
Është e dobishme, posaçërisht kur marrim parasysh
përfshirjen e komunave më të mëdha, për shkak të demografisë së tyre, jo për shkak të besimit në angazhim
dhe entuziazëm të administratave të tyre, që të vijojmë
me ndërgjegjësimin se një shumicë e projekteve të eqeverisjes dhe e-transparencës dështojnë. Universiteti
i Mançesterit “eQeverisja për Zhvillim të Këmbimit të
Informatave”, një faqe e internetit që analizon informatat e projekteve të e-qeverisjes në shtetet në zhvillim dhe tranzicion, vlerëson se 35% janë dështime të
plota, 50% janë dështime të pjesshme dhe vetëm 15%
janë suksese të qarta.105 Propozohen dy modele shpjeguese: 1) prania apo mungesa relative e dhjetë faktorëve kyçë – presioni i jashtëm, dëshira e brendshme
politike, vizioni/strategjia e përgjithshme, menaxhimi
i projektit, ndryshimi i menaxhmentit, politika/vetë-interesimi, dizajni, kompetencat, infrastruktura
teknologjike, dhe 2) vakumi në mes të dizajnit dhe realitetit, dështimi është më i mundshëm kur madhësia
e vakumit ndërmjet realiteteve aktuale dhe synimit të
projektit është e thellë. Këmbimi i Informatave analizon ndaras projektet e e-transparencës, duke përdorur
variante të të dy modeleve shpjeguese të sipërpërmendura, thekson se po ashtu shumica dështojnë,
ndërsa është vështirë të gjenden projekte “të reja” të
104 Intervistë, burim nga Grupi Ndërkombëtar i Krizave, 23 nëntor 2012. 105 http://www.egov4dev.org/success/
22
e-transparencës që deri më sot kanë ofruar përfitime
të vërteta për komunitetet e varfra.”106 Në Kosovë,
shumë projekte të e-transparencës të lansuara me
shumë trumbetim gjatë vitit të kaluar, kanë treguar
nivele shumë të ulëta të aktiviteteve.107
Edhe partnerët e programit SAEK edhe komunat/organet e cakut do t’i kushtojnë vëmendje të posaçme
moderimit të qëndrueshëm të faqes së internetit që
do të krijohet. Nëse komunat vendosin që ta realizojnë
atë përmes stafit të tyre vetjak, a do ta kenë ata
shkathtësinë, kohën dhe autoritetin për ta bërë këtë
mirë, në mënyrë jopartiake? Punësimet e reja në komuna aktualisht janë të ndaluara nga Ministria e Financave, prandaj me gjasë stafi ekzistues do të duhet të
shfrytëzohet. Por a do të jenë ata të lirë sa duhet nga
detyrat aktuale, për ta realizuar në mënyrë efektive
moderimin e aplikimit të faqes së internetit? Në anën
tjetër, nëse partnerët e programit të SAEK-ut angazhojnë specialistë për komunat/organet për të demonstruar dhe realizuar moderimin për një periudhë
fillestare, duhet të ketë marrëveshje të qartë që në fillim lidhur me qëndrueshmërinë e këtij angazhimi – me
siguri përmes një procesi të trajnimit “në vend të
punës” të stafit komunal për ta bërë moderimin, si dhe
dorëzimit të plotë gradual gjatë një periudhe të caktuar kohore. Një tjetër mundësi mund të jetë përfshirja
e një OJQ-je lokale në moderimin e aplikacioneve të
faqes së internetit. Për qëndrueshmëri, vëmendje e kujdesshme do t’u jepet që nga fillimi çështjeve të licencimit dhe të drejtave autoriale të softuerit, në
mënyrë që përdoruesit përkatës: qoftë komunat, Asociacioni i Komunave të Kosovës, Ministria e Administrimit të Pushtetit Lokal, ose OJQ-të vendore të mos
bllokohen apo mbahen peng nga kostot e larta për
përdorimin e mëtejmë dhe zhvillimin e aplikacioneve
të krijuara me ndihmën e programit SAEK, por dhe që
ata të mos kenë mundësi të kufizojnë njëri-tjetrin ose
komunat tjera nga zhvillimi i mëtejmë i aplikacioneve.
Nëse lansohet pa dedikuar burime dhe ekipe
fuqizuese
për
menaxhim,
përpjekjet
për
ndërgjegjësimin e popullatave të cakut dhe trajtimit
të përgjegjshëm dhe të drejtë me informatat dhe pritjet që prodhojnë, ekziston rreziku që besimi në qeverinë lokale do të ulet, në vend se të shtohet, duke
përforcuar cinizmin, në vend se të avancohet
demokracia. Për më tepër, komunat mund të gabojnë
duke menduar se i kanë kryer detyrat e veta për transparencën dhe pjesëmarrjen qytetare vetëm duke
hapur faqe në Facebook për adresimin e disa çështjeve
të caktuara, duke pasur parasysh se një qasje e tillë, me
gjasë, “në vend se të ftonte njerëzit në një ushtrim ku
ata do të jenë të angazhuar për dialog dhe vizualizim
intensiv”,108 do të krijohej një pjesëmarrje e papërqendruar, e cilësisë së ulët në procesin vendimmarrës.
Sfida është në krijimin e aplikacioneve të përqendruara: mjaft të ngushta në kufijtë e tyre për të kanalizuar
përgjigjet e qytetarëve në informata të dobishme për
procesin vendimmarrës, por edhe mjaft fleksibile për
të akomoduar më shumë se përgjigje po/jo dhe për të
mos kufizuar përgjigjet në përfundime të parapërcaktuara.
TIK, mjetet në ueb dhe aplikacionet e mediave sociale
në vete nuk mund të krijojnë transparencë dhe
bashkëveprim të qytetarëve. Ato janë mjete, jo zgjidhje. Ekziston një rrezik nga euforia e tepërt lidhur me
atë që mund arrijnë mediat e reja, posaçërisht nëse ato
vetëm sa shtrohen mbi zakonet dhe supozimet
ekzistuese të bashkëveprimit dhe papërgjegjshmërisë
relative, ose edhe më keq - përdoren si zëvendësim i
kanaleve ekzistuese të bashkëveprimit sy më sy me
qytetarët. “Facebook-u mund të ndihmojë në rritjen e
pjesëmarrjes në takimet publike, por një afishe në një
dyqan, lokal mund të bëjë më shumë.”109 Përvoja e fundit gjermane, për shembull, e buxhetimit me pjesë-
106 http://www.egov4dev.org/transparency/evaluation/benpoor.shtml#responses
107 www.informatazyrtare.org është menduar si platformë dhe këmbim për kërkesat për liri të shprehjes së qytetarëve tek
institucionet. Ajo bazohet në projekti më të suksesshëm http://www.what-dotheyknow.com/. Instituti Demokratik i Kosovës http://
www.tenderi-im.org, faqe interneti për raportim të korrupsionit, e lansuar më 20 shtator 2012, duket se gjatë dy muajve të parë ka
tërhequr vetëm 10 raporte të qytetarëve.
108 Professor Thomas Bryer, fjalimi në seminarin “Ndërtimi i qytetit të përbashkët: si të angazhohen qytetarët” seminar, Amsterdam,
31 gusht 2012. http://www.lafabriquedelacite.com/en/speech/analyzing-use-social-networks-0
109 Intervistë, Asociacioni i Komunave të Kosovës, 8 tetor 2012
23
është pranimi i vogël publik i e-qeverisjes dhe zbatimi
i fragmentuar, formal dhe gati fare funksional i saj, me
pak përpjekje për ta popullarizuar atë. “Qytetarët nuk
janë duke bërë presion për e-shërbime.”113 Zyrtarët në
kryeqytet i referohen përvojës së Estonisë si model të
mundshëm për ta ndjekur: qeveria ka organizuar kurse
masive për kompjuterë për qytetarët dhe diskriminon
në favor të e-qeverisjes, duke i bërë shërbimet e ofruara përmes internetit më të lira, sesa ato që merren
personalisht.114 Për ta korrur të mirën e pjesëmarrjes
publike “nga poshtë lartë” që e premtojnë mediat sociale dhe e-qeverisja, do të duhet një investim i konsiderueshëm paraprak “nga lartë poshtë”, për të
mobilizuar atë pjesëmarrje publike – në nivel qendror
dhe lokal. Programi Jeta në Kosovë mund ta dedikojë
një rubrikë periodike për këtë temë, për ta popullarizuar atë.
marrje, dëshmon se: a) kanalet e shumta funksionojnë
më së miri kur “metodat klasike të pjesëmarrjes së
qytetarëve (punëtoritë, forumet me qytetarë) kombinohen me format e reja të e-pjesëmarrjes,” dhe b) se
është lajthim i rëndomtë që të mbivlerësohet potenciali i mobilizimit i e-pjesëmarrjes. Projektet e buxhetimit me pjesëmarrje, të realizuar në vitin 2009
brenda dhe përreth kryeqytetit gjerman kanë shënuar,
në Berlin-Lichtenberg, një përzierje të kanalit prej 29%
takimeve publike, 60% internet dhe 11% pyetësorë me
shkrim, gjersa në Potsdam ishte 11% takime publike,
42% internet dhe 47% pyetësorë me shkrim.110
Përderisa ka entuziazëm lidhur me potencialin transformues të TIK-ut, ai duhet të shihet në perspektivë –
si intensifikim, si mjet me të cilin avancohen më tej traditat ekzistuese të zhvillimit me pjesëmarrje ose praktikat demokratike, dhe jo si një botë e re guximtare që
ekziston vetëm në vete (parajsa në prekje të butonit e
sajuar nga “Strategjia për e-Qeverisje 2009-2015” e
MAP-it). Këto tradita përfshijnë praktikat e Vlerësimeve
Rurale me Pjesëmarrje (VRP) dhe produktet e tyre –
procedura nga poshtë lartë të njohura që nga vitet e
90-ta për komunitetet në caktimin e prioriteteve të
tyre zhvillimore (profesionistët ua “dorëzojnë shkopin”
përfituesve) që zakonisht shoqërohen më shumë me
pjesëtarët e komunitetit që përdorin fasule, jo aplikacione të telefonave të mençur për regjistrimin e preferencave të tyre.111 Në të vërtetë, disiplinat e
ndërlidhura tani të kopjuara dhe të përsëritura kudo
në botë, si projekte në të cilat TIK-u do të fillojë të
marrë rol udhëheqës, kanë nisur para përhapjes së përdorimit të TIK-ut nga qytetarët: buxhetimi me pjesëmarrje është filluar për herë të parë nga viti 1989 në
qytetin brazilian Porto Alegre.112
Edhe projektet e pjesëmarrjes së qytetarëve që konsiderohen të suksesshëm, e kanë të vështirë të jenë
përfaqësues. Nga 2005 deri 2010 komunat shembullore gjermane Berlin-Lichtenberg dhe Potsdam kanë
arritur shkallë të pjesëmarrjes për programet e tyre të
buxhetit me pjesëmarrje prej 1.5% dhe 1.3% të popullatës, gjersa Këlni arriti pjesëmarrje prej vetëm 0.01%.
Në “praktikat më të mira” pjesëmarrja në Berlin-Lichtenberg nuk është rritur përgjatë viteve, por ka migruar
ndërmjet kanaleve (përdorim më i madh i Internetit,
zvogëlim i përdorimit të pyetësorëve me shkrim).115
Posaçërisht në një mjedis si Kosova, me më pak infrastrukturë, më pak depërtim të TIK-ut dhe më pak traditë qytetare sesa Gjermania, ekziston rreziku që
pjesëmarrja e qytetarëve bazuar në TIK do të thellojë
përjashtimin dhe pabarazinë e grupeve të margjinalizuara, duke privilegjuar zërat e personave të njohur
dhe të lidhur me internetin.116 Me një prapavijë të
pjesëmarrjes së ulët, ka shumë potencial për t’u kapur
Në Kosovë, prapavija dominuese për këtë program
110 Jochen Franzke, “Praktikat më të mira të buxhetimit me pjesëmarrje në Gjermani – Mundësitë dhe limitet”, faqe 16, http://
files.uniteddiversity.com/Decision_Making_dhe_Democracy/Best_Practice_of_Participatory_Budgeting_in_Germany.pdf
111 Shih http://www.iisd.org/casl/caslguide/pra.htm
112 Shih http://www.unesco.org/most/southa13.htm
113 Intervistë, Valon Hysenaj, OJQ KS-Kosova, 10 tetor 2012.
114 Po aty
115 Jochen Franzke, op. cit. Faqe 22.
116 Ngjashëm, për sa i përmet një aplikacioni të kohëve të fundit për raportim të dhënies së mitës në Rusi (http://bribr.org/) Elena
Panfilova, drejtore e kapitullit për Rusinë të Transparency International tha për Moscow News se “ky aplikacion shërben vetëm një
përqindje të vogël të rusëve – klasën e mesme, kryesisht të rinjtë që kanë telefona të mençur”, dhe se “përveç nëse [ekipi] mund të
shpërndajë telefona të mençur të njerëzit në Malet Urale dhe Siberi, Bribr nuk do të ketë efekt të madh real në korrupsionin dhe
mitodhënien.” http://www.againstcorruption.eu/articles/iphone-application-launched-to-fight-corruption-in-russia/?
utm_source=ERCAS+Newsletter&utm_campaign=f8821d9f71ERCAS_Newsletter_No_8_November_201212_4_2012&utm_medium=email
24
nga forumet vendimmarrëse në internet të partive
politike (të cilat sidoqoftë kanë, përmes dinamikës së
tyre klienteliste, një rol të zmadhuar në formësimin e
çështjeve thelbësore të jetës së përditshme në Kosovë)
ose grupeve tjera të interesit, si dhe “lojërave”, siç është
votimi i shumëfishtë, për t’i shtrembëruar rezultatet.
Përpjekjet për t’i mbajtur forumet dhe aplikacionet e
internetit sa më të pastra nga shtrembërimet, bashkë
me besimin në pikëpamjet e drejta të modelimit të
tyre, do të jenë kyçe në ndërtimin dhe mbajtjen e interesimit publik në përdorimin e tyre.
mjaftueshëm për zhvillimin e e-qeverisjes dhe përdorimit të mediave sociale në disa drejtime të dobishme, që shtojnë transparencën, por që janë më pak
kundërshtuese, dhe duke parë se janë të nevojshme
pranimi dhe bashkëpunimi nga komunat, dhe se pa to
gjasat janë që projekti të dështojë, mund të miratohet
një qasje më pragmatike për të shënuar rezultate. Kjo
mund të përfshijë zhvillimin e aplikacioneve të hartave
interaktive për qytetarët, për të raportuar dhe për të
pranuar informata kthyese nga komuna për problemet
infrastrukturore, krijimin e platformave për ide të qytetarëve, aplikacionet për e-peticione dhe zhvillimin e
një aplikacioni për përcjelljen e aplikimeve për leje
ndërtimi.
Ambicia e nënkuptuar në qasjen maksimale është që
të përdoren aplikacionet e TIK-ut si mjet drejt thyerjes
së kulturës së bazuar në klientelizëm të partive politike, e cila dominon në qeverinë komunale, për të detyruar një pranim më të madh të demokracisë dhe
llogaridhënies lokale. Qasja pragmatike është më e
preokupuar me krijimin e një mjedisi dhe shprehie të
e-qeverisjes dhe bashkëveprimit në internet që më
vonë do të krijonte pritje dhe presion për aplikacione
që ofrojnë monitorim ndërhyrës të çështjeve kryesore
financiare. Qasja maksimale mund ta përballojë një
vakum më të madh në mes të dizajnit dhe realitetit,117
gjersa qasja pragmatike mund të jetë në rrezik të
punimit të vetëm “ndryshimeve kozmetike”. Programi
SAEK, me gjasë do ta gjejë veten duke manovruar
ndërmjet këtyre dy polariteteve.
Përmirësimi i bazës: Para se të investohet në krijimin
e aplikacioneve interaktive që komunat e cakut të jenë
më të hapura në fushat e veprimit të tyre për pjesëmarrje të qytetarëve përmes internetit, ato komuna
duhet së pari të krijojnë një bazë më të avancuar të
transparencës në faqet e tyre të internetit, ashtu që
qytetarët të jenë më të informuar, për të qenë në
PËRMBAJTJA NË UEB DHE APLIKACIONET E MEDIAVE SOCIALE
Sa ambicioz, sa rigoroz duhet të jetë programi SAEK në
qasjen e tij për krijimin e faqes së internetit dhe aplikacioneve të mediave sociale për komunat, nëse dëshiron t’u përmbahet synimeve themelore të
“Mbështetjes së përpjekjeve kundër korrupsionit në
Kosovë” dhe “Pjesëmarrjes së qytetarëve në luftimin e
korrupsionit”?
Qasja maksimale do të ishte një përpjekje për t’i hapur
proceset kryesore financiare të komunave të cakut,
ndaj opinionit publik që përdor internetin: krijimi i
transparencës dhe kanaleve të reja me të cilat publiku
do të mund të monitoronte zbatimin dhe futjen në
politikë, si dhe përcaktimin e prioriteteve për shpenzime. Aplikacionet e tilla interaktive mund të formulojnë buxhetin vjetor, monitorimin e prokurimit dhe
zbatimin e projekteve të investimeve kapitale, si dhe
formulimin e planeve zhvillimore dhe hapësinore.
Megjithatë, kjo do të ishte çështje e vështirë për ta siguruar bashkëpunimin e komunave, prandaj ekziston
rreziku i mosarritjes së rezultateve.
Ndryshe, duke parë se ende ka fushëveprim të
117 Këmbimi i Informatave të e-Qeverisjes për Zhvillim ofron komente premtuese: «Që vërtetë të kërkohet llogari nga shërbyesit
publikë, për ta bërë qeverinë më të hapur dhe për ta larguar korrup-sionin duhet më shumë se TIK. Ato janë mjete të dobishme.
Ato nuk janë shkopinj magjikë. Për të funksionuar si duhet, ato duhet të përdoren si pjesë e një pakoje më të gjerë të integruar të
masave për transparencën apo korrupsionin. Kjo pako më e gjerë mund të përfshijë ndryshime legjislative, ristrukturim, rishikim të
stimulimeve dhe demotivimeve, etj. Pa këtë, vetë TIK është sikur aplikimi i një hansaplasti në hemorragji: më mirë se asgjë por vështirë
se do të arrijnë shumë.” http://www.egov4dev.org/transparency/evaluation/
25
tralian.121 Frymëzuar nga këta shembuj, UNDP-ja në
Mal të Zi, në partneritet me qeverinë, ka parashikuar
qasjen në vijim: “Pasi ta sigurojmë një ekspert të fortë
të vizualizimit të të dhënave, do të shkojmë edhe më
thellë në të dhënat e ofruara nga Ministria e Financave
(në Excel), si për të hyra, ashtu dhe për shpenzime, dhe
do të dalim me një produkt të parë, shpenzimet sipas
sektorëve, sipas ministrive, duke i dhënë kuptim të
dhënave dhe duke treguar (me shpresë) histori imponuese. Pastaj do ta shpalosim online pyetjen për
publikun: A ju pëlqen kjo dhe çka tjetër do të dëshironit të shihnit?”122 Hapi i mëtejmë është ngarkimi i
kalkulatorit të buxhetit, siç është bërë për shembull
për buxhetin e shtetit të Kroacisë 2011,123 ku qytetarët
mund të eksperimentojnë me ri-renditjen e shpenzimeve komunale. Në një fazë të mëvonshme, kjo mund
të zhvillohet edhe në aplikacion për sondazhe në internet.
Është storie e ngjashme me planet komunale zhvillimore dhe hapësinore. Nevojat e tyre për informata
duhet të ndahen në pjesëza të kapshme dhe të jenë
vizualisht tërheqëse. Për shembull, komuna e Prizrenit
ka postuar në internet planin e saj zhvillimor 2010 në
formë të hartës, me ngjyra dhe simbole të ndryshme,
për të treguar llojet e shfrytëzimit të tokës: zhvillim të
banimeve të reja, industri e lehtë, depo, shkolla, objekte shëndetësore dhe sportive, etj., por është vetëm
në format jpg.124 Do të kishte qenë shumë më mirë
nëse do të kishte mundësi klikimi dhe të përfshiheshin
shënime dalëse (pop-up) (të cilat, në një fazë të mëtejme, do të mundësonin që publiku të postojë komente
poshtë tyre).
Për më tepër, komunat duhet të japin shpjegime në
faqet e tyre të internetit për logjikën prapa planeve të
tyre zhvillimore dhe buxhetore. Cilat janë kriteret për
përzgjedhjet e tyre investuese dhe cilat janë për shembull kriteret për të përcaktuar se në cilat raste komuna
gjendje më të mirë për të marrë pjesë në mënyrë konstruktive.
Është i nevojshëm një mobilizim i koordinuar programatik qysh në fillim, duke përfshirë Jetën në Kosovë,
Asociacionin e Komunave të Kosovës, MAPL-në, si dhe
organizimin e një seminari apo tryeze të rrumbullakët
për të mbledhur, paketuar në një vend dhe formalizuar
në Udhëzimin Administrativ të ri (tanimë i mandatuar
në Ligjin për Vetëqeverisje Lokale) një varg kërkesash
të reja për transparencë për faqet komunale të internetit, nga çështjet më të lehta të nismave të transparencës që janë pilotuar në pjesë të tjera të qeverisë,
si postimi në internet nga Ministria e Drejtësisë së shpenzimeve të saj javore, të cilat më parë nuk kanë
hasur në rezistencë të artikuluar komunale, por që nuk
janë vazhduar për shkak të mungesës së vullnetit të
Ministrisë apo donatorëve, ose pengimit të heshtur
përmes rrjeteve të partive politike: postimi i detyruar
në internet i një plani aktual komunal zhvillimor; indeksi i cilësisë krahasuese komunale të jetës, i përpiluar nga kompleti i 160 informatave të mbledhura
në vit nga raportimet komunale tani nga USAID DEMI;
një varg kriteresh informuese që do të postohen në
projektet komunale të prokurimit dhe investimet kapitale për të mundësuar krahasime të shpenzimeve.118
Informatat si buxheti komunal të cilat aktualisht (nëse
prezantohen) bëhen në mënyrë të pakapshme, duhet
të ripunohen, të ndahen në kategori dhe të kenë mjete
vizuale për t’i bërë më të depërtueshme (duke përfshirë kategoritë e paqarta të raportuara të investimeve
kapitale, mallrave dhe shërbimeve e subvencioneve).
Ky riorganizim i prezantimit mund të përfshijë mjete
në internet që lejojnë qytetarët t’i hulumtojnë buxhetet komunale, duke i ekzaminuar nga kënde të
ndryshme, siç është vepruar me mjetet e krijuara për
ilustrimin e buxhetit të shtetit në Keni,119 dhe kategorizimet në internet të buxhetit nigerian120 dhe aus-
118 Në këtë kuptim, Këmbimi i Informatave për Zhvillim të e-qeverisjes ka nxjerrë një paralajmërimi të “rrezikut që projektet e
e-transparencës ndihmojnë që edhe më shumë të fshihen keqbërjet që nuk janë ekspozuar. Shembujt përfshijnë exposing project
budgeting but concealing project appraisal dhe approval), dhe exposing small-scale procurement but concealing project funding
decisions).” Shih: http://www.egov4dev.org/transparency/evaluation/benefits.shtml#costs
119 http://twaweza.org/uploads/flash/budget-visualization-kenya-000/Kenya.html#/home/
spending=PerCapita&split=Sector&viewType=Bubbles&year=2002-03
120 http://yourbudgit.com/index.php/component/k2/item/10?Itemid=216
121 http://theopenbudget.org/
122 http://europeandcis.undp.org/blog/2012/09/17/visualizing-montenegros-budget-a-step-towards-participatory-budgeting/
123 http://proracunskikalkulator.com/#f23f8a961dc8689edde5c998d94f6100
124 http://kk.rks-gov.net/prizren/getattachment/Home/PMDP_Plan-%281%29.jpg.aspx
26
jo për shkak të rezultateve të tij (akt nënligjor për të
dënuar përdorimin e porosive tekstuale në telefon
gjatë ngasjes së automjetit dhe tërheqja e një supermarketi të njohur janë dy nga propozimet më të vlerësuara të qytetarëve që kanë dalë nga aty), por sepse
është bërë model për zhvillimin e shumë softuerëve
ambiciozë. Platforma e tij “Manor Labs” (e dhuruar si
promovim nga zhvilluesi i programeve Spigit128),
ndonëse tani offline, parashihte një nivel shpërblimesh
për qytetarët idetë e të cilëve do të arrinin të kanalizoheshin për miratim – një shujtë pa pagesë në një
restorant pjesëmarrës apo të bëhen “krye bashkiakë
për një ditë”. Kutia e tij për sugjerime thuhet se tërheq
deri 2000 vizita, vis-á-vis 15, që zakonisht paraqiten në
takimet publike dhe, ndonëse për një kohë industria
softuerike e konsideronte këtë qytezë si bazament për
zhvillimin e aplikacioneve “Gov 2.0”, eksperimenti
duket se ishte jetëshkurtër.129
Aplikacioni për raportim i bazuar-në-hartë: Një
numër qytetesh, komunash dhe pavijonesh anembanë botës, janë duke përdorur aplikacionet me harta
interaktive, duke u lejuar kështu qytetarëve që të klikojnë lokacionin e caktuar dhe të vendosin komente e
foto. Më së shumti, përdorimi i tyre bëhet me qëllim të
raportimit të problemeve të ndryshme, si: shtyllat
ndriçuese me defekt, gropat në rrugë, etj. Programi
SeeClickFix përdoret me këtë qëllim nga disa qytete e
komuna në SHBA.130 Siç mund të shihet nga përdorimi
i Wikishington DC,131 një ekip është vazhdimisht i pranishëm në menaxhim të aplikacionit, i cili është në
gjendje të drejtojë dhe të ndajë shërbimet komunale
me qëllim të riparimit të problemeve të raportuara dhe
i cili mundëson raportet online – ku sërish kemi një rast
të atillë, ku 20% është çështje e teknologjisë, ndërsa
80% çështje e organizimit dhe mentalitetit. Programi
softuerik përbën vetëm një pjesë të vogël të ekuacionit. Themelimi i një programi të tillë synon ngritjen
do të financojë 100% të projektit të investimeve kapitale, dhe në cilat raste kërkohet bashkëfinancim nga
komuniteti lokal, siç ndodh shpeshherë me projekte
të rrugëve, furnizimit me ujë dhe kanalizimit. Prezantimi i kësaj informate do të mund të lejonte që qytetarët të regjistrojnë komentet e tyre më poshtë.
Nuk është e domosdoshme që të gjitha informatat më
të plota dhe më të mira të prezantuara munden ose
duhet në fazën e ardhshme të faqes së internetit të
konvertohen apo të gamifikohen125 në aplikacione interaktive, që janë të vetëmjaftueshme në internet,
sepse, nëse transparenca më e madhe ofron informata
dhe pasuron debatet në takime publike, takime të kuvendeve komunale dhe media, me këtë është arritur
qëllimi: jo çdo gjë duhet të lidhet me vetë-referencë
në internet – rrezik është getoizimi i pjesëmarrjes së
qytetarëve në një kanal që nuk trajton të gjitha dimensionet e problemit dhe i cili është i pagjak – gjithsesi
në krahasim me debatin publik sy më sy. Megjithatë,
shkalla e aplikacioneve të mundshme për zhvillim nga
një bazë më e avancuar e transparencës së faqeve të
internetit mund të përfshijë këto elemente.
Platforma për ide të qytetarëve: Aplikacion që
mundëson një forum online për qytetarët, në të cilin
ofrohen ide për përmirësime në komunë, qoftë për investime kapitale, mënyra të ndryshme të ofrimit të
shërbimeve, rregulloreve komunale, apo në fakt për
çdo gjë. Janë në dispozicion disa lloje të platformave
të kontraktimit të turmave.126 Ato më të avancuara
janë në gjendje të shpërndajnë shumicën e funksioneve të moderimit tek përdoruesit, përmes logaritmeve
të cilët përdorin nivele të komenteve dhe votave të
shoqëruara me çdo ide për ta drejtuar këtë progres në
tubacion ose kanalizim idesh për shqyrtim, fidbek dhe
përcaktim të shpenzimeve nga zyrtarët komunalë.127
Pionieri më i arritur i një platforme të tillë të kontraktimit të turmës është qyteti i vogël në Teksas, Manor –
125 Shih trendet aktuale në përdorimin e gamifikimit kompjuterik si mjet menaxhimi: http://www.economist.com/news/business/
21565926-video-games-are-behind-latest-fad-management-more-just-game?fsrc=scn/fb/wl/pe/morethanagame, dhe për idetë lidhur
me përshtatjen e lojërave të mediave sociale si “Farmville” në mjete që mundësojnë pjesëmarrjen qytetare në qeverisje: http://govfresh.com/2010/02/does-gaming-have-a-place-in-government/
126 http://govfresh.com/2010/01/how-to-pick-a-citizen-idea-platform/
127 Shih demonstrimin në Youtube: http://govfresh.com/2010/01/whiteboard-innovation-how-manor-ideas-become-solutions/
128 http://www.spigit.com/products/spigitengage/
129 http://www.inc.com/magazine/20100901/why-the-high-tech-industry-loves-manor-texas.html
130 http://seeclickfix.com/
131 http://seeclickfix.com/washington
27
raportimin e korrupsionit,135 ndërsa në Rusi organizata
joqeveritare Golos (kuptimi: Zëri/Vota) e përdorë atë
që qytetarët të mund të raportojnë shkeljet
zgjedhore.136
Pasi aplikacioni të jetë instaluar dhe në funksionim e
sipër, karakteri dhe drejtimi i tij mund të nxitet nga ana
e përdoruesve, të cilët vendosin vetë se çfarë raportimesh, propozimesh apo bashkëngjitjesh duan të dërgojnë. Për shembull, në Kosovë qytetarët mund ta
shfrytëzojnë aplikacionin me hartë interaktive të
qytetit si forum për vendosje fotografish dhe komentesh lidhur me ndërtimet pa leje në qytet. Në
njërën anë, faqja Ushahidi në listën e opsioneve të përdorimit ka “hartën e situatave kritike” dhe “dokumentimin e invazionit nga zombit” mes tjerash, në anën
tjetër SeeClickFix jep shembuj sikurse ky: “Zyrtarët e
zgjuar policorë në New Haven, kanë pranuar lajmërime
direkte në telefonat e tyre BlackBerry nga ana e qytetarëve, të cilët kanë raportuar krime të ndryshme lidhur me cilësinë e jetës brenda rubrikave të
ashtuquajtura “zonat nën rojë” të faqes, duke iniciuar
kështu një numër arrestesh.” 137
e pritjeve, ndërsa përkushtimi për të shënuar të dhënat
me kujdes – edhe ai duhet të shoqërohet me ngritje të
moderatorëve, të cilët mund të nxjerrin dhe raportojnë
rezultatet.
Një faqe e bazuar-në-hartë e themeluar nga ana e Ministrisë maqedonase për Vetëqeverisjes Lokale me
mbështetje të UNDP-së, fokusohet në marrjen e komenteve, sugjerimeve e ankesave nga qytetarët në lidhje me vendimet dhe shërbimet që rrjedhin nga
autoritetet komunale, dhe në këtë mënyrë propozon
nën kontraktimin e detyrave monitoruese të saj në
procesin e decentralizimit të vendit.132 Në Armeni,
faqja e posa themeluar me financim të UNDP-së, e
quajtur iYerevan, po ashtu kombinon raportimin e
gabimeve bashkë me idetë e qytetarëve të propozuara
me funksionin e hartës.133 Qytetarët kanë postuar ide
për zbukurimin e qytetit, sugjerime për shtigje të reja
për autobusë, ankesa lidhur me çrregullimin e zyrës rajonale për pasaporta dhe të tjera, gjersa autoritetet e
qytetit kanë raportuar disa nga projektet e tyre, siç
janë ato për hyrjen e rrjeteve wireless në vende të caktuara dhe ekranet elektronike nëpër stacione të autobusëve. Programi lidhet me Facebook-un, ashtu që
sugjerimet e raportet e caktuara të mund të tërheqin
‘pëlqime’ dhe komente, si dhe të rangohen ato sipas
“pëlqimeve” që marrin. Faqja është e re dhe ajo që nuk
shihet për momentin në seksionin e komenteve, është
mundësia për përgjigje (fidbek) ndaj sugjerimeve e
ankesave të qytetarëve nga ana e autoriteteve të
qytetit – dhe nëse kjo nuk është e pranishme, interesimi për faqen mund të bjerë shpejt.
Përdorimi i aplikacioneve të raportimit që bazohennë-hartë, mund të zgjerohet në mënyra të shumta.
Platforma Ushahidi, e zhvilluar në Kenia me qëllim që
të bëjë paraqitjen grafike të incidenteve të dhunës që
lidhen me zgjedhjet,134 është e lirë për t’u përdorur
dhe përshtatur. Në Kosovë, Kallxo.com përdorë atë për
E-Peticionet (peticionet elektronike):
Qëllimi i tyre është të automatizojnë, reduktojnë shpenzimet e transaksionit dhe të inkurajojë të ushtruarit
e së drejtës që Ligji për Vetëqeverisje Lokale u garanton organizatave dhe personave për të bërë peticione
ndaj kuvendit komunal.
Qytetarët mund të paraqesin draft-rregulloret për miratim në kuvend apo për referendum (nëse ato bien
brenda kompetencave të komunave): nëse ato nënshkruhen nga 15% e votuesve të regjistruar, kuvendi
komunal duhet të ndërmarrë veprim mbi rregulloren
e parashtruar brenda 60 ditësh nga data e pranimit
(Neni 70). Në anën tjetër, peticioni i nënshkruar nga
132http://www.dajpredlog.mk/Default.aspx?LCID=217 133 http://iyerevan.am/en/
134 http://demo.ushahidi.com/reports/submit/
135 http://www.kallxo.com/
136 http://www.kartanarusheniy.org/
137 http://seeclickfix.com/how-it-works
28
10% e votuesve të regjistruar mund të japë mandatin
për referendum lidhur me çfarëdo rregullore veçse të
miratuar nga kuvendi komunal (Neni 71), sikurse kanë
propozuar dy OJQ-të lidhur me rregulloren e cituar më
herët nga Prizreni që ka të bëjë me legalizimin e dy
ndërtimeve të palejuara. Ose, nëse 20% e votuesve të
regjistruar nënshkruajnë peticionin, kryetari i komunës
mund t’i nënshtrohet detyrimit për thirrje në referendum (Neni 72). E-peticionet si dhe faqet qeveritare
enkas për to janë paraqitur në Mbretërinë e Bashkuar,
ku 100,000 nënshkrime (nga popullata 60 milionëshe;
0,2% e elektoratit të MB-së) fitojnë shqyrtimin e peticionit në debat parlamentar.138 Mali i Zi ka miratuar një
iniciativë të ngjashme, duke garantuar shqyrtimin
qeveritar të çfarëdo e-peticioni, i cili, brenda 60 ditësh
grumbullon së paku 6000 nënshkrime (nga popullata
prej 630,000).139 Gjersa në Mal të Zi asnjë peticion nuk
duket të ketë mbërritur pragun, në Mbretëri të
Bashkuar e kanë mbërritur disa sosh dhe efekti i tyre
po del të jetë kontrovers.140 Për kontekstin kosovar
mund të ketë nevojë për një ekzaminim paraprak lidhur me atë nëse mungesa e ligjit themelor mbi e-nënshkrimet (elektronike) paraqet një hendikep, dhe nëse
po, a mund të tejkalohet ajo, qoftë përmes një Udhëzimi Administrativ nga MAPL-ja, ose përmes miratimit
të ndonjë rregulloreje komunale në komunat e cakut.
të Wikipedias, me fjalën Wiki nënkuptohet “faqja e internetit, e cila u lejon përdoruesve të shtojnë, ndryshojnë, apo fshijnë përmbajtjet atje nëpërmjet programit
shfletues me gjuhë të thjeshtë shënimi, ose përmes
dokumentit të shkrimit.”141 Një vërejtje i është bërë
këtij procesi kinse “hapësia e wikive i ka dhënë nismën
konceptit të quajtur 'Darwikinizëm', i cili paraqet një
koncept që përshkruan një ‘proces social Darvinist’, të
cilit i nënshtrohen faqet wiki. Thjesht, për shkak se
faqet wiki janë të hapura dhe se ato mund të redaktohen me shpejtësi të madhe, faqet i nënshtrohen një
procesi të seleksionimit natyral sikurse atë me të cilin
natyra nënshtron organizmat. Fjalitë dhe rubrikat ‘jo të
mirëfillta’ siten paskrupullt nga të tjerët, redaktohen
dhe zëvendësohen, në qoftë se nuk konsiderohen si
’të mirëfillta’, gjë e cila, me gjasë rezulton në një evolucion të cilësisë më të lartë, dhe kështu, në një faqe më
me rëndësi. Ndonëse një hapësi kaq e madhe mund të
jetë ftesë për ‘vandalizëm’ dhe paraqitje të informacionit të pavërtetë, mu e njëjta hapësi është ajo që e
bën përmirësimin e shpejtë apo rikthimin e ‘cilësisë’ së
faqes wiki." 142 Mbetet të shikohet në qoftë se do të
mund të prodhohej kontribut cilësor dhe sasior i
mjaftueshëm në Kosovë në nivelin komunal, për të korrur një dividendë ‘Darwikinian’. Rezultati optimal do
të ishte që komunitetet përkatëse të mësojnë nga
njëri-tjetri dhe të përshtaten, duke krijuar një cikël jetëplotë të shumëfishimit të rregulloreve nga qytetarët,
nga komuna në komunë, si një kundërthënie e shumëfishimit të rregulloreve që përpilohen në mënyrë të
errët, që favorizojnë elitat e instaluara, sikurse është
thënë për rregulloret e Prishtinës dhe Prizrenit për legalizimin e ndërtimeve pa leje, ku njëra ishte deri 95
për qind “kopje” e tjetrës.
Një wiki proces është përdorur në Islandë në prag të
kolapsit bankar të vendit, me qëllim për të propozuar
një draft-kushtetutë të re, i moderuar nga një këshill
Planet dhe rregulloret Wiki:
Një wiki-faqe u mundëson komuniteteve që në
mënyrë kolektive të përpilojnë draft-rregullore komunale apo të amandamentojnë ato ekzistuese. Kjo
mund t’i bashkëngjitet faqes për e-peticione. Ajo
mund të përdoret, bie fjala, nga qytetarët dhe organizatat e Prizrenit për të paraqitur draft-alternativë ndaj
rregullores për legalizim të ndërtimeve pa leje, për të
cilën gjë kanë kundërshtuar OJQ-të. Sipas sqarimeve
138 http://epetitions.direct.gov.uk/
139 https://epeticije.gov.me/
140 Gazeta the Guardian për shembull, pohon se janë ulur pritjet dhe me prezantimine “një sistemi i cili duket se po gropos sistemin e
zgjedhjeve pesë-vjeçare dhe i cili po duket se po zhvillohet alar-mueshëm në një sërë politikash plebiciste nuk është ashtu.” http://
www.guardian.co.uk/commentisfree/2011/nov/17/e-petitions-the-peoples-voice
141 http://en.wikipedia.org/wiki/Wikis(accessed 21 November 2012)
142 MNK Boulos, I Maramba, S Wheeler (2006), "Wikit, blogjet dhe podcast-et: një gjeneratë e re veglash për bashkëpunim virtual
praktik dhe arsimim", BMC medical education 6: 41, doi:10.1186/1472-6920-6-41, PMC 1564136, PMID 16911779
29
qytetarët të vendosin direkt se ku të investohen ato.
Kjo është praktikë e nisur në Amerikën Jugore (Brazil,
ku që nga viti 1989 dhjetëra qytete kanë ndjekur
rrugën e Porto Alegre-s, madje edhe në vendet tjera
në Amerikën Latine) dhe tani është duke u miratuar
gjithnjë e më shumë në qytete dhe qyteza “në veri”: në
SHBA ,Gjermani dhe vende tjera.148
Buxhetimi me pjesëmarrje (BP) shpjegohet si “proces i
hapur dhe demokratik i pjesëmarrjes, i cili u mundëson
qytetarëve të zakonshëm të shqyrtojnë kolektivisht
dhe të marrin vendime lidhur me alokimet buxhetore.
Kjo përfshinë diskutimet në rrugë dhe vendimet për
prioritete rreth investimeve në infrastrukturën lokale,
si trotuare, kanalizime, kanale për vërshime, shkolla,
shëndetësi, kujdes foshnjor, strehim, etj. Po ashtu përfshinë forumet mbi çështje mbarë-komunale, sikurse
transporti tranzitor dhe publik, asistenca shëndetësore
dhe sociale, zhvillimi ekonomik dhe tatimi, zhvillimi
urban, arsimi, kultura e aktivitetet jashtëshkollore.
BP- Buxhetimi me Pjesëmarrje ka katër momente kryesore: diagnozën, shqyrtimin, vendimmarrjen dhe përcjelljen (kontrollin). Secila prej tyre ka rëndësi në vete
dhe është e lidhur me tri tjerat. Çdo vit, pjesëmarrësit
rishikojnë kriteret, rregullat dhe procedurat, dhe në
frymën e përvojës së vitit të kaluar, mund të bëhen
ndryshime – dhe shpesh bëhen ndryshime, për të përmirësuar cilësinë dhe drejtësinë e procesit.”149
hartues i zgjedhur me votim në internet (takimet e të
cilit ishin transmetuar live në internet), pa mbështetjen
e klasës politike. Propozimi i përfunduar shkoi në një
referendum jodetyrues në tetor të vitit 2012.143 Gjatë
krijimit të tij, këshilli publikonte draft-nenet në faqen
e internetit.144 Qytetarët mund të shënonin komente
nën to, ose t’u bashkoheshin diskutimeve për nenet e
paraqitura te faqja e këshillit në Facebook.145 Një
pjesëmarrës tha: ”Qytetarët shohin kushtetutën pasi të
jetë kryer... Por, ky është një proces krejt ndryshe nga
kohërat e vjetra kur hartuesit e kushtetutës e mendonin si më të udhës, që të gjenin një vend më larg
syve, e më larg kontaktit."146
Një wiki proces i moderuar, si ai i Islandës, mund të
shërbejë si mënyrë për të krijuar ose modifikuar zhvillimin komunal dhe planet hapësinore. Moderatorëve
do t’u paraqiste kërkesa të shumta: të jenë të mirëfilltë
teknikisht me temën e planit, komunikimit të internetit, si dhe të kenë dëshmuar se qasja e tyre është e
pavarur, e paanshme edhe e drejtë ndaj detyrës. Ajo
duhet të plotësojë e jo të zëvendësojë kanalet pjesëmarrëse ekzistuese, sikurse takimet publike, si dhe
duhet t’i kushtojë vëmendje asaj se a mund të përshtatet dhe si mund të përshtatet në arkitekturën
ekzistuese të legjislacionit dhe të udhëzimeve administrative që rregullojnë këto lloje të ndryshme të planifikimit, gjë që është së paku edhe detyrë e kuvendit
komunal të debatojë dhe miratojë planet. Diskutimi
bashkëpunues online i planeve hapësinore, do të
duhej të përfshinte programe me hartë interaktive.147
Në secilin cikël buxhetor, procesi i shqyrtimit, i cili
mund të përfshijë edhe takimet publike edhe forumin
në internet (duke përdorur mjetet e diskutuara më
sipër, si kanalet e ideve për qytetarë dhe aplikacionet
e raportimit përmes hartash interaktive), gjeneron një
spektër propozimesh për investime, ku propozimet më
të popullarizuara vlerësohen për nga kostoja, dhe në
qoftë se dalin fizibël, përzgjidhen në listë të ngushtë.
Projektet nga lista e ngushtë pastaj hidhen në votim.150
Buxhetimi me Pjesëmarrje:
Është proces i cili shkon përtej monitorimit të buxhetit
apo bërjes së tij “më interesante”; në këtë autoritetet
lokale vënë në dispozicion të qytetarëve një pjesë të
buxhetit për investime kapitale (zakonisht 10-20%), që
143 Për informata historike, shih: http://www.opendemocracy.net/thorvaldur-gylfason/iceland-direct-democracy-in-action
144 http://stjornlagarad.is/
145 https://www.facebook.com/Stjornlagarad
146 http://www.guardian.co.uk/world/2011/jun/09/iceland-crowdsourcing-constitution-facebook?INTCMP=SRCH
147 Shih këtë diskutim për përpilimin e hartave në buxhetimin pjesëmarrës, si ndihmesë në planifikim urban: http://thecityfix.com/
blog/participatory-maps-for-inclusive-cities/
148 Shih raportin e Bankës Botërore, faqet mbi Buxhetimin Pjesëmarrës: http://www.worldbank.org/
socialaccountability_sourcebook/Tools/PartBudget/pbindex.html
149 http://fcis.oise.utoronto.ca/~daniel_sc/lclp/PB_DS_talk_04-04.pdf
150 Shih, për shembull, orarin vjetor për procesin buxhetor me pjesëmarrje të Nju Jorkut, i cili thekson takimet publike të
moderuara-organizuara nga komunitetipërgjat pjesëmarrjes në internet që po shfaqet gjithnjë e më shumë në disa qendra
Gjermane të buxhetimit me pjesëmarrje: http://pbnyc.org/content/about-new-york-city-process#timeline
30
het më i detajuar, ku qytetarët mund të kontrollojnë
nëse projektet e caktuara kanë leje ndërtimi,156 dhe
nëse po, atëherë çfarë leje kanë, si dhe të tilla që mund
të paraqesin përmirësime në infrastrukturën lokale që
po bën komuna, ku janë dhënë leje për ndërtim të
vlerës së lartë.
Në Nju Jork, eksperimentimi me buxhetim pjesëmarrës filloi për herë të parë në 2011-2012, për shembull:
“Në Qarkun e 8-të, procesi i BP/Buxhetimit Pjesëmarrës
i mbajtur anembanë Harlemit dhe Menhetenit të
Epërm, rezultatet janë shpallur këtë të shtunë (31
mars). 1048 vota kanë rezultuar në top tre projekte:
ushqimi në shtëpi për personat e moshuar, riparimi i
një fushe të lojës për fëmijë dhe kamera të reja sigurie
CCTV.“151
Është fascinuese të imagjinohet se çfarë rezultatesh
mund të sjellë buxhetimi me pjesëmarrje në një qytet
sikurse Prishtina, ku komuna ka telashe të mëdha sa i
përket përpilimit të projekteve të reja për të thithur
buxhetin për investime kapitale dhe për tash për tash
po nënvizon zbukurimin e qendrës së qytetit (dy
sheshet) në vend se nevojat bazike të infrastrukturës
së para-lagjeve periferike të qytetit t’i vë si prioritete.152
Çfarëdo eksperimentimi në Kosovë me buxhetimin
pjesëmarrës do duhej të përshtatej brenda kornizës
ligjore që rrethon ndarjet/përpilimin e buxhetit.153
Të tjera:
Shumë komuna do të duheshin të publikonin më
shumë e më shpesh në faqet e tyre informatat e plota
dhe të specifikuara, informacioni me koston e paraqitur për investimin kapital nënkupton të pasurit e faqes
interaktive, që lejon qytetarët të publikojnë rezultatet
dhe pyetjet që dalin si rrjedhojë e auditimit të tyre ndaj
informacionit të dhënë. Faqja mund të përpilohet me
qëllim të paraqitjes së transparencës dhe interaktivitetit rreth dhënies së lejeve të ndërtimit. Për t’i
dhënë aplikuesit kriteret në formë të qartë dhe
vizuele,154 të shfaqë në internet (që të gjithë të mund
të shohin) përshkrimet dhe progresin e aplikacionit të
tyre,155 dhe një funksion me të hartë që mund të kërko151 http://www.participatorybudgeting.org.uk/news-dhe-events/blog/participatory-budgeting-in-the-big-apple
152 Shtatë prej të cilave Ministria e Mjedisit dhe Planifikimit Hapësinor i klasifikon si vendbanime joformale, të cilën komuna e
Prishtinës e mohon. Shih artikullinnga Salie Gajtani, Koha Ditore, 29 nëntor 2012, faqet 14-15.
153 Shih raportin e tetorit 2011 nga KDI për ilustrimet e ciklit vjetor të buxhetit në nivel komunal:
http://www.kdi-kosova.org/publications/perparimipjesmarrjesqytetare.pdf
154 Siç është, për shembull, portali i planifikimit UK Planning Portal: http://www.planningportal.gov.uk/permission/
155 Sipër shembullnë një komunë tipike në MB, këtu:
http://www.croydon.gov.uk/planningandregeneration/view-application/ 156 Shih këtë shembull nga Bethesda, Maryland,
SHBA: https://maps.google.com/maps/ms? msa=0&msid=201580855300428071629.0004c2c430a4804e28619&hl=en&ie=
UTF8&t=h&ll=38.988535%2C-77.095056&spn=0.011675%2C0.018196&z=15&source=embed
31
ENGLISH
Contents
EXECUTIVE SUMMARY
INTRODUCTION
CURRENT STATE OF E-GOVERNMENT
CREEPING CENTRALISATION
INTERNET IN THE MUNICIPALITIES
THE CULTURE OF MUNICIPAL GOVERNANCE
ACHIEVING BUY-IN
WEB CONTENT & SOCIAL MEDIA APPLICATIONS
3
6
6
6
9
14
20
25
EXECUTIVE SUMMARY
The rise of Information and Communications Technologies (ICTs), and with them social media and E-governance, appears to offer great opportunities to rewire
the relationship between citizens and governments,
creating greater transparency and space for participatory democracy. There are already examples worldwide of social media’s adaptation to a wide range of
purposes: election monitoring, fighting drug cartels,
tackling human trafficking, enhancing political accountability and fighting corruption. Development organisations such as UNDP are eager to prototype
social media applications whereby citizens’ access to,
creation and distribution of information can contribute
to good governance. In Kosovo UNDP already supports the www.kallxo.com platform, run by NGO partners, where citizens can report instances of corruption.
This report is an exploration commissioned from NGO
partner Internews Kosova of the opportunities and pitfalls to be encountered in extending the UNDP Support to Anti-Corruption Efforts in Kosovo (SAEK)
program to piloting and prototyping anti-corruption
oriented social media approaches among Kosovo’s
municipal administrations.
There is a danger of taking too euphoric a view of what
ICTs, social media and e-governance can achieve: they
are tools rather than fixes and “20% is down to technology, 80% to organization and culture”. Worldwide
experience to date shows that most e-governance and
e-transparency projects fail, usually due to insufficient
buy-in from stakeholders and too great a “design-reality gap”. The mobilising potential of e-participation
should not be overestimated. Even successful projects
struggle to achieve representative participation and
there is a risk of deepening exclusion for groups without internet access. A multiplicity of channels works
best, including classical methods of citizen participa-
tion like public meetings.
Before investing in creating interactive applications for
target municipalities to open up areas of their work for
online citizen participation, those municipalities will
first need to create a new more advanced baseline of
transparency on their websites, so that citizens will be
better informed, and therefore better able to participate constructively. Information, such as the municipal
budget, that is currently – if presented at all – done so
in indigestible form, will need a website makeover,
broken down and visually aided to make it penetrable.
The challenge of the further step of creating interactive applications is to make them narrow enough in
their bounds to channel citizen responses into information useful for the decision-making process, but
flexible enough to accommodate more than yes/no,
and not to hem responses into predetermined outcomes. Interactive applications already pioneered in
different corners of the world include citizen idea platforms, map-based citizen reporting, e-petitions, wiki
creation of plans and regulations and participatory
budgeting. If launched without resourcing, dedicating
and empowering teams to manage them, taking the
trouble to sensitize target populations, and dealing responsively and fairly with the feedback and expectations they generate, the risk is of actually lowering
rather than augmenting trust in local government, reinforcing cynicism rather than enhancing democracy.
In Kosovo, municipalities’ websites are vertically integrated into a common template from central government, which has centralizing plans to deliver a large
array of services electronically, inspired by the example
of Estonia. Yet this ambitious and paternalist project is
also a subject of neglect, behind schedule and reliant
on outside donors; the electronic forms it has already
created for municipal websites only partially functional, while it arguably suppresses local initiative. The
34
Ministry of Local Government Administration emphasizes the need for SAEK to coordinate with it, citing an
earlier UNDP IT project in 2006 which it reports caused
it additional expenditure of €2 million and 2 years to
integrate it into its system, and is wary of SAEK creating
software that stands apart from its system, in operability, access to its source code, and copyright ownership.
At present municipal websites mainly promote the activities of the mayor. Where municipalities have uploaded their development or other plans, draft or
actual budgets, this is done in the bald form of a PDF,
unsurrounded by discussion, elaboration, summary or
other means of making the information more digestible, such as visual representations. Some municipalities are striving to advance their e-services, and
others are following in their footsteps. Gjilan/Gnjilane
was the first to streamline document applications by
integrating the civil registry with the application software, and simplifying the payment procedure. It created a “unique book of protocol” in the internet
software that registers all document requests made
throughout the municipality and unites all its satellite
offices (in villages). Notification of the progress of applications can now be sent automatically by mobile
phone text message. The next advance in automation
will be to process and return the requested document
through the same system.
Roughly two-thirds of Kosovo’s households now have
internet, but there is no pressure of demand for e-services and widespread perception among citizens that
municipal websites are just for show. Political insider
dealing and meetings over coffee are regarded as the
forums where decisions are made, not the internet.
Project design must take into account the culture of
Kosovo’s municipal governance. Administrations are
personalized around the figure of the mayor, who is
often in hock to his political party, whose militant sup-
porters and allied businesses pitch in to help secure
their candidate’s election and expect rewards from his
incumbency in the form of jobs for activists, development projects for loyal villages and neighbourhoods
and sweetheart tenders for contributing businesses.
Non-transparency on development plans, spending,
procurement and building licenses and zoning is commonplace. Opaque arrangements in some of these
areas may be seen by mayors and their parties as providing the crucial levers for re-election. Mayors may
consider of e-transparency, “What’s in it for me?”
Nevertheless, mayors do seek recognition for achievements and advances. They are also subject to the pull
of peer approval and the norms created by forums of
professional collegiality, particularly the Association of
Kosovo Municipalities, which interfaces on their behalf
with central government. The Ministry of Local Government Administration has a legal prerogative to
issue the municipalities instructions on transparency,
but sometimes has its hands tied. Sometimes mayors
will agree one thing in the context of the good-governance-promoting Association of Kosovo Municipalities
yet then turn surreptitiously to their party network at
central level to ensure it is blocked. The program needs
to find methods to strengthen the pull of the peer approval and collegiality factors while suppressing those
militating against transparency. Only if all sense that
there is a momentum for more transparency and that
it has a quality of inevitability will individual mayors
choose to align themselves with it. Extraneous pressure is required: applied through public opinion, focused and sustained TV coverage, roundtable events.
How ambitious, how rigorous should the SAEK program be in its approach to creating website and social
media applications for municipalities if it is to hold to
the program’s core goals of “Support to Anti-Corruption Efforts in Kosovo” and “Participation of citizens in
35
fighting corruption”?
The maximalist approach would be an attempt to
open up target municipalities’ key money-related
processes to the web-browsing public: creating transparency and new channels with which the public
could both monitor implementation and input into
policy and the determination of spending priorities.
Such interactive applications could cover the formulation of the annual budget, monitoring of weekly
spending, monitoring of procurement and the implementation of capital investment projects, and the formulation of development and spatial plans. However,
this could be difficult to secure municipalities’ cooperation for, and therefore risks not securing results.
Alternatively, given that there is still plenty of scope for
developing e-governance and use of social media in a
number of useful, transparency-enhancing yet less
contentious directions, and mindful that municipalities’ buy-in and cooperation are required, and that
without them the likelihood is of project failure, a more
pragmatic approach of going for the achievable could
be adopted. This could include development of interactive map applications for citizens to report and get
municipality feedback on infrastructure problems, creation of citizen idea platforms, an e-petition application, and development of an application for tracking
building license applications.
The ambition implicit in the maximalist approach is to
use ICT applications as a means towards breaking up
the culture of political party-based clientelism that
predominates in municipal government, to force an
opening for greater local democracy and accountability. The pragmatic approach is more concerned with
creating an ambience and habit of e-governance and
web-based interaction, which may later create expectation and pressure for applications providing for intrusive monitoring of the key money issues. The
maximalist approach can risk encountering too great
a design-reality gap, while the pragmatic approach
may be at risk of beautifying maladministration. The
SAEK program is likely to find itself maneuvering between these two polarities.
It may not be prudent to pre-select target municipalities to work with without preparing the ground, and
particularly to do so without firm prior commitments
from them on what information they are prepared to
make accessible. An assumption that the development
of particular website content and applications shall
emerge organically, from ever-deepening dialogue
with the target municipalities, and that this interaction
is to be the driver of the sharpening focus that creates
the content and applications could prove to be misjudged. “They will be superficially cooperative, give
you access to certain things at first, and then you will
get stuck.” 1 Alternatively, municipalities could be invited to apply for inclusion in the program, with the
continuing participation of those admitted made conditional upon benchmarking the quality of their ongoing response.
INTRODUCTION
This report, undertaken in the context of the UNDP
Support to Anti-Corruption Efforts in Kosovo (SAEK)
program, sets out to analyse the challenges of implementing assistance to municipal government authorities through enhancement of their engagement with
social media and e-governance, and to explore possible modalities of such activity by reference to cutting
edge approaches adopted in various countries around
the world.
For the purposes of initial orientation in how the proposed project activities may fit with the existing e-government actors, infrastructure and environment and
1 Interview, BIRN monitor, 19 October 2012.
36
to take soundings on which municipalities might
prove to be the most productive partners, a range of
stakeholders were consulted in Prishtina/Priština, as a
precursor to the next stage, of engaging with officials
and other stakeholders in a range of municipalities, to
be determined.
others’ best practice, i.e. the dynamic the SAEK pilot
activities are intended to create. Those municipalities
that had independently created websites prior to 2010
agreed to close them down to make way for the new
identical-look, centrally provided websites. Some
stakeholders regret that the municipalities agreed to
such total vertical integration, and suggest that they
would have done better to retain fully autonomous
websites, while providing links to central government
web services where necessary.2
Through full vertical integration of municipalities into
the Kosovo government server and e-system the
avowed government strategy is to allow for ever more
government services to be accessed and delivered by
internet. Yet this also shackles municipalities to the
central government system’s priorities, network and
software. While former UNMIK regional centres such as
Peja/Peć, Gjilan/Gnjilane and Prizren plus a few other
major towns are connected to Prishtina/Priština by optical cable, other municipalities are connected into the
government network only by microwave signal, which
in the case of smaller outlying municipalities is very
weak, so accessing the websites of municipalities such
as Hani Elezit/Đeneral Janković, Junik or Kamenica is
sometimes difficult. The element of centralization allows municipalities to divest themselves of responsibility or engagement wherever the system does not
work – and there is anecdotal evidence from some municipalities at least that online application forms do not
function. User restrictions the government has built
into the system both in order to enhance discipline
among its officials and to enhance security of the network, by closing access to a range of social media websites including Facebook, may handicap their use as
platforms for SAEK project activities.
The drive for vertical centralization of government internet at all levels is part of a continuing tendency of
CURRENT STATE OF E-GOVERNMENT
CREEPING CENTRALISATION
The structure of how e-government has been
arranged for the municipalities cuts across some of the
assumptions implicit in the preliminary SAEK program
Output 2 document. Since 2010 a somewhat restrictive standardization has been rolled out from central
government: all municipal websites have been centralized and standardized into use of a single template
hosted by the servers of the Ministry of Public Administration (MPA), structured by the Ministry of Local
Government Administration (MLGA) and directed
through its portal. Although some flexibility has been
built into the system, there is somewhat less free space
for experimentation with new applications and website formats and plug-ins than has been assumed, if
one is not to create an alternative website presence for
pilot municipalities.
While the system rolled out from central government
provides a menu of website functions that the municipalities can use, switch on and off as required, and has
raised the standard of those that had primitive or no
websites, it has also limited what municipalities can
now do with their websites, dampened down initiative
and innovation, and created a paternalistic model,
whereby further progress now becomes to a degree
hostage to a vertical command dynamic from the MPA
and MLGA rather than stemming from local initiative,
spread horizontally by means of municipalities competing in innovation, copying and adapting from each
2 “Why is the whole thing so regimented? It brings up the level of the weakest for a while, but it kills evolution of best practice,” said an international project manager working with municipalities. Interview, 16 October 2012.
37
the MPA states that it will soon update the strategy
document, reducing the Utopian elements, and emphasizes that its Action Plan is a better guide, the lack
of renewal of the strategy to date plus the fact that
until we pointed it out to them the MPA website had
published the strategy and Action Plan only in Albanian (since mid-October 2012 posted also in English, not
yet available in Serbian)9, and the lack of some enabling legislation suggest it has been neglected since
launch by senior government leaders. Thus, while the
Action Plan lists projected activities and their budgets
from 2009 onward for implementation of components
of the strategy, it gives no information as to which
have actually been funded, started, completed or indeed delayed.
A small cluster of relevant middle-ranking officials
have bought into the Estonian prospectus and
through the Association of Kosovo Municipalities the
municipalities have acquiesced in it. MPA officials envisage that their digitalization of the civil register and
the Ministry of Internal Affairs’ preparations for electronic ID cards will rendezvous and mesh in a few
years’ time. Some officials have been on a study tour
to Estonia and Norway; the Norwegian Association of
Local and Regional Authorities (KS) is, through a
Kosovo NGO it has created, KS-Kosova, going to coordinate an elaboration of the e-strategy for local government.
Municipalities have accepted the top-down dynamic
in development of e-services, some taking up the challenge, trying to lead the way within the given envelope in developing such services – Gjilan/Gnjilane is
acknowledged to be the leader, with Mitrovica not far
behind. While several are following in their footsteps,
other municipalities appear content for the website
standardization to have given them an alibi of referring, deferring and passing the buck to central govern-
Kosovo’s line ministries to enhance their own role at
the expense of municipal autonomy.3 In several areas
ministries see digitalization as an opportunity to gain
or retain the role of centralized service provider while
relegating municipalities to the role of collector and
dispenser of the documents, licenses etc that they
process. This is at odds with the stipulation of the Law
on Local Self-Government (2008),4 a law of the Ahtisaari package, intended to promote decentralization
of authority and which enshrines the principle of subsidiarity,5 awarding municipalities those competencies
not specifically reserved for central government, and
listing a range of competencies, in addition to municipalities’ own competencies, which are to be delegated
from central to local government. Such delegated
competencies include cadastral records, civil registries,
and business registration and licensing (see Article 18
of the law).
In the specific case of electronic services the centralizing drive has ideological rooting in the MPA’s Strategy
for E-Government 2009-2015, a strikingly Utopian document written much in the form of a wish list by Estonian consultants in 2008 that envisages, as Estonia
has strived to do,6 that Kosovo will evolve to become
a full “e“ territory, offering everything through its state
e-portal, where all documents can be ordered electronically, healthcare and education services accessed
and delivered online, voting done electronically. A key
component of the strategy is to be the issue of smart
ID cards, permitting access to all of the citizen’s information. This project is highly ambitious, highly centralizing in purpose, and of questionable realism, given
Kosovo’s development challenges and the strategy’s
lack of prominence in public discourse. It does not appear to have strong political champions, funding appears to be haphazard,7 dependent to large degree
upon international donor assistance,8 and although
3 Noted by sources from the OSCE mission and the municipalities editor of a leading newspaper. Other reported areas of ministerial
centralisation of competencies reserved under the Law on Local Self-Governance for municipalities included firefighting and waste
collection.
4 http://www.assembly-kosova.org/common/docs/ligjet/2008_03-L040_en.pdf
5 “Public affairs shall be dealt with as closely as possible to the citizens of the municipality by the lowest level of government that
is able to provide public services efficiently.”
6 See, for an overview of the very distinct path taken by Estonia in development of e-governance :
http://www.guardian.co.uk/technology/2012/apr/15/estonia-ussr-shadow-internet-titan
7 See Koha Ditore article “’E-Qeverisja’ nuk ngopet me para” [e-governance is not gorged with money], 25 March 2012.
http://www.koha.net/?page=1,13,92841
8 For example, the MLGA’s principal ICT specialist was recently laid off, the World Bank project that paid him ended. He now visits
the ministry to update its ICT system on an occasional, voluntary basis.
9 http://map.rks-gov.net/en/page.aspx?id=1034
38
ment (the MLGA and MPA). Only Prishtina/Priština municipality seems to have kicked back against ministries’
centralizing preference in this sphere, by refusing the
Ministry of Trade and Industry’s (MTI) stipulations for
the establishment of its municipal business registration “one stop shop”.10 The MTI has itself designed the
roll-out of these facilities across the municipalities so
that businesses can henceforward be registered and
licenced locally in a way that the ministry retains the
executive functions while the municipality merely
hosts. Other municipalities lacked the clout, awareness
or will to object – although the law stipulated that they
should run this service, with the ministry stepping
back to a supervisory role. As a result of the clash, Prishtina/Priština is one of only two municipalities outside the North still lacking a business “one stop shop”.
The MTI accuses it of seeking special treatment while
Prishtina/Priština states that it is upholding a principle
of law.11
An administrative instruction (2011/03) promulgated
by the MLGA,12 stipulating the requirements for Citizen Service Centres (CSCs – one stop shops for citizen
services, bringing together under one roof the customer interface for services previously scattered over
different municipal offices) and what information municipal websites must contain, provides a milder example of centralism’s ascendancy. Such administrative
instructions, promoting transparency, are envisaged
in the Law on Local Self-Government,13 this one appears not to have provoked any great objections, and
it provides some clear benchmarks for municipalities
to achieve. USAID’s Democratic Effective Municipalities
(DEMI) program is producing pilot assessment reports
on its implementation for 8 of the 21 municipalities
that are its partners.
Key officials at the MPA and MLGA have expressed a
welcome for the SAEK program and willingness in prin-
ciple to accommodate any of its helpful contributions
within the e-infrastructure they have created, and an
MLGA-affiliated IT specialist has emphasized the flexibility of the Kentico content management system they
have used, to accommodate plug-in applications.
However, the MLGA claims to bear scars of a UNDP IT
project in 2006 that was not coordinated with it, which
it reports caused it additional expenditure of €2 million
and 2 years to integrate it into its system, and is wary
of SAEK creating software that stands apart from its
system, in operability, access to its source code, and
copyright ownership.14
Thus, the SAEK program is presented with a rather
starker choice than envisaged: whether to go with the
flow of the centralized e-system being created, lodging any created content and applications within it, or
to create stand-alone web presences for pilot municipalities, which their official, centralized sites might link
to. The former choice suggests an option of relocating
some project inputs to central level, for easy replication (in fact diktat) across all municipalities, yet while
this might prove effective in rolling out those SAEK inputs of which ministries approve, it might bring the
SAEK program – which has primarily a watchdog orientation – closer than envisaged to central authorities,
allow them too much control by dint of which content
and applications they choose and which they decline
to host, and thereby contribute further to ministries’
emasculation of local government autonomy. Nevertheless, the risk of the targeted municipalities’ authorities also filtering proposed SAEK content to their own
convenience, deflecting anything that could really expose corruption, is also present.
INTERNET IN THE MUNICIPALITIES
All municipal websites now have a similar look, the
centre of the homepage dominated by differing con-
10 A stand-off described in Koha Ditore articles of 28 March and 18 October 2012.
11 Koha Ditore article, 18 October 2012, pages 14-15.
12 http://mapl.rks-gov.net/getattachment/ab9e633a-3102-4c8d-95b2-225f2f414652/UA-2011-Nr--2011-03---Per-organizimin-dhefunksion.aspx
13 Article 68.4 “The ministry responsible for local government may issue administrative instructions on municipal transparency.”
14 Interview, senior MLGA official, 15 October 2012. The ministry’s affiliated ICT specialist was more nuanced in his assessment
of the episode, explaining that when in 2006 UNDP built upon KFOS’s earlier work with ICT in 26 municipalities (while USAID’s
EMI program (predecessor to DEMI) developed software for 5 other municipalities) it engaged the private company ATI-KOS,
which owned and developed the software code without reference to the DPA’s department of information technology, creating
a copyright, security and integration problem for the government – which when it wanted to “overbuild” to create vertical
integration found that it had no right to access the source code, or extend the software. Thus in 2008 the MLGA came to reconstruct
the system from scratch, to integrate it and gain copyright. The consortium it hired to do this (Botek-Dataproject) did nevertheless
incorporate many processes from the UNDP-built system (and very few from EMI’s).
39
figurations of news and announcements, while a row
of buttons at the top and the left and right sides offer
variations on a standardized menu of information on
the different municipal directorates, contact telephone
numbers, the municipal statute, various plans (development, urban etc) and draft and actual budget documents, links to online application forms, online user
registration, links to central government pages such as
on reintegration of repatriated persons.15
At a meeting of the Association of Kosovo Municipalities and the MPA and MLGA in 2010 the municipalities
agreed to close down websites they had established
independently. Some of these are still online, unrenewed since 2011 or earlier, creating some confusion
if trying to locate a municipal website from a Google
search. Gjilan/Gnjilane, for example,16 provides a link
to its former website,17 which was created by a private
company (ATI-KOS), and some see as better than its
current centrally standardized website.
The main use that municipal websites are put to is to
promote the activities of the mayor, through the news
and announcements rubrics dominating the centre of
the homepage. Where municipalities have uploaded
their development or other plans, draft or actual budgets, this is done in the bald form of a PDF, unsurrounded by discussion, elaboration, summary or other
means of making the information more digestible,
such as visual representations. A similar formalism extends to the bald presentation of links for online application forms. For example, a business registration
form can be downloaded, but no information is provided as to what to do with it. The online registration
requirement is a condition for access to some of the
website’s information, making it opaque to the casual
or outside user. Moreover, there is anecdotal evidence
that in some municipalities at least, much of the interactive content theoretically available to the registered
user, such as making online applications for certificates, does not function. The user’s guide for making
such applications is, across all the websites, that of the
Ferizaj/Uroševac municipality.18
The websites do not yet act as instruments of debate;
communication is a one way street.19 Day to day promotion of the mayor stands where presentation and
discussion of the policies of the municipality might
better predominate, whether of its spending priorities
for the upcoming year, its strategic plans in the key dimensions: economic and social development, spatial
planning, or specific competing proposals for capital
infrastructure projects, or its delivery of services. These
items, currently presented formally at the edges of the
website, if at all, or in either insufficient detail or too
dense, impenetrable detail, or indeed too late, to allow
proper scrutiny, should become the central meat of its
discussion. For that to happen, they should be revamped into accessible, engaging formats supported
and enhanced with interactive applications and, crucially, dedicating the staff and will to make that interaction a sustained reality.
The website template created for the municipalities by
the MLGA and hosted by the MPA does allow various
forum discussion options, should a municipality wish
to turn them on and populate them with content. Prishtina/Priština has not activated any, while Gjilan/Gnjilane has activated both the Forum and B-Log
applications, which nevertheless look rather dry in
form and have not yet attracted any volume or substance of debate. Outside of that, Vushtrri/Vučitrn has
allowed for a “corner of the opposition” rubric on the
right-hand side of its homepage, which contains a few
position papers from opposition parties in PDF.20 Hani
Elezit/Đeneral Janković stands out in having reportedly published the GAP Institute’s critical monitoring
report on its (difficult to load) site.21
15 The municipalities portal is at: http://kk.rks-gov.net/
16 http://kk.rks-gov.net/gjilan/
17 http://www.gjilani-komuna.org/
18 As accessed, for example, from the Prizren municipal website: http://kk.rks-gov.net/prizren/getattachment/Home/Udhezues-perqytetar.pdf.aspx
19 Other than a sprinkling of simple polling applications, such as Prizren’s solicitation of “how much do you like our website?”
See bottom right corner at: http://kk.rks-gov.net/prizren/Home.aspx
40
the municipalities. In June 2012 KS-Kosova convened
a seminar of municipal directors of general administration and ICT managers, 80-90% of whom attended,
to determine training needs for e-governance, and it
is now beta-testing an e-governance web forum, the
public part of which will describe e-governance projects undertaken in Kosovo while a password-protected part will be for municipal officials to conduct
e-discussions and share experience.29
Most municipalities site their ICT officers in the Directorate of General Administration. Beyond these specialists there appears still to be a competence problem
among the broader ranks of municipal staff. While a lot
of training has been poured into municipalities many
older municipal officers are not comfortable using
modern ICT. Budgeting for new ICT equipment is haphazard. Quite a few municipalities appear to lack either
or both the hardware and expertise to web-publish
plans, budgets or expenditure records adequately,
even where they have expressed a desire to provide
more transparency.
The other side of the coin is the question of citizens’
connectedness and readiness for e-governance. Several attempts have been made to gauge the level of
internet penetration among Kosovo’s population and
their findings vary wildly. The government’s e-strategy
paper (2008) assumed that circa 30% of households
had an internet connection, positing that this broke
down into 50% in urban areas and 10% in rural areas.
The Telecommunications Regulation Authority (TRA)
claims that penetration rose steeply from 30% of
households in mid-2010 to 48.5% of households by
mid-2012,30 but offers no geographical breakdown. A
more detailed study published by the NGO STIKK in
January 2012 makes the claim that 72% of households
are connected, giving Kosovo rough parity with Bulgaria and Greece.31 Some consider this to be a signifi-
Outside the government e-system at least half a dozen
municipalities have opened Facebook pages, some apparently very recently. Peja/Peć’s is open, for all to see,22
as is Prishtina/Priština’s,23 while Novobërdë/Novo
Brdo’s requires the user to be accepted as a friend before s/he can view its posts.24 In most cases these
pages appear to have been opened by the municipal
information officer and are presumably maintained
from a computer or computers not connected to the
government network, from which Facebook is banned,
and therefore cannot be accessed by other municipal
staff during work hours. The typical use of these Facebook pages is – as with the websites - to post short descriptions and photos of the mayor’s meetings,
meetings of the municipal assembly and its committees and inaugurations or completions of capital investment projects: local roads, schools, medical
centres. The “Invest in Gjilan” Facebook page has
posted some photos of alleged wildcat construction
in the municipality.25 Generally, while most of the feedback generated is simple “likes” and pro-forma comments, pockets of debate have opened up around
some the posts.26
The government’s e-strategy paper noted in 2008 that
municipalities faced difficulty in retaining good ICT
staff. Since then some progress has been made in
rolling out stimulus payments for this category; “They
earn more than some mayors.”27 Nevertheless, development of ICT capability across the municipalities is
uneven: “Some are very advanced, some basic.”28 Gjilan/Gnjilane and Mitrovica have become expert in
turning the government-provided Content Management System to new uses. The Association of Kosovo
Municipalities established on 26 October 2012 a collegium of municipal ICT officers, which will create a
context for them to be tested – for not enough is
known at present about the level of capabilities across
20 http://kk.rks-gov.net/vushtrri/live/opozita.aspx
21 http://kk.rks-gov.net/hanielezit/
22 https://www.facebook.com/komuna.peje
23 https://www.facebook.com/komunae.prishtines.9?ref=ts&fref=ts
24 https://www.facebook.com/komuna.novoberde?ref=ts&fref=ts
25 https://www.facebook.com/pages/Invest-in-Gjilan/517089104984662?ref=ts&fref=ts
26 When Peja on 19 October 2012 posted a photo and summary of points discussed of a meeting of its assembly’s community safety
committee (on security in schools) an assembly member polemi-cised in the comments section with the page host, citing the
Administrative Instruction governing such committees, as to who should or should not have chaired the meeting, while another
commenter demanded to know by what right the late President Rugova’s photo hung on the wall behind the committee.
27 Interview, Association of Kosovo Municipalities, 8 October 2012.
28 Interview, USAID DEMI program, 10 October 2012.
29 The site is due to go live at: www.egovforumkosova.com
41
cant over-estimate;32 indeed the EU-wide average in
2011 was 73%.33 A survey of 6,400 respondents
throughout Kosovo for USAID/UNDP’s Kosovo Mosaic
study posited that the proportion of households with
an internet connection had jumped from 9% in 2006
to 45% in 2009,34 while the Kosovo Mosaic study published in December 2012 showed this had risen to
62%.35 Thus, although the different studies’ figures do
not quite agree, all capture a rapid transformation over
recent years, currently average two thirds of households to have an internet connection, and bear out the
2009 Mosaic’s finding that “Kosovo is quickly embracing technology and making it a part of everyday life.”36
Although the STIKK study offers no geographical
breakdown of usage it emphasizes that there is significant Wifi coverage in rural areas, through local and informal reselling and sharing, a market driven in part
by many families having members working abroad
and thus needing low cost means of communication
with them. The 2009 Kosovo Mosaic study shows that
all the least connected municipalities are predominantly rural, e.g. Novobërdë/Novo Brdo 20%,
Shtime/Štimlje circa 12%. Yet amid urban
Prishtina/Priština, Peja/Peć and Prizren two mainly
rural municipalities actually top the table:
Dragash/Dragaš with 65% household connectivity and
Klina not far behind, Dragash/Dragaš being noteworthy for having transformed in the three years from
2006 from being one of the 5 least connected municipalities. Three more years have since passed: given
such remarkable trajectories a similarly well-sampled
study would be likely to show further cases of rapid
growth. Unfortunately, the December 2012 Kosovo
Mosaic study does not include this data.
Although there appears to be significant uptake of
smartphones, particularly among young adults, neither TRA nor STIKK have attempted to quantify the
penetration. TRA nevertheless notes that EDGE technology, enabling (not very fast) mobile internet use,
now covers 99% of the population and 88% of the territory,37 while informal canvassing of Kosovo’s two
main mobile telecommunications providers produced
estimates that 15-20% of the mobile phones in use are
smartphones.38 The well-attended Kosovo “App Camp”
of early November 2012, a competition to design mobile apps that promote Kosovo, appeared to tap into a
viable smartphone culture.39
Although 55% of citizens questioned by STIKK were
aware of government e-services this should be
weighed against a background of a low rate of takeup of e-banking and making online purchases. There
is no weight of demand for e-services. Moreover, more
broadly there is a widespread perception among citizens that municipal websites are just for show. “The
gap between using a website for information and its
feedback forums and what citizens actually think is
big.”40 Journalists report that websites are even used
as a barrier to information requests: municipal officials
referring to them, despite their paucity, instead of answering questions.41 Although Kosovo’s large cohort
of young adults uses the internet a lot, municipal websites are not a natural port of call.
The cultural imprint made by municipal governance is
that it is a difficult institution to deal with, and involves
waiting on long queues (even though most municipalities have made efforts to reduce them, some extending their hours of business in the busiest summer
months), finding a personal connection within the administration if you really need to get something done,
or indeed petitioning the mayor directly. Political insider dealing and meetings over coffee are regarded
as the forums where decisions are made, not the internet. Thus, younger adults often prefer to leave dealing
with the municipality to their parents, as it is mostly
30 http://www.art-ks.org/repository/docs/Pasqyre%20e%20tregut%20te%20Telekomunikacionit%20TM1%20dhe%20TM2-2012.pdf
31 http://www.stikk-ks.org/index.php?option=com_content&view=article&id=466&Itemid=175&lang=en
32 Interview, NGO specialising in ICT, 10 October 2012.
33 http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-SF-11-066/EN/KS-SF-11-066-EN.PDF
34 http://www.kosovo.undp.org/repository/docs/english%20green.pdf. See page 22. There is inconsistency in presentation of the data –
the graph on page 23 appears to show a lower 2009 average, of circa 39%.
35 See http://www.ks.undp.org/repository/docs/Kosovo_Mosaic_2012_Eng_735317.pdf, pages 20-21.
36 Ibid, p.26.
37 TRA report, September 2012, page 44, op. cit. footnote 29.
38 Calls to providers made in November 2012, by an international development organisation’s project officer.
39 http://appcampkosovo.com/index.html
42
of their assembly meetings while a few also upload
video or audio streams. In January 2012 Mitrovica instructed all its directorates to post a weekly report of
their activity to the website, for the purpose not just
of transparency with the public, but as a channel for
communication within the administration.43 However,
when we accessed the municipal website in early November 2012 we saw no sign of this weekly reporting
having been implemented.44 What many municipalities lack is a regularized system of information flow to
the website. “20% is down to technology, 80% to organization and culture.”45
The attitude of Prishtina/Priština municipality was a
subject of controversy in the interviews conducted for
this report. Although it is the municipality with much
the greatest potential (and need) for development of
e-services and web-based citizen interaction, several
interlocutors cited it for “backwardness” and “arrogance”. BIRN found it unforthcoming with information
when preparing for the 2012 municipal TV debates,
and its website lacking – the municipal statute could
not be downloaded,46 it had less information on municipal projects than did the LDK and Mayor Isa
Mustafa’s personal websites. It also has not got activated any of the website forum applications. Neither
KS-Kosova nor USAID DEMI could attract
Prishtina/Priština’s participation in ICT seminars and
projects until in June 2012 Prishtina/Priština sent participants to KS-Kosova’s seminar on ICT training needs.
Two other interlocutors reported an apparent (or
ephemeral?) turnaround in Prishtina/Priština’s attitude
while
for the better since summer 2012,47
Prishtina/Priština’s deputy mayor publicized his participation in September 2012 in a London conference on
digital cities.48
the parents’ generation that runs the municipality, a
generation less at home with ICT.
Nevertheless, some municipalities are striving to advance their e-services, and others are following in their
footsteps. Gjilan/Gnjilane was the first to streamline
document applications by integrating the civil registry
with the application software, and simplifying the payment procedure. It created a “unique book of protocol”
in the internet software that registers all document requests made throughout the municipality and unites
all its satellite offices (in villages). Notification of the
progress of applications can now be sent automatically by mobile phone text message. It has made some
touch screen machines available in the lobby of the
municipal building. Five other municipalities have now
replicated Gjilan/Gnjilane’s unique book of protocol
model to differing degrees. Mitrovica has linked its
satellite offices to its municipal hub, while
Prishtina/Priština has linked its new Citizen Service
Centre building on Dragodan hill with its old municipal
headquarter building in the centre, which processes
the requests made at the service counters in Dragodan. Shtime/Štimlje, Ferizaj/Uroševac and Kamenica
are the other three such municipalities. Going beyond
distribution of the document requests, the next advance in automation will be to process and return the
requested document through the same system. Yet for
that to happen, new legislation is reportedly required,
to give status to e-signatures, unique electronic IDs,
and electronic money.42
Municipalities’ provision of e-services and advancing
the transparency of their affairs through their websites
do not necessarily go hand in hand, but do seem to
have a relationship. In Gjilan/Gnjilane’s case our interlocutors note that the information officer is active and
the municipality is relatively open to sharing information. Several municipalities now upload the minutes
40
41
42
43
44
45
THE CULTURE OF MUNICIPAL GOVERNANCE
Interview, ICT specialist, USAID DEMI program, 10 October 2012.
Interview, Bekim Kupina, Koha Ditore municipalities editor, 17 October 2012.
Interview, MLGA-affiliated ICT specialist, 15 October 2012.
http://www.demi-ks.org/?cid=2,58,404
http://kk.rks-gov.net/mitrovice/Home.aspx
Ibid.
43
(26%) express belief that municipal government is
working in citizens’ interest as do for central government (13%).53 A long-term international observer
notes that, “Some municipalities are better than ministries, and because they are faced day to day with real
people they cannot escape into an esoteric place,” and
are waking up to the need for communication and customer care.54
Others see a dark side to mayoral personalization of
power, perceiving a worsening pattern of misuse of
municipal resources and an increasing number of mayors either under criminal investigation or already sentenced to jail terms (extraordinary elections have been
required in Ferizaj/Uroševac and Kaçanik/Kačanik to
replace sentenced mayors).55 “All the mayors are up
to it” said an EULEX investigator.56 Other than central
government restrictions on numbers, effective brakes
upon mayors’ discretion over municipal employment
are lacking; the Independent Oversight Board of the
Kosovo Civil Service does not have means to enforce
its decisions overturning dismissals by the mayor.57 Officials therefore “feel less certain of their jobs, less autonomous in their decision-making, and less free with
information.” 58 There has been increased turnover of
procurement officers, health centre chiefs, school directors and, to a lesser extent, teachers. School directors also serve as polling centre directors; many were
replaced on the eve of the last mayoral and municipal
assembly elections, in autumn 2009 – elections that
marked a downward slide in the quality of their administration.59 As with heads of municipal directorates,
“politically appointed school directors needed the incumbent mayor to win in order to retain their own
posts,” 60 a dynamic damaging to both democracy and
education.
For all their personal local prominence, all but one or
two of the 34 mayors are the nominees of national po-
In total, municipalities are currently allocated 24% of
the Kosovo Consolidated Budget (KCB), of which over
60% is spoken for in staff salaries, goods, services and
other regular expenses, leaving on average a third (i.e.
8% of the KCB) available for capital investments49 – in
a context where many neighbourhoods and villages
still lack for basic infrastructure: paved roads, reliable
sewerage systems, proper water supply, and adequate
school and healthcare provision.50 Thus, such infrastructure deficits, and the pressure upon the scarce
means allocated to addressing them, have tended to
dominate the Jeta në komunë [Life in the Municipality]
TV debates. “The opposition always attacks the mayor
on basic needs.”51
Introduction of direct mayoral elections in 2007 has
created a single mandated and accountable municipal
leader, able to shape the administration and priorities,
if backed by a majority in the (simultaneously elected)
municipal assembly. The 2008 Ahtisaari Law on Local
Self-Governance devolved more powers to municipalities, handing the mayor ultimate say over education
and healthcare appointments. These changes have
made for municipal administrations that are personalized around the figure of the mayor.
Some see compelling positives. Unlike under the previous system, where power was distributed between
an indirectly elected head of the municipal assembly
and a non-elected chief executive officer, the mayors
have to “run all over the place for votes”, devote one or
two days per week to meeting citizens, whether receiving petitioners or visiting villages or town neighbourhoods. The heads of the municipal directorates he
appoints have to work hard to keep their mayor in,52
while the municipal information officer, if he is professional, spins any and all municipal achievements to
raise the mayor’s profile.
A recent poll bears out that twice as many respondents
46 It can now. However, the municipality’s development plan, posted below it, is for 2008-2011, written in May 2008, and therefore
out of date. https://kk.rks-gov.net/prishtina/
47 one of whom admitted he had not wanted to reveal this, as this information had just been reported to him by his staff, and in the
light of all previous awful experience of dealing with the municipality, he did not trust it and had wished to double-check first.
48 See Florie Hajrizi, “Projektet për Prishtinën e së ardhmes” [Plans for the future Prishtina], Zeri, 26 September 2012.
49 Figures computed from the approved 2013 Kosovo Consolidated Budget, as presented in Zeri article, 3 November 2012, page 7,
and Reuters article, 29 October 2012, http://www.reuters.com/article/2012/10/29/kosovo-imf-idUSL5E8LTHJI20121029
50 The USAID/UNDP 2009 Kosovo Mosaic household survey indicated that 16-17% of households still lacked running water, 29%
sewerage and sanitation, down from 26% and 39% respectively since 2006. That 10% of households had gained these services
over the intervening 3 years is nevertheless an indicator of significant effort by municipalities. The dataset used in the December
2012 Kosovo Mosaic study is more complex and does not permit easy comparison with earlier years.
51 Interview, Association of Kosovo Municipalities, 8 October 2012.
52 Ibid.
53 Public Pulse Report 4, August 2012, UNDP/USAID, p. 7, http://www.kosovo.undp.org/repository/docs/PULSE_ENG_409069.pdf
54 Interview, Alan Packer, Resident Twinning Adviser, European Cooperation for Stronger Municipalities/Twinning project, 16 October
2012.
55 Interview, GAP Institute, 8 October 2012. The GAP Institute is preparing a report that will list municipalities’ misuses of public resources,
e.g. establishment of a petrol station in Decan municipality’s yard, €60,000 allegedly paid by Vitia to a fictional company for work on a
dam never done.
44
litical parties.61 Each of the major parties – PDK, LDK,
AAK – tends to function similarly, as hierarchically ordered interest groups with little ideological profiling;
their militant supporters and allied businesses pitch in
to help secure their candidate’s election and expect rewards from his (all are men) incumbency in the form
of jobs for activists, development projects for loyal villages and neighbourhoods and sweetheart tenders for
contributing businesses. In the November 2009 local
elections campaign central party machines spent and
promised so much that they overwhelmed any sense
of local choice.62 Consequently, mayors govern “more
like party functionaries than popular representatives.”
ings mandated every year by the Law on Local Self
Government or sit in on regular meetings of the municipal assembly and its committees.66 There is still incomplete understanding of where municipal
competencies begin and end, fed to differing degrees
by mayors profiling themselves as all-purpose local
champions, lack of succinct explanation on municipal
websites, and transfers of competencies from central
level mandated by the above law, clear enough when
it comes to schools and primary healthcare, yet in
some other respects clawed back or straitjacketed by
ministries, thus “not allowing municipalities to create
their own face”.67 Electricity supply is outside municipalities’ control, but its deficit is their citizens’ main
gripe about public services,68 and its regularity a prerequisite for their participation in municipal affairs: for
access to broadcast media and the internet.
The scarce participants from the public in public hearings tend to be from older age groups. A majority does
not consider its municipality unwelcoming of participation, hearings are advertised (on average, reaching
30% of citizens), but authorities have not thought their
way beyond formal, stilted modes of accommodation.
With some exceptions, no particular link or space has
been developed to promote a connection between
citizens and municipal officials. Hearings rarely include
accounting of where and how money has been spent,
citizens must submit questions in written form, which
allows officials to filter them. Yet much is lacking too
among the citizenry: a dearth of local civic organizations and engagement, use of public forums to petition on personal rather than community issues. Where
younger people from Vetëvendosje have started participating, they are reportedly more interested in opposing than debating.69 Citizens perceive that getting
their issues covered by the media creates more leverage than attending discussion meetings, and petition-
63
Favouritism bordering on corruption in the form of allocation of resources is barely hidden in most municipalities; it is the norm. BIRN and GAP researchers have
repeatedly found that abundant information on such
practices can be gathered in the course of day trips
from casual conversations. GAP researchers have
found it to be fruitful standard practice to furnish
themselves in advance from the Public Procurement
Agency website with the names of companies that
have won most municipal tenders and then to ask
around out locally what are the mayor’s connections
with these companies.64 There appears to be a high
degree of public acquiescence in local civic life being
so channeled by political party hierarchies. The 2009
Kosovo Mosaic study revealed that while, on average,
a clear majority of citizens rated their municipalities’
performance as good (51%) or excellent (12%), a majority also faulted their local administrations for poor
(31%) or very poor (24%) anti-corruption measures.65
Local public opinion has therefore failed to exert pressure for positive norms in this vital sphere.
Public participation in municipal governance is, on the
whole, weak. Few participate in the two public hear-
56 Interview, 5 December 2012.
57 Interview, GAP Institute, 8 October 2012, op. cit.
58 State of Constriction? Governance and Free Expression in Kosovo, Youth Initiative for Human Rights, 24 May 2010, p. 24-25.
http://ks.yihr.org/public/fck_files/ksfile/STATE%20of%20CONSTRICTION%20read%20only.pdf
59 As assessed by the European Union Election Expert Mission, in its unpublished report.
60 Ibid, p.28.
61 If one includes the 3 municipalities above the Ibar, which do not function within Kosovo’s system of local government, there are
37 municipalities.
62 Ibid, p.26
63 Interview, Bekim Kupina, Koha Ditore municipalities editor, 17 October 2012.
64 Interview, GAP Institute, 8 October 2012.
65 P.50. The December 2012 Kosovo Mosaic study does not contain this dataset.
66 See articles 68.1 and 45.1 of the Law. http://www.assembly-kosova.org/common/docs/ligjet/2008_03-L040_en.pdf
67 Interview, Bekim Kupina, Koha Ditore, 17 October 2012.
45
signing appears to be the most used form of participation.70
In smaller municipalities citizens have easier access to
the mayor. “In rural areas especially, citizens want the
face to face contact.” 71 This makes for informal decision-making. “It’s in our mentality that you have to
meet the mayor to say you got something concluded.”72 3-4 people might visit a small municipality
each day, while in big municipalities it could be 300400. Here, citizens face greater difficulty. A typical experience is described as failure to meet the mayor,
referral to one of the directors, who “will tell you to
write a complaint for consideration in due course.”73
Efficiency of the new Citizen Service Centres is thus key
in places like Prishtina/Priština and Gjilan/Gnjilane, but
not in itself sufficient to create transparency and responsiveness.
Some of the areas of most habitual municipal nontransparency are to do with the use of money and criteria for its future spending. Reporting on expenditure,
in which municipal budgets are broken down into 1)
capital investments (typically 20% of the whole), 2)
goods and services (15%), 3) salaries and per diems
(60%), 4) subsidies and subventions, and 5) utilities
and municipal expenses (5% between the latter two
categories), is usually most opaque in categories 1, 2
and 4.74
Municipalities’ information on their capital investments usually does not disclose everything that would
allow assessment of the appropriateness of the investment, the relative value for money or any pattern to
the companies winning the tenders. In the case of a
road in addition to the headline cost its projected
length and a map of its location could be posted. The
Goods and Services budget covers office inventories,
telecommunications costs, vehicle and petrol costs, official trips, dinners, and totals more than €500,000 in
every municipality, yet over half that amount is typically not broken down, but amorphously recorded as
“other expenses”. GAP Institute researchers have been
“ping-ponged” between municipalities and the Ministry of Finance whenever they have tried to find out
more.75 Subsidies and subventions are transfers made
at the mayor’s discretion to deserving cases: students,
teachers, doctors, sportsmen and women, ill and disabled people – there being no clear categories or procedures for such allocations.
Scrutiny of municipal finances has been aided by the
onset in recent years of regular monitoring and reporting respectively by the Auditor General’s Office76 and
the GAP Institute.77 Their findings have been reported
in the media and have begun to be picked up upon by
the political opposition in the municipal assembly.78
However, the impression remains that these resources
are under-used in the municipalities themselves,
whether by the administration, political opposition or
citizen groups.
Lack of transparency and response over building licenses is a common complaint. Those who apply for licenses are often left with the impression that their
application is lost and that the directorate for urbanisation does no work at all,79 while citizens can feel disempowered regarding their local environment, seeing
new constructions going up, having no opportunity to
input into licensing decisions, unsure whether constructions have been granted licenses, and if so, for
how many floors. In Prishtina/Priština citizens perceive
arbitrariness and insider dealing as to which unlicensed constructions the municipality subsequently
legalizes or demolishes.80 Two NGOs objected that in
October 2012 Prizren’s municipal assembly quickly and
without genuine public debate passed a regulation for
legalization of unlicensed buildings that is a “95%
copy” of Prishtina/Priština’s regulation, allegedly allows
68 P.30
69 Interview, GAP Institute, 16 October 2012.
70 2009 Kosovo Mosaic, pages 47-48. Articles 69-72 of the Law on Local-Self Government oblige the municipal assembly to consider
citizens’ petitions, proposed legislation, referendum and recall of the mayor proposals if they are signed by a stipulated proportion of
the municipality’s registered voters.
71 Interview, Association of Kosovo Municipalities, 8 October 2012.
72 Ibid.
73 Interview, GAP Institute, 16 October 2012.
74 The typical percentages used here are those suggested by GAP Institute, resulting from their regular monitoring and reporting on
municipal governance, and differ from the earlier cited percentages, which were reached by breaking down the 2013 Kosovo
Consolidated Budget.
75 Ibid
46
high officials loose discretion, favours certain interest
groups and disadvantages the public. The NGOs have
suggested using the Law on Local Self-Government’s
Article 71 to request a municipal referendum on the
regulation (for which a petition signed by 10% of registered voters would need to be presented to the municipal assembly).81
Municipalities are obliged by law to perform three
types of spatial planning: a strategic plan, urban plan,
and regulatory plan, for all of which citizen participation is mandated, yet this sphere can remain impenetrable for the citizen.82 Nevertheless, there are
examples of good practice. One witness to a public
hearing of an urban regulatory plan in Ferizaj/Uroševac held on 21 October 2011 described it thus: “For
each citizen question the director had an assistant
zoom in on the map, look at the issue, listen carefully,
explain their reasoning and in some cases offer to visit
the site to clarify any issues of doubt. It was done with
patience and sincerity.” 83 However, urban plans are
sometimes left without update since Communist
times and subjected to non-transparent ad hoc
amendments – as the residents of Prizren’s Dardania
neighbourhood found in 2009.84 There is no transparency over the uses municipalities put property tax
and building license money to, and thus no particular
pressure to create infrastructure for the areas for which
the money has been taken.
The lack of clearly expressed plans and criteria on websites is not a simple function of obfuscation. There is
little experience of creating such; this lack assists personal and political party discretion to win by default in
making investment and spending choices. Many municipal development plans are too idealistic and ambitious given the resources to hand; often designed by
outsiders, they sit on shelves, leaving officials to resort
to ad hoc or politicized reasoning in their day to day
decision-making. An international assistance program
is currently interviewing heads of directorates of several municipalities with a view to creating grounded
3-year plans. To date each director had written a component of such reports, all the parts were stitched together, giving an incoherent whole.85
This is part of an overall deficit of capacity, although
there are pockets of good practice and administration
in many municipalities.86 The deficits range from failure in many cases to man the municipal contact telephone numbers given on the website to inability to
spend budgets. This results either in poor quality
spending bunching at year-end, as shown by Fushë
Kosovë/Kosovo Polje’s example below, or year upon
year rollovers of budget surpluses (municipalities lose
any unspent grant from central government, but can
carry over self-generated revenues), which in Prishtina/Priština’s case have amounted to tens of millions of Euros (its self-generated revenues are circa €20
million annually) – indicating a deep and chronic crisis
of
inadequate
administrative
capacity.87
Prishtina/Priština has a particular record of unresponsiveness: “working with them was torture”,88 “all projects want to escape Prishtina/Priština.”89 The EU
Twinning project has succeeded to bring in several experts at Prishtina/Priština’s request – but is unsure that
the municipality will follow up on any of their findings.90 BIRN found it hard going to extract from the information officer even a list of claimed successes.
No municipality yet publishes its weekly breakdown
of expenditure online, although the information is
available to them. Setting a precedent, the Ministry of
Justice does so.91 Despite not publishing such data,
the municipalities of Prizren and Fushë Kosovë/Kosovo
Poljedid give GAP Institute researchers their full expenditure breakdowns for 2011, down to individual officials’ telephone bills and the cost of official dinners.
76 http://www.oag-rks.org/en-us/Home
77 In Albanian: http://institutigap.org/?cid=1,5,124.
78 For example, print media in late October and early November 2012 reported municipal assembly debates on the findings of Office
of the Auditor General reports in Rahovec, Podujevo and Gjakova.
79 See results of a survey by NGO INPO of the experiences of those who have applied for building licenses in Prishtina, 8 November
2012, in Albanian: http://inpo-ks.org/sq/aktivitetet/post/qytetaret_dhe_procesi_per_lejet_e_ndertimit.
80 Such was the case with a campaign of demolitions the municipality undertook prior to the last municipal elections. Prishtina
municipality has web-published a list of over 6000 applications for retrospective legalisation made in the last months of 2010, but
unaccompanied by any further explanation.
https://kk.rks-gov.net/prishtina/getattachment/Home/Lendet-e-paraqitura-per-legal-izim%281%29-1.pdf.aspx
81 Refki Reshitaj, “Rregullorja favorizon grupet e interesit”, Zeri, page 14, 23 October 2012. Also see articles by Fisnik Minci in Koha Ditore,
19 and 23 October 2012 (respectively page 14 and 15).
82 See Ministry for Environment and Spatial Planning website for respective Administrative Instructions on these three spatial planning
requirements, and on formulation of development plans, in Albanian only: http://mmph.rks-gov.net/?cid=1,21
83 Alan Packer, Resident Twinning Adviser, European Cooperation for Stronger Municipalities/Twinning project, email, 29 November 2012.
84 The Constitutional Court intervened in December 2010 to stop Prizren municipality building social housing on an area designated as
green space in the 1983 urban plan, which the municipal assembly amended without public consultation in a decision of April 2009,
ignoring a subsequent appeal from local residents. Building ceased, but the area was not returned to its previous state. See Koha Ditore,
page 16, 1 November 2012.
85 Interview, Alan Packer, Resident Twinning Advisor, European Cooperation for Stronger Municipalities/Twinning project, 16 October 2012.
86 The European Union Cooperation for Stronger Municipalities/Twinning Project is in process of collecting examples of best practise
across a range of municipal government functions linked to the EU Feasibility Study requirements, such as returns, community rights,
gender, and anti-corruption, to showcase them and invite their replication.
47
rounded online information on municipal tenders
could be quite a different proposition. “They fear to
publish information that will lead the public to other
sensitive issues.”95 This can only have been accentuated by the September 2012 arrest on corruption
charges of longstanding senior Prishtina/Priština municipal official Sami Hamiti and two businessmen. BIRN
research suggested that the shareholders of Prishtina/Priština football club, among whom figure the
mayor and his sons, make up a LDK-associated cohort
that can be traced through most of the companies
winning tenders in Prishtina/Priština.96 The mayor of
Gjilan/Gnjilane, Qemajl Mustafa, equally might not
want to make transparent data laying bare the extent
of municipal business and service outsourcing
awarded to companies that belong to business associates, or have supported election campaigns for the
PDK.97
The mayor of Fushë Kosovë/Kosovo Polje Burim
Berisha exposed himself to press ridicule for thereby
revealing expenditure of €8,500 on fast food in one
day in December 2011,92 while BIRN journalists used
the Ministry of Justice’s published data to detect that
an official claimed double expenses for a business trip.
Interviewed on Justice in Kosovo, the minister, Hajredin Kuqi, thanked the journalists for their work, saying that such was the purpose of publication.93
This experience is unlikely to tempt any mayor to break
ranks and publish such data. In an upcoming election
year most would fear that they would be handing over
to critics and opposition a club to beat them over the
head with rather than see in transparency an opportunity to stake out high ground, as did minister Kuqi,
and draw benefit.
The same may go for publication of data surrounding
investment projects, tenders and the public-private
partnerships some municipalities are now developing
to take over several areas of service provision. Opaque
financial arrangements in these areas may be seen by
mayors and their parties as providing the crucial levers
for re-election: experience showing that strong party
machines and finance make the winning factors. Trying to win instead with an exhibition of virtue and
transparency might be seen as a highly risky stratagem, and unlikely to carry the support of mayors’ retinues. With mayoral and municipal assembly elections
due in autumn 2013 (or possibly spring 2014), the
leaderships of municipalities like Prishtina/Priština and
Gjilan/Gnjilane -- two of the most discussed possible
candidate municipalities for the SAEK program’s pilot
activities – might see no advantage whatsoever in
genuine participation. For Prishtina/Priština’s administration there is no downside to providing a website
link to an interactive map of city bus routes volunteered by a youth NGO,94 but volunteering fully
ACHIEVING BUY-IN
Nevertheless, mayors do seek recognition for achievements and advances. The Association of Kosovo Municipalities, a body to which they voluntarily subscribe,
interfacing on their behalf with central government, is
a forum encouraging of further professionalization; it
has set up collegia bringing together peers of each of
the 11 established municipal directorates. The Association’s current president, mayor Naim Ismajli of
Shtime/Štimlje, is respected (his predecessor, the former mayor of Ferizaj/Uroševac Bajrush Xhemajli, held
the post while awaiting trial for manslaughter) and has
reportedly favoured more systematic and detailed
web-posting of information on municipal capital investment projects: an initiative that petered out not
due to any stated opposition from municipalities, but
after the MLGA did not appear to advance it.98 The Association’s most recently established collegium, of mu-
87 In the first 9 months of 2012 Prishtina managed to spend just €12.5 million of its €46.5 million capital investment budget, i.e. with 75% of the year gone it had spent just 27% of this budget line.
See Lindita Canolli article, Zeri, 31 October 2012, page 9.
88 BIRN monitor, 19 October 2012.
89 Interview, senior MLGA official, 15 October 2012.
90 Interview, 16 October 2012.
91 http://www.md-ks.org/?page=1,168
92 http://www.zeri.info/artikulli/1/1/56230/burim-berisha-shpenzon-8500-euro-per-qebapa/
93 Interview, BIRN monitor, 19 October 2012.
94 A recent addition to the right-hand column of the Prishtina municipal website homepage: https://kk.rks-gov.net/prishtina/
95 BIRN monitor, 19 October 2012.
48
nicipal IT officials, voted in Gjilan/Gnjilane’s IT manager
as its first head - a choice clearly made on merit.99 Municipalities also watch and cite the rankings given
them annually by USAID, for ease of doing business,
transparency etc., although a domestic NGO that monitors municipal performance argues that USAID’s
awards are often doled out without sufficient justification, creating the contrary effect of bolstering municipalities in bad old ways.100
Several municipalities and mayors have been suggested by interlocutors in the course of this research
as possible partners, due to openness to new approaches, and setting examples of good practice in
certain areas. Suharekë/Suva Reka for its relatively dynamic mayor, Gjilan/Gnjilane, Mitrovica and
Ferizaj/Uroševac among larger municipalities for being
relatively advanced in e-governance initiatives, among
smaller municipalities Kamenica, Shtime/Štimlje and
Junik for the same, and Novobërdë/ and Hani
Elezit/Đeneral Janković for their responsiveness to GAP
Institute’s critical reports. Istog/Istok and
Vushtrri/Vučitrn are also mentioned positively, the latter for the fullness of information on its website, that
website’s “corner of the opposition” and pre-budget
consultations conducted in villages. Among Serb majority municipalities, Graçanica/Gračanica and smaller
Ranillug/Ranilug are seen to be ahead.
Prishtina/Priština is more often proposed in spite of its
attitude and practices, due to its sheer size and ramification. Western urban municipalities Peja/Peć and
Gjakova/Đakovica are seen by several to have “good”
mayors surrounded by “bad” administrations, while
tiny Hani Elezit/Đeneral Janković in the far south is notable for having broken the political party mould altogether, by electing an independent mayor.
So, while mayors and their administrations may have
particular vital interests in limiting transparency they
are also subject to the pull of peer approval and the
norms created by forums of professional collegiality.
Most would wish to be respected as leaders in their
field, yet would not wish to expose their administrations to special or harsh scrutiny.
Municipal assemblies should also be given due attention when it comes to ascertaining which municipalities would make the most responsive testing grounds
for e-transparency and e-participation, for these are
the bodies with the electoral mandate and duty of debating and approving budgets, plans and regulations.
They could perceive some of the suggested forms of
public e-participation – whether participatory budgeting or wiki proposals for municipal plans and regulations – as encroachments upon their prerogatives.
Plans and budgets devised with the aid of public participation on the internet will still, at the end of the day,
need to be passed in the municipal assembly.
It may therefore prove unwise to proceed straight to
selecting three target municipalities without preparing the ground, and particularly to do so without firm
prior commitments from them on what information
they are prepared to make accessible. “They will be superficially cooperative, give you access to certain
things at first, and then you will get stuck.”101 This suggests that a greater amount either of program activity
or of transparency benchmarks should be specified in
advance than the assumption one draws from the outline program document – which is that the development of particular website content and applications
shall emerge organically, from ever-deepening dialogue with the target municipalities, and that this interaction is to be the driver of the sharpening focus
that creates the content and applications. In fact, municipalities’ continuing participation in the program
might need to be made conditional upon benchmarking the quality of their ongoing response.
96 Ibid.
97 Internal BIRN monitoring report, April 2012. See also Nexhmije Ahmeti, “Qemajli nen hetime” [Qemajl under investigation],
Express, 19 November 2012, pages 8-9, where it is claimed that the mayor and several officials are under investigation for alleged
improper award of municipal tenders. The article claims that a public-private partnership tender for construction of a new multipurpose municipal headquarters building was awarded to the company of a relative of someone the mayor acknowledges he owes
€80,000 to, while GazetaJNK has reported upon investigation of Gjilan’s public-private partnership deal for refuse collection with an
Austrian company: http://gazetajnk.com/?cid=1,987,3938.
98 Interview, European Cooperation for Stronger Municipalities/Twinning project, 16 October 2012.
99 https://kk.rks-gov.net/gjilan/News/Advertisement/IT-e-Gjilanit-kryeson-kolegjiumin-e-IT-te-AKK.aspx
100 Interview, 8 October 2012. An example given was Kamenica’s refusal to divulge requested documentation to this NGO,
while citing its positive USAID citation for transparency.
49
The program needs to find methods to strengthen the
pull of the peer approval and collegiality factors while
suppressing those militating against transparency. To
gain quality participation, it needs to come up with
compelling answers to the question most mayors will
ask themselves, “What’s in it for me?” Only if all sense
that there is a momentum for more transparency and
that it has a quality of inevitability will individual mayors choose to align themselves with it. Extraneous
pressure is required: applied through public opinion,
roundtable events, the Association of Kosovo Municipalities and the Ministry of Local Government Administration.
The program’s implementing partners are well–positioned to play a key role in creating that extraneous
pressure, to foster the paradigm shift in favour of transparency in local governance that will incentivise mayors’ participation. The value-added of BIRN and
Internews Kosova is an ability to mobilise public opinion. The Jeta në komunë TV debates have already affected the climate of local government. Mayors have
had to sharpen up their presentational skills, account
for delivery of previous promises, and profile three key
projects, successes and failures. The Jeta në Kosovë
broadcast platform can be turned to the task of building impetus for “Transparency 2.0” in local government.
Much of the components for such “Transparency 2.0”
are already available: they just need to be animated.
The Law on Local Self-Government is permeated with
transparency-promoting provisions and carries a chapter (IX) of “Direct Democracy and Citizen Participation
Mechanisms”. The MLGA has to date made one significant use of the prerogative derived from this Law to
issue Administrative Instructions on transparency: No.
2011/03 On Organization and Functioning of the Centres of Services for Citizens in Municipalities. It has not
met with resistance – just varying speeds of implementation.
Research has thrown up examples of further initiatives
broached but not carried out: chances missed in most
cases not due to any particular focus of resistance, but
due to a lack of political will from the MLGA or sufficient focus from key donors such as the European
Commission. The latter did not pick up on a suggestion
that it condition any EU investment in a municipality
upon it having posted a current development plan on
its website while the Ministry twice baulked at rolling
together a set of 160 data items municipalities had
been asked to report every year, such as the number
of leaking school roofs or under-18 road deaths, into a
published and regularized municipal well-being index,
to show year upon year trends (this information is collated by the USAID DEMI program, but is not accessible
online).102 The ministry’s caution was possibly conditioned on each occasion by approaching elections, its
officials not wanting to have fingers pointed at them
for political meddling.103 Yet it may also have been one
of the cases when mayors will agree one thing in the
context of the good-governance-promoting Association of Kosovo Municipalities yet then turn surreptitiously to their party network at central level to ensure
it is blocked.104 Donor sensitization and public advocacy from the current affairs TV programming of BIRN
and Internews Kosova could create countervailing
pressure to push these and more such initiatives into
implementation.
The existing institutional and legal framework (the Law
on Local Self-Government, The Association of Kosovo
Municipalities, and the Ministry of Local Government
Administration) provides a nexus that, if sufficiently
animated by the Implementing Partners, can capture,
scale up and even legislate into a new Administrative
Instruction the best results of work with individual tar-
101 BIRN monitor, 19 October 2012.
50
get municipalities.
There still remains a strategic choice to be made of
whether to pick target municipalities (preferably after
interviewing the key officials: mayor, information officer, director of administration and IT manager, and
leaders of the municipal assembly) or alternatively,
whether to invite them to apply for inclusion, in a more
structured competitive process. In either case, how
concrete should the conditions/requirements for participation be made at the outset? Or indeed should
one consider shifting the weight of the partnership either to the MLGA, given its capacity to create content
and legislate for transparency across all the municipalities, or to the mediating body – the Association of
Kosovo Municipalities? Alternatively or complimentarily, bearing in mind Prishtina/Priština municipality’s
acceptance and incorporation in its website of a youth
NGO’s interactive bus map, could some focused, local
NGOs also become bearers of program activities? If a
competitive process is to determine the locations, it
might allow for citizens and civic groups to bid too on
behalf of their municipalities, proposing web content
for development, and how they would make use of it.
While three target municipalities have been envisaged,
the alternative possibility remains open for a heterogeneous, asymmetric mix of project partners to be
chosen, should this favour creation of a better range
of best practice prototype activities.
It is salutary, particularly when considering inclusion
of larger municipalities due to their demographics
rather than to confidence in the engagement and enthusiasm of their administrations, to proceed with
awareness that a majority of e-governance and etransparency projects fail. The University of Manchester’s “eGovernment for Development Information
Exchange”, a website which collates information on egovernment projects in developing and transition
countries, estimates that 35% are total failures, 50%
partial failures and only 15% clear successes.105 Two
explanatory models are proposed: 1) the relative presence or absence of ten key factors - external pressure,
internal political desire, overall vision/strategy, project
management, change management, politics/self-interest, design, competencies, technological infrastructure, and 2) the design-reality gap, failure being more
likely when the size of the gap between current realities and where the project intends to get us is great.
The Information Exchange separately analyses e-transparency projects, using variants of the two aforementioned explanatory models, notes that most also fail
while, challengingly, finding “few, if any, e-transparency projects to date that are sustainably delivering real benefits to poor communities.”106 In Kosovo,
several e-transparency projects launched with fanfare
over the past year show very low levels of activity.107
Careful consideration will need to be given, by SAEK
program partners and target municipalities/bodies
alike, to the sustainable moderation of the website applications to be created. If the municipalities determine to perform it using their own staff, will they be
allotted the skills, time and authority to do it well, in a
non-partisan way? New hiring by municipalities is currently restricted by the Ministry of Finance, so it is likely
that existing staff will be called upon. But can they be
sufficiently freed of existing tasks in order effectively
to do the website application moderation? Alternatively, if SAEK program partners second specialists to
the municipalities/bodies to demonstrate and perform
the moderation for an initial period, there must be
clear agreement at the outset over how this is to be
made sustainable – most likely by means of a process
of their training ‘on the job’ of municipal staff to do the
moderation, and gradual handover over a set period
of time. Another possibility might be the involvement
102 Interview, European Cooperation for Stronger Municipalities/Twinning project, 16 October 2012.
103 The Central Election Commission demonstrated a similar reflex over publication of audits of campaign spending on the 2009
local elections; although they were prepared late it preferred to delay publication further, until after the 2010 general election, so as
not to be accused of publishing politically sensitive information in the run-up to that election.
104 Interview, International Crisis Group source, 23 November 2012.
51
of local NGOs in moderation of the website applications. For sustainability, careful thought will need to
be given from the outset to software licensing and
copyright issues, so that the respective users: whether
municipalities, the Association of Kosovo Municipalities, the Ministry of Local Government Administration,
or local NGOs are neither blocked nor held hostage to
high costs when it comes to further use and development of the applications created with the assistance
of the SAEK program, and so nor indeed can they restrict each other or other municipalities from further
developing the applications.
If launched without resourcing, dedicating and empowering teams to manage them, taking the trouble
to sensitize target populations, and dealing responsively and fairly with the feedback and expectations
they generate, the risk is of actually lowering rather
than augmenting trust in local government, reinforcing cynicism rather than enhancing democracy. Moreover, municipalities could be mistaken in considering
that they have discharged their duty to transparency
and citizen participation just by creating Facebook
pages to address particular issues, given that such an
approach is likely, “Rather than inviting people to a
game where they are engaged in intensive dialogue
and visualisation”,108 to generate unfocused, low quality participation, of little utility to the decision-making
process. The challenge is to create focused applications: narrow enough in their bounds to channel citizen responses into information useful for the
decision-making process, but flexible enough to accommodate more than yes/no, and not to hem responses into predetermined outcomes.
ICT, web tools, and social media applications cannot
by themselves create transparency and citizen interaction. These are tools rather than fixes. There is a danger of taking too euphoric a view of what these new
media can achieve, especially if simply overlaid across
pre-existing habits and assumptions of interaction and
relative unresponsiveness, or, possibly worse – used as
a replacement for existing channels of face to face interaction with citizens. “Facebook can help increase
participation in public meetings, but a poster in a local
shop can do more.”109 Recent German experience, for
example, of participatory budgeting, demonstrates, a)
that a multiplicity of channels works best, i.e. when
“classical methods of citizens' participation (workshops, citizens' forums) are combined with new forms
of e-participation,” and b) that it is a common fallacy
to over-estimate the mobilising potential of e-participation. Participatory budgeting projects carried out in
2009 in and around the German capital recorded, in
Berlin-Lichtenberg, a channel mix of 29% public meetings, 60% internet, and 11% written questionnaires,
while in Potsdam it was 11% public meetings, 42% internet, and 47% written questionnaires.110
While there is excitement about the transformative potential of ICT it has to be seen in perspective - as an
augmentation, a tool with which to build upon existing traditions of participatory development or democracy practices, not a Brave New World existing in and
of itself (the push button paradise conjured up by the
MPA’s “Strategy for E-Government 2009-2015”). These
traditions include the practices of Participatory Rural
Appraisal (PRA) and its offshoots – a set of bottom-up
procedures popularized since the 1990s for communities to set their own development priorities (professionals “handing over the stick” to beneficiaries)
usually associated more with community members
using beans rather than smartphone apps to record
ranking preferences.111 Indeed, related disciplines now
replicated around the world as projects in which ICT is
beginning to take the leading role started life prior to
105 http://www.egov4dev.org/success/
106 http://www.egov4dev.org/transparency/evaluation/benpoor.shtml#responses
107 www.informatazyrtare.org is intended as a platform and exchange for citizens’ freedom of information requests to institutions.
It is based on the more successful http://www.whatdothey-know.com/. Kosova Democratic Institute’s http://www.tenderi-im.org, a
corruption-reporting website launched on 20 September 2012, appears in its first two months to have attracted only 10 citizen reports.
108 Professor Thomas Bryer, address to “Building the shared city: how to engage citizens” seminar, Amsterdam, 31 August 2012.
http://www.lafabriquedelacite.com/en/speech/analyzing-use-social-networks-0
52
of the internet-savvy and connected.116 Against a
background of low participation, there is much potential for capture of internet decision-informing forums
by political parties (which in any case have, through
their clientelist dynamics, an exaggerated role in shaping the bread and butter issues of everyday life in
Kosovo) or other interest groups, and “gaming”, such
as multiple voting, skewing results. Efforts to keep web
forums and applications as clean as is possible from
such distortions will, together with confidence in the
fair-mindedness of their moderation, be key to building and sustaining public interest in using them.
widespread citizen use of ICT: participatory budgeting
having been prototyped from 1989 in the Brazilian city
of Porto Alegre.112
In Kosovo, the prevailing background for this program
is of little public take-up of e-government and of
patchy, formal and barely functional implementation
of it on the part of government, with little effort made
to popularize it. “Citizens are not pressurizing for e-services.”113 Officials in the capital refer to Estonia’s experience as a possible model to follow: the government
organized mass computer courses for citizens and discriminates in favour of e-government, making services
accessed online cheaper than services accessed in person.114 In order to achieve the “bottom-up” dividend
of public participation that social media and e-governance promises, a considerable prior “top-down” investment will be needed, to mobilize that public
participation – centrally and locally. The Jeta në Kosovë
show could devote a recurring rubric to the subject, to
popularize it.
WEB CONTENT & SOCIAL MEDIA APPLICATIONS
How ambitious, how rigorous should the SAEK program be in its approach to creating website and social
media applications for municipalities if it is to hold to
the program’s core goals of “Support to Anti-Corruption Efforts in Kosovo” and “Participation of citizens in
fighting corruption”?
The maximalist approach would be an attempt to
open up target municipalities’ key money-related
processes to the web-browsing public: creating transparency and new channels with which the public
could both monitor implementation and input into
policy and the determination of spending priorities.
Such interactive applications could cover the formulation of the annual budget, monitoring of weekly
spending, monitoring of procurement and the implementation of capital investment projects, and the formulation of development and spatial plans. However,
this could be difficult to secure municipalities’ cooperation for, and therefore risks not securing results.
Alternatively, given that there is still plenty of scope for
developing e-governance and use of social media in a
Even citizen participation projects deemed to be successful struggle to be representative. From 2005 to
2010 exemplary German municipalities Berlin-Lichtenberg and Potsdam achieved participation rates for
their participatory budget programs of 1.5% and 1.3%
of the population, while Cologne achieved just 0.01%
participation. In “best practice” Berlin-Lichtenberg participation did not increase over the years, but migrated
between channels (increasing use of internet, decreasing use of written questionnaires).115 Particularly in an
environment such as Kosovo, with less infrastructure,
less ICT penetration and less civic tradition than Germany, there is a risk of ICT-based citizen participation
deepening exclusion and inequality of marginalized
groups and demographics, while privileging the voices
109 Interview, Association of Kosovo Municipalities, 8 October 2012.
110 Jochen Franzke, “Best Practice of Participatory Budgeting in Germany – Chances and Limits”, page 16,
http://files.uniteddiversity.com/Decision_Making_and_Democracy/Best_Practice_of_Participatory_Budgeting_in_Germany.pdf
111 See http://www.iisd.org/casl/caslguide/pra.htm
112 See http://www.unesco.org/most/southa13.htm
113 Interview, Valon Hysenaj, KS-Kosova NGO, 10 October 2012.
114 Ibid
115 Jochen Franzke, op. cit. Page 22.
53
number of useful, transparency-enhancing yet less
contentious directions, and mindful that municipalities’ buy-in and cooperation are required, and that
without them the likelihood is of project failure, a more
pragmatic approach of going for the achievable could
be adopted. This could include development of interactive map applications for citizens to report and get
municipality feedback on infrastructure problems, creation of citizen idea platforms, an e-petition application, and development of an application for tracking
building license applications.
The ambition implicit in the maximalist approach is to
use ICT applications as a means towards breaking up
the culture of political party-based clientelism that
predominates in municipal government, to force an
opening for greater local democracy and accountability. The pragmatic approach is more concerned with
creating an ambience and habit of e-governance and
web-based interaction, which may later create expectation and pressure for applications providing for intrusive monitoring of the key money issues. The
maximalist approach can risk encountering too great
a design-reality gap,117 while the pragmatic approach
may be at risk of painting “lipstick on a pig”. The SAEK
program is likely to find itself maneuvering between
these two polarities.
Improving the Baseline: Before investing in creating
interactive applications for target municipalities to
open up areas of their work for online citizen participation, those municipalities will first need to create a
new more advanced baseline of transparency on their
websites, so that citizens will be better informed, and
therefore better able to participate constructively.
A coordinated programmatic mobilization is needed
at the outset, involving Jeta në Kosovë, the Association
of Kosovo Municipalities, the MLGA and the organising
of a seminar or roundtable, in order to round up, pack-
age together and formalize in a new MLGA Administrative Instruction (already mandated in the Law on
Local Self-Government) a new series of transparency
requirements for municipal websites, assembled from
the “low-hanging fruit” of transparency initiatives that
have either been piloted elsewhere in government –
such as the Ministry of Justice’s web-posting of its
weekly expenditure – or which have previously not
met with articulated municipal resistance, yet which
have not proceeded due to lack of ministry or donor
will, or surreptitious blocking through political party
networks: obligatory web-posting of a current municipal development plan; the comparative municipal
quality of life index, compiled from the set of 160 data
collated annually from municipal reporting now by
USAID DEMI; a set of informational criteria to be
posted on municipal procurement and capital investment projects to allow cost comparisons. 118
Information, such as the municipal budget, that is currently – if presented at all – done so in indigestible
form, will need a website makeover, broken down and
visually aided to make it penetrable (including in the
habitually opaquely reported categories of capital investments, goods and services, and subsidies and subventions). This presentational revamp can itself include
online tools to allow citizens to explore the municipal
budget, examining it from different angles, as do a tool
created to illustrate the national budget of Kenya,119
and online breakdowns of the Nigerian budget,120 and
that of Australia.121 Inspired by these examples, in
Montenegro UNDP has, in partnership with the government, projected the following approach: “After we
hire a topnotch data visualization expert, we will dig
deep into the data provided by the Ministry of Finance
(in excel), both revenue and expenditure, and come up
with a first product, expenditures by sectors, by ministries, making sense of data and telling (hopefully!)
116
Analogously, regarding a recent smartphone app for reporting bribery in Russia (http://bribr.org/ )
Elena Panfilova, director of Transparency International’s Russian chapter, told Moscow News that “this app caters only to a small
percentage of Russians – middle-class, mostly young people who have smart phones”, and that “unless [the team] can somehow
distribute smart phones to people in the Ural Mountains and Siberia, Bribr will have no real widespread effect on corruption or bribery.”
http://www.againstcorruption.eu/articles/iphone-application-launched-to-fight-corruption-in-russia/?utm_source=ERCAS
+Newsletter&utm_campaign=f8821d9f71-ERCAS_Newsletter_No_8_November_201212_4_2012&utm_medium=email
117 The eGovernment for Development Information Exchange provides sanguine commentary: «Truly holding public servants
to account, making government more open, and removing corruption requires more than just ICTs. They are a
54
meetings, municipal assembly meetings and the
media that is the goal: not everything needs to be
looped back self-referentially into the internet – the
risk is of ghettoising citizen participation into a channel that will not deal with all the dimensions of a problem, and which is bloodless – certainly in comparison
with face to face public debate. Nevertheless the range
of possible applications to be developed from a more
advanced baseline of website transparency could include the following.
Citizen idea platform: An application to allow citizens
an online forum in which to pitch ideas for improvements in the municipality, whether of capital investments, different ways of delivering services, municipal
regulations, or pretty much anything. Several types of
crowdsourcing platforms are available.126 The more advanced are able to distribute much of the site moderation function to fellow users, through logarithms that
use the level of comments and votes attracted by each
idea to determine which progress into an ideas
“pipeline” or “funnel” for consideration, feedback and
costing by municipal officials.127
The most celebrated pioneer of such a crowdsourcing
platform is the small Texan town of Manor – not so
much for its results (a by-law to outlaw mobile phone
texting while driving and attracting a big-name supermarket to the town are cited as two of the best-rated
citizen proposals to have emerged), but for becoming
a showcase for several ambitious software development companies’ wares. Its “Manor Labs” platform
(gifted to it as a promotion by software developer
Spigit ),128 though now offline, envisaged a scale of rewards for citizen ideas that made it through the “funnel” to adoption – a free meal at a participating
restaurant or becoming “mayor for the day”. Its suggestion box reportedly attracted 2000 visits, vis-á-vis the
15 who usually turned up to public meetings, and al-
compelling stories. Then we will roll it out online with
a question to the crowds: Do you like this and what else
do you want to see?”122 A further step is to upload a
budget calculator tool, as for example has been done
for the 2011 Croatian national budget,123 with which
citizens could themselves experiment with re-ordering
municipal spending. Taken to a further stage, this
could be developed into an online polling application.
It is a similar story with municipal development and
spatial plans. Their information needs to be broken up
into digestible chunks and made engaging and visually appealing. For example, Prizren municipality has
web-posted its 2010 municipal development plan in
the form of a map, with different colours and symbols
to show types of land use: new housing development,
light industry, warehouses, schools, health and sport
facilities etc, but it is just a jpg file.124 It would be far
better if it were clickable and included pop-up annotations (which, if taken to a further stage, would allow
for the public to post comments beneath them).
Moreover, municipalities need to explain on their websites the logic sitting behind their development and
budgetary plans. What are the criteria for their investment choices, and what for example are the criteria to
determine in which cases the municipality will fund
100% of a capital investment project and in which
cases will it require co-funding from the local community – as is often the case for roads, water supply and
sewerage projects. Presentation of this information
could allow for citizens to register their comments
below.
It does not necessarily follow that all of the fuller and
better presented information can or should in the next
stage of website development be converted or “gamified”125 into interactive applications that have self-sufficient life on the internet, for if the greater
transparency informs and enriches debate in public
useful tool. They are not a magic bullet. To work effectively, they must be used as part of a wider, integrated package of measures on
transparency or corruption. That wider package may well include legislative change, restructuring, review of incentives and
disincentives, etc. Without this, ICTs alone are like applying a sticking plaster to a haemorrhage: better than nothing but unlikely to
achieve very much.” http://www.egov4dev.org/transparency/evaluation/
118 In this respect the eGovernment for Development Information Exchange sounds a warning note of “danger that e-transparency
projects help conceal further those wrongdoings that they do not expose. Examples include exposing project budgeting but concealing
project appraisal and approval), and exposing small-scale procurement but concealing project funding decisions).”
See: http://www.egov4dev.org/transparency/evaluation/benefits.shtml#costs
119 http://twaweza.org/uploads/flash/budget-visualization-kenya-000/Kenya.html#/home/spending=PerCapita&split=Sector&viewType=
Bubbles&year=2002-03
120 http://yourbudgit.com/index.php/component/k2/item/10?Itemid=216
121 http://theopenbudget.org/
122 http://europeandcis.undp.org/blog/2012/09/17/visualizing-montenegros-budget-a-step-towards-participatory-budgeting/
123 http://proracunskikalkulator.com/#f23f8a961dc8689edde5c998d94f6100
124 http://kk.rks-gov.net/prizren/getattachment/Home/PMDP_Plan-%281%29.jpg.aspx
55
as for introduction of wifi in certain places and electronic displays at bus stops. There is integration with
Facebook, so that the various suggestions and reports
can attract “likes” and comments, and be ranked according to the “likes”. The site is new and what is not
yet apparent in the comments sections is feedback to
citizen suggestions and complaints from city authorities – if this is not forthcoming, interest in the site may
soon drop off.
Map-based reporting applications can be turned to a
wide variety of uses. The Ushahidi platform, developed
in Kenya for crowdsourced charting of incidents of
election-related violence,134 is free to use and adapt.135
In Kosovo, Kallxo.com uses it for corruption reporting,136 while in Russia the NGO Golos (Voice/Vote) uses
it for citizen reporting of election violations.137
Once the application is up and running, its character
and direction can be driven by users’ choices in what
kind of reports or proposals, and attachments they
choose to upload to it. For example, in Kosovo citizens
could choose to use a municipality’s interactive map
application as a forum for uploading photographs and
comment on wildcat construction. While Ushahidi lists
mapping a crisis situation and “document[ing] a zombie invasion” among possible uses, SeeClickFix gives
this example: “Astute police officers in New Haven, receiving direct alerts on their BlackBerries from citizens
reporting quality-of-life crime issues within their
SeeClickFix "watch areas," have spearheaded a number
of major arrests.” 138
E-Petitions: To automate, reduce the transaction costs
for and thereby encourage exercise of the rights enshrined in the Law on Local Self-Government for organizations and persons to petition the municipal
assembly. Citizens can submit draft regulations for
adoption or referendum (provided such fall within municipal competencies): if signed by 15% of the regis-
though for a while the software industry regarded this
small town as ground zero for the development of
“Gov 2.0” applications, the experiment seems to have
been shortlived.129
Map-based reporting application: A range of cities,
towns, municipalities and wards around the world are
already using interactive map applications, allowing
citizens to click a particular location and upload comments and photos. The most common use is to report
problems like faulty streetlighting, potholes etc. The
SeeClickFix software platform is used for this purpose
by several towns and cities in the USA.130 As can be
seen from Washington DC’s use of it,131 there is a team
constantly manning the application, which is able to
direct the different municipal services to fix the problems reported, and which gives online feedback - once
again, a matter of 20% being down to technology, and
80% to organization and culture. The software application by itself is only a small part of the equation. Setting it up is to raise expectations, and a commitment
to be entered into soberly – it must be accompanied
by deployment of moderators able to deliver and report results.
A map-based site set up by Macedonia’s Ministry of
Local Self-Government with UNDP’s support focuses
on soliciting from citizens comments, suggestions and
complaints in relation to decisions and services emanating from municipal authorities, and in this way proposes to outsource its own monitoring duties over the
country’s decentralization process.132 In Armenia, the
recently launched, UNDP-funded iYerevan site also
combines fault reporting and citizen idea proposing
with the map function.133 Citizens have posted ideas
for the city’s beautification, a suggestion for a new bus
route, a complaint about the dilapidation of a district
passport office and others, while the city authorities
have reported some of their ongoing projects – such
125 See for current trends in using computer « gamification » as a management tool:
http://www.economist.com/news/business/21565926-video-games-are-behind-latest-fad-management-more-just-game?fsrc=scn/fb/
wl/pe/morethanagame, and for ideas about adapting social media games such as “Farmville” into tools enabling citizen participation in
governance: http://govfresh.com/2010/02/does-gaming-have-a-place-in-government/
126 http://govfresh.com/2010/01/how-to-pick-a-citizen-idea-platform/
127 See this Youtube demonstration: http://govfresh.com/2010/01/whiteboard-innovation-how-manor-ideas-become-solutions/
128 http://www.spigit.com/products/spigitengage/
129 http://www.inc.com/magazine/20100901/why-the-high-tech-industry-loves-manor-texas.html
130 http://seeclickfix.com/
131 http://seeclickfix.com/washington
56
or a rich-text editor.”142 A claim made for this process
is that the “openness of wikis that gives rise to the concept of 'Darwikinism', which is a concept that describes
the ‘socially Darwinian process' that wiki pages are
subject to. Basically, because of the openness of wikis
and the rapidity with which wiki pages can be edited,
the pages undergo a natural selection process like that
which nature subjects to living organisms. 'Unfit' sentences and sections are ruthlessly culled, edited and
replaced if they are not considered 'fit', which hopefully results in the evolution of a higher quality and
more relevant page. Whilst such openness may invite
'vandalism' and the posting of untrue information, this
same openness also makes it possible to rapidly correct or restore a 'quality' wiki page."143 It remains to be
seen whether sufficient quality and quantity of input
could be generated at Kosovo municipal level to reap
a ‘Darwikinian’ dividend. An optimum outcome would
be for respective communities to learn and adapt from
each other, creating a virtuous circle of replication of
citizen-derived regulations from municipality to municipality, a counter to any replication of opaque regulation-making favouring entrenched elites, as
allegedly represented by the Prishtina/Priština and
Prizren regulations for legalization of unlicensed buildings, the one a “95% copy” of the other.
A wiki process was used in Iceland in the wake of the
country’s bank collapse to draft a proposed new constitution, moderated by a drafting council picked by
online voting (whose meetings were live streamed on
the internet), without the support of the established
political class: the completed proposal went to a nonbinding referendum in October 2012.144 During its creation the council posted draft clauses on the
website.145 The public could either enter comments
underneath or join discussion of the clauses on the
council’s Facebook page.146 A participant explained:
tered voters the municipal assembly must take action
on the proposed regulation within 60 days of receipt
(Article 70). Alternatively, a petition from 10% of the
registered voters can mandate a referendum on any
regulation already adopted by the municipal assembly
(Article 71) – as the two NGOs have suggested doing
in respect of Prizren’s earlier cited regulation for legalization of unlicensed buildings. Or, if 20% of the registered voters sign, a mayor can be subjected to a recall
referendum (Article 72).
E-petitions and a dedicated government site for them
have been introduced in the United Kingdom, where
100,000 signatures (in a population of 60 million; 0.2%
of the UK electorate) will gain the petition consideration for parliamentary debate.139 Montenegro has
adopted a similar initiative, guaranteeing government
review of any e-petition that can within 60 days amass
at least 6000 signatures (in a population of 630,000).140
While in Montenegro no petition as yet appears to
have reached the threshold, in the UK several have,
and their effect is proving to be controversial.141 In the
Kosovo context there may need to be prior examination of whether the lack of primary legislation on e-signatures is a handicap, and if it is, can it be overcome
either with a MLGA Administrative Instruction or by
adoption of an enabling municipal regulation in the
target municipalities.
Wiki plans and regulations: A wiki website could
allow communities collectively to author draft municipal regulations or amend existing ones. This could
complement an e-petition site. It could be used, for example, by Prizren citizens and organizations to draft a
proposed alternative to the regulation for legalization
of unlicensed buildings to which NGOs have objected.
As Wikipedia explains, a Wiki “is a website which allows
its users to add, modify, or delete its content via a web
browser usually using a simplified markup language
132 http://www.dajpredlog.mk/Default.aspx?LCID=217
133 http://iyerevan.am/en/
134 http://demo.ushahidi.com/reports/submit/
135 http://www.ushahidi.com/products/ushahidi-platform
136 http://www.kallxo.com/
137 http://www.kartanarusheniy.org/
138 http://seeclickfix.com/how-it-works
139 http://epetitions.direct.gov.uk/
140 https://epeticije.gov.me/
141 The Guardian newspaper for example, suggests that it has inflated expectations and that introducing “a system that seems to
pit five-yearly general elections against what looks alarmingly like developing into a series of policy plebiscites is downright
foolhardy.” http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2011/nov/17/e-petitions-the-peoples-voice
57
structure like pavement, sewage, storm drains, schools,
health care, child care, housing, etc. It also includes forums on city-wide issues such as transit and public
transportation, health and social assistance, economic
development and taxation, urban development, and
education, culture and leisure. The PB has four key moments: diagnosis, deliberation, decision-making, and
follow-up (control). Each one is important in itself, and
is connected to the other three. Each year participants
review the criteria, rules and procedures, and in light
of the experience of the previous year, changes can be
made -and often are made- to improve the process’
quality and fairness.”150
"The public sees the constitution come into being before their eyes … This is very different from old times
where constitution makers sometimes found it better
to find themselves a remote spot out of sight, out of
touch."147
A moderated wiki process, like Iceland’s, might serve
as a way to create or modify municipal development
and spatial plans. It would make many demands of the
moderators: to be versant with the technical subject
matter of the plan, web communication, and to be
seen to be taking an independent, impartial and fairminded approach to the task. It should complement
rather than replace existing participatory channels
such as public meetings, and attention should be paid
to whether and how it can be fitted into the existing
architecture of legislation and administrative instructions governing these different types of planning, not
least of which is the role of the municipal assembly in
debating and approving plans. Collaborative online
discussion of spatial plans would need to include interactive map tools.148
Participatory Budgeting: This is a process that goes
further than monitoring or “gamification” of the
budget; it is where local authorities make available
part of their capital investment budget (typically 1020%) for citizens to decide directly in what it will be invested. It is a practice pioneered in the “south” (Brazil,
where since 1989 dozens of cities have followed Porto
Alegre’s lead, and elsewhere in Latin America) and now
being adopted in a growing range of “northern” cities
and towns: in the USA, Germany and elsewhere.149
Participatory budgeting (PB) has been explained as “an
open and democratic process of participation that enables ordinary citizens to deliberate and make decisions collectively about budget allocations. This
includes neighbourhood discussions and decisions
about priorities regarding investments in local infra-
In each budget cycle the deliberative process, which
can comprise both public meetings and an online
forum (using tools discussed above, such as citizen
idea funnels and interactive map reporting applications), generates a range of investment proposals, the
most popular of which are costed and, if proved feasible, shortlisted. The shortlisted projects are then put
to a vote.151
In New York, experimenting in 2011-12 with participatory budgeting for the first time, for example: “In the
District 8 PB process held across Harlem and Upper
Manhattan the results were announced this Saturday
(31st March). 1048 votes resulted in an initial top three:
senior citizen meals on wheels, improvements to a
playground and new CCTV cameras.“152 It is fascinating
to conjecture what results participatory budgeting
might have in a city such as Prishtina/Priština, where
the municipality has great trouble in generating
enough project work to absorb its capital investment
budget, and is currently emphasising beautification of
the city centre (the two squares) rather than prioritising the basic infrastructure needs of the city’s periph-
142 http://en.wikipedia.org/wiki/Wikis (accessed 21 November 2012)
143 MNK Boulos, I Maramba, S Wheeler (2006), "Wikis, blogs and podcasts: a new generation of Web-based tools for virtual
collaborative clinical practice and education", BMC medical education (BMC Medical Education) 6: 41, doi:10.1186/1472-6920-6-41,
PMC 1564136, PMID 16911779
144 For background, see: http://www.opendemocracy.net/thorvaldur-gylfason/iceland-direct-democracy-in-action
145 http://stjornlagarad.is/
146 https://www.facebook.com/Stjornlagarad
147 http://www.guardian.co.uk/world/2011/jun/09/iceland-crowdsourcing-constitution-facebook?INTCMP=SRCH
148 See this discussion of participatory map making as an aid to urban planning:
http://thecityfix.com/blog/participatory-maps-for-inclusive-cities/
58
eral suburbs.153 Any participatory budgeting experiment in Kosovo would need to accommodate itself
within the existing legal framework for budget formulation.154
Other: An extension of municipalities becoming required to post to their websites fuller, more rounded,
specification-heavy, costed information on their capital investment projects would be to build in interactivity, to allow citizens to post results and questions
stemming from their auditing of the information provided.
A website could be developed to introduce transparency and interactivity into the granting of building
licenses. To give applicants the criteria, in clear and visual form,155 to show online (for all to see) the description and progress of their application,156 and a
searchable map function, so that citizens can check if
construction projects do have building licenses,157 and
if so exactly for what, and which might also show any
local infrastructure improvements the municipality is
making where high value building licenses have been
granted.
149 See World Bank pages on Participatory Budgeting:
http://www.worldbank.org/socialaccountability_sourcebook/Tools/PartBudget/pbindex.html
150 http://fcis.oise.utoronto.ca/~daniel_sc/lclp/PB_DS_talk_04-04.pdf
151 See, for example, the annual timeline for New York’s participatory budget process, which emphasises community
organiser-moderated public meetings over the online participation that is becoming more prevalent in some German centres
of participatory budgeting: http://pbnyc.org/content/about-new-york-city-process#timeline
152 http://www.participatorybudgeting.org.uk/news-and-events/blog/participatory-budgeting-in-the-big-apple
153 Seven of which the Ministry for Environment and Spatial Planning classifies as informal settlements, which Prishtina
municipality denies. See article by Salie Gajtani, Koha Ditore, 29 November 2012, pages 14-15.
154 See this October 2011 report from KDI for its illustration of the annual budget cycle at municipal level:
http://www.kdi-kosova.org/publications/perparimipjesmarrjesqytetare.pdf
155 As does, for example, the UK Planning Portal: http://www.planningportal.gov.uk/permission/
156 As for example in a typical UK borough, here: http://www.croydon.gov.uk/planningandregeneration/view-application/
157 See this example from Bethesda, Maryland, USA: https://maps.google.com/maps/ms?
msa=0&msid=201580855300428071629.0004c2c430a4804e28619&hl=en&ie=UTF8&t=h&ll=38.988535%2C77.095056&spn=0.011675%2C0.018196&z=15&source=embed
59
SRPSKI
Sadržaj
IZVRŠNI SAŽETAK
UVOD
SADAŠNJA SITUACIJA E-UPRAVE
SPORA CENTRALIZACIJA
INTERNET U OPŠTINAMA
KULTURA OPŠTINSKE UPRAVE
POSTIZANJE PRIHVATANJA
VEB SADRŽAJ I APLIKACIJE ZA SOCIJALNE MEDIJE
3
6
6
6
9
14
20
25
IZVRŠNI SAŽETAK
Uspon informaciono-komunikacionih tehnologija
(IKT), i sa njima i socijalnih medija i E-upravljanja, pruži
odlične mogućnosti da se uspostave nove veze na
relaciji između građana i vlada, stvarajući tako veću
transparentnost i prostor za učesničku demokratiju.
Širom sveta već postoje primeri kako su socijalni mediji
prilagođeni širokom dijapazonu namena: posmatranju
izbora, borbi protiv kartela droge, suzbijanju trgovine
ljudima, unapređivanju političke odgovornosti i borbi
protiv korupcije. Razvojne organizacije, kao što je
UNDP, željne su da osmisle prototip novih aplikacija u
socijalnim medijima čime bi pristup građana, stvaranje
i raspodela informacija mogli doprineti u dobrom upravljanju. Na Kosovu, UNDP već podržava platformu
www.kallxo.com, koju vode partneri iz NVO, gde
građani mogu da prijave slučajeve korupcije. Ovaj
izveštaj naručen je od partnerskog NVO-a Internews
Kosova i ima za cilj da istraži mogućnosti i nedostatke
na koje će se naići pri proširivanju programa UNDP-a
Podrške borbi protiv korupcije na Kosovu (SAEK) u
sklopu koga će se uraditi pilot program i prototip pristupa borbe protiv korupcije putem socijalnih medija u
Kosovskim opštinskim administracijama.
Opasno je zauzeti suviše euforičan stav o tome šta IKT,
socijalni mediji i e-uprava mogu postići: oni su više
alatke nego rešenja i “20% zavisi od tehnologije, a 80%
od organizacije i kulture”. Iskustvo širom sveta do sada
pokazuje da većina projekata e-uprave i e-transparentnosti ne uspevaju, obično zbog nedovoljnog prihvatanja od aktera i prevelikog “dizajn – razlika u
stvarnost”. Potencijal za pokretanje e-učešća ne bi se
trebalo preceniti. Čak i uspešni projekti se bore da
postignu reprezentativno učešće i postoji opasnost od
ogromnog isključenja grupa koje nemaju pristup internetu. Najbolje funkcioniše primena mnogostrukih
kanala, uključujući i klasične metode učešća građana
kao što su javni skupovi.
Pre ulaganja u osmišljavanje interaktivnih aplikacija
namenjenih ciljnim opštinama da otvore neke od
oblasti svog rada za online učešće građana, ove opštine prvo treba da stvore novu napredniju osnovu
transparentnosti na svojim veb stranicama, kako bi
građani bili bolje informisani i samim time biti u boljoj
mogućnosti da učestvuju konstruktivno. Informacije,
kao što je opštinski budžet, koji se trenutno – ako je
pristupan uopšte – radi u tako nepojmljivom formatu,
zahtevaće potpunu transformaciju veb stranice, treba
da se rasčlani i vizuelno adaptirati kako bi postao
pristupačan.
Daljni izazovi u stvaranju interaktivnih aplikacija jeste
da se učine dovoljno uskim da kanališu odgovore
građana u informacije koje su korisne za proces
odlučivanja, ali i da budu dovoljno fleksibilni da pruže
više od mogućnosti davanja da/ne odgovora i da ne
ograniče odgovore na prethodno utvrđene rezultate.
Interaktivne aplikacije koje su već plasirane po prvi put
u različitim delovima sveta obuhvataju platforme za
ideje građana, prijavljivanje problema od strane
građana korišćenjem interaktivne mape, e-peticije,
wiki stvaranje planova i uredbi i učesničko planiranje
budžeta. Ukoliko se ove platforme plasiraju bez
resursa, tima posvećeni i osnaženi koji bi upravljali
time, izdvajanja vremena da se podigne svest ciljnog
stanovništva i ne bude radilo odgovorno i pravično sa
povratnim informacijama i očekivanjima koja budu
stvorili, postoji opasnost da će se zapravo umanjiti a
ne povećati poverenje u lokalnu upravu, čime će se
ponovo ojačati cinizam umesto da se unapredi
demokratija.
Na Kosovu, veb stranice opština vertikalno su integrisane u zajednički šablon koji potiče iz vlade na centralnom nivou, koja ima planove za centralizovano
62
opstinama
pružanje niza različitih usluga elektronskim putem, inspirisanih primerom Estonije. Međutim, ovaj ambiciozan i paternalistički projekat takođe se zanemaruje,
kasni za svojim planiranim redosledom i oslanja se na
spoljne donatore; elektronski obrasci osmišljeni u
ovom sistemu na opštinskim veb stranicama
funkcionišu samo delimično, dok istovremeno potiskuju bilo kakve lokalne inicijative. Ministarstvo
Lokalne Uprave naglašava potrebu da SAEK ostvari koordinaciju sa istim, navodeći raniji projekat UNDP-a u
domenu IT koji je sproveden 2006. godine koji je po
njima izazvao dodatni trošak u iznosu od €2 miliona i
2 godine koliko je trajalo njegovo integrisanje u sistem,
i sumnju da će SAEK razviti softver koji će funkcionisati
odvojeno od njihovog sistema, u smislu funkcionalnosti, pristupa svom izvornom kodu i autorskim pravima.
U ovom trenutku, veb stranice opština uglavnom promovišu aktivnosti gradonačelnika. U slučajevima u kojima su opštine postavile na veb stranici svoje razvojne
ili druge planove, predloge ili usvojene budžete, ovo
je urađeno u prostom PDF formatu, bez ikakve
diskusije, objašnjenja, rezimea ili drugih sredstava da
se informacije učine razumljivijim, kao što su vizuelne
prezentacije. Neke opštine pokušavaju da unaprede
svoje e-usluge a druge koračaju njihovim stopama.
Opština Gjilan/Gnjilane prva je koja je uskladila aplikacije za vađenje dokumenata integrisanjem matične
službe u softver za podnošenje zahteva i pojednostavljivanjem postupka plaćanja. Oni su osmislili “Jedinstvenu knjigu protokola” u internet softveru koja
registruje sve zahteve za dobijanje dokumenata koji se
podnose u celoj opštini i objedinjuje sva njena isturena
odeljenja (u selima). Obaveštenje o napredovanju zahteva sada se može poslati automatski SMS porukom
na mobilni telefon. Sledeći napredak u automatizaciji
biće obrada i vraćanje zahtevanog dokumenta u
sklopu istog sistema.
Grubo govoreći, oko dve trećine domaćinstava na
Kosovu danas ima internet, ali ne postoji nikakav pritisak potražnje za e-uslugama i široko je rasprostranjena percepcija među građanima da veb stranice
opština postoje samo da bi bile tu. Unutrašnji politički
dogovori i sastanci za kafom smatraju se forumima
gde se zapravo donose odluke, a ne internet.
Dizajn projekta mora uzeti u obzir kulturu opštinske
uprave na Kosovu. Administracije su personalizovane
oko ličnosti gradonačelnika, koji/a je često priklonjen
svojoj političkoj stranci, čije pristalice i preduzeća koja
su njihovi saveznici uleću kako bi obezbedili izbor njihovog kandidata za šta zauzvrat očekuju da budu
nagrađeni poslovima za aktiviste, razvojnim projektima za lojalna sela i naselja i dragim tenderima za
preduzeća koja daju svoj doprinos. Netransparentnost
o razvojnim planovima, potrošnji, nabavke
građevinskih dozvola i stvaranja zona učestala je pojava. Mutne dogovore u nekim od ovih oblasti služe
gradonačelnicima i njihovih stranaka kao način da se
pruže poluge za njihov ponovni izbor. Gradonačelnici
mogu razmotriti e-transparentnost, pitanjem, “Šta ja
imam od toga?”
Nezavisno od toga, gradonačelnici žele da se njihova
dostignuća i napreci primete. Oni/e su takođe podložni iskušenju nailaska na odobrenje kolega i normama nastalim u forumima profesionalnih kolega,
posebno Asocijacije Kosovskih Opština, koja sarađuje,
u njihovo ime, sa vladom na centralnom nivou. Ministarstvo Lokalne Uprave zakonom je obavezna da izdaje instrukcije opštinama o transparentnosti, ali
ponekad su mu ruke vezane. Ponekada se
gradonačelnici slažu oko jedne stvari u kontekstu Asocijacije Kosovskih Opština koja promoviše dobro upravljanje, da bi se nakon toga potajno okrenuli svojoj
stranačkoj mreži na centralnom nivou da osiguraju da
63
opstinama
se to isto pitanje zablokira. Program treba da nađe
načine da se ojačaju faktori iskušenja nailaska na
odobrenje kolega i kolegijalnosti, potiskujući istovremeno one koji se zalažu protiv transparentnosti. Samo
ukoliko svi osete da postoji impuls za većom
transparentnošću i da je ona neizbežna, pojedinačni
gradonačelnici će se prikloniti istoj. Potreban je ogroman pritisak: koji se vrši putem javnog mnjenja,
fokusiranog i neprekidnog izveštavanja na TV, i
događaja u okruglim stolovima.
Koliko bi ambiciozan, rigorozan program SAEK trebalo
da bude u svom pristupu u stvaranju veb stranice i aplikacija za socijalne medije namenjenih opštinama,
ukoliko treba da ispuni glavne ciljeve programa, kao
što su “Podrška borbi protiv korupcije na Kosovu” i
“Učešće građana u suzbijanju korupcije”?
Maksimalistički pristup podrazumevao bi pokušaj da
se otvore javno na veb-stranici ključni novčani procesi
ciljanih opština: stvaranjem transparentnosti i novih
kanala kojima javnost može da proprati primenu i da
svoj doprinos politici i utvrđivanju prioriteta u
potrošnji. Ovakve interaktivne aplikacije mogle bi
obuhvatiti formulisanje godišnjeg budžeta, praćenje
nedeljne potrošnje, praćenje nabavke i primene projekata kapitalnih investicija i formulisanje razvojnih i
prostornih planova. Međutim, za ovo bilo bi teško da
se obezbedi saradnja opština i samim tim postoji opasnost da neće obezbediti željene rezultate.
Kao alternativa, imajući u vidu da i dalje postoji veliki
prostor da se radi na razvoju e-uprave i korišćenju socijalnih medija u jednom broju korisnih pravaca koji
unapređuju transparentnost a koji su manje sporni, uz
znanje da je neophodno obezbediti prihvatanje i
saradnju opština i da će bez njih projekat najverovatnije doživeti svoj krah, mogao bi se usvojiti
pragmatičniji pristup zalaganja za onim što je dostižno.
Ovo bi moglo podrazumevati izradu aplikacija sa in-
teraktivnim mapama gde građani mogu da prijave i
dobiju odgovor opštine u pogledu problema sa infrastrukturom, stvaranje platformi za ideje građana, aplikaciju za e-peticije i razradu aplikacije za praćenje
zahteva za dobijanje građevinskih dozvola.
Ono što je ambiciozan deo ovog maksimalističkog
pristupa jeste korišćenje aplikacija za IKT kao sredstvo
za rasparčavanje kulture stranačkog klijentelizma koja
dominira opštinskom upravom, kako bi se naterali na
veću lokalnu demokratiju i odgovornost. Pragmatičan
pristup više je povezan sa stvaranjem okruženja i
navike e-uprave i interakcije na internetu, koji tek kasnije mogu stvoriti očekivanje i pritisak za osmišljavanje
aplikacija koje omogućuju nametljivo praćenje glavnih
novčanih pitanja. Maksimalistički pristup može naići
na opasnost suviše velikog procepa između dizajna i
razlik stvarnosti, dok pragmatičan pristup može naići
na opasnost ulepšavanja loše uprave. Program SAEK
će najverovatnije manevrisati između ova dva ekstrema.
Nije mudro prethodno odabrati ciljne opštine sa kojima će se raditi a da se ne pripremi teren za to,
posebno kada ne postoje čvrste obaveze sa njihove
strane o informacijama koje su spremni da stave na
raspolaganje. Pretpostavka da će izrada sadržaja
konkretne veb stranice i aplikacija doći organski, iz sve
dubljeg dijaloga sa ciljnim opštinama, i da će ova interakcija podstaći pooštravanje fokusa pri izradi
sadržaja i aplikacija, može se pokazati pogrešno procenjenim. “Oni će površinski ostvarivati saradnju, daće
vam pristup ka određenim stvarima prvo i zatim ćete
se zaglaviti.” 1 Kao alternativa, opštine se mogu pozvati
da se prijave za program, uz uslovljavanje daljeg
učešća onih koji se prime kvalitetom njihovog aktuelnog odgovora.
64
opstinama
UVOD
Ovaj izveštaj, izrađen u kontekstu UNDP-ovog programa Podrške borbi protiv korupcije na Kosovu
(SAEK), ima za cilj da analizira izazove pružanja pomoći
opštinskim vlastima unapređenjem njihovog angažovanja u socijalnim medijima i e-upravi, i istraživanjem
mogućih modaliteta date aktivnosti pozivanjem na
savremene pristupe usvojene u različitim zemljama
širom sveta.
U svrhu početnog usmeravanja o tome kako se predložene projektne aktivnosti mogu uklopiti u postojeće
aktere e-uprave, infrastrukturi i okruženju i da bi se
ispitalo koje opštine se mogu pokazati najproduktivnijim partnerima, konsultovan je niz različitih aktera u
Prishtina/Prištini, kao preduslov za narednu fazu, za rad
sa zvaničnicima i drugim akterima u nizu opština, koje
treba tek utvrditi.
i podigao standard onih koji su imali primitivne ili nisu
uopšte imali svoje veb stranice, takođe je ograničio šta
opštine sada mogu da urade sa svojim veb stranicama,
ublažio je inicijativu i inovaciju i stvorio paternalistički
model, u skladu sa kojim se napredak sada uslovljava
vertikalnom dinamikom komande MJU i MLU, umesto
da proizilazi iz lokalne inicijative, da je horizontalno
postavljen putem opština koje konkurišu jedna drugoj
u oblasti inovacije, kopiranja i prilagođavanja najboljih
praksi jedne od drugih, odnosno dinamike koja se
nalazi u samoj srži pilot aktivnosti programa SAEK. Ove
opštine koje su samostalno stvorile svoje veb stranice
pre 2010. godine složile su se da ih zatvore kako bi
omogućile da se izrade novi veb sajtovi pruženi sa centralnog nivoa, identični u izgledu. Neki akteri izneli su
svoje žaljenje što su opštine pristale na ovakvu
celokupnu vertikalnu integraciju i predlažu da je bilo
mnogo bolje da su zadržali potpuno samostalne veb
stranice, koje bi imale linkove ka veb uslugama centralne vlade, po potrebi.2
Potpunom vertikalnom integracijom opština na server
Vlade Kosova i e-sistem javno priznata strategija vlade
jeste da omogući da sve veći broj vladinih usluga budu
pristupačne i pružene putem interneta. Međutim, ovo
takođe veže opštine sa prioritetima centralnog
vladinog sistema, mreže i softvera. Dok su bivši regionalni centri UNMIK-a, kao što je onaj u Peja/Peći, Gjilan/Gnjilanu i Prizrenu, plus nekolicina drugih većih
gradova, povezani su na optički kabl iz Prishtina/Prištine, ostale opštine povezane su na vladinu mrežu
samo mikrotalasnim signalom, koji je u slučaju manjih
udaljenih opština prilično slab, tako da je pristup veb
stranicama opština kao što su Hani Elezit/Đeneral
Janković, Junik ili Kamenica ponekada prilično težak.
Elemenat centralizacije omogućava opštinama da se
ograde od odgovornosti ili angažovanja kad god sistem ne funkcioniše– i postoje primeri na koje se naišlo
SADAŠNJA SITUACIJA E-UPRAVE
SPORA CENTRALIZACIJA
Struktura e-uprave u opštinama prožima se kroz neke
od pretpostavki preliminarnog dokumenta programa
SAEK, Učinak 2. Od 2010. godine vlada na centralnom
nivou izvršila je prilično ograničenu standardizaciju:
sve veb stranice opština centralizovane su i standardizovane kako bi koristile jedan šablon postavljen na
severu Ministarstva Javne Uprave (MJU), čiju je strukturu uradilo Ministarstvo Lokalne Uprave (MLU) i koji
se usmerava putem njegovog portala. Iako sistem ima
određeni nivo fleksibilnosti, postoji nešto manji prostor za eksperimentisanje sa novim aplikacijama i formatima veb stranica i priključaka od pretpostavljenih,
ukoliko se neće stvarati alternativna veb stranica za
pilot opštine.
Iako sistem koji je proizašao iz vlade na centralnom
nivou pruža meni sa funkcijama veb sajta koje opštine
mogu da koriste, uključujenje i isključujenjepo potrebi,
1
Intervju, posmatrač BIRN-a, 19. oktobar 2012.
65
opstinama
zdravstvenim i obrazovnim uslugama online, čak se i
može glasati elektronski. Ključna komponenta ove
strategije jeste izdavanje pametnih ličnih karata, koje
omogućavaju pristup svim podacima građana. Ovaj
projekat prilično je ambiciozan, prilično centralizujući
u svojoj svrsi i njegov realizam se može dovesti u pitanje, imajući u vidu razvojne izazove Kosova i
činjenicu da strategija nije zauzela zapažen položaj u
javnom diskursu. Po svemu sudeći nema jake političke
šampione, finansiranje istog je po svemu sudeći
nasumično,7 i u velikom stepenu zavisi od pomoći
međunarodnih donatora,8 i iako MJU ističe da će
uskoro ažurirati dokumenat svoje strategije, smanjivanjem ovih utopijskih elemenata i naglašava da je Akcioni plan mnogo bolji vodič, neobnavljanje ove
strategije do danas i činjenica da do trenutka kada smo
im mi stavili ovo na znanje, veb stranica MJU sadržala
je strategiju i Akcioni plan samo na albanskom jeziku
(od sredine oktobra 2012. postavljeni su na engleskom
jeziku, verzija na srpskom još uvek nije dostupna),9 i
nedostatak zakonodavnih akata koji omogućavaju njegovu primenu sugerišu da je ostavljen zaboravu od
trenutka kad je plasiran od strane viših rukovodilaca
vlade. Stoga, iako Akcioni plan navodi predviđene aktivnosti i njihove budžete od 2009. godine pa nadalje
za primenu komponenti ove strategije, isti ne pruža
nikakve informacije o tome koje aktivnosti su zapravo
finansirane, započete, završene ili sa kojima se kasni.
Manja grupa relevantnih službenika na nivou srednje
uprave prihvatila je estonijsku perspektivu i opštine su
je nevoljno prihvatile preko Asocijacije Kosovskih
Opština. Službenici MJU predviđaju da će njihova digitalizacija matične knjige i pripreme Ministarstva Unutrašnjih Poslova za izdavanje elektronskih ličnih
karata biti ispunjeni za nekoliko godina. Nekoliko
službenika bilo je u fakultativnoj poseti Estoniji i
Norveškoj; Norveško udruženje lokalnih i regionalnih
u praksi u nekim od opština u kojima najmanje online
obrasci zahteva uopšte ne funkcionišu. Zabrane namenjene korisnicima koje je vlada ugradila u sistem,
kako bi unapredila disciplinu među svojim
službenicima i kako bi unapredila bezbednost mreže,
zatvaranjem pristupa nizu socijalnih medija,
uključujući Facebook, može onemogućiti korišćenje
ovih platformi za aktivnosti na projektu SAEK.
Poriv da se izvrši vertikalna centralizacija interneta
vlade na svim nivoima, deo je tekuće tendencije
Kosovskih resornih ministarstava da unaprede svoju
ulogu na uštrb samostalnosti opštine.3 U nekolicini
oblasti, ministarstva sagledavaju digitalizaciju kao priliku da dobiju ili da zadrže ulogu pružaoca centralizovanih usluga lišavanjem opština njihove uloge
sakupljača i raspodeljivača dokumenata, dozvola itd.
koje inače obrađuju. Ovo je u suprotnost sa odredbama Zakona o lokalnoj samoupravi (2008),4 zakona
iz Ahtisaarijevog paketa, čija je namera da unapredi
decentralizaciju vlasti i koji je zasnovan na načelu supsidijarnosti,5 dodeljujući opštinama ona ovlašćenja
koja nisu konkretno rezervisana za vladu na centralnom nivou, i navodeći niz ovlašćenja, pored vlastitih
ovlašćenja opština, koja treba da se prenesu sa centralne na lokalnu vladu. Ova dodeljena ovlašćenja
obuhvataju katastarske knjige, matične knjige i
ovlašćenja za registraciju i licenciranje privrednih subjekata (vidi član 18 zakona).
U konkretnom slučaju poduhvat da se centralizuju
elektronske usluge ideološki je ukorenjen u Strategiji
za E-upravu MJU za period od 2009-2015, upadljiv
utopijski dokument koji je napisan u velikoj meri kao
lista želja estonijskih konsultanata 2008. godine koji
predviđa, kao što je Estonija pokušala da učini, 6 da će
se Kosovo razviti u potpunu “e“ teritoriju, pružajući sve
preko svog državnog e-portala, gde se svi dokumenti
mogu naručiti elektronski, može se imati pristup
2 “Zašto je sve ovo toliko rigorozno uređeno? Podiže nivo najslabijih na kratko, ali ubija evoluciju najbolje prakse,” rekao je jedan međunarodni vođa projekta koji radi sa opštinama. Intervju, 16. oktobar 2012.
66
opstinama
opštinskim kancelarijama) i koje informacije moraju
veb stranice opština sadržati, pruža blaži primer prevlasti centralizma. Ova administrativna uputstva, koja
promovišu transparentnost, predviđena su Zakonom
o lokalnoj samoupravi,13 i izgleda da ovo nije provociralo veće prigovore, i predviđa samo jasne standarde
koje opštine moraju da postignu. Program USAID-a za
demokratske i efektivne opštine (DEMI) izrađuje izveštaje o pilot ocenama njihove primene u 8 od 21 opštine sa kojom imaju partnerstvo.
Ključni zvaničnici MJU i MLU izneli su da pozdravljaju
program SAEK-a i načelnu voljnost da pruže svoje korisne doprinose e-infrastrukturi koju su oni obrazovali
a stručnjak za IT koji radi pri MLU istakao je fleksibilnost
Kentico sistema za upravljanje sadržajem koji su koristili do sada, kako bi se prilagodilo priključnim aplikacijama. Međutim, MLU tvrdi da još uvek nosi ožiljke
projekta za IT koji je UNDP sproveo 2006. godine sa kojima nije ostvarivao koordinaciju, koji je, u skladu sa
njihovim navodima, doveo do dodatnog troška od €2
miliona i 2 godine koliko je bilo potrebno da se integriše u sistem, i sumnjaju da SAEK može da razvoji softver koji bi bio odvojen od njihovog sistema, u smislu
funkcionalnosti, izvornog koda i autorskih prava.14
U skladu sa time, program SAEK ima prilično
upečatljiviji izbor u odnosu na ono što je predviđeno:
da li ići tokom centralizovanog e-sistema koji se stvara,
ubacujući bilo koji stvoreni sadržaj i aplikacije u isti, ili
stvoriti samostalno internet prisustvo pilot opština, sa
linkovima na centralizovani sajt. Prethodni izbor
ukazuje na mogućnost da se neki doprinosi projekta
prenesu na centralni nivo, kako bi se lako kopirali (što
bi bila naredba) duž svih opština, međutim iako se ovo
može pokazati korisnim u predstavljanju doprinosa
programa SAEK koji Ministarstva odobravaju, može
približiti program SAEK – koji prvenstveno ima
zaštitničku funkciju – bliže od predviđenog sa central-
organa (KS) će, putem Kosovskog NVO-a koje je obrazovala, KS-Kosova, koordinisati izradu e-strategije
lokalne uprave.
Opštine su prihvatile dinamiku odozgo-naniže (topdown) u razvoju e-usluga, od kojih neke preuzimaju
izazov, u pokušaju da prokrču put u datim granicama
u razvoju datih usluga – Gjilan/Gnjilane je priznat kao
lider, sa Mitrovicom koja ne kasni puno. Iako još nekoliko korača njihovim stopama, druge opštine izgledaju
zadovoljnim standardizacijom veb stranica koja im je
dala alibi za prosleđivanje, svaljivanje i prenošenje krivice na vladu na centralnom nivou (MLU i MJU). Samo
Opština Prishtina/Priština je po svemu sudeći uzvratila
na napore ministarstava da izvrše centralizaciju u
ovom domenu, odbacujući zahteve Ministarstva Trgovine i Industrije (MTI) da se uspostavi kancelarija za
registraciju preduzeća na opštinskom nivou koja će
funkcionisati po principu “sve na jednom mestu”.10 MTI
je sama planirala da uspostavi ove subjekte duž
opština kako bi preduzeća nakon toga bila registrovana i dobila dozvolu za poslovanje na lokalnom
nivou, tako da ministarstvo zadrži izvršne funkcije dok
je opština puk domaćin. Druge opštine nisu imale uticaj, svest ili volju da se usprotive – iako zakon predviđa
da bi one trebalo da pružaju ove usluge, dok bi ministarstvo trebalo da ima samo nadzornu ulogu. Kao
rezultat ovih sukoba, Prishtina/Priština je jedna od
samo dve opštine osim severa koje još uvek ne posluju
po principu “sve na jednom mestu”. MTI je optužuje da
zahteva
poseban
tretman
dok
opština
Prishtina/Priština iznosi da zastupaju ono što je već
predviđeno zakonom.11
Administrativno Uputstvo (2011/03) koje je doneo
MLU,12 predviđa zahteve za otvaranje Centara za usluge građana (CUG – službe koje pružaju sve usluge
građanima na jednom mestu, smeštajući pod istim
krovom službe koje su ranije bili raspršene po različitim
3 Istaknuto iz izvora misije OEBS-a i opština i urednika rubrike o opštinama jedne od vodećih dnevnih novina. Drugi navode oblasti
gde ministarstva centralizuju ovlašćenja koja su u skladu sa Za-konom o lokalnoj samoupravi rezervisana za opštine, uključujući
vatrogasnu službu i odnošenje smeća.
4 http://www.assembly-kosova.org/common/docs/ligjet/2008_03-L040_en.pdf
5 “Javni poslovi trebalo bi da se obavljaju što je moguće bliže sa građanima opštine od strane vlade najnižeg nivoa koja je u stanju
da pruža efikasne javne usluge.”
6 Vidi, pregled veoma različitog puta kojim je pošla Estonije u razvoju e-uprave:
http://www.guardian.co.uk/technology/2012/apr/15/estonia-ussr-shadow-internet-titan
7 Vidi članak iz novina Koha Ditore“’E-Qeverisja’ nuk ngopet me para” [e-uprava nije sita novcem], 25. mart 2012.
http://www.koha.net/?page=1,13,92841
8 Na primer, glavni stručnjak MLU za IKT nedavno je otpušten, pošto je završio projekat Svetske banke koji ga je isplaćivao.
On sada povremeno posećuje ministarstvo da ažurira sistem IKT, i to na dobrovoljnoj osnovi.
9 http://map.rks-gov.net/en/page.aspx?id=1034
67
opstinama
jim stranicama svoje razvojne ili druge planove, predloge ili konkretne budžete, ovo je urađeno u prostom
PDF formatu, oko istih ne postoji nikakva diskusija, niti
se pružaju bilo kakva objašnjenja, rezimei ili druga
sredstva da se ove informacije učine razumljivijim, kao
što su vizuelne prezentacije. Slične formalnosti koriste
se i za prilično uprošćene linkove na online obrasce zahteva. Na primer, može se preuzeti obrazac za registraciju poslovnog subjekta, ali se ne pružaju nikakve
informacije o tome šta uraditi sa datim obrascem. Zahtev za online registraciju preduslov je za pristup informacijama na nekim veb sajtovima, čineći ih
konfuznim običnim ili spoljnim korisnicima. Štaviše,
postoje primeri iz prakse da barem u nekim opštinama,
veliki deo interaktivnog sadržaja teoretski je dostupan
registrovanom korisniku, kao što je podnošenje online
zahteva za dobijanje izvoda iz različitih knjiga, a koji
ne funkcioniše. Vodič za korisnike za podnošenje datih
zahteva, prisutan je na svim veb stranicama,
uključujući i opštinu Ferizaj/Uroševac. 18
Veb stranice još uvek ne služe kao instrumenti debate;
komunikacija je jednosmerna ulica.19 Svakodnevna
promocija gradonačelnika stavljena je tamo gde bolje
preovlađuju prezentacija i diskusija o politikama opštine, bez obzira na prioritete u potrošnji za predstojeću
godinu, njen strateški plan u ključnim dimenzijama:
ekonomskog i socijalnog razvoja, prostornog planiranja ili konkretni konkurentni predlozi za projekte
kapitalne infrastrukture ili za njihovo pružanje usluga.
Ove stavke, trenutno se predstavljaju formalno na
rubovima veb stranice, ako uopšte, ili u nedovoljne pojedinosti ili u suviše gustim delovima, nepristupačne
detalje ili zaista suviše zakasnele, kako bi se omogućio
odgovarajući pregled, trebalo bi da postane središte
ove diskusije. Kako bi se to desilo, oni bi trebali da
budu obnovljeni u pristupačne formate, podržane i
unapređene interaktivnim zahtevima i u suštini,
nim vlastima, omogućiti im suviše veliku kontrolu nad
sadržajem i aplikacijama za koje će se opredeliti ili koje
će odbiti da postave i samim tim doprineti daljem
smanjenju uloge ministarstava u samostalnosti lokalne
uprave. Nezavisno od toga, opasnost da vlasti ciljnih
opština takođe proberu predloženi sadržaj SAEK-a u
zavisnosti od njihovih potreba, uklanjajući bilo šta što
bi stvarno moglo razotkriti korupciju, takođe je
prisutna.
INTERNET U OPŠTINAMA
Sve veb stranice opština sada izgledaju slično, sredinom početne strane dominiraju različite konfiguracije
vesti i obaveštenja, dok redovi sa rubrikama u zaglavlju
i na levoj i desnoj strani pružaju varijacije standardizovanog menija sa informacijama o različitim opštinskim
direkcijama, kontakt brojeve telefona, opštinske
statute, različite planove (razvojni, urbanistički itd.) i
dokumente predloga i usvojenih budžeta, linkove na
online obrasce zahteva, online registraciju korisnika,
linkove ka stranama vlade na centralnom nivou kao što
je ona za reintegraciju repatriranih lica.15
Na sastanku Asocijacije Kosovskih Opština i MJU i MLU
održanom 2010. godine opštine su se složile da
zatvore veb stranice koje su otvorile samostalno. Neke
od ovih veb stranica još uvek su online, nisu pregledane od 2011. godine ili od ranije, stvarajući
zabunu u pokušaju da se pronađe opštinski veb sajt iz
pretrage na Googlu. Gjilan/Gnjilane, na primer,16 ima
link na svoj pređašnji veb sajt,17 koji je izradila jedna
privatna kompanija (ATI-KOS), a neki čak smatraju da
je bolji od sadašnje veb stranice koja je standardizovana na centralnom nivou.
Glavna namena opštinskih veb stranica jeste da se promovišu aktivnosti gradonačelnika, rubrikama vesti i
obaveštenja koje dominiraju sredinom početne stranice. U slučajevima u kojima su opštine postavile na svo-
10 Zastoj opisan u člancima u novinama Koha Ditore 28. marta i 18. oktobra 2012.
11 Članak Koha Ditore, 18. oktobar 2012, strane 14-15.
12 http://mapl.rks-gov.net/getattachment/ab9e633a-3102-4c8d-95b2-225f2f414652/UA-2011-Nr--2011-03---Per-organizimin-dhe-funksion.aspx
13 Član 68.4 “Ministarstvo odgovorno za lokalnu upravu može izdati administrativna uputstva o transparentnosti opština.”
14 Intervju, viši zvaničnik MLU, 15. oktobar 2012. Stručnjak za IKT koji radi pri Ministarstvu bio je nešto postepeniji u oceni ove epizode, objašnjavajući da kada je 2006. godine UNDP nastavio raniji
rad KFOS-a u domenu IKT-a u 26 opština (dok je program USAID-a EMI (prethodnik programa DEMI) razvio softver za drugih 5 opština) angažovao privatnu kompaniju ATI-KOS, koja poseduje i koja je
razvila ovaj softverski kod, a da se nije pozvala na Odeljenje za informacionu tehnologiju DPA, stvarajući problem u pogledu autorskog prava, bezbednosti i integracije na nivou vlade – koja je
utvrdila, kada je htela da “nadogradi” ovaj sistem kako bi se stvorila vertikalna integracija, da nema pravo pristupa izvornom kodu, ili da proširi ovaj softver. U skladu sa time, 2008. godine MLU je
rekonstruisao ovaj sistem iz početka, kako bi ga integrisao i dobio autorsko pravo. Konzorcijum koji je zaposlen da se ovo odradi (Botek-Dataproject) nije uključio mnoge procese iz sistema koji je izgradio UNDP (a od kojih zaista veoma mali broj potiče iz projekta EMI).
68
opstinama
opštini.25 Uopšteno, iako se najveće reakcije dobijaju
prostim znacima “sviđa mi se” i pro-forma komentarima, otvorene su neke mogućnosti za debatu o
ovim postavljenim informacijama.26
Vladina e-strategija ukazala je u 2008. godini da su
opštine nailazile na poteškoće da zadrže dobro osoblje
koje bi se bavilo IKT-om. Od tada, ostvaren je određeni
napredak u stimulativnim isplatama u ovoj kategoriji;
Oni zarađuju više od nekih gradonačelnika.”27 Bez
obzira na isto, razvoj kapaciteta za IKT duž opština neravnomeran je: “Neke su veoma napredne, neke su
bazične.”28 Opštine Gjilan/Gnjilane i Mitrovica postale
su stručnjaci u tome da sistem za upravljanjem
sadržaja prilagode novim korisnicima. Asocijacija
Kosovskih Opština 26. oktobra 2012. godine obrazovala je kolegijum opštinskih službenika za IKT, koji će
stvoriti kontekst da budu testirani – pošto u ovom
trenutku nije dovoljno poznato kada govorimo o nivou
kapaciteta duž opština. Juna 2012. godine organizacija
KS-Kosova održala je seminar opštinskih direktora za
administraciju i upravnika za IKT, na kome je
učestvovalo od 80-90% istih, kako bi se utvrdile
potrebe obuke u domenu e-uprave, i u ovom trenutku
testira veb forum o e-upravi, čiji će javni deo sadržati
opis projekata e-uprave preduzetih na Kosovu, dok će
onaj deo sajta zaštićen lozinkom biti namenjen opštinskim službenicima da vode e-diskusiju i da razmenjuju
svoja iskustva.29
Većina opština smešta svoje službenike za IKT u Direkciju za opštu administraciju. Osim ovih stručnjaka, i
dalje preovlađuje problem sa ovlašćenjima među
širokim rangovima opštinskog osoblja. Iako je opštinama pružen veliki broj mogućnosti za obuku, mnogi
stariji opštinski službenici ne uspevaju sa lakoćom da
koriste moderni IKT. Planiranje budžeta za novu
opremu za IKT je opasno. Prilično mali broj opština
nema jedan od ovih elemenata ili i hardver i ekspertizu
posvećujući svoje osoblje i volju da interakcija postane
stvarnost.
Šablon veb stranice koji je MLU izradio za opštine a čiji
je domaćin MJU omogućava različite mogućnosti za
diskusiju po forumima, ukoliko opština želi da im se
okrene i da ih obogati sadržajem. Prishtina/Priština nije
aktivirala nijedan, dok je opština Gjilan/Gnjilane aktivirala kako Forum tako i B-Log, koji izgleda prilično suvoparno u formi i još uvek nije privukao veći obim ili
suštinu za dalju debatu. Izvan ovoga, opština
Vushtrri/Vučitrn napravila je “kutak za suprotstavljanje”
sa desne strane njene početne strane, koja sadrži nekoliko izveštaja o stavovima opozicionih stranaka u PDFu.20 Hani Elezit/Đeneral Janković se ističe pošto je
navodno objavio izveštaj o kritičkom praćenju Instituta
GAP na svom sajtu (sa koga je veoma teško preuzeti
isti).21
Izvan vladinog e-sistema, barem negde oko pet
opština otvorilo je svoje stranice na Facebook-u, neki
očigledno vrlo nedavno. Stranica opštine Peja/Peć je
otvorena, tako da svi mogu da je vide,22 kao što je to
slučaj sa Prishtina/Prištinom,23 dok Novobërdë/Novo
Brdo zahteva da korisnik bude prihvaćen kao prijatelj
pre nego što postavi bilo šta na ovoj stranici.24 U većini
slučajeva, ove stranice otvorene su od strane opštinskih službenika za javno informisanja i iste se
održavaju sa jednog ili više računara koji nisu
priključeni na mrežu vlade, na kojoj je Facebook
zabranjen, i stoga ne mogu imati pristup opštinsko osoblje tokom radnog vremena. Tipična namena ovih
stranica na Facebook-u jeste – kao što je to slučaj sa
veb stranicama – da postave kratke opise i fotografije
sastanaka gradonačelnika, sastanaka skupštine opštine i njenih odbora i inauguracije ili završetaka projekata kapitalnih investicija: lokalnih puteva, škola,
ambulanti. Stranica na facebook-u “Uložite u Gnjilane”
sadrži par fotografija navodne divlje gradnje u
15 Portal opštine je: http://kk.rks-gov.net/
16 http://kk.rks-gov.net/gjilan/
17 http://www.gjilani-komuna.org/
18 Kome je pristupljeno, na primer, sa veb stranice Opštine Prizren:
http://kk.rks-gov.net/prizren/getattachment/Home/Udhezues-per-qytetar.pdf.aspx
19 Osim prostih aplikacija za anketu, tipa prizrenske “Koliko vam se dopada naš veb sajt?” Vidite donji desni ugao, na stranici:
http://kk.rks-gov.net/prizren/Home.aspx
69
opstinama
značajna pokrivenost Wifi internetom u seoskim
područjima, lokalnom i neformalnom preprodajom i
zajedničkim korišćenjem, na tržištu koje je prevashodno vođeno činjenicom da mnoge porodice
imaju svoje članove koji rade u inostranstvu i stoga trebaju ove vidove jeftine komunikacije sa njima. Studija
Kosovski mozaik sprovedena 2009. godine pokazuje
da su najmanje povezane opštine prevashodno
seoske,
npr.
Novobërdë/Novo
Brdo
20%,
Shtime/Štimlje oko 12%. Međutim, i pored urbanih
područja kao što su Prishtina/Priština, Peja/Peć i
Prizren dve prevashodno seoske opštine zapravo se
nalaze u začelju tabele: Dragash/Dragaš sa 65%
domaćinstava priključenih na internet za kojim sledi
Klina, Dragash/Dragaš treba istaći pošto se preobratio
u tri godine od 2006. od jedne od 5 najmanje
povezanih opština. Prošlo je još tri godine od tada:
imajući u vidu ovakvo upečatljive putanje, slična
studija sa dobrim uzorkom najverovatnije bi pokazala
dalje slučajeve brzog rasta. Nažalost, studija Kosovski
mozaik za 2012. godinu ne obuhvata ove podatke.
Iako po svemu sudeći postoji značajan porast u
upotrebi pametnih telefona, posebno među mladim
odraslima, niti TRA ni STIKK nisu pokušali da predstave
u kvantitativnom smislu prodor istih na tržištu. TRA
nezavisno od toga ističe da tehnologija EDGE, koja
omogućava korišćenje interneta na mobilnom (iako i
ne tako brzog), sada pokriva 99% stanovništva i 88%
teritorije,37 dok neformalne ankete dva glavna
pružaoca mobilne telekomunikacije na Kosovu istupaju sa procenama da 15-20% mobilnih korisnika zapravo koristi pametne telefone.38 Dobro posećeno
takmičenje na Kosovu “App Camp” održan novembra
2012, za osmišljavanje mobilnih aplikacija za promociju Kosova, po svemu sudeći uspeo je da se uklopi u
održivu kulturu pametnih telefona.39
Iako je 55% građana ispitanih u okviru STIKK-a znalo
da objavi svoje planove na internetu, budžete ili izveštaje o troškovima adekvatno na svojoj veb stranici, čak
i u slučajevima u kojima su izneli svoju želju da
obezbede veću transparentnost.
Druga strana medalje je pitanje povezanosti i spremnosti građana za e-upravu. Načinjeno je nekoliko
pokušaja da se izmeri nivo prodornosti interneta među
Kosovskim stanovništvom i njihovi zaključci variraju u
zaista velikoj meri. Vladin dokumenat e-strategije
(2008) pretpostavio je da oko 30% domaćinstava ima
priključak na internet, dajući pregled od 50%
domaćinstava u urbanim oblastima i 10% u seoskim
područjima. Regulatorna kancelarija za telekomunikacije (TRA) tvrdi da je prodor interneta doživeo
oštar skok sa 30% domaćinstava iz sredine 2010. na
48.5% domaćinstava do sredine 2012,30 ali ne pruža
nikakav geografski pregled. Detaljnija studija koju je
objavio NVO STIKK januara 2012. tvrdi da je 72%
domaćinstava povezano, dajući Kosovu približno isti
rang kao i Bugarska i Grčka.31 Neki smatraju da postoji
značajno precenjivanje;32 prosek na nivou EU u 2011.
godini iznosio 73%.33 Anketa od 6,400 ispitanika širom
Kosova za studiju USAID/UNDP-a Kosovski mozaik
pokazala je da je procenat domaćinstava sa
priključkom za internet doživeo skok sa 9% iz 2006. na
45% u 2009,34 dok je studija Kosovski mozaik objavljena decembra 2012. pokazala da je ovaj nivo porastao
na 62%.35 Shodno tome, iako se cifre različitih studija
neminovno ne slažu, sve beleže brzu transformaciju
nastalu nedavnih godina, pošto u ovom trenutku u
proseku dve trećine domaćinstava ima priključak na
internet i pokazuje ispravnim nalaz do koga je došao
Mozaik 2009. godine da “je Kosovo brzo u prihvatanju
tehnologije i činjenju iste da postane sastavni deo
svakodnevnog života.” 36
Iako studija STIKK ne pruža nikakvu geografsku preraspodelu upotrebe, ona naglašava da i dalje postoji
20 http://kk.rks-gov.net/vushtrri/live/opozita.aspx
21 http://kk.rks-gov.net/hanielezit/
22 https://www.facebook.com/komuna.peje
23 https://www.facebook.com/komunae.prishtines.9?ref=ts&fref=ts
24 https://www.facebook.com/komuna.novoberde?ref=ts&fref=ts
25 https://www.facebook.com/pages/Invest-in-Gjilan/517089104984662?ref=ts&fref=ts
26 Kada je Peć 19. oktobra 2012. postavila fotografiju i rezime pitanja koja su diskutovana na sastanku odbora za bezbednost
zajednice njihove skupštine (na temu bezbednosti u školama), jedan odbornik je poveo polemiku u odeljku za komentare sa
domaćinom veb sajta, citirajući Administrativno uputstvo koje rukovodi radom datih odbora, u tome ko bi trebalo a ko ne bi trebalo
da predse-dava sastankom, dok je jedan komentator tražio da zna sa kojim pravom je fotografija pokojnog predsednika Rugove
okačena na zidu u Sali ovog odbora.
27 Intervju, Asocijacija Kosovskih Opština, 8. oktobar 2012.
28 Intervju, Program USAID-a DEMI, 10. oktobar 2012.
29 Ovaj sajt će ići uživo na: www.egovforumkosova.com
70
opstinama
da vlada pruža e-usluge ovo bi trebalo oceniti u sprezi
sa niskom stopom korišćenja usluge e-bankinga i
kupovine online. Ne postoji nikakav pritisak potražnje
za e-uslugama. Štaviše, gledajući uopšteno postoji
široko rasprostranjena percepcija među građanima da
opštinske veb stranice postoje samo da budu tu. “Razlika između korišćenja veb sajta za informisanje i njegovih foruma za dobijanje povratnih reakcija građana
i onoga što građani stvarno misle je velika.”40 Novinari
iznose da se veb stranice čak koriste kao prepreka u zahtevima za informacijama: opštinski zvaničnici se na
njih pozivaju, uprkos njihovoj malobrojnosti, umesto
da odgovore na postavljena pitanja.41 Iako na Kosovu
veliki broj mladih koristi internet puno, opštinske veb
stranice nisu prirodno mesto gde se obraćaju za
pomoć.
Kulturni zaštitni znak opštinske uprave podrazumeva
da su to institucije sa kojima je teško raditi, i podrazumeva čekanje u dugim redovima (iako je većina
opština uložila napore da ih smanje, neke
produžavajući svoje radno vreme, u udarnim letnjim
mesecima), pronalaženje ličnih veza u okviru administracije ukoliko stvarno treba nešto da završite ili podnošenje zahteva direktno gradonačelniku. Unutrašnji
politički dogovori i sastanci za kafom smatraju se forumima gde se zapravo donose odluke, a ne internet.
Upravo zbog toga, mladi odrasli često više vole da sve
ono što treba da se završi u opštini ostave svojim
roditeljima, pošto uglavnom generacija njihovih
roditelja radi u opštini, što je generacija koja je manje
upoznata sa IKT-om.
Nezavisno od toga, neke opštine pokušavaju da unaprede svoje e-usluge a druge koračaju njihovim
stopama. Opština Gjilan/Gnjilane prva je koja je
uskladila aplikacije za vađenje dokumenata integrisanjem matične službe u softver za podnošenje zahteva i
pojednostavljivanjem postupka plaćanja. Oni su os-
mislili “Jedinstvenu knjigu protokola” u internet softveru koja registruje sve zahteve za dobijanje dokumenata koji se podnose u celoj opštini i objedinjuje sva
njena isturena odeljenja (u selima). Obaveštenje o
napredovanju zahteva sada se može poslati automatski SMS porukom na mobilni telefon. Ista je uvela
ekrane na dodir dostupne u holu zgrade opštine.
Drugih pet opština pošlo je primerom jedinstvene knjige protokola opštine Gjilan/Gnjilane u različitim stepenima. Mitrovica je povezala svoja isturena odeljenja
sa svojom opštinskom bazom, dok je opština Prishtina/Priština povezala svoju novu zgradu Centra za
usluživanje građana na Dragodanu sa zgradom svog
starog sedišta u centru, gde se obrađuju zahtevi podneti na šalterima na Dragodanu. Opštine
Shtime/Štimlje, Ferizaj/Uroševac i Kamenica druge su
tri opštine koje su pošle ovim primerom. Ukoliko
prevaziđemo raspodelu zahteva za vađenje dokumentacije, naredni korak u automatizaciji biće obrada
i vraćanje zahtevanog dokumenta istim sistemom.
Međutim, kako bi se to desilo, navodno je neophodno
novo zakonodavstvo, koje će dati status e-potpisima,
jedinstvenim elektronskim ličnim kartama i elektronskom novcu.42
Pružanje e-usluga u opštinama i unapređivanje transparentnosti u njihovom radu putem njihovih veb
stranica ne ide u korak jedno sa drugim, ali po svemu
sudeći jesu u nekom odnosu. U slučaju Gjilan/Gnjilana,
naši sagovornici ističu da je službenik za informisanje
aktivan i da je opština relativno otvorena da podeli
svoje informacije. Nekoliko opština sada postavlja zapisnike sa svojih skupština dok manji broj takođe
postavlja i video ili tonske zapise. Januara 2012. godine
Mitrovica je naložila svim svojim direkcijama da
postave nedeljni izveštaj o svojim aktivnostima na veb
sajtu, ne samo zarad transparentnosti prema javnosti,
već kao kanal komunikacije u okviru administracije.43
30 http://www.art-ks.org/repository/docs/Pasqyre%20e%20tregut%20te%20Telekomunikacionit%20TM1%20dhe%20TM2-2012.pdf
31 http://www.stikk-ks.org/index.php?option=com_content&view=article&id=466&Itemid=175&lang=en
32 Intervju, NVO specijalizovan za IKT, 10. oktobar 2012.
33 http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-SF-11-066/EN/KS-SF-11-066-EN.PDF
34 http://www.kosovo.undp.org/repository/docs/english%20green.pdf. Vidi stranu 22. Postoji nedoslednost u predstavljanju
podataka – grafikon na strani 23 po svemu sudeći pokazuje niži prosek za 2009, od približno 39%.
35 Vidi http://www.ks.undp.org/repository/docs/Kosovo_Mosaic_2012_Eng_735317.pdf, strane 20-21.
36 Ibid, str. 26.
37 Izveštaj TRA, septembar 2012, strana 44, op. cit. fusnota 29.
38 Poziv objavljen novembra 2012, od strane projektnog službenika jedne međunarodne razvojne organizacije.
39 http://appcampkosovo.com/index.html
71
opstinama
jednu trećinu (odnosno 8% KBK-a) na raspolaganju za
kapitalne investicije49 – u kontekstu u kome brojna
naselja i sela i dalje nemaju osnovnu infrastrukturu: asfaltirane puteve, pouzdane kanalizacione sisteme,
odgovarajuće vodosnabdevanje i adekvatne škole i
zdravstvenu zaštitu.50 Prema tome, ovakvi nedostaci u
infrastrukturi i pritisak kome su izloženi oskudni resursi
dominirali su u TV debatama Jeta në komunë [Život u
opštini]. “Opozicija uvek napada gradonačelnika oko
osnovnih potreba.”51
Uvođenje direktnog izbora gradonačelnika 2007. godine stvorilo je lidera koji je odgovoran i koji ima jedinstveni mandat, koji je u stanju da uobliči administraciju
i prioritete, ukoliko je podržan od strane većine u
skupštini opštine (izabranoj u isto vreme). Ahtisaarijev
Zakon o lokalnoj samoupravi iz 2008. godine preneo
je veći broj ovlašćenja na opštine, dajući
gradonačelniku konačnu reč oko imenovanja u
prosveti i zdravstvu. Ove promene učinile su da
opštinske administracije budu više personalizovane
oko figure gradonačelnika.
Neki vide neke prilično ubedljive pozitivne strane u
svemu ovome. Nasuprot prethodnom sistemu, gde je
moć bila raspodeljena između indirektno izabranog
predsednika skupštine opštine i postavljenog glavnog
izvršnog službenika, gradonačelnici moraju da “trče na
sve strane kako bi pridobili glasove”, da posvete jedan
ili dva dana nedeljno na sastanke sa građanima, bez
obzira da li da prime podnosioce peticija ili da posete
sela ili gradska naselja. Šefovi opštinskih direkcija koje
on imenuje moraju da rade naporno kako bi njihov
gradonačelnik ostao u trci,52 dok opštinski službenik
za informisanje, ukoliko je profesionalan, mora da
manevriše nekim i svim opštinskim dostignućima kako
bi podigao profil gradonačelnika.
Nedavna anketa ukazuje da je dvostruko više ispitanika (26%) iznelo da veruje da opštinske vlade rade
Međutim, kada smo pogledali veb sajt opštine
početkom novembra 2012. nismo videli ni traga od
ovih nedeljnih izveštaja.44 Ono što nedostaje većini
opština jeste uređeni sistem protoka informacija i njihovog postavljanja na veb sajt. “20% zavisi od
tehnologije, 80% od organizacije i kulture.”45
Stav opštine Prishtina/Priština bio je prilično kontroverzan u intervjuima koje smo sproveli pri izradi ovog
izveštaja. Iako je ovo opština sa najvećim potencijalom
(i potrebom) za razvojem e-usluga i interakcije sa
građanima na internetu, nekoliko sagovornika imenovalo je upravo ovu opštinu kao primere “unazađenosti”
i “arogancije”. BIRN je ocenio ovu opštinu
nepristupačnom u smislu dobijanja potrebnih informacija prilikom priprema za opštinske TV debate 2012.
godine i smatra da njen veb sajt nije sadržajan – nije
se mogao preuzeti ni statut ove opštine,46 sadrži
manje informacija o opštinskim projektima nego veb
stranice stranke LDK i lična veb stranica
gradonačelnika Ise Mustafe. Ni KS-Kosova niti USAID
DEMI nisu mogli da privuku učešće opštine
Prishtina/Priština na seminarima i projektima o IKT-u
sve dok Juna 2012. kada je opština Prishtina/Priština
poslala svoje učesnike na seminar organizacije KSKosova o potrebama za obukom o IKT-u. Druga dva
sagovornika iznela su očigledan (ili kratkovečan?)
preokret u stavu opštine Prishtina/Priština na bolje od
leta 2012. godine,47 dok je zamenik gradonačelnika Prishtina/Prištine najavio svoje učešće na konferenciji o
digitalnim gradovima koja se održavala u Londonu
septembra 2012.48
KULTURA OPŠTINSKE UPRAVE
Gledano u globalu, opštinama se u ovom trenutku dodeljuje 24% Konsolidovanog budžeta Kosova (KBK), od
kojih je više od 60% izdvojeno za plate osoblja, robu,
usluge i druge redovne troškove, ostavljajući prosečno
40
41
42
43
Intervju, stručnjak za IKT, USAID-ov program DEMI, 10. oktobar 2012.
Intervju, Bekim Kupina, Koha Ditore urednik rubrike o opštinama, 17. oktobar 2012.
Intervju, stručnjak za IKT pri MLU, 15. oktobar 2012.
http://www.demi-ks.org/?cid=2,58,404
72
opstinama
ulozi, svi sem jednog ili dvoje od 34 gradonačelnika
kandidati su nacionalnih političkih stranaka. Svaka od
većih stranaka61 – PDK, LDK, AAK – ima tendenciju da
funkcioniše na sličan način, kao hijerarhijski organizovane interesne grupe sa malim ideološkim profilom;
njihove militantske pristalice i preduzeća sa kojima su
u savezu ubacuju se kako bi obezbedili izbor njihovog
kandidata i za ovo očekuju nagradu zauzvrat (svi su
muškarci) u vidu poslova za aktiviste, razvojnih projekata za lojalna sela i naselja i dragih tendera za
preduzeća koja doprinose njihovoj pobedi. Na kampanju za lokalne izbore održane novembra 2009,
mašinerija stranaka na centralnom nivou potrošila je i
obećala toliko puno da su premašili bilo kakav osećaj
izbora na lokalu.62 Posledično, gradonačelnici upravljaju “više kao stranački funkcioneri nego kao predstavnici naroda.” 63
Favorizacija koja se graniči sa korupcijom u preraspodeli resursa jedva da je prikrivena u većini
opština; ona je norma. Istraživači organizacija BIRN i
GAP u nekoliko navrata su utvrdili da se opsežne informacije o ovim praksama mogu sakupiti tokom svakodnevnih putovanja iz običnih razgovora. Istraživači
GAP-a utvrdili su da je vrlo korisna standardna praksa
da unapred sa veb stranice Agencije za javne nabavke
nabave imena kompanija koje su osvojile najveći broj
tendera u opštini i da se nakon toga raspitaju na lokalu
kakve su veze gradonačelnika sa ovim kompanijama.64
Po svemu sudeći, postoji visoki stepen prihvatanja
javnosti u lokalnom građanskom životu koji se upravo
tako kanališe hijerarhijskim strukturama političkih
stranaka. Studija Kosovski mozaik iz 2009. godine razotkrila je da, dok u proseku, jasna većina građana
ocenjuje učinak svojih opština kao dobar (51%) ili
odličan (12%), većina je takođe krivi svoje lokalne administracije za slabe (31%) ili veoma slabe (24%) mere
suzbijanja korupcije.65 Lokalno javno mnjenje shodno
kako u interesu građana tako i u interesu vlade na centralnom nivou (13%).53 Dugoročni međunarodni
posmatrač ističe, “Neke opštine bolje su od ministarstava i zato što se iz dana u dan suočavaju sa
stvarnim ljudima oni ne mogu pobeći na neko
ezoterično mesto,” i sve više se bude u smislu potrebe
za komunikacijom i usluživanju svojih korisnika.54
Ostali vide mračnu stranu personalizacije vlasti od
strane gradonačelnika, zapažajući trend pogoršanja u
zloupotrebi opštinskih resursa i sve većem broju
gradonačelnika koji su pod krivičnom istragom ili su
već kažnjeni kaznama zatvora55 (zahtevani su vanredni
izbori u opštinama Ferizaj/Uroševac i Kaçanik/Kačanik
kako bi se zamenili gradonačelnici kojima je izrečena
kazna zatvora. “Svi gradonačelnici su na visini tog zadatka” rekao je istražitelj EULEX-a.56 Osim ograničenja
vlade na centralnom nivou u brojkama, nedostaje
efektivan način da se gradonačelnici zaustave u svojoj
diskreciji zapošljavanja na nivou opštine; Nezavisan
nadzorni odbor javne službe Kosova nema sredstva da
primeni svoje odluke kojima preobraćuje smene koje
je izvršio gradonačelnik.57 Zvaničnici se stoga “osećaju
manje sigurnim za svoja radna mesta, manje samostalnim u odlučivanju i manje slobodnim da dobiju informacije.”58 Došlo je do čestih smena službenika za
nabavke, rukovodilaca ambulanti, direktora škola, i u
manjem obimu, nastavnika. Direktori škola takođe
obavljaju ulogu direktora biračkih centara; mnogi su
smenjeni uoči poslednjih izbora za gradonačelnike i
skupštine opština, u jesen 2009 – na izborima koji su
bili obeleženi padom u kvalitetu njihove administracije.59 Kao što je to slučaj sa rukovodiocima opštinskih direkcija, “politički imenovani direktori škola
trebaju gradonačelnika koji će pobediti kako bi ih
zadržao na njihovim funkcijama,”60 što je dinamičan
način oštećivanja kako demokratije tako i prosvete.
Kada govorimo o njihovoj istaknutoj ličnoj lokalnoj
44 http://kk.rks-gov.net/mitrovice/Home.aspx
45 Ibid.
46 Može sada. Međutim, razvojni plan opštine, koji je postavljen ispod njega, važi za period od 2008-2011, napisan je maja 2008. i
samim tim je zastareo. https://kk.rks-gov.net/prishtina/
47 od kojih je jedan priznao da nije hteo ovo da razotkrije, pošto su mu ove informacije upravo preneli njegovi članovi osoblja, i
imajući u vidu sva prethodna užasna iskustva u radu sa opštinom, nije im verovao i hteo je da to prvo proveri.
48 Vidi Florie Hajrizi, “Projektet për Prishtinën e së ardhmes” [Planovi za Prištinu budućnosti], Zeri, 26. septembar 2012.
49 Proračunate cifre potiču iz odobrenog Konsolidovanog budžeta Kosova za 2013, predstavljenog u članku u novinama Zeri, 3.
novembar 2012, strana 7, i članak Reuters-a, 29. oktobar 2012,
http://www.reuters.com/article/2012/10/29/kosovo-imf-idUSL5E8LTHJI20121029
50 Anketa domaćinstava USAID/UNDP-a Kosovski mozaik za 2009. godinu je pokazala da 16-17% domaćinstava još uvek nema
tekuću vodu, 29% kanalizaciju i sanitarni sistem, što je pad sa 26% odnosno sa 39% iz 2006. To što je 10% domaćinstava dobilo
ove usluge u 3-godišnjem periodu intervencije svakako je pokazatelj značajnih nastojanja opština. Skup podataka korišćen za studiju
Kosovski mozaik iz decembra 2012. složeniji je i ne omogućava laku uporedbu sa ranijim godinama.
51 Intervju, Asocijacija Kosovskih Opština, 8. oktobar 2012.
52 Ibid.
73
opstinama
među građanstvom: oskudica lokalnih građanskih organizacija i angažovanja, korišćenje javnih foruma za
podnošenje peticija o ličnim a ne o problemima zajednice. Tamo gde su mlađi ljudi iz pokreta Vetëvendosje
počeli da učestvuju, oni su navodno mnogo više zainteresovani da se suprotstave nego da povedu
debatu.69 Građani smatraju da je mnogo unosnije ukoliko o njihovim pitanjima izveštavaju mediji od prisustva na diskusijama, sastancima i potpisivanju peticija
koji i dalje predstavljaju najučestalije vidove učešća.70
U manjim opštinama, građani imaju lakši pristup
gradonačelniku. “U seoskim područjima posebno,
građani žele da se sretnu sa njim u četiri oko.” 71 Ovo
zamenjuje neformalno odlučivanje. “Naš je mentalitet
da treba da se sastaneš sa gradonačelnikom da možeš
da kažeš da si nešto završio.”72 3-4 ljudi može posetiti
manju opštinu svakog dana, dok u većim opštinama
ova brojka može biti od 300-400. Ovde, građani nailaze
na veće poteškoće u tom smislu. Tipično iskustvo
opisano je kao neuspeh da se sretne gradonačelnik,
pozivanje na jednog od direktora, koji “će vam reći da
napišete žalbu koja će biti razmotrena u
međuvremenu.”73 Efikasnost novog Centra za usluživanje građana stoga je ključna u mestima kao što su
Prishtina/Priština i Gjilan/Gnjilane, ali sama po sebi nije
dovoljna da se stvori transparentnost i odgovaranje.
Neke od oblasti najčešće netransparentnosti opština
povezane su sa korišćenjem novca i kriterijumima za
njegovu potrošnju u budućnosti. Podnošenje izveštaja
o troškovima, u kojima su opštinski budžeti podeljeni
na 1) kapitalne investicije (tipično 20% cele sume), 2)
robu i usluge (15%), 3) plate i dnevnice (60%), 4) subvencije i dotacije, i 5) komunalne i opštinske troškove
(5% između poslednje dve kategorije), obično je najmanje jasno u kategorijama 1, 2 i 4.74
Informacije opština o njihovim kapitalnim investicijama obično ne prenose sve što bi omogućilo da se
tome nije uspelo da izvrši pritisak da se u ovoj vitalnoj
sferi uvedu pozitivne norme.
Učešće javnosti u upravljanju opštinama u celosti je
slabo. Mali broj učestvuje na dve javne rasprave koje
obavezno treba da se održe svake godine u skladu sa
Zakonom o lokalnoj samoupravi ili da sede na redovnim sastancima skupštine opštine i njenih odbora.66 I dalje postoji nepotpuno shvatanje gde počinju
a gde se završavaju ovlašćenja opština, sa
gradonačelnicima koji se profilizuju kao svestrani
lokalni šampioni, nedostatkom opširnih objašnjenja na
veb stranicama opština i sa prenosom ovlašćenja sa
centralnog nivoa koji je predviđen gore navedenim zakonom, koji je jasan, kada govorimo o školama i primarnoj zdravstvenoj zaštiti, međutim u nekim drugim
aspektima ograničen od strane ministarstava, koji u
skladu sa time “ne dozvoljavaju opštinama da stvore
svoje lice”.67 Snabdevanje električnom energijom van
je kontrole opština, ali njen deficit je upravo glavna
žalba građana na javne usluge,68 a redovnost u
njenom snabdevanju preduslov je za učešće u opštinskim poslovima: za pristup elektronskim medijima i internetu.
Šačica učesnika iz reda javnosti na javnim rasprava ima
tendenciju da je sačinjena od starije generacije. Većina
ne smatra da njihova opština ne pozdravlja njihovo
učešće, rasprave se oglašavaju (u proseku, dopiru do
30% građana), ali vlasti još uvek nisu uspele da osmisle
svoj način izvan tih formalnih, uobičajenih načina njihovog organizovanja. Sa nekim izuzecima, nije
posvećen nikakav poseban link ili prostor da se unapredi veza između građana i opštinskih službenika.
Rasprave retko obuhvataju razmatranje gde i kako je
novac potrošen, građani moraju podneti pitanja u pismenoj formi, koja omogućavaju službenicima da ih
proberu. Međutim, još uvek nedostaje dosta toga
53 Izveštaj Puls javnosti br. 4, avgust 2012, UNDP/USAID, str. 7, http://www.kosovo.undp.org/repository/docs/PULSE_ENG_409069.pdf
54 Intervju, Alan Packer, stalni savetnik za proces bratimljenja, Evropska saradnja za jače opštine/Projekat bratimljenja, 16. oktobar 2012.
55 Intervju, Institut GAP, 8. oktobar 2012. Institut GAP priprema izveštaj koji će navesti opštine koje su zloupotrebile javne resurse, npr. otvaranje benzinske pumpe u dvorištu Opštine Dečani,
€60,000 koje je Vitina navodno platila fiktivnoj kompaniji za rad na brani koji nikada nije završen.
56
Intervju, 5. decembar 2012.
57
Intervju, Institut GAP, 8. oktobar 2012, op. cit.
58 State of Constriction? Governance and Free Expression in Kosovo, Inicijativa mladih za ljudska prava, 24. maj 2010, str. 24-25. http://ks.yihr.org/public/fck_files/ksfile/STATE%20of%20CONSTRICTION%20read%20only.pdf
59 Kome je pristupila Misija izbornog stručnjaka Evropske unije, u njihovom neobjavljenom izveštaju.
60 Ibid, str.28.
61 Ukoliko uključimo 3 opštine preko Ibra, koje ne funkcionišu u sklopu Kosovskog sistema lokalne uprave, ima 37 opština.
62 Ibid, str.26
63 Intervju, Bekim Kupina, Koha Ditore urednik rubrike za opštine, 17. oktobar 2012.
64 Intervju, Institut GAP, 8. oktobar 2012.
65 Str. 50. Studija Kosovski mozaik iz decembra 2012. ne sadrži ovaj skup podataka.
74
opstinama
toji arbitrarnost i unutrašnji dogovori u smislu bespravno izgrađenih objekata koje opština odluči da
sruši ili legalizuje.80 Dva NVO-a uložila su prigovor da
je oktobra 2012. Skupština opštine Prizren brzo i bez
istinske javne debate donela uredbu o legalizaciju bespravno izgrađenih objekata koja je “95% kopija” uredbe opštine Prishtina/Priština, koja navodno daje
visokim zvaničnicima odrešene ruke, favorizuje
određene interesne grupe i koja je nepovoljna po
javnost. NVO-i su predložili da se upotrebi član 71 Zakona o lokalnoj upravi da se zahteva opštinski referendum o uredbi (za koju peticija koju je potpisalo 10%
registrovanih birača treba da se podnese skupštini
opštine).81
Opštine su dužne u skladu sa zakonom da izrade tri
vrste prostornih planova: strateški plan, urbanistički
plan i regulatorni plan,82 od kojih svi predviđaju učešće
građana, međutim ova sfera i dalje je ostala neprodorna za građane. Nezavisno od toga, postoje
primeri dobre prakse. Jedan svedok javne rasprave o
urbanističkom regulatornom planu u Ferizaj/Uroševcu
koja je održana 21. oktobra 2011. opisao je ovo ovako:
“Na svako pitanje građana, direktor je imao po jednog
asistenta koji bi zumirao mapu, sagledao problem,
pažljivo saslušao, objasnio njihovo obrazloženje i u
nekim slučajevima se čak ponudio da poseti lokaciju
kako bi pojasnili bilo kakva sumnjiva pitanja. Sve ovo
rađeno je sa strpljenjem i iskrenošću.”83 Međutim,
dešava se da se neki urbanistički planovi ne ažuriraju
još od komunističkih vremena i podložni su netransparentnim i ad hoc izmenama– kao što su to konstatovali stanovnici naselja Dardania u Prizrenu 2009.84
Ne postoji nikakva transparentnost oko načina na koji
opštine koriste novac od poreza na imovinu i
građevinskih dozvola i usled toga ne vrši se nikakav
poseban pritisak da se stvori infrastruktura u onim
oblastima u kojima je ovaj novac ubran.
oceni prikladnost investicije, relativna vrednost novca
ili šablon kompanija koje dobijaju ove tendere. U
slučaju gradnji puta, osim glavnog troška i njegove
predložene dužine trajanja mogla bi se postaviti i
mapa lokacije. Budžet za robu i usluge obuhvata
kancelarijski inventar, troškove za telekomunikaciju,
vozila i benzina, službena putovanja, večere a ukupan
iznos veći je od €500,000 u svakoj opštini, međutim,
više od polovine tog iznosa obično nije raščlanjeno,
već se samo uopšteno evidentira kao “ostali troškovi”.
Istraživači Instituta GAP “šetani su” iz opštine u opštinu
i Ministarstva Finansija kad god bi pokušali da saznaju
nešto više.75 Dotacije i subvencije prenose se na osnovu odluke gradonačelnika onima koji ih zaslužuju:
studentima, nastavnicima, lekarima, sportistima i ženama, bolesnicima i licima sa invaliditetom – sa time
da ne postoje nikakve jasne kategorije ili postupci za
dodeljivanje ovih sredstava.
Pregled opštinskih finansija potpomognut je nedavnih
godina započinjanjem redovnog praćenja i izveštavanja od strane Kancelarije glavnog revizora76 i Instituta GAP.77 Njihovi nalazi predstavljeni su u medijima
i počeli su da se ističu od strane političke opozicije u
skupštini opštine.78 Međutim, ostaje utisak da su ovi
resursi nedovoljno iskorišćeni u samim opštinama, bez
obzira da li se ovde misli na administraciju, političku
opoziciju ili grupe građana.
Nedostatak transparentnosti i odgovora oko
građevinskih dozvola najčešća je žalba. Oni koji podnesu zahtev za dobijanje dozvole ostavljeni su sa
utiskom da je njihov zahtev izgubljen i da direkcija za
urbanizaciju ne funkcioniše uopšte,79 dok se građani
mogu osetiti obespravljenim kada govorimo o njihovom lokalnom okruženju, videvši nicanje novih
zgrada, bez prilike da daju svoj doprinos u odlukama
o izdavanju dozvola, i ukoliko je to slučaj, broja spratova istih. U Prishtina/Prištini, građani smatraju da pos-
66 Vidi članove 68.1 i 45.1 Zakona. http://www.assembly-kosova.org/common/docs/ligjet/2008_03-L040_en.pdf
67 Intervju, Bekim Kupina, Koha Ditore, 17. oktobar 2012.
68 Str. 30
69 Intervju, Institut GAP, 16. oktobar 2012.
70 Kosovski mozaik za 2009, strane 47-48. Članovi 69-72 Zakona o lokalnoj samoupravi obavezuju skupštinu opštine da razmotri peticije građana, predloženo zakonodavstvo, da održi referendum
i da opozove predloge gradonačelnika ukoliko ih potpiše predviđeni broj registrovanih birača opštine.
71 Intervju, Asocijacija Kosovskih Opština, 8. oktobar 2012.
72 Ibid.
73 Intervju, Institut GAP, 16. oktobar 2012.
74 Tipični procenti upotrebljeni ovde su oni koje je predložio Institut GAP, a koji su proizvod redovnog praćenja i izveštavanja o opštinskoj upravi i razlikuju se od ranije navedenih procenata, do
kojih smo došli nakon što smo uradili pregled Konsolidovanog budžeta Kosova za 2013.
75
opstinama
Prishtina/Prištine – ali nisu sigurni da će opština učiniti
bilo šta sa njihovim nalazima.90 BIRN-u je bilo teško da
dobije izvod od službenika za informisanje, čak ni listu
uspeha koje tvrde da su ostvarili.
Nijedna opština još uvek ne objavljuje svoj nedeljni
pregled troškova online, iako su im ove informacije na
raspolaganju. Kao presedan, to čini Ministarstvo
Pravde.91 Uprkos činjenici da ne objavljuju date podatke, opštine Prizren i Fushë Kosovë/Kosovo Polje
dale su istraživačima Instituta GAP potpune preglede
svojih troškova za 2011,92 sve do računa za telefon
pojedinačnih zvaničnika i cene koštanja službenih
večera. Gradonačelnik opštine Fushë Kosovë/Kosovo
Polje Burim Berisha izložio je sebe na ismevanju od
štampe kada je otkrio da je potrošio €8,500 na brzu
hranu u jednom danu decembra 2011, dok su novinari
BIRN-a iskoristili podatke koje je objavilo Ministarstvo
Pravde kako bi otkrili da je jedan zvaničnik dva puta
zatražio da mu se vrate troškovi za poslovno putovanje. Intervjuisan za emisiju Pravda na Kosovu, ministar, Hajredin Kuqi, zahvalio se novinarima na
njihovom radu, rekavši da je to i bila svrha objavljivanja
ovih podataka.93
Ovo iskustvo najverovatnije neće dovesti u iskušenje
bilo kog gradonačelnika da prekine ćutnju i da objavi
date podatke. U predstojećoj izbornoj godini, većina
bi se plašila da bi ovime dali kritičarima i opoziciji
palicu da ih udare po glavi umesto da u transparentnosti vide priliku da se uzdignu, kao što je to učinio
ministar Kuqi, i da izvuku koristi iz svega toga.
Isto može važiti za objavljivanje podataka u pogledu
investicionih projekata, tendera i javno-privatnih partnerstava koje neke opštine trenutno razvijaju kako bi
preuzele neke oblasti pružanja usluga. Gradonačelnici
i njihove stranke mogu sagledati mutne finansijske
sporazume u ovoj oblasti kao pružanje ključnih podsticaja za njihov ponovni izbor: iskustvo pokazuje da
Nepostojanje jasno izraženih planova i kriterijuma na
veb stranicama nije prosta funkcija omame. Postoji
malo iskustvo u stvaranju istih; ovaj nedostatak pomaže da lična i stranačka diskrecija pobedi sama po
sebi pri donošenju izbora o investicijama i potrošnji.
Mnogi opštinski razvojni planovi suviše su idealni i ambiciozni imajući u vidu raspoložive resurse; često su osmišljeni od strane autsajdera, oni sede na policama,
ostavljajući zvaničnike da pristupe ad hoc ili politički
motivisanim obrazloženjima pri donošenju svakodnevnih odluka. Međunarodni program pomoći
trenutno sprovodi intervjue sa rukovodiocima direkcija
nekoliko opština, sa ciljem da se izrade potkrepljeni 3godišnji planovi. Do danas, svaki direktor napisao je po
jednu komponentu ovih izveštaja, svi delovi su spojeni
u neodvojivu celinu.85
Ovo je sastavni deo celokupnog deficita u kapacitetima, iako postoje primeri dobre prakse i administracije
u mnogim opštinama.86 Deficiti se nalaze u rasponu
od neuspeha u mnogim slučajevima da se angažuje
osoblje za kontakt telefone u opštini koji su dati na veb
stranici do nesposobnosti potrošnje budžeta. Ovo
dovodi ili do lošeg kvaliteta potrošnje budžeta na kraju
godine, kao što to pokazuje primer opštine Fushë
Kosovë/Kosovo Polje koji sledi u nastavku, ili do
prenošenja budžetskog suficita iz godine u godinu
(opštine gube bilo kakve nepotrošene subvencije dobijene od vlade na centralnom nivou, ali mogu da prenesu prihode koje su same ubrale), koji u slučaju
Prishtina/Prištine iznose na desetine miliona evra
(njeni vlastiti prihodi iznose oko €20 miliona godišnje)
– što ukazuje na duboku i hroničnu krizu u neadekvatnim
administrativnim
kapacitetima.87
Prishtina/Priština već drži poseban rekord u neuzvratnosti: “raditi sa njima je mučenje”,88 “svi projekti žele da
pobegnu od Prishtina/Prištine.”89 Projekat bratimljenja
EU uspeo je da dovede nekoliko stručnjaka na zahtev
75 Ibid
76 http://www.oag-rks.org/en-us/Home
77 Na albanskom: http://institutigap.org/?cid=1,5,124.
78 Na primer, štampani mediji su krajem oktobra i početkom novembra 2012. izveštavali o debatama u skupštini opštine o nalazima iz izveštaja Kancelarije glavnog revizora za opštine Orahovac,
Podujevo i Đakovica.
79 Vidi rezultate ankete koju je sproveo NVO INPO o iskustvima onih koji su podneli zahtev za dobijanje građevinskih dozvola u Prištini, 8. novembar 2012, na albanskom: http://inpo-ks.org/sq/aktivitetet/post/qytetaret_dhe_procesi_per_lejet_e_ndertimit.
80 Ovo je bio slučaj i sa kampanjom rušenja koju je opština preduzela pre poslednjih opštinskih izbora. Opština Priština objavila je na internetu listu sa preko 6000 zahteva za retrospektivnu legalizaciju podnetih tokom poslednjih meseci 2010, međutim ista nije propraćena nikakvim detaljnijim objašnjenjima. https://kk.rks-gov.net/prishtina/getattachment/Home/Lendet-e-paraqitura-per-legalizim%281%29-1.pdf.aspx
81 Refki Reshitaj, “Rregullorja favorizon grupet e interesit”, Zeri, strana 14, 23. oktobar 2012. Takođe, vidi članke koje je priredio Fisnik Minci u novinama Koha Ditore, 19. i 23. oktobar 2012 (odnosno
strane 14 i 15).
82 Vidi veb stranicu Ministarstva za životnu sredinu i prostorno planiranje za odnosna Administrativna uputstva o ova tri zahteva za izradu prostornih planova, i o formulisanju razvojnih planova,
samo na albanskom jeziku : http://mmph.rks-gov.net/?cid=1,21
83 Alan Packer, stalni savetnik za bratimljenje, Evropska saradnja za jače opštine/Projekat bratimljenja, e-mejl, 29. novembar 2012.
84 Ustavni sud intervenisao je decembra 2010. kako bi zaustavio Opštinu Prizren da izgradi socijalne objekte u oblasti koja je planirana kao zelena površina urbanističkim planom za 1983, koji je
76
opstinama
Nezavisno od ovoga, gradonačelnici žele priznanje za
svoja dostignuća i napretke. Asocijacija Kosovskih
Opština, telo sa kome su se pridružili dobrovoljno, a
koja ih zastupa u odnosima sa vladom na centralnom
nivou, predstavlja forum za podsticanje dalje profesionalizacije; ista je uspostavila kolegijume koji okupljaju stručna lica iz svake od 11 uspostavljenih
opštinskih direkcija. Sadašnji predsednik Asocijacije,
gradonačelnik Shtime/Štimlja Naim Ismajli, uživa poštovanje (njegov prethodnik, raniji gradonačelnik opštine Ferizaj/Uroševac Bajrush Xhemajli, nalazio se na
ovoj funkciji u očekivanju suđenja za ubistvo) i u
skladu sa navodima podržao je sistematičnije i detaljnije postavljanje informacija na veb stranici o
opštinskim projektima kapitalnih investicija: inicijativa
koja presahnula ne zbog bilo kakvog suprotstavljanja
od strane opština, već zbog toga što je nije dalje primenio MLU.98 Nedavno uspostavljen kolegijum Asocijacije, opštinskih službenika za IT, glasao je za
upravnika za IT iz Gjilan/Gnjilana kao svog prvog
čelnika – što je izbor koji je očigledno načinjen na osnovu zasluga.99 Opštine takođe prate i citiraju rang koji
su ostvarile na godišnjoj osnovi pri USAID-u, kako bi
lakše obavljale svoju poslovnu delatnost, postigle
transparentnost itd., iako domaći NVO koji prati rad
opštine tvrdi da se sredstva izdvojena od strane
USAID-a često razdeljuju bez dovoljnog obrazloženja,
stvarajući oprečan efekat jačanja opština na loše stare
načine.100
Nekoliko opština i gradonačelnika predloženo je od
strane sagovornika tokom ovog istraživanja za
moguće partnere, usled njihove otvorenosti prema
novim pristupima i davanja primera dobre prakse u
određenim oblastima. Suharekë/Suva Reka zbog svog
relativno dinamičnog gradonačelnika, Gjilan/Gnjilane,
Mitrovica i Ferizaj/Uroševac među većim opštinama
zbog toga što su relativno napredne u inicijativama za
snažna stranačka mašinerija i finansije mogu biti
pobednički faktori. Pokušaj da se pobedi vrlinama i
transparentnošću može se oceniti kao veoma riskantan potez i postoji mala verovatnoća da će uživati podršku pristalica gradonačelnika
Uz izbore za
gradonačelnike i skupštine opštine koji će se održati u
jesen 2013. (ili po mogućstvu u proleće 2014),
rukovodstva opština, kao što su Prishtina/Priština i Gjilan/Gnjilane – dva najviše diskutovana moguća kandidata za pilot aktivnosti programa SAEK– možda neće
uvideti nikakvu prednost u istinskom učešću. Za administraciju opštine Prishtina/Priština ne postoji ništa
loše u tome da postavi link na veb sajtu koji će sadržati
interaktivnu mapu autobuskih putnih linija za čiju se
izradu dobrovoljno prijavio jedan omladinski NVO,94
ali bi dobrovoljno davanje zaokruženih informacija online o opštinskim tenderima moglo predstavljati
prilično drugačiji predlog. “Oni se plaše da objave informacije koje će navesti javnost ka drugim osetljivim
pitanjima.” 95 Ovo je samo još više naglašeno hapšenjem po optužbama za korupciju septembra 2012. godine dugogodišnjeg višeg opštinskog zvaničnika u
Prishtina/Prištini, Sami Hamitija i dvojice biznismena.
Istraživanje BIRN-a sugerisalo je da akcionari fudbalskog kluba Prishtina/Priština, među kojima i ličnost
gradonačelnika i njegovih sinova, sačinjavaju grupu
pridruženu stranci LDK koji se mogu propratiti preko
većine kompanija koje su dobile tendere u opštini Prishtina/Priština.96 Gradonačelnik Gjilan/Gnjilana, Qemajl Mustafa, podjednako možda ne želi da obelodani
transparentno podatke kojima će razotkriti obim angažovanja opštinskih preduzeća i usluga i davanja ovih
ugovora kompanijama koje pripadaju poslovnim
saradnicima ili koji su podržali predizbornu kampanju
stranke PDK.97
POSTIZANJE PRIHVATANJA
85 Intervju, Alan Packer, stalni savetnik za bratimljenje, Evropska saradnja za jače opštine/Projekat bratimljenja, e-mejl, 16. oktobar 2012.
86 Evropska saradnja za jače opštine/Projekat bratimljenja je u procesu sakupljanja primera najbolje prakse u nizu različitih funkcija opštinske uprave u vezi sa zahtevima Studije izvodljivosti EU, kao
što su povratak, prava zajednica, rodna pitanja i borba protiv korupcije, kako bi im se pokazali i kako bi se pozvali da replikuju ove primere.
87 U prvih 9 meseci 2012. godine Priština je uspela da potroši samo €12.5 miliona svog budžeta za kapitalne investicije od €46.5miliona, odnosno nakon što je prošlo 75% godine, ona je potrošila
samo 27% ove budžetske stavke. Vidi članak Lindite Canolli, Zeri, 31. oktobar 2012, strana 9.
88 Posmatrač BIRN-a, 19. oktobar 2012.
89 Intervju, viši zvaničnik MLU, 15. oktobar 2012.
90 Intervju, 16. oktobar 2012.
91 http://www.md-ks.org/?page=1,168
92 http://www.zeri.info/artikulli/1/1/56230/burim-berisha-shpenzon-8500-euro-per-qebapa/
93 Intervju, posmatrač BIRN-a, 19. oktobar 2012.
77
opstinama
e-upravu, među manjim opštinama Kamenica,
Shtime/Štimlje i Junik za isto i Novobërdë/ i Hani
Elezit/Đeneral Janković za njihovu uzvratnost na
kritički nastrojene izveštaje Instituta GAP. Istog/Istok i
Vushtrri/Vučitrn takođe se pominju u pozitivnom
svetlu, ova druga opština zbog potpunosti informacija
na njihovoj veb stranici, na tome što njihov veb sajt
ima “ugao za opoziciju” i zbog pred-budžetskih konsultacija koje vode u selima. Među opštinama sa srpskom većinom, Graçanica/Gračanica i manji
Ranillug/Ranilug smatraju se dosta naprednijim. Prishtina/Priština se češće predlaže u duhu svog položaja
i praksi, usled svoje veličine i račvanja. Zapadne urbane opštine, Peja/Peć i Gjakova/Đakovica vide se od
strane nekolicine kao one sa “dobrim”
gradonačelnicima koje su okružene “lošim” administracijama, dok je majušni Hani Elezit/Đeneral Janković
na dalekom jugu istaknut primer razbijanja stranačkog
kalupa, izborom nezavisnog gradonačelnika.
Dakle, iako gradonačelnici i njihove administracije
mogu imati konkretne vitalne interese u ograničavanju
transparentnosti, oni su takođe izloženi iskušenju
nailaska na odobrenje kolega i normama nastalim na
forumima profesionalnih kolega. Većina bi želela da
budu ispoštovani kao lideri na svom terenu, međutim
ne bi voleli da svoje administracije izlože posebnom ili
strogom pregledu.
Skupštinama opština takođe bi trebalo pokloniti
posebnu pažnju kada govorimo o potvrđivanju
opština koje bi najbolje prošle test za e-transparentnost i e-učešće, pošto su ovo tela sa izbornim
mandatom i dužnošću da povedu debate i odobre
budžete, planove i propise. One mogu sagledati neke
od predloženih vidova javnog e-učešća – bez obzira
na učesničku izradu budžeta ili wiki predloge opštinskih planova i propisa – kao način da postepeno zađu
i ispune njihove preduslove. Izrađeni planovi i budžeti
sa ciljem potpomaganja javnog učešća na internetu, i
dalje, na kraju krajeva, treba da se donesu u skupštini
opštine.
Nije mudro prethodno odabrati ciljne opštine sa kojima će se raditi a da se ne pripremi teren za to,
posebno kada ne postoje čvrste obaveze sa njihove
strane o informacijama koje su spremni da stave na
raspolaganje. “Oni će ostvarivati površinsku saradnju,
dati vam pristup određenim stvarima prvo i nakon
toga ćete se zaglaviti.”101 Ovo sugeriše da bi veći standardi programske aktivnosti ili transparentnosti trebalo da se predvide unapred u odnosu na
pretpostavke koje neko izvlači iz pregleda programskog dokumenta – što znači da će izrada sadržaja
konkretne veb stranice i njenih aplikacija proizaći organskim putem, iz sve dubljeg dijaloga sa ciljnim
opštinama i da će ova interakcija predvoditi sve
istančaniji fokus u stvaranju ovog sadržaja i aplikacija.
Zapravo, nastavljeno učešće opština u programu
možda treba usloviti ispunjavanjem standarda
kvaliteta njihovog tekućeg odgovora.
Program treba da iznađe načine da se ojačaju faktori
iskušenja nailaska na odobrenje kolega i kolegijalnosti,
potiskujući istovremeno one koji se zalažu protiv transparentnosti. Kako bi se steklo kvalitetno učešće, treba
doći do ubedljivih odgovora na pitanje koje će većina
gradonačelnika postaviti sebi, “Šta ja imam od toga?”
Samo ukoliko svi osete da postoji impuls za većom
transparentnošću i da je ona neizbežna, pojedinačni
gradonačelnici će se prikloniti istoj. Potreban je ogroman pritisak: koji se vrši putem javnog mnjenja,
okruglih stolova, Asocijacije Kosovskih Opština i Ministarstva Lokalne Uprave.
Izvršni partneri programa dobro su pozicionirani da
odigraju ključnu ulogu u vršenju ovog ogromnog pritiska, da neguju paradigmu promene u korist transparentnosti u lokalnoj upravi koji će podstaći
94 Nedavni dodatak koloni sa desne strane početne strane veb sajta Opštine Priština: https://kk.rks-gov.net/prishtina/
95 Posmatrač BIRN-a, 19. oktobar 2012.
96 Ibid.
97 Interni izveštaj o praćenju BIRN-a, april 2012. Vidi takođe Nexhmije Ahmeti, “Qemajli nen hetime” [Qemajl pod istragom], Express,
19. novembar 2012, strane 8-9, u kome se tvrdi da su gradonačelnik i nekolicina zvaničnika pod istragom zbog navodnog nepropisnog
dodeljivanja opštinskih tendera. Članak tvrdi da je tender za javno-privatno partnerstvo za izgradnju nove višena-menske zgrade sedišta
opštine već dodeljen kompaniji rođaka nekoga kome gradonačelnik priznaje da mu duguje €80,000, dok GazetaJNK izveštava o istrazi
dogovora o javno-privatnom partner-stvu opštine Gnjilane za sakupljanje otpada sa jednom austrijskom kompanijom:
http://gazetajnk.com/?cid=1,987,3938.
98 Intervju, Evropska saradnja za jače opštine/Projekat bratimljenja, 16. oktobar 2012.
99 https://kk.rks-gov.net/gjilan/News/Advertisement/IT-e-Gjilanit-kryeson-kolegjiumin-e-IT-te-AKK.aspx
100 Intervju, 8. oktobar 2012. Dat primer bila je Kamenica koja je odbila da razotkrije zahtevanu dokumentaciju ovom NVO-u, iako
navodi da ih je USAID naveo kao pozitivan primer transparent-nosti.
78
opstinama
DEMI, ali nisu pristupačne online).102 Obazrivost ministarstva po mogućstvu je uslovljena, u svim navratima, predstojećim izborima, činjenicom da njihovi
službenici nisu hteli da se upire prstom ka njima za
političko mešanje.103 Međutim, ovo je takođe bio jedan
od onih slučajeva u kojima se gradonačelnici slažu oko
jedne stvari u kontekstu Asocijacije Kosovskih Opština
koja promoviše dobro upravljanje, da bi se nakon toga
potajno okrenuli svojoj stranačkoj mreži na centralnom nivou da osiguraju da se to isto pitanje
zablokira.104 Senzibilizacija donatora i javno zalaganje
za aktuelna pitanja na TV programu BIRN-a i Internews
Kosova može stvoriti kompenzacijski pritisak da se
ovakve i slične inicijative stave u primenu.
Postojeći institucionalni i pravni okvir (Zakon o
lokalnoj samoupravi, Asocijacija Kosovskih Opština i
Ministarstvo Lokalne Uprave) pruža sponu da, ukoliko
su dovoljno animirani od strane izvršnih partnera,
mogu objediniti, podići i čak uvrstiti u zakonodavstvo
u novo Administrativno Uputstvo najbolje rezultate
rada pojedinačnih ciljnih opština.
I dalje ostaje strateški izbor koji treba da se načini da li
da se odaberu ciljne opštine (po mogućstvu nakon intervjuisanja ključnih zvaničnika: gradonačelnika,
službenika za informisanje, direktora administracije i
upravnika za IT, i rukovodilaca skupštine opštine) ili alternativno, da li da se pozovu da se prijave kako bi bili
uključeni, u strukturniji konkurentan proces. U svakom
slučaju, koliko bi konkretni trebalo da budu uslovi/zahtevi za učešće na samom početku? Ili zaista, da li bi
trebalo razmotriti mogućnost prebacivanja težine
partnerstva bilo na MLU, imajući u vidu njegov kapacitet stvaranja i donošenja zakonodavstva zarad
postizanja transparentnosti duž svih opština, ili
posrednom telu – Asocijaciji Kosovskih Opština? Alternativno ili komplementarno, imajući u vidu da je
opština Prishtina/Priština prihvatila i ubacila na svoj
gradonačelnike na učešće. Dodata vrednost organizacija BIRN i Internews Kosova jeste sposobnost da animiraju javno mnjenje. TV debate Jeta në komunë već
su uticale na klimu lokalne uprave. Gradonačelnici su
morali da istančaju svoje veštine nastupa, da obrazlože
koliko su ispunili prethodna obećanja i da daju profil
tri ključna projekta, uspehe i neuspehe. Elektronska
platforma Jeta në Kosovë može se pozabaviti zadatkom stvaranja impulsa za “Transparentnost 2.0” u
lokalnoj upravi.
Veliki broj komponenta za “Transparentnost 2.0” već su
dostupne: one samo treba da se animiraju. Zakon o
lokalnoj samoupravi protkan je odredbama koje
unapređuju transparentnost i sadrži poglavlje (IX) “Direktni mehanizmi demokratije i učešća građana”. MLU
je do danas pragmatično iskoristio preduslove
predviđene ovim zakonom izdavanjem Administrativnog Uputstva o transparentnosti: br. 2011/03 o organizaciji i funkcionisanju Centara za usluživanje
građana u opštinama. Ono još uvek nije naišlo na otpor
– samo na različite brzine primene.
Istraživanje je dalo primere daljih inicijativa koje su
planirane ali nisu sprovedene: izgubljene šanse u
većini slučajeva ne zbog bilo kakvog posebnog fokusa
otpora, već usled nedostatka političke volje MLU ili dovoljnog fokusa ključnih donatora kao što je Evropska
komisija. Ista nije pošla putem predloga da se bilo
kakve investicije EU u opštini uslove postavljanjem
njenog aktuelnog razvojnog plana na veb stranici dok
je Ministarstvo u dva navrata ustuknulo da zajednički
predstavi skup od 160 podataka oko kojih je od
opština zatraženo da podnesu svoj izveštaj svake godine, kao što je broj školskih krovova koji cure ili broj
maloletnika poginulih u saobraćajnim nesrećama, u
objavljenom i dobro uređenom indeksu opštinskog
blagostanja, koji pokazuje trendove iz godine u godinu (ove informacije sakupio je USAID-ov program
101
Posmatrač BIRN-a, 19. oktobar 2012.
79
opstinama
održive stvarne koristi siromašnim zajednicama.”106 Na
Kosovu, nekoliko projekata e-transparentnosti koji su
plasirani na sav glas tokom prošle godine, pokazuju
vrlo niske nivoe aktivnosti.107
Partneri na programu SAEK kao i ciljne opštine/tela,
treba pažljivo da razmotre održivo vođenje i stvaranje
aplikacija za veb sajt. Ukoliko se opštine opredele da
ih koriste korišćenjem svog osoblja, da li će im se dodeliti veštine, vreme i autoritet da to urade dobro, na
nepristrasan način? Zapošljavanje novog osoblja u
opštinama trenutno je zabranjeno od strane Ministarstva Finansija, tako da je verovatno da će se pozvati postojeće osoblje. Ali, da li oni mogu biti dovoljno
oslobođeni postojećih zadataka kako bi efektivno
vodili svoju aplikaciju za veb stranicu? Alternativno,
ukoliko programski partneri SAEK-a dodele stručnjake
opštinama/telima kako bi pokazali kako da vrše i kako
voditi isti na početni period, mora postojati jasan sporazum na samom početku koji će predviđati kako ovo
učiniti održivim – najverovatnije procesom obuke
opštinskog osoblja ‘na radnom mestu’ na održavanju
veb stranice, i postepenom primopredajom tokom
utvrđenog vremenskog perioda. Još jedna mogućnost
mogla bi biti uključivanje lokalnih NVO-a u vođenje
ovih aplikacija za veb sajt. Što se tiče održivosti, trebalo
bi obratiti pažnju od samog početka na licenciranje
softvera i pitanja autorskog prava, kako odnosni korisnici: bez obzira da li opštine, Asocijacija Kosovskih
Opština, Ministarstvo Lokalne Uprave ili lokalni NVO-i
ne bi bili zablokirani niti taoci njihovog visokog troška
kada govorimo o daljem korišćenju i razradi aplikacija
stvorenih uz pomoć programa SAEK i samim tim ne
mogu zabraniti jedni drugima ili drugim opštinama da
daje razrade ove aplikacije.
Ukoliko se plasiraju a da se pre toga ne izdvoje resursi,
ne posvete i osnaže timovi koji će njima upravljati, ne
izdvoji vreme za senzibilizaciju ciljnog stanovništva i
veb sajt interaktivnu mapu autobuskih linija koje je
izradio jedan omladinski NVO, da li bi neki fokusirani,
lokalni NVO-i mogli takođe da postanu nosioci programskih aktivnosti? Ukoliko lokacije treba da se
utvrde u konkurentnom procesu, on može omogućiti
građanima i građanskim grupama da licitiraju u ime
njihovih opština, predlažući veb sadržaj koji će biti
razrađen i kako ga mogu iskoristiti. Iako je predviđeno
uključivanje tri ciljne opštine, ostaje otvorena alternativna mogućnost za heterogenu, asimetričnu
izmešanost projektnih partnera koji će biti odabrani,
ukoliko ovo bude išlo u prilog boljem rasponu aktivnosti koje zastupaju najbolje prakse.
Pozdravlja se, posebno kada se razmatra mogućnost
uključivanja većih opština usled njihove demografije
a ne zbog uverenosti i angažovanosti i entuzijazma njihove administracije, da se pristupi podizanju svesti
tamo gde većina projekata e-uprave i e-transparentnosti ne uspeva. Univerzitet u Manchesteru odradio je
veb sajt “e-uprava za razmenu razvojnih informacija”,
koji pruža informacije o projektima e-uprave u zemljama u razvoju i tranzicije, i koji procenjuje da su 35%
potpuni neuspesi, 50% delimični neuspesi a samo 15%
jasni uspesi.105 Predložena su dva modela objašnjenja:
1) relativno prisustvo ili odsustvo deset ključnih faktora
– spoljni pritisak, unutrašnja politička želja, celokupna
vizija/strategija, upravljanje projektom, upravljanje
promenama, politika/samo-interes, dizajn, sposobnosti, tehnološka infrastruktura i 2) razlika između
dizajna – i stvarnosti, gde je neuspeh verovatniji kada
je velika razlika između aktuelne stvarnosti i toga gde
projekat namerava da stigne. Razmena informacija zasebno analizira projekte e-transparentnosti,
korišćenjem varijanti gore pomenutih modela objašnjenja, napominjući da takođe većina ne uspeva,
zaključujući da uz sve izazove “mali broj, ako uopšte
ijedan projekat e-transparentnosti do danas pruža
102 Intervju, Evropska saradnja za jače opštine/Projekat bratimljenja, 16. oktobar 2012.
103 Centralna izborna komisija pokazala je sličan refleks kada govorimo o objavljivanju revizija potrošnje sredstava tokom kampanje
za lokalne izbore održane 2009; iako su pripremljeni vrlo kasno, opredelili su se da odlože objavljivanje, do nakon opštih izbora održanih
2010. godine, kako ne bi bili optuženi da su objavili politički osetljive informacije u periodu neposredno pre tih izbora.
104 Intervju, izvor Međunarodna krizna grupa, 23. novembar 2012.
80
opstinama
Projekti učesničkog planiranja sprovedeni 2009. godine u i oko nemačke prestonice zabeležili su, u BerlinLichtenberg, mešavinu kanala komunikacija sa 29%
javnih skupova, 60% interneta i 11% pismenih upitnika, dok u Potsdamu 11% javnih sastanaka, 42% interneta i 47% pismenih upitnika.110
ne radi odgovorno i pravično sa povratnim informacijama i očekivanjima koja stvaraju, postoji opasnost da
će zapravo umanjiti a ne povećati poverenje u lokalnu
upravu, jačajući cinizam i ne unapređujući
demokratiju. Štaviše, opštine mogu da pogreše ukoliko
smatraju da su ispunile svoju dužnost u domenu transparentnosti i učešća građana time što su otvorile stranicu na Facebook-u kako bi odgovorile na konkretna
pitanja, imajući u vidu da će ovakav pristup najverovatnije podrazumevati, “Nešto drugo od pozivanja ljudi u
igru intenzivnog dijaloga i vizuelizacije”,108 što će zapravo dovesti do raspršenog učešća niskog kvaliteta,
od male koristi po proces odlučivanja. Izazov daljih koraka stvaranja interaktivnih aplikacija jeste da se učine
dovoljno uskim da kanališu odgovore građana u informacije koje su korisne za proces odlučivanja, ali i da
budu dovoljno fleksibilni da pruže više od mogućnosti
davanja da/ne odgovora i da ne ograniče odgovore na
prethodno utvrđene rezultate.
IKT, veb alatke i aplikacije socijalnih medija ne mogu
same po sebi stvoriti transparentnost i interakciju sa
građanima. Ovo su alatke a ne rešenja. Postoji opasnost zauzimanja suviše euforičnog stava oko toga šta
ovi novi mediji mogu zapravo postići, posebno ukoliko
se prosto upotrebe nad prethodno postojećim
navikama i pretpostavkama interakcije i relativne
neuzvratnosti ili, možda još gore– ukoliko se koriste
kao zamena za postojeće kanale lične interakcije sa
građanima. “Facebook može pomoći da se poveća
učešće na javnim sastancima, ali i poster u lokalnoj
prodavnici može učiniti više.”109 Nedavno nemačko
iskustvo, na primer, učesničkog planiranja budžeta,
pokazuje, a) da mnogostrukost kanala funkcioniše najbolje, odnosno kada se “klasične metode učešća
građana (seminari, forumi građana) iskombinuju sa
novim oblicima e-učešća,” i b) da je precenjivati potencijal animiranja građana za e-učešće uobičajen mit.
Iako postoji ushićenost zbog potencijala za transformaciju IKT-a ovo se mora sagledati u perspektivi – kao
dopuna, alatka kojom se mogu nadograditi postojeće
tradicije učesničkog razvoja ili demokratskih praksi, ne
Hrabar novi svet koji postoji sam za sebe (raj koji
možete dobiti pritiskom jednog tastera “Strategijom
za E-upravu od 2009-2015” MJU). Ove tradicije obuhvataju prakse učesničkih ruralnih procesa (PRA) i njihovih ogranaka –skup postupaka koji idu
odozdo-naviše (bottom-up) popularnih od 1990-ih kojima zajednice utvrđuju same svoje razvojne prioritete
(stručnjaci “predaju palicu” korisnicima) koji su obično
više povezani sa time da članovi zajednice koriste pasulj a ne aplikacije na svom pametnom telefonu da
zabeleže svoje preferencije u rangiranju ovih
zvaničnika.111 Zaista, povezane discipline koje se danas
kopiraju širom sveta kao projekti u kojima je IKT počeo
da preduzima vodeću ulogu, zaživele su pre široko
rasprostranjene upotrebe IKT-a od strane građana:
učesničko planiranje budžeta plasirano je po prvi put
1989. godine u brazilskom gradu Porto Alegre.112
Na Kosovu, preovlađujuća pozadina za primenu ovog
programa podrazumeva mali nivo korišćenja e-uprave
od strane javnosti i nejednaka, formalna i jedva da se
može reći funkcionalna primena iste u ime vlade, sa
malim nastojanjima da se popularizuje. “Građani ne
vrše pritisak da dobiju e-usluge.”113 Zvaničnici u prestonici pozivaju se na iskustvo Estonije kao mogući
model kojim mogu poći: vlada je organizovala
105 http://www.egov4dev.org/success/
106 http://www.egov4dev.org/transparency/evaluation/benpoor.shtml#responses
107 www.informatazyrtare.org postoji sa namerom da posluži kao platforma i mesto za razmenu zahteva građana u sklopu
njihovog prava na slobodu dobijanja informacija od institucija. Zasniva se na uspešnijoj verziji http://www.whatdotheyknow.com/.
Veb sajt Kosovskog demokratskog instituta http://www.tenderi-im.org, za prijavljivanje korupcije plasiran je 20. septembra 2012, i
po svemu sudeći u prva dva meseca privukao je prijave samo 10 građana.
81
opstinama
grupa i “igrice”, kao što su višestruko glasanje, lažiranje
rezultata. Nastojanja da internet forumi i aplikacije ostanu što je moguće čistiji od ovih distorzija će zajedno
sa uverenošću u dobronamernost njihovih moderatora, biti ključni za izgradnju i održavanje interesa
javnosti da ih dalje koriste.
masovne računarske kurseve za građane i vrši diskriminaciju i korist e-uprave, čineći da usluge kojima se ima
pristup online budu jeftinije od usluga koje se mogu
dobiti lično.114 Kako bi se postigla korist pristupa
“odozdo-naviše” u javnom učešću koje socijalni mediji
i e-uprava obećavaju, neophodne su značajne
prethodne investicije “odozgo-naniže” kako bi se animiralo učešće javnosti – kako na centralnom tako i na
lokalnom nivou. Emisija Jeta në Kosovë mogla bi da
posveti stalnu rubriku ovom pitanju, kako bi ova tema
postala popularna.
VEB SADRŽAJ I APLIKACIJE ZA SOCIJALNE MEDIJE
Koliko ambiciozan, koliko rigorozan bi program SAEK
trebalo da bude u svom pristupu u stvaranju veb stranice i aplikacija socijalnih medija za opštine ukoliko
treba da ispuni glavne ciljeve programa “Podrške borbi
protiv korupcije na Kosovu” i “Učešća građana u suzbijanju korupcije”?
Maksimalistički pristup podrazumevao bi pokušaj da
se otvore ključni novčani procesi ciljnih opština pregledu javnosti na veb stranici: stvaranjem transparentnosti i novih kanala kojima javnost može da proprati
primenu i da svoj doprinos politici i utvrđivanju prioriteta u potrošnji. Ovakve interaktivne aplikacije mogle
bi obuhvatiti formulaciju godišnjeg budžeta, praćenje
nedeljne potrošnje, praćenje nabavke i primene projekata kapitalnih investicija i formulisanje razvojnih i
prostornih planova. Međutim, ovo bi moglo biti teško
da se obezbedi saradnja opština i samim tim postoji
opasnost da neće obezbediti željene rezultate.
Kao alternativa, imajući u vidu da i dalje postoji veliki
prostor da se radi na razvoju e-uprave i korišćenju socijalnih medija u jednom broju korisnih, pravaca koji
unapređuju transparentnost a koji su manje sporni, uz
znanje da je neophodno obezbediti prihvatanje i
saradnju opština i da će bez njih projekat najverovatnije doživeti svoj krah, mogao bi se usvojiti
pragmatičniji pristup zalaganja za onim što je dostižno.
Ovo bi moglo podrazumevati izradu aplikacija sa in-
Čak i projekti učešća građana za koje se smatralo da će
biti uspešni bore se da budu reprezentativni. Od 2005.
do 2010. nemačke opštine koje se mogu uzeti za
primer Berlin-Lichtenberg i Potsdam postigle su stope
učešća u njihovom programu učesničkog planiranja
budžeta od 1.5% odnosno 1.3% stanovništva, dok je
opština Cologne postigla učešće od samo 0.01%. Kada
govorimo o “najboljim praksama” učešće opštine
Berlin-Lichtenberg nije se povećalo duž godina, već se
menjalo među različitim kanalima (sve veće korišćenje
interneta, pad u korišćenju pismenih upitnika).115
Posebno u okruženjima kao što je ono na Kosovu, sa
manjom infrastrukturom, manjom prodornošću IKT-a
i manjom građanskom tradicijom nego u Nemačkoj,
postoji opasnost da učešće građana zasnovano na
korišćenju IKT-a produbi isključenost i nejednakost
marginalizovanih grupa i demografije, privilegujući
glasove onih koji znaju kako da koriste i koji su
priključeni na internet.116 U ovakvoj pozadini niskog
nivoa učešća, postoji mnogo veći potencijal da
političke stranke iskoriste forume za odlučivanje na internetu (koji u svakom slučaju, svojom
klijentelističkom dinamikom, imaju preterano veliku
ulogu u uobličavanju egzistencijalnih pitanja u
svakodnevnom životu na Kosovu) ili drugih interesnih
108 Profesor Thomas Bryer, obraćanje na seminaru “Izgradnja zajedničkog grada: kako angažovati građane”, Amsterdam, 31.
avgust 2012. http://www.lafabriquedelacite.com/en/speech/analyzing-use-social-networks-0
109 Intervju, Asocijacija Kosovskih Opština, 8. oktobar 2012.
110 Jochen Franzke, “Najbolje prakse učesničkog planiranja budžeta u Nemačkoj – Šanse i ograničenja”, strana 16,
http://files.uniteddiversity.com/Decision_Making_and_Democracy/Best_Practice_of_Participatory_Budgeting_in_Germany.pdf
111 Vidi http://www.iisd.org/casl/caslguide/pra.htm
112 Vidi http://www.unesco.org/most/southa13.htm
113 Intervju, Valon Hysenaj, NVO KS-Kosova, 10. oktobar 2012.
82
opstinama
teraktivnim mapama gde građani mogu da prijave i
dobiju odgovor opštine u pogledu problema sa infrastrukturom, stvaranje platformi za ideje građana, aplikaciju za e-peticije i razradu aplikacije za praćenje
zahteva za dobijanje građevinskih dozvola.
Ono što je ambiciozan deo ovog maksimalističkog
pristupa jeste korišćenje aplikacija za IKT kao sredstvo
za rasparčavanje kulture stranačkog klijentelizma koja
dominira opštinskom upravom, kako bi se naterali na
veću lokalnu demokratiju i odgovornost. Pragmatičan
pristup više je povezan sa stvaranjem okruženja i
navike e-uprave i interakcije na internetu, koji tek kasnije mogu stvoriti očekivanje i pritisak za osmišljavanje
aplikacija koje omogućuju nametljivo praćenje glavnih
novčanih pitanja. Maksimalistički pristup može naići
na opasnost suviše velike razlike između dizajna i
stvarnosti117 , dok pragmatičan pristup može naići na
opasnost ulepšavanja loše uprave. Program SAEK će
najverovatnije manevrisati između ova dva ekstrema.
Poboljšavanje polazne osnove: Pre ulaganja u
stvaranju interaktivnih aplikacija namenjenih ciljnim
opštinama da otvore oblasti njihovog rada za učešće
građana online, ove opštine će prvo stvoriti napredniju
polaznu osnovu za transparentnost na njihovim veb
stranicama, kako bi građani bili bolje informisani i
stoga u boljoj mogućnosti da učestvuju konstruktivno.
Neophodno je koordinisano programsko animiranje
na samom početku, uključujući emisiju Jeta në Kosovë,
Asocijaciju Kosovskih Opština, MLU i organizovanje
seminara ili okruglih stolova, kako bi se zaokružio, upakovao i formalizovao novim Administrativnim Uputstvom MLU (koji je već predviđen Zakonom o lokalnoj
samoupravi) novi skup zahteva za postizanjem transparentnosti na veb stranicama opština, sakupljenih iz
inicijativa transparentnosti koje su pokrenute kao pilot
projekti u drugim delovima uprave “kojima je ljude najlakše ubediti” – kao što je postavljanje nedeljnih
troškova na veb stranici Ministarstva Pravde – ili koji
pre toga nisu naišli na otpor opštine, a koji nisu prošli
zbog odsustva volje ministarstva ili donatora, ili koji se
potajno blokiraju mrežama političkih stranaka:
obavezno postavljanje opštinskog razvojnog plana na
veb stranici; komparativan indeks kvaliteta života u
opštinama, sastavljen iz skupa od 160 podataka sakupljenih na godišnjoj osnovi iz opštinskih izveštaja sada
od strane USAID-ovog projekta DEMI; skup informativnih kriterijuma koji se postavljaju na veb stranici o
opštinskim projektima nabavke i kapitalnih investicija,
kako bi se omogućila uporedba troškova.118
Informacije, kao što je opštinski budžet, koje se u ovom
trenutku – ukoliko se uopšte i predstavljaju – rade u
tako nerazumljivom formatu, trebaju potpunu transformaciju veb stranice, treba da se raščlane i predstave
vizuelno kako bi prošli (uključujući i uobičajeno nejasno navedene kategorije kapitalnih investicija, roba
i usluga i dotacija i subvencija). Ovaj novi izgled u
smislu prezentacije, može sam po sebi sadržati sredstva koja omogućuju građanima da istraže opštinski
budžet, preispitujući ga iz različitih ugla, kao što je
slučaj sa alatkom koja je osmišljena da se ilustruje nacionalni budžet Kenije,119 i sa online pregledom
budžeta Nigerije,120 i Australije.121 Inspirisan ovim
primerima, UNDP je, u Crnoj Gori u partnerstvu sa
vladom, osmislio sledeći pristup: “Nakon što angažujemo vrhunskog stručnjaka za vizualizaciju podataka,
dublje ćemo zaći u podatke koje pruža Ministarstvo Finansija (u excelu), kako o prihodima tako i o
troškovima, i možemo izaći sa prvim proizvodom,
troškovima po sektorima, po ministarstvima,
shvatajući podatke i iznošenjem (nadamo se!)
ubedljivih priča. Nakon toga, ćemo ga postaviti online
uz pitanje koje ćemo postaviti ljudima: Da li vam se
ovo dopada i šta drugo želite da vidite?”122 Dalji korak
je postavljanje digitrona za proračunavanje budžeta,
114 Ibid
115 Jochen Franzke, op. cit. strana 22.
116 Analogno, kada govorimo o nedavno urađenoj aplikaciji za pametni telefon za prijavljivanje mita u Rusiji (http://bribr.org/ )
Elena Panfilova, direktor Ogranka za Rusiju organizacije Transparency International, rekla je novinama Moskovske vesti da “je ova
aplikacija dostupna samo malom procentu Rusa – srednjoj klasi, uglavnom mladima koji imaju pametne telefone”, i da “ako [tim] ne
može nekako da podeli pametne telefone ljudima u Uralu i Sibiru, Bribr neće imati široko rasprostranjeni efekat na korupciju ili mito.”
http://www.againstcorruption.eu/articles/iphone-application-launched-to-fight-corruption-in-russia/?utm_source=ERCAS+
Newsletter&utm_campaign=f8821d9f71-ERCAS_Newsletter_No_8_November_201212_4_2012&utm_medium=email
83
opstinama
kao što je na primer urađeno za Hrvatski nacionalni
budžet 2011,123 kojim građani sami mogu da eksperimentišu menjanjem redosleda opštinskih troškova.
Ukoliko ovo prenesemo korak dalje, ovo bi se moglo
razviti u aplikaciju za online glasanje.
Priča je slična i kada govorimo o opštinskim razvojnim
i prostornim planovima. Informacije koje su u njima
sadržane treba da se raščlane u razumljive deliće koji
nakon toga treba da budu vizuelno privlačni. Na
primer, opština Prizren postavila je na svojoj veb
stranici svoj opštinski razvojni plan za 2010. godinu u
vidu mape, sa različitim bojama i simbolima koji
prikazuju vrste namene zemljišta: novi stambeni
razvoj, laku industriju, skladišta, škole, ambulante i
sportske terene itd, ali je ovo samo datoteka formata
jpg.124 Bilo bi mnogo bolje da na istu može da se klikne
i da sadrži anotacije koje izlaze (koje bi, u daljoj fazi,
omogućile javnosti da ispod njih stavi svoje komentare).
Štaviše, opštine treba da objasne na svojim veb stranicama logiku njihovih razvojnih i budžetskih planova.
Koji su kriterijumi za njihove investicione izbore i koji
su na primer kriterijumi da se utvrdi u kojim
slučajevima će opština finansirati 100% projekat kapitalnih investicija a u kojim slučajevima će zahtevati sufinansiranje zajedno sa lokalnom zajednicom – kao što
je to često slučaj za projekte puteva, vodosnabdevanja
i kanalizacije. Predstavljanje ovih informacija moglo bi
pomoći građanima da ispod njih navedu svoje komentare.
Iz ovoga ne proizlazi neminovno da što potpunije i
bolje predstavljene informacije mogu ili bi trebalo da
budu preobraćene u narednoj fazi izrade veb stranice
ili “gejmifikovane”125 u interaktivne aplikacije koje su
samoodrživog života na internetu, pošto je cilj da veća
transparentnost pruži potrebne informacije i obogati
debatu na javnim sastancima, sastancima skupštine
opštine i u medijima: ne treba sve da se vrati i postavi
samo po sebi na internet – postoji opasnost od
getoizacije učešća građana i njihovo kanalisanje kojim
neće biti u mogućnosti da se osvrnu na sve dimenzije
problema a koji je beskrvan – zasigurno u poređenju
sa javnom debatom u četiri oka. Bez obzira na to, niz
mogućih aplikacija koje se mogu razviti iz naprednije
polazne osnove transparentnosti veb sajta mogu
obuhvatati sledeće.
Platforma za ideje građana: Aplikacija koja
omogućava građanima da učestvuju na online forumu
gde će dati ideje o poboljšanjima u opštini, bez obzira
da li u kapitalnim investicijama, različitim načinima
pružanja usluga, opštinskim propisima ili zapravo bilo
čemu. Dostupno je nekoliko platformi za odnos sa
građanima.126 Što su naprednije time su u većoj poziciji
da prenesu veliki deo funkcije vođenja sajta korisnicima, logaritmima koji koriste nivo komentara i
glasove koje je privukla svaka ideja kako bi se utvrdio
napredak koji su ove ideje ostvarile i koliko su se “probile” za dalje razmatranje, odgovor ili predviđanja
konkretnih troškova njihove realizacije od strane
opštinskih zvaničnika.127
Najviše slavljen pionir među ovakvim platformama namenjenim građanima jeste mali grad u Teksasu Manor
– ne toliko zbog svojih rezultata (podzakonski akt da
se zabrani slanje SMS poruka tokom vožnje i
privlačenje velikog lanca supermarketa u njihov grad
navode se kao dva predloga za koje je glasao najveći
broj građana), već zbog toga što je postao primer
proizvoda nekoliko ambicioznih kompanija za razvoj
softvera. Njihova platforma “Manor Labs” (koja im je
poklonjena u sklopu promocije kompanije za izradu
softvera Spigit128 ), koja sada nije online, predviđala je
skalu za nagrađivanje ideja građana koje su prošle kroz
“sito i rešeto” do usvajanja – besplatan obrok u
restoranu koji učestvuje u ovoj akciji ili da postanete
117 Euprava za razmenu razvojnih informacija pruža optimističan komentar: «Istinsko pozivanje javnih službenika na odgovornost,
činjenje da vlada bude otvorenija i uklanjanje korupcije zahteva više od pukog IKT-a. Oni su korisno pomagalo. Nisu magičan metak.
Kako bi efektivno funkcionisali, moraju se koristiti kao sastavni deo šireg, integrisanog paketa mera transparentnosti ili korupcije. Ovaj
širi paket može obuhvatati promene u zakonodavstvu, restrukturiranje, razmatranje mera za podsticanje i odvraćanje itd. Bez ovoga,
samo IKT liči na stavljanje flastera kada vam curi krv: bolje nego ništa ali malo verovatno da će postići puno.”
http://www.egov4dev.org/transparency/evaluation/
118 U tom smislu euprava za razmenu razvojnih informacija zvuči kao upozorenje na “opasnost da projekti e-transparentnosti
pomognu da se prikriju još više ova nedela koja ne izlažu. Primeri obuhvataju izlaganje projektnih budžeta ali prikrivanje procene i
odobrenja projekta), i razotkrivanje nabavke malog obima ali prikrivanje odluka o finansiranju projekata).” Vidi:
http://www.egov4dev.org/transparency/evaluation/benefits.shtml#costs
119 http://twaweza.org/uploads/flash/budget-visualization-kenya-000/Kenya.html#/home/spending=PerCapita&split=Sector&
viewType=Bubbles&year=2002-03
120 http://yourbudgit.com/index.php/component/k2/item/10?Itemid=216
121 http://theopenbudget.org/
122 http://europeandcis.undp.org/blog/2012/09/17/visualizing-montenegros-budget-a-step-towards-participatory-budgeting/
84
opstinama
ideje za ulepšavanje grada, predlog za novu autobusku liniju, žalbu o rušenju okružne službe za izdavanje pasoša i ostala pitanja, dok su gradske vlasti
predstavile neke od svojih tekućih projekata– kao što
su uvođenje wifi interneta na određenim mestima i
elektronski displeji na autobuskim stajalištima. Postoji
i integracija na Facebook, tako da različiti predlozi i prijave mogu privući građane da im daju “sviđa mi se” i
komentare i da se nakon toga rangiraju u zavisnosti od
broja znakova dopadanja koje su dobili. Sajt je nov i
ono što još uvek nije očigledno u delu za komentare
su odgovori gradskih vlasti na predloge građana i
žalbe– ukoliko se ovo ne planira, zainteresovanost za
ovaj sajt može uskoro opasti.
Aplikacije za prijavljivanje problema na interaktivnoj
mapi mogu se prilagoditi različitim namenama.
Ushahidi platforma, koja je razrađena u Keniji kako bi
građani na njoj prijavili incidente izbornog nasilja, 134
slobodna je za upotrebu i prilagođavanje.135 Na
Kosovu, platforma Kallxo.com koristi se za prijavljivanje
korupcije,136 dok u Rusiji NVO Golos (Voice/Vote) koristi ovu platformu za prijavljivanje izbornih
prekršaja.137
Nakon što se aplikacija uspostavi i počne da radi, njen
karakter i smer mogu biti vođeni izborima korisnika u
smislu prijava ili predloga ili priloga koje žele da
postave. Na primer, na Kosovu građani mogu da se
opredele da koriste aplikaciju sa interaktivnom
mapom opština kao forum za postavljanje fotografija
i komentara o divljoj gradnji. Dok Ushahidi sadrži
mapu kriznih situacija i “dokumentuje invaziju zombija”
između ostalog, SeeClickFix daje sledeći primer: “Pronicljivi policijski službenici u naselju New Haven, dobijaju direktna upozorenja na njihovim BlackBerry
telefonima od građana koji prijavljuju probleme kriminala koji utiče na njihovo blagostanje, u oblasti koja
im je dodeljena na platformi SeeClickFix," doveli su
“gradonačelnik na jedan dan”. Njihovo sanduče za sugestije navodno je privuklo 2000 posetilaca, u odnosu
na 15, koliko je broj onih koji su obično prisustvovali
javnim skupovima, i iako je jedno vreme softverska industrija smatrala ovaj gradić početak za izradu aplikacija “Gov 2.0”, eksperiment je izgleda bio kratkog
veka.129
Aplikacija za prijavljivanje problema na interaktivnoj mapi: Niz gradova, varošica, opština i odeljenja
širom sveta već koristi aplikacije interaktivnih mapa,
koje omogućavaju građanima da kliknu na jednu
lokaciju i postave svoje komentare i fotografije. One se
najčešće koriste da se prijave problemi kao što su pokvarena ulična rasveta, jame itd. Softverska platforma
SeeClickFix koristi se u ovu svrhu u nekoliko manjih i
većih gradova u SAD-u.130 Kao što se može videti iz
načina na koji se koristi u Washingtonu DC,131 postoji
tim koji neprekidno radi na primeni ove aplikacija, koja
je u stanju da uputi različite opštinske službe da reše
prijavljene probleme i koja daje online odgovor – što
je, moramo istići još jednom, pitanje koje 20% zavisi
od tehnologije a 80% od organizacije i kulture. Softverska aplikacija sama po sebi samo je delić ove
jednačine. Njeno uspostavljanje povećaće očekivanja
i posvećenost u koju treba ući trezveno – ona mora biti
propraćena angažovanjem moderatora koji će biti u
stanju da proslede i prijave rezultate.
Veb sajt zasnovan na mapi koji je izradilo makedonsko
Ministarstvo Lokalne Samouprave uz podršku UNDPa usredsređuje se na zahtevanje komentara građana,
njihovih sugestija i žalbi u vezi sa odlukama i uslugama
opštinskih vlasti, i na ovaj način predlaže angažovanje
spoljnih kompanija za njegovu dužnost praćenja
procesa decentralizacije širom zemlje.132 U Jermeniji,
nedavno plasiran sajt koji je finansirao UNDP iYerevan
takođe kombinuje prijavljivanje kvarova i predlaganje
ideja građana funkcijom mape.133 Građani su postavili
123 http://proracunskikalkulator.com/#f23f8a961dc8689edde5c998d94f6100
124 http://kk.rks-gov.net/prizren/getattachment/Home/PMDP_Plan-%281%29.jpg.aspx
125 Za aktuelne trendove korišćenja računarske « gejmifikacije» kao upravljačkog sredstva: t
http://www.economist.com/news/business/21565926-video-games-are-behind-latest-fad-management-more-just-game?fsrc=scn/fb/wl/pe/
morethanagame, i za ideje o prilagođavanju igara na socijalnim medijima kao što je “Farmville” u alatke koje omogućavaju učešće građana u
upravljanju: http://govfresh.com/2010/02/does-gaming-have-a-place-in-government/
126 http://govfresh.com/2010/01/how-to-pick-a-citizen-idea-platform/
127 Vidi ovu demonstraciju na Youtubu: http://govfresh.com/2010/01/whiteboard-innovation-how-manor-ideas-become-solutions/
128 http://www.spigit.com/products/spigitengage/
85
opstinama
nekoliko većih hapšenja.” 138
E-peticije: Postoje kako bi automatizovale, umanjile
troškove transakcije i samim tim podstakle na
korišćenje prava organizacija i lica, predviđenih Zakonom o lokalnoj samoupravi da ulože peticiju skupštini opštine. Građani mogu podneti predloge uredbi
na usvajanje ili referendum (pod uslovom da potpadaju pod nadležnost opština): ukoliko ih potpiše
15% registrovanih birača, skupština opštine mora preduzeti popratne radnje oko predložene uredbe u roku
od 60 dana od prijema (član 70). Kao alternativa, peticija koju potpiše 10% registrovanih birača može predvideti održavanje referenduma o bilo kojoj uredbi koja
je već usvojena u skupštini opštine (član 71) – kao što
su ova dva NVO-a predložila da se uradi o ranije
navođenoj uredbi opštine Priština za legalizaciju bespravno podignutih objekata. Ili, ako se potpiše 20%
registrovanih birača, gradonačelnik može biti podložan ponovnom referendumu (član 72).
E-peticije i vladin sajt koji je njima posvećen uvedene
su u Ujedinjenom Kraljevstvu, gde je potrebno 100,000
potpisa (u stanovništvu od 60 miliona; 0.2% biračkog
tela UK) građana da peticija bude razmotrena u parlamentu.139 Crna Gora usvojila je sličnu inicijativu, koja
garantuje da vlada razmatra bilo koju e-peticiju koja u
roku od 60 dana može dovesti do sakupljanja najmanje 6000 potpisa (u stanovništvu od 630,000).140
Dok u Crnoj Gori nijedna peticija nije uspela da zadovolji zacrtani prag, u UK nekoliko jeste i njihov efekat
se pokazao prilično kontroverznim.141 U Kosovskom
kontekstu postoji potreba da se pre toga razmotri da
li je nepostojanje zakonodavnih akata o e-potpisima
hendikep, i ukoliko jeste da li može da se prevaziđe Administrativnim Uputstvom MLU ili usvajanjem opštinskog propisa u ciljnim opštinama koji omogućava
njegovu primenu.
Wiki planovi i uredbe: Wiki veb sajt može omogućiti
129
131
132
133
134
135
136
137
zajednicama da kolektivno budu autori nacrta opštinskih propisa ili da izmene postojeće. Ovo može biti dodatak na sajt za e-peticije. Može se koristiti, na primer,
od strane građana i organizacija Prizrena kako bi se
izradila predložena alternativa na uredbu o legalizaciji
bespravno podignutih objekata kojoj su prigovorili
NVO-i. Kao što to objašnjava Wikipedia, Wiki “je veb
stranica koja omogućava korisnicima da dodaju,
izmene ili izbrišu njen sadržaj putem pretraživača na
internetu obično korišćenjem markerskog jezika ili
obogaćenog uređivanog teksta.” 142 Tvrdi se kada govorimo o ovom procesu da “otvorenost wiki stranica
dovodi do koncepta 'Darwikinizma', što je koncept koji
opisuje ‘društveno darvinski proces' kome su wiki
stranice podložne. U suštini, zbog otvorenosti wiki
stranica i brzine kojom se wiki stranice mogu menjati,
stranice prolaze kroz prirodni proces selekcije kao što
je to slučaj sa živim organizmima i njihovim susretom
sa prirodom. 'Nepodesne' rečenice i delovi beskrupulozno se biraju, menjaju i zamenjuju ako se ne smatraju
'podesnim', što, nadamo se, dovodi do evolucije većeg
kvaliteta i relevantnijih stranica. Iako ovakva
otvorenost može pozvati na 'vandalizam' i postavljanje
netačnih informacija, ova ista otvorenost takođe
omogućava da se brzo ispravi ili povrati 'kvalitetna'
wiki stranica."143 Ostaje da se vidi da li se na nivou
Kosovskih opština može stvoriti odgovor dovoljnog
kvaliteta i količine da se ostvari ova pozitivna ‘Darwikizovana’ korist. Optimalno rešenje bilo bi da odnosne
zajednice nauče i prilagode dosta toga jedna od druge,
stvarajući začarani krug kopiranja uredbi vođenih prohtevima građana od opštine do opštine, nasuprot bilo
kakvom kopiranju nejasnih uredbi-koje favorizuju
dobro utvrđene elite, kao što je to navodno slučaj sa
uredbama opština Prishtina/Priština i Prizren o legalizaciji bespravno podignutih objekata, koje su “95%
kopije” jedna druge.
http://www.inc.com/magazine/20100901/why-the-high-tech-industry-loves-manor-texas.html 130
http://seeclickfix.com/washington
http://www.dajpredlog.mk/Default.aspx?LCID=217
http://iyerevan.am/en/
http://demo.ushahidi.com/reports/submit/
http://www.ushahidi.com/products/ushahidi-platform
http://www.kallxo.com/
http://www.kartanarusheniy.org/
86
http://seeclickfix.com/
opstinama
novac biti uložen. U praksi, prvi put je upotrebljen na
“jugu” (Brazil, gde je od 1989. godine na desetine
gradova pošlo stopama grada Porto Alegre kao i u
drugim delovima Latinske Amerike) i sada se usvaja u
sve većem broju “severnih” većih i manjih gradova: u
SAD-u, Nemačkoj i u drugim zemljama.149
Učesničko planiranje budžeta (UPB) objašnjeno je kao
“otvoreni i demokratski proces učešća koji omogućava
običnim građanima da razmotre i donesu odluke
kolektivno o preraspodeli budžetskih sredstava. Ovo
podrazumeva diskusije i odluke naselja o njihovim prioritetima i investicijama u lokalnu infrastrukturu, kao
što su asfaltiranje puteva, kanalizacija, gromobrani,
škole, zdravstvena zaštita, briga o deci, smeštaj itd. Ovo
takođe obuhvata forume o problemima na nivou
grada kao što su tranzitni i javni prevoz, zdravstvena i
socijalna pomoć, ekonomski razvoj i oporezivanje,
urbanistički razvoj i obrazovanje, kultura i slobodne aktivnosti. UPB podrazumeva četiri glavna trenutka: dijagnozu, razmatranje, odlučivanje i praćenje (kontrola).
Svaka od ovih faza važna je sama po sebi i povezana
je sa druge tri. Svake godine, učesnici razmatraju kriterijume, pravila i postupke i imajući u vidu iskustvo iz
prethodne godine, mogu načiniti promene – i često se
čine- da se poboljša kvaliteta i pravičnost procesa.” 150
Wiki proces korišćen je na Islandu uoči kolapsa
bankovnog sistema u zemlji za izradu novog ustava,
koji je vođen nacrtnim odborom čiji je sastav utvrđen
online glasanjem (čiji su sastanci emitovani uživo na
internetu), bez podrške uspostavljene političke klase:
kompletan predlog otišao je na neobavezujući referendum održan oktobra 2012.144 Tokom njegovog
stvaranja, odbor je na veb stranicu postavio nacrte njegovih odredbi.145 Javnost je mogla da unese svoje komentare ispod ili da se pridruži diskusiji o klauzuluama
na stranici odbora na Facebooku.146 Jedan učesnik je
to ovako objasnio: "Javnost vidi kako se Ustav rađa
pred njihovim očima … Ovo se puno razlikuje od starih
vremena kada su donosioci ustava smatrali da je bolje
da budu daleko od pogleda i dodira javnosti."147
Proces vođen po principu wiki stranica, kao što je ovaj
na Islandu, može poslužiti kao način da se stvore ili
izmene opštinski razvojni i prostorni planovi. Oni bi
naravno bili izloženi mnogim zahtevima po moderatora: da su upoznati sa tehničkim predmetom plana,
komunikacijom na internetu i da su sagledani kao
osobe koje imaju nezavisan, nepristrasan i trezven
pogled na zadatak koji im je dat. Ovo bi trebalo da
upotpuni a ne da zameni postojeće kanale učešća kao
što su javni sastanci i treba pokloniti pažnju na to da li
i kako može da se uklopi u postojeću strukturu zakonodavstva i administrativnih uputstava koji upravljaju
ovim različitim vidovima planiranja, od kojih nije ništa
manje važna uloga skupštine opštine da povede debatu i odobri ove planove. Online diskusija o prostornim planovima sa saradnicima trebalo bi da sadrži i
alatke tipa interaktivne mape.148
Učesničko planiranje budžeta: Ovo je proces koji
premašuje praćenje ili “gejmifikaciju” budžeta; upravo
ovde lokalne vlasti stavljaju na raspolaganje jedan deo
svog budžeta za kapitalne investicije (obično 10-20%)
kako bi građani direktno odlučili o tome gde će ovaj
U svakom budžetskom ciklusu, proces razmatranja koji
je sačinjen kako od javnih sastanaka tako i od online
foruma (koristeći gore navedena pomagala, kao što su
platforme za ideje građana i aplikacije za prijavljivanje
problema na interaktivnim mapama), stvaraju niz investicionih predloga, od kojih se najpopularniji
uvršćuju u troškove, i ako se pokažu izvodljivim, ulaze
u uži krug. Nakon toga se glasa o projektima koji su ušli
u uži krug.151
U Njujorku je eksperimentisano sa učesničkim plani-
138 http://seeclickfix.com/how-it-works
139 http://epetitions.direct.gov.uk/
140 https://epeticije.gov.me/
141 Novine Guardian na primer, sugerišu da je povećala očekivanja i da je uvođenje “sistema koji se po svemu sudeći uklapa u
petogodišnji okvir održavanja opštih izbora u odnosu na nešto što u sve alarmantnijoj meri izgleda da se razvija u niz političkih
plebiscita očigledno nepromišljeno ili suludo.” http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2011/nov/17/e-petitions-the-peoples-voice
142 http://en.wikipedia.org/wiki/Wikis (kome je pristupljeno 21. novembra 2012)
143 MNK Boulos, I Maramba, S Wheeler (2006), "Wikis, blogs and podcasts: a new generation of Web-based tools for virtual
collaborative clinical practice and education", BMC medical education (BMC Medical Education) 6: 41, doi:10.1186/1472-6920-6-41,
PMC 1564136, PMID 16911779
87
opstinama
ranjem budžeta po prvi put za budžet 2011-12, na
primer: “U 8. okrugu, proces UPB primenjen je u
Harlemu i Gornjem Menhetnu a rezultati su objavljeni
ove subote (31. marta). 1048 glasova dato je za prva tri
predloga: pokretna narodna kuhinja za starije građane,
poboljšavanje igrališta i nove kamere za CCTV sistem.“152 Fascinantno je pretpostaviti kakve rezultate
može ostvariti učesničko planiranje budžeta u gradu
kao što je Prishtina/Priština, gde opština ima problem
da stvori dovoljan broj projekata da potroši svoj
budžet za kapitalne investicije i trenutno usmerava
svoje aktivnosti na ulepšavanje centra grada (dva trga)
umesto da zacrta za svoj prioritet osnovne infrastrukturne potrebe naselja na periferiji grada.153 Bilo kakav
eksperiment kada govorimo o učesničkom planiranju
budžeta na Kosovu morao bi da se uklopi u postojeći
pravni okvir o formulisanju budžeta.154
Ostalo: Dodatna obaveza za opštine da postave na
svojim veb stranicama, potpunije, zaokruženije, taksativno navedene informacije o troškovima svojih projekata kapitalnih investicija značila bi povećavanje
interaktivnosti sa opštinom, pošto bi građani bili u
mogućnosti da postave rezultate i pitanja koja će
proizaći iz revizije pruženih informacija.
Mogla bi se izraditi veb stranica kako bi se transparentnost i interakcija uveli i u proces izdavanja
građevinskih dozvola. Dati podnosiocima zahteva kriterijume, u jasnom i vidljivom formatu,155 pokazati online (kako bi svi mogli da vide) opis i napredovanje
njihovog zahteva,156 i funkciju pretražive mape, kako
bi građani mogli da provere da li konkretni građevinski
projekti imaju građevinsku dozvolu,157 i ako je imaju,
za šta konkretno, što takođe može ukazati na bilo
kakva poboljšanja u lokalnoj infrastrukturi koje opština
primenjuje u slučajevima u kojima je izdata dozvola za
izgradnju objekata visoke vrednosti.
144 Za osnovne informacije, vidi: http://www.opendemocracy.net/thorvaldur-gylfason/iceland-direct-democracy-in-action
145 http://stjornlagarad.is/
146 https://www.facebook.com/Stjornlagarad
147 http://www.guardian.co.uk/world/2011/jun/09/iceland-crowdsourcing-constitution-facebook?INTCMP=SRCH
148 Vidi diskusiju o pravljenju učesničkih mapa kao način da se potpomogne urbanističko planiranje:
http://thecityfix.com/blog/participatory-maps-for-inclusive-cities/
149 Vidi stranice Svetske banke o učesničkom planiranju budžeta:
http://www.worldbank.org/socialaccountability_sourcebook/Tools/PartBudget/pbindex.html
150 http://fcis.oise.utoronto.ca/~daniel_sc/lclp/PB_DS_talk_04-04.pdf
151 Vidi, na primer, godišnji vremenski okvir procesa učesničkog planiranja budžeta u Njujorku, koji daje prednost javnim
sastancima koje organizuje i vodi zajednica nad online učešćem koje preovlađuje sve više u nekim nemačkim centrima
učesničkog planiranja budžeta: http://pbnyc.org/content/about-new-york-city-process#timeline
152 http://www.participatorybudgeting.org.uk/news-and-events/blog/participatory-budgeting-in-the-big-apple
153 Od kojih sedam Ministarstvo za životnu sredinu i prostorno planiranje klasifikuje kao neformalna naselja, što Priština poriče.
Vidi članak Salie Gajtani, Koha Ditore, 29. novembar 2012, strane 14-15.
154 Vidi izveštaj koji je objavio KDI oktobra 2011. za ilustraciju godišnjeg budžetskog ciklusa na opštinskom nivou:
http://www.kdi-kosova.org/publications/perparimipjesmarrjesqytetare.pdf 155 Kao što je to, na primer, slučaj sa Portalom
za planiranje u UK: http://www.planningportal.gov.uk/permission/
156 Za primer tipičnog naselja u UK, pogledajte ovde: http://www.croydon.gov.uk/planningandregeneration/view-application/
157 Vidite ovaj primer iz mesta Bethesda, Maryland, SAD:
https://maps.google.com/maps/ms?msa=0&msid=201580855300428071629.0004c2c430a4804e28619&hl=en&ie=
UTF8&t=h&ll=38.988535%2C-77.095056&spn=0.011675%2C0.018196&z=15&source=embed
88
Ky publikim është prodhuar me ndihmën e Programit te Kombeve të Bashkuara për Zhvillim, UNDP dhe
me përkrahjen inanciare të Agjencisë Zvicerrane për Zhvillim, SDC. Përmbajtja e këtij publikimi është
vetëm përgjegjësi e Internews Kosova dhe në asnjë mënyrë nuk mund të konsiderohet si pasqyrim i pikë­
pamjeve të UNDP dhe SDC.
This publication was produced with support by the United Nations Development Program (UNDP) and with i­
nancial support by the Swiss Development Agency (SDC). The content of this publication is solely the responsibility
of Internews Kosova and may by no means be considered to represent the views of UNDP and SDC.
Ova publikacija je izrađena uz pomoć Programa Ujedinjenih nacija za razvoj, UNDP i inansijsku podršku Švaj­
carske agencije za razvoj, SDC. Sadržaj ove publikacije je isključivo odgovornost Internews Kosova i ni na koji
način se ne može smatrati da odražava stavove UNDP­a I SDC­a.
Download

Read More - Internews Kosova