Cultural Operators Mapping
Final Report
Mapping conducted by:
Giulia Di Cristo
Culture for All key expert
1. Rationale and objectives of the Cultural Operators mapping
1.1 Mapping definition
Cultural mapping is broadly considered a tool for discovering a community’s or place’s strengths by
identifying early resources, efficiencies and links between arts and cultural groups as well as their common
aspirations and values. The most employed definition of Cultural mapping is provided by UNESCO which
considers it as a
“comprehensive effort to identify all relevant cultural economic activities, organizations, employment and
links in a given area such as a town or region, that can generate substantial awareness and foster
collaboration across a wide range of creative stake-holders, building momentum that can then influence
the political sphere and encourage suitable public policy-making”(UNESCO, 2006). 1
Specifically, cultural mapping consists of a process of identifying, recording, analyzing and synthesizing
information. The main condition that distinguishes a mapping from another type of research in the cultural
scope is the identification and location of the elements that are the object of study: activities and agents
pertaining to a certain cultural sector, subsystem or scope.
As post-conflict contexts or transitional societies, such as the case of Kosovo, are concerned with
population’s fragmentation and both state and civil society-building processes, they might face serious
challenges in the regulation of the cultural sector and in channelizing synergies and contributions to its
uniform development.
A cultural mapping in this sense increases knowledge of what’s happening in the community, discovers
needs and gaps of specific area or group and provides data and information which can serve cultural
workers and stakeholder at local as country level to implement planning, strategy and budget that are
demand - driven and address real needs.
1.2 Culture for All – why a Mapping?
Taking into account the aforementioned potentials, a cultural operators mapping was originally elaborated
and integrated as required by TOR in the methodology of Component 1 – Support to cultural operators &
existing cultural events organized in the main cities – of the project “Culture for All”.
It was designed in a concise and easily understandable form to describe the resources and assets existing
among the various communities of Kosovo and evaluate their potential as possible partners for cultural
As a matter of fact the mapping was primarily intended as a tool to provide the Ministry of Culture Youth
and Sport of Kosovo, main project beneficiary with an inventory of existing NGOs, associations of operators
and producers, single operators and groups active in the field of culture.
During the implementation of the mapping, additional information on resources and assets existing among
various communities and potential hubs and networks have been gathered and integrated into this analysis
to deem the Ministry management and planning as well as its participation in Culture related programs.
On the other hand, the cultural mapping has provided the project “Culture for All” with updated
information on subjects to be further investigated during the assessment on Creative industries of Kosovo
which was implemented under Component 1 or on the most significant and promising actors and events
that represent potential partners and collaborators in implementing Small scale tailor made projects under
Component 2.
UNESCO, Understanding creative industries. Cultural statistics for public policy-making. Paris, 2006, Global Alliance
for Cultural Diversity.
Indeed, the complementarities of these activities became evident both by the confirmation of their findings
and by the identification of Kosovo cultural actors’ needs, weaknesses but also potentialities.
The initial design of the mapping within the described methodology has been reframed on the findings
from a pre - assessment of the state of art of Culture in Kosovo carried out from the12th of May to the 3th of
June 2010 by the Culture for All team whose outcomes have been provided within the Inception Report.
This preparatory assessment aimed to survey the cultural competences, initiatives and strategies of other
relevant projects have arisen and build up in the cultural field of Kosovo. The identified opportunities and
constraints are summarized as follows:
 Cultural operators have realized that in order to gain their place and play a role in a credible and
recognized cultural scene of Kosovo, they need to improve competences and reputation by
following principles and standards that ensure professionalism, cooperation and self-sustainability;
 Cultural actors do believe that a cultural revitalization cannot be done without public and inter governmental bodies. This recognition challenges the Ministry of culture to make efforts to build on
proper capacities and clear strategy plan necessary for the leadership of the cultural scene.
 Ministry of Culture, youth and Sport of Kosovo has commenced to recognize the importance of
including and connecting all the vital forces that operate within the cultural environment for the
development of effective policies and strategies and for an efficient allocation of its budget.
 There is a fragmentation or overlapping among strategies and scopes of the international agencies;
 international bodies are based and active in the two main cities, whilst many numerous and
interesting cultural initiatives occurring in the far-off areas remain almost unknown or uncovered
by international donors, state actors and media;
 There is the tendency to reward the known cultural operators instead of investing in the emergent
 There is an unbalanced relation between decisional centres and peripheries that leads to a negative
impact on the cultural operators working in rural or far - off areas
 There is a contradiction between the mistrust of the state and international organisations (which
made many more promises than they kept) felt by many cultural producers.
On the basis of this existing background the mapping objectives and expected results have been revised as
follows, in order to be more consistent and coherent to the identified context.
Scopes of the cultural operators mapping
 Increase information sharing on main cultural operators, their activities and scopes;
 Enhance the knowledge on the gaps and needs of the cultural operators;
 Identifying networks and hubs as well as needs and gaps of the main cultural domains
Expected results
As a result, the cultural mapping exercise was expected to stimulate a better awareness and knowledge
 the most prominent and reliable actors in the field of culture
 the most promising and the most neglected cultural/Art sub – sectors in Kosovo
 the challenges and gaps that the local institutions working under the MOCYS are facing, particularly
in the frame of a process of institutional decentralization.
2. Methodology
The following analysis refers to the methodology employed in the mapping, describes the phases of survey
that have addressed 2 categories of cultural operators:
- 1st No-State actors: civil society organizations, NGOs, private operators, associations in the cultural field;
- 2nd Cultural public institutions, including eight (8) State institutions under the Ministry of Culture Youth
and Sport and six (6) public institutions that are co-funded by the same Ministry and, after the
decentralization reform, by the respective municipality budget.
2.1 Design of the inventory list and setting the questionnaires content
An inventory list has been designed and realized on Excel support to facilitate data entry, update and
maintenance after the mapping completion and the hand over to the Ministry of Culture. Baseline profiles
of each assessed entity have been elaborated according to the following macro areas by integrating the
data provided by each single entity itself or as acquired from existing information sources:
Scale of activity
Organization and structure (ownership of facilities, n. of employees etc.)
Collaborators and clients
Users and target of their cultural products
Written questionnaires were chosen as being the most appropriate tools through which the interviewer
sought to place informants at ease, securing thereby the clearest expression of informants’ perceptions.
The questionnaire formats submitted to the different subjects or groups have been then validated through
cross-checking with European Union office in Kosovo and Ministry of Culture, Youth and Sport.
The outline of the questionnaires has been elaborated according to the following criteria:
Subject Group
Data sought
Info requested
NGOs, Associations of
operators and producers
Qualitative info about
resources, activities and
Survey and personal
interview (as the case
may be)
History, structure,
function, resources
support system,
networks, vision, needs
Single artists and informal
Comments and overview
Survey and personal
interview (as the case
may be)
Function, resource,
needs, vision
Public cultural institutions
Qualitative and
quantitative info on
facilities and resources
available, usage, needs
Personal interview
Function, resource used,
needs, gaps
2.2 Data collection
Phase 1 – Informants identification and contact
Contacts of the cultural public institutions were accessible so that they were easily reached and assessed
(see ANNEX I). On the other hand the team had to undertaken a preparation phase to collect information
and contacts of the cultural operators.
This first screening has taken into account who is referring to culture in their mandate and mission along
with the ones referring to cross cutting issues (human rights, gender empowerment, intercultural dialogue
and minorities integration) to be following. Organizations working in the sectors of vocational education,
job training, environment, advocacy and lobbying have been excluded because not strictly pertinent to the
Culture for All objectives and to restrict a vague sector as the so-declared cultural organizations sometimes
resulted to exemplify.
A general basin of 350 associations and operators was initially collected from multiple sources, as
CoE/EU – 50 contacts provided
OSCE central HQ and field missions – 100 contacts provided
NGOs register from the Office for Community’s Affairs – 200 NGOs recorded but updated to 2006
Following a territorial approach, in other words giving attention more to the sites or locations profile than
to quantity and quality of CSOs working in the target areas, a roaster of 84 eventually has been prioritised
(see Annex II) within these 350 contacts according to the following criteria:
Public cultural facilities are present although not properly or full-time functioning;
Ethnic divisions are persistent or the Kosovo-Albanian majority is predominant;
Relevant cultural heritage sites are placed;
Scarce cultural or entertainment facilities are acknowledged;
Minorities’ return has taking place;
A multi-ethnic population is present;
Kosovo Serb minorities represent the local majority, in particular the new-recognized 5
municipalities, as envisaged by the Ahtisaari Plan;
 Rural style of life and isolation have prevented cultural life initiatives to arise;
Out of these 84 operators contacted: 28 respondents didn’t react because they were inactive or not keen
to cooperate and 56 have accepted to be involved and were visited.
Out of these 56 cultural operators visited: 43 have returned the fulfilled questionnaire therefore they are
profiled into the inventory (see Annex III); 13 have never returned the fulfilled questionnaires, although
further solicited.
Phase 2 - Face to face interviews
Field visits have been carried out in each of the 5 administrative regions of Kosovo during which the project
team has performed direct observation of daily working routine of the respondents, visits to their
organization premises, participation into cultural events if scheduled during the mapping period and
discussions with international organization operating into the selected areas.
Information and data were obtained during discussions in the course of which the team utilized structured
and semi-structured interview techniques.
Phase 3 - Focus groups: discussions where held with groups of informants, particularly
⇒ in the scope of overcoming the uncertain security conditions that didn’t allow movements
throughout the target area: one roundtable was held in Mitrovicë/Mitrovica North with
informants from the cities of Leposavic/Leposaviq, Zubin Potok, Zveçan/Zvečan;
⇒ with the purpose to attract ROMA NGOs and CSOs as they were the least responding to the
mapping and the hardest to assess: one roundtable was organized in the ROMA settlement
⇒ in the scope of covering a vast area where minority groups are the majority, in particular Kosovo
Serbs: three roundtables were held in Strpce/Shterpce, Obiliq/Obilic, Novobërdë/Novo Brdo;
⇒ in the scope of facilitating fragile CSOs and capture informal groups and single artists the rare times
they are recognizable as supported by local institutions: one roundtable was arranged at the
Culture house of Viti/Vitina and one at the Municipality of Lipjan/Lipljan;
2.3 Features of the sampling
2.3.1. Scale – city/region
The mapping aimed to have as much as possible a country wide coverage by getting an insight into each of
the five administrative regions of Kosovo, namely: Pejë/Peć region, Gjilan/Gnjilane region,
Mitrovicë/Mitrovica region, Prizren region and Pristina region, in the scope also to produce inputs and
advises for the launch of Small scale events under component 2 of “Culture for All”.
The project team has started having meeting with respondents from the main cities and has proceeded to
held discussions with informants from minor cities/village in the scope of identifying underrepresented
cultural operators and unknown resources and taking into account the territorial fragmentation and the
wide dispersion of the population.
Minor cities/villages within each of the five regions have been included in the sample based on the
following assumptions:
⇒ the civil society results to be more structured within the main cities where the majority of the
organizations are registered, while the ones in minor cities and villages result dispersed or fragile;
⇒ out of the main cities the tendency is that the variety of cultural sub-sectors and subjects reduce to
a few cultural expressions primarily rooted in traditional arts and cultural expressions (drama,
dance and music, art-craft) due to lower availability of funds, lower level of education, poor
facilities and traditional mindsets;
⇒ most part of cultural resources, assets and potentialities offered by small communities and remote
areas are not activated by formal CSOs, therefore they mostly remain invisible to the international
⇒ small communities and villages were left beside by any previous survey or policy concerning
2.3.2 Art sectors
Given the particular cultural context in Kosovo, this assessment limits itself to the following 5 sub-sectors
with a more immediate artistic component:
 Visual Art
 Performing arts – e.g. Music, theatre, Opera, Ballet etc.
 Audiovisual (Music and Film)
 Traditional & Ethnic culture
 Literature, Books & Publishing
The mapping didn’t include tangible cultural heritage in its perspectives to no duplicate a parallel project
EU/CoE named “Support to the Promotion of Cultural diversity in Kosovo” which has a main focus on
Reconstruction and promotion of cultural sites, Natural heritage and Landscape Education and Awareness
on Cultural diversity. However the cultural mapping has integrated cultural diversity and Minorities cultural
rights in its perspective and has assessed how those cross-cutting issues are taken into account by the
cultural operators in their strategy and planning.
2.3.3 Respondents – civil society’s leader, institutional representatives
The sample comprised only Core informants from umbrella organizations (networks), NGOs, professional
associations, a few cultural private firms and the cultural public institutions, who were selected in order to
be homogeneously representative of the six identified cultural domains and geographical areas.
2.4 Methodology and approach lessons learnt
Before approaching the most significant findings of the mapping we highlight here some considerations
about the nature and the approach of this project activity.
 There is an extreme need of general and uniformed information source to be regularly
maintained, updated and shared among the relevant stakeholders.
Beside the last census on population whose findings have not been fully elaborated, Kosovo lacks
official statistics by sector and demographic categories. This makes harder to investigate the realm
of the local NGOs and CSOs in Kosovo which have established in every sector of Kosovo socio cultural life, thanks to a simple procedure to get a legal registration and the mingling between
political support and political neutrality. That’s why proved information on name and number of
local actors which are well established and considered reliable are insufficient. Additionally,
stakeholders in Kosovo hold contacts lists for internal use only and they are limited to the partner
they regularly cooperate with. Any comment or evaluation on these actors and their performance
are usually incorporated.
 The informants of a cultural mapping should be active agents of its development and not just
data provider for its implementation. Therefore preparation of the communities and
sensitization of informants to the potentialities and meanings a cultural mapping are essential.
Civil society organizations feel in general stressed by persisting assessments and show low interest
to be involved in the information gathering often carried out by international agencies. Therefore,
information flow is generally undervalued by NGOs and civil society in Kosovo. If it doesn’t bring
any concrete and immediate benefit, the exchange itself doesn’t value.
 In case a cultural mapping foresees single interviews, preference should be given to semi structured questionnaires that comprise brief and general questions and last not longer than 15
minutes in order to let the informant free to “assemble” the information.
The use of a questionnaire during the interviews resulted poorly flexible and time consuming. Few
questions were not immediately understandable or considered as too sensitive and in some
occasions have generated hostility and disagreement between the interviewer and the
respondents, in particular: questions concerning budgeting, staffing or strategy and approach
toward cultural diversity and minorities’ cultural rights.
 Participants to focus groups in minor cities and villages should be selected of different age,
gender, level of education and rank to promote opportunities for intergenerational and inter gender dialogues that in Kosovo are yet to ascertain.
Focus groups discussions related to the needs and resources of the communities and geographical
areas showed in most of the cases lack of confidence among NGOs or CSOs and poor spaces for
brainstorming and open dialogue that led the cultural operators to establish interventions settings
generally more funds – driven than built on consultation or previous analysis.
3 Findings
3.1 State of affairs of the non - State Cultural operators
Back to the immediate post-conflict period, the value of Culture for Kosovo ha been seen primarily as
instrument for the reconciliation of a conflict burdened – society, for the recognition of under –
represented groups and for the revitalization for marginal areas. This has born and let to the affirmation of
a diffused socially engaged Culture. As consequence, Kosovo cultural operators have been over the years
mostly engaged as important players in promoting democracy and inclusion and marginally as forces for
entrepreneurial and economic development that can arise from the cultural sector.
Over the last decade, a growing awareness has come across Kosovo on the important dimensions of culture
and its nature, which finds expression in lifestyles, cultural practices, knowledge systems and different
forms of creativity. This has led to the establishment of a cultural environment as the sum of “activities,
resources (tools, infrastructure, art – facts)” concerning the whole cycle of creation, exhibition,
preservation, education and participation. The former perspective has then moved forward to integrate
cultural diversity with sustainable development, innovation and job creation and considering individual
creativity, skill and talent a potential for growth, especially through the increase of actors dealing directly or
indirectly with creative industries. As a result, the number of culture – related organizations, associations
and private companies in Kosovo has increased and the nature of their mandate and composition has also
been amplified. The most part is represented by a large number of semi-private, one-person-staff entities
with no clear mandate and no constant activities program. Most of the identified cultural organizations are
active in more than one sector and the nature of cultural CSOs activities is mixed, some emphasizing service
delivery while others are advocacy – focused.
However, this is the multiple nature of the culture sector at large and as such reflects it.
It also explains why the consensus about a definition and conceptualization of Culture(s) in Kosovo is still
A wide gap is present between a sort of erudite and sophisticated culture at urban level and the one at
rural level. Around 40% of population of Kosovo still leaves in villages with lifestyles and habits that haven’t
changed much in regards to a traditional way of life.
Therefore a large part of traditional culture practice is still developing as part of everyday life. Those areas
are also where for the most part the minorities are located and contribute to the diffusion of cultural
expressions attaining to the enforcement of ethnic peculiarities.
This cultural diversity based on the territorial and identity divides has eventually leaded to a proliferation of
ethnic based cultural operators in the minor cities and rural areas.
The promotion of cultural and language diversity have been therefore employed more as political
instrument towards support integrity also taking into consideration that the modern history of Kosovo
didn’t allow it to consolidate a shared and comprehensive culture but rather seeded confrontational
cultures which varied according to the periods and the ruling leadership.
The data gathered during the interviews and the focus groups are summarized by argument in the
following paragraphs.
3.1.1 Budgeting and Planning
Traditional dependency on international funds persists but begins to be mitigated by the
increasing funds from domestic investors and local government
The cultural activities of the most NGOs and CSOs remain funded by international donors; although
over the past few years the flow of their funds has been largely decreasing.
The most supportive and involved in Culture are reported to be Pro-Helvetia, Soros, USAID, OSCE
for small community grants, Embassies, French, German and Swiss cultural institutions, private
sponsorship from Bank institutions for larger grants. Nonetheless both local investors such as IPKO,
PTK, and local governments have begun distributing small grants and in-kind support.
The latter mostly is in the form of free of charge – premises belonging to the municipalities.
For two years now, beginning with the enactment of the Law on Public Procurement, NGOs in
Kosovo are in a better position to compete for government contracts to provide good and services
which might imply for the cultural operators increased chances to generate income.
Access to public funds lacks of transparency and appropriate procedures
What remains the major problem is the lack of transparency to access public funds, mostly at the
Ministry level that yearly arranges a public call for proposals to allocate funds on cultural initiatives
and programs implemented by grass – root organizations and local NGOs.
These complain in fact the lack of clear procedures for the allocation of funds and guidelines for
applicants. Either Call’s priorities and objectives or eventual short and medium strategy of the
Ministry aren’t provided to the applicants to formulate projects proposals that are demand-driven
or in line with the Government’s priorities. Furthermore, there are not univocal deadlines or
template to guide the applicants in the proposal elaboration and submitting. There is also a lack of
conformity between laws and regulations governing NGOs with public benefit status and tax laws.
As global result, this confusing funds’ supplying doesn’t guarantee to the cultural NGOs measures
of sustainability and doesn’t let them to capitalize results and integrate lessons learnt from
previous experience into projects’ follow up. Therefore, short - term initiatives and one - spot
activities not often substantiated by needs’ analysis are predominant on long - term practices.
The biggest part of the Youth organizations result to have scarce sustainability, rarely important
donors behind and poor representation 2
Although Kosovo has one of the youngest populations in Europe, active participation of young in
Kosovo is still low (about 8% are official members of NGOs), the total number of existing ones 3 is
hard to determine and there is no clear legislative classification of “youth NGOs”.
3.1.2 Human resources
Undervalued use and role of volunteer work
It is observed among the most part of the cultural CSOs an insufficient use of volunteer work that
could be integrated into apprentice or “learning by doing” programs.
The involvement of volunteers is limited to the role of supporting staff during relevant events to
assist the guests and at the information points sited at the venues; it also resulted hampered by the
absence of specific legislation on volunteer work along with the poor incentives provided by the
NGOs for encouraging people to volunteer.
Technical skills and capacities
The general capacities of the cultural NGOs resulted adequate in terms of project design and
management, thanks to long - lasting training programs offered by international NGOs and
agencies over the last decade. However the cultural NGOs in Kosovo still pay for a long tradition of
a donor - driven cooperation and the long standing donors’ approach to incorporate the cultural
initiatives into no-cultural core programs. Therefore they hardly show competence in strategy
planning, needs’ and stakeholders’ analysis.
2 However a Kosovo Youth Strategy and Action plan for 2010 - 2012 has been promulgated by the Ministry of Culture to assist the
development of youth capacities, talent and creativity in the country.
3 There are about 127 Youth NGOs and NGOs for youth within the Kosovo Youth Network (KYN), an independent body representing
youth organizations and youth centres throughout Kosovo.
Lack of specialization
Specialist curricula to gain professional skills in the cultural sector have yet to be fulfilled. Most of
the interviewed operators have pointed out that an outdated and not practice oriented
preparation is provided by formal education system concerning culture and art. Although
specialization has been recognized as crucial factor to enhance the link between the cultural sector,
innovation and economic growth, it has been reported a lack of creativity in formal curricula, the
need to integrate technologies at all level of the cultural production, the lack of unofficial or
institutional education for skill advancement (seminars, workshops) and low level of
professionalism or unwillingness of the mentors into the formal education to embrace new
methods. The reported lack of technical know-how mainly regards the curatorial and sound – light
3.1.3 Institutional environment
There are multiple overlapping and duplications among decisional processes and laws that
compromise both individual initiative, meaningful growth, and create confusion and opportunities
for corruption. Cultural life and predominant cultural expressions in more remote and far off areas
and communities of Kosovo tends to conform to and overlap with the religious, social and political
spheres due to a lower level of cultural specialization which makes the margins between social,
political and cultural sectors undefined.
The capacity of the MoCYS to instil progresses in the cultural scene has been recognized to be in
need of further enforcement 4.
Several hampering factors have been appointed by the interviewed cultural operators, namely:
 Difficulty to integrate the innovation, orient to change and adapt to global trends
 Lack of skills and competences mostly for internationalization of local artists and local cultural
 Lack of clear strategy/vision to empower culture toward creative industries establishment;
 Lack of support, counselling and mentorship from the internal Departments/Units at state level in
charge of each specific sector;
 Lack of updated and detailed knowledge on the cultural realm;
 Unfocused strategy or focus on irrelevant needs and outdated response to them.
3.1.4 Cultural diversity
Isolation, hostility and lack of exchanges among different ethnic –cultural groups are still spread.
Although Cultural diversity has been recognized in the last decade through regulations and
initiatives by EU, Council of Europe and UNESCO as one of the main strengths of Kosovo, its respect
and promotion is still unlikely to be effective. In fact, it was reported that cultural diversity in
Kosovo requires several efforts and brings up difficulties to the involved operators and stakeholders
when they convey with cultural minorities rights, ethnic conflicting identities and multicultural
coexistence and tolerance.
The impellent necessity to deal with these criticalities has resulted in the proliferation of projects
and NGOs engaged with these themes. However too narrow strategies, inconsistent interventions,
ideological interferences, lack of neutral gathering spaces, linguistic barriers and separate
These observations were gathered among the interviewed cultural operators before the Ministry of Culture Youth and Sport
underwent an internal reconstruction which has revised the organization of the Department of Culture comprising a Books Division,
a Department of Certification and Copyright and an Office of integration and Development Coordination. The comprehensive
changes demonstrate nowadays the political will of the Ministry to develop and modernize the cultural sector.
educational systems are the causes of the modest results reported by the majority of assessed
Consistent results have been achieved by engaging cultural diversity in gender empowerment.
Several women NGOs and networks such as OPEN DOOR, Prosperitati, 7Shtatori, are engaged in
projects with women to preserve and draw out the practice of hand - made fabrics and traditional
clothes belonging to the folklore of Kosovo. Reversing the conventional women role of producers of
art –crafts for the family - daily use into economic subjects and art creators has increased the
women representation and participation into public life and contributed to decrease their
economic marginalization;
3.1.5 Networking
Lack of links between academic system and cultural environment.
The public Art University is still in process to modernize programs and curricula while private Art
academies are just recently rising in the main cities but both are neither able yet to drive young
artists to access the cultural job market, nor equipped to provide job - driven skills.
Opportunities for change might be offered by some teachers at the Faculty of Art of Pristina who
has established their own organizations to promote the best students’ works and involve them in
cultural projects. Examples are the gallery EXOART of the professor of visual art Majlinda Kelmendi
and the NGO EXARTE of the professor of design and illustration Ahmeti – Metis.
Weak cross-regional networking.
Restriction to movements and strong social cohesion at family and local level might have led the
majority of the cultural organizations to well root in their own community or into the area of
location. It has resulted in a constant coincidence between area of placement of the cultural
operator and area of intervention. However poor culture of risk, lack of information and
intermittent funds have prevented the cultural operators from the establishment of exchanges
among different areas and led in certain cases to a duplication of initiatives among actors operating
at short distance each other, which might on reverse be harmonized and complemented. This
phenomenon is particularly visible in the folklore and ethnic based cultural initiatives.
Considerable presence of established networks only on specific themes.
The few well established networks operating in Kosovo mainly comprise NGOs that engage with
Culture to address human rights, gender issues and minorities’ inclusion, namely ANP in
Gjilan/Gnjilane, Centre on Gender study in Pristina, Mozaik network in Pejë/Peć region. This is
easily understandable due to the nature of the topics which require joint actions of advocacy and
3.1.6 Internationalization
The lack of an international profile is one of the most visible weaknesses among the Kosovo
cultural operators.
Most of the identified operators showed few international experiences consisting just of short
appearances on stage into festivals in the “friendly” neighbouring countries of Kosovo, namely
Macedonia, Albania, Croatia, Bulgaria, Bosnia and Herzegovina. The situation slowly begins to
improve by the recognition of the potentials of audiovisual and folklore products for the Creative
industries, thanks also to the action of few young cultural entrepreneurs with a cosmopolitan
mindset and international studies. These exceptions are represented by high qualified cultural
operators like: Multimedia centre, Oda theatre and Romawood in Pristina who shown the capacity
to interface with international counterparts, bring their audiovisual products to the attention of
international audience and professionals and establish regular cooperation with EU office to
Kosovo; 7 ARTE in Mitrovicë/Mitrovica, Openart and Station in Pristina which have demonstrated
ability to assure international partners in their home based initiatives from EU member state and
noticeably from Serbia.
3.1.7 Innovation
Raising capitalization of the potentials of new technologies and social media.
Internet coverage is widespread in Kosovo and the use of new technologies in the cultural field just
recently has taken place. Particularly the use of social media such as Facebook and blogs are getting
more and more recognized not only as mean for visibility, awareness and information sharing
among cultural CSOs but even for cultural production like graphic design or web 2.0.
The use of mobile devises as means for artistic production is also coming to be acknowledged and
involved in projects concerning civic journalism or educational Film and Audiovisual products.
A significant example is represented by the youth NGO Anibar sited in Pejë/Peć which has self –
funded and organized the first Festival of Multimedia of Kosovo.
3.2 State of affairs of the Public Cultural institutions.
The second category of target cultural operators comprised fourteen (14) principal cultural institutions,
officially acting under the MoCYS umbrella, although the ongoing decentralization process 5 initiated in
2000 and came into force in 2008 has changed funding sources and hierarchies with still unclear results.
This level of mapping has also drawn attention to the quality and intensity of exchanges among institutions,
both local and national and civil society organizations.
The cultural public institutions showed to miss a broader vision of Culture which is intended only as sum of
activities. They seemed not to be able to look beyond their regular routine or attempt a self-advancement
out of the MoCYS protectorate. Lack of strategic plan elaborated by the own institution or received from
the competent municipality reduces the cultural offer to random initiatives.
As per the previous stage of mapping, the analysis of the public institutions has confirmed a certain
unbalanced power between centre and periphery and sectors.
The findings have substantiated the urgency of improving the capacities of those institutions in terms of
training, budgeting and strategy planning. An additional chronic issue resulted to be the lack of vision and
attention to cultural diversity which is, on reverse, crucial for the future access of Kosovo to EU in regards
of the minority’s rights protection which is interlinked to cultural diversity.
Relevant needs, gaps and opportunities gathered during the interviews and field visits to the cultural
establishment (see Annex IV) are summarized in the following sections and sorted by argument.
3.2.1 Budgeting and Planning
The primary mean of financing for the interviewed public institutions remains State funds
State funds contribute between 70% and 100% to the budget of the public cultural institutions.
Before the decentralization process entered into force, the seven decentralized public institutions
were directly under the MoCYS umbrella which meant for them to have room for direct
consultation and negotiation on the received funds.
Proceeds of ticket sales represent a low income of financing for the cultural public institutions.
Tickets sales have been accounted by seven (7) institutions out of the fourteen (14) interviewed in
a percentage between 1% and 10% of the budget at their disposal.
The primary legislative act governing local self-government in Kosovo was initiated by UNMIK in 2000 while the new Law on selfgovernment of Kosovo was approved by the Kosovo Assembly and promulgated in 2008.
National Theatre, Philharmonics and National Ballet of Kosovo, all located in Pristina, represent the
best examples as per the ticket sale which contributes to their annual budget between 3% - 10%.
National theatre has reported that the 2010 season was entirely sold out thanks to an efficient
marketing strategy. The Professional Theatres of Gjilan/Gnjilane and Gjakovë/Ðakovica were used
to implement campaigns for season tickets mostly addressing the primary and secondary grade of
school and higher grade students with a considerable improvement of their income.
However theatre of Gjakovë/Ðakovica in particular in 2010 had to cancel 170 permanent
subscriptions because it couldn’t guarantee the regular schedule of activities due to the uncertain
endowment from MoCYS.
Lower prises or discounts are generally applied by all the cultural public institutions to students,
school trips and to elderly people.
The prise of one - entry ticket was reported to be an obstacle to attract the flow of visitors. With a
prise around 2 euro, tickets are generally considered expensive in relation to the spending capacity
of the population who indeed don’t see Culture a value for money.
The lack of Visitors Services and facilities as well marketing, merchandizing strategies are largely
observed among the cultural public institutions.
Most of the cultural institution didn’t recognize the potential of additional services such as coffee
shop, library and gadget trade to raise income. The National Theatre of Kosovo and the Art Gallery
of Kosovo are the only that during opening and premieres put up for sale catalogues and postcards.
Lack of vision and short/long term strategy is largely present among the cultural public
Consultations with municipality and the Ministry of Culture Youth and Sport take place only upon
budget application; after the funds are allocated, they are not integrated in any monitoring or
evaluation scheme which might help the institution to capitalize advises and lessons learnt for
enhancing their performance. Decision-making didn’t result to be a participatory process as it
entirely relies on the Director or Artistic board.
Ministry of Culture and local government don’t provide neither clear advises and rules in this sense
leading the institution to be fully self - ruled in identifying and implementing its own strategy, vision
and planning. This fact necessarily lowers the capacity of the institutions to have clear mandate and
Grants or funds from international donors are not regularly accessed by the cultural public
Grants and tenders have been accounted only by the National Theatre of Kosovo and the Art
Gallery of Kosovo as regular contribution between 10% and 30% of their annual budget.
Reliable donors or private partner with who the institutions are used to cooperate are: Raiffeisen
Bank, PTK, Dugagjni, IPKO as local stakeholders while Swiss, French, English Institutes of Culture
and Pro Helvetia, Soros programs are considered the most supportive in the cultural field. The
most part of Institutions out of Pristina either didn’t have a strategy or intent to initiate lobbying
with international donors to access tenders and grants.
It was recognized that the majority of Calls for proposals consider public institutions ineligible
unless they associate to CSOs but either the position of associated doesn’t entitle them to receive
funds but small reimbursement for organizational costs.
The obsolete bureaucracy also prevents them to cooperate with CSOs and NGOs in terms of funds
sharing and management. Timely and clear information on programs and plans is not easily
accessible and procedures of participation are not immediately comprehensible to them. The
institutions reported difficulties in kept informed on available funding opportunities. With the
exception of State institutions in Pristina and few others in minor cities, the majority of the met
respondents don’t have command of English so that even the language might represent a major
obstruction in access the available grants.
3.2.2 Human resources
Troops and technicians are only contracted upon projects and allocated funds.
Therefore no human resources’ capacity building programs are implemented or are in pipeline due
to the lack of conditions for effective employment. The staff assigned to each institution has a
generalist profile and mostly in charge of daily routine works.
Professional figures with expertise in the fields of each institution such as Curatorial, Art historian,
Art Critical, sound & light engineer are commonly hard to find also due to the lack of specific
curriculum in the University and the ART Academies.
Contribution from intern and stager work is poorly taken into account
It was observed a certain attitude to consider students and emergent artists not enough skilled to
work for a central institution. On the other hand, public institutions are neither encouraged by Art
Academies and Faculties to integrate recently graduated but limit to co-organize final events and
exhibition of the best students’ works.
3.2.3 Cultural diversity
Cultural diversity although is a high issue on Kosovo agenda doesn’t represent a priority for most
part of the interviewed institutions
The cultural public institutions presented mostly mono - ethnic staff and didn’t show interest and
effort toward a multicultural constituency or the identification of external partners within the
minority’ cultural basin. Minority related cultural institutions have been reported to be
inaccessible; mostly those concerned with Kosovo Serbs artists have their own cultural realm and
paths which don’t cross the official ones. Cultural diversity was appointed as criteria of selection for
the calendar of events and during the castings which are both open to the whole Kosovo artistic
scene regardless origin and nationality.
However a screening of the proposed initiatives arranged by most of the public cultural institutions
showed the primary involvement of Kosovo Albanian artists and a focus on the Albanian cultural
3.2.4 Networking
Strong inter-sector and inter-regional divides are present among the cultural public institutions.
Personal connections and the reputation of the Director or the leading board are largely identified
with pre-conditions to set successful networking.
Institutions which are well-established don’t see benefit in carrying those who are fragile; on the
other hand, institutions in need don’t feel self-reliant to ask institutional counterparts for
knowledge and practice transfer. Therefore they generally remained focused only on their
administrative bounders or specific sector. This can be observed even in Pristina where the state
institutions are not particularly keen to cooperate with the local equal bodies whilst have regular
cooperation with international donors and counterparts in neighbouring countries. Theatres seem
to be the most cooperative institutions with each other although exchanges mostly regard customs,
equipment and premises loan.
Few itinerant shows have happened over the last years but transportation of equipment, customs
and actors remain a key obstacle. Theatres neither own service vehicle to move the ensemble nor
funds to rent one on demand. Also National theatre of Kosovo comes up among the best example
as it often cooperates with other institutions such as Philharmonic and National ensemble of Songs
and Dances. However cooperation mostly occurs during festival or high level ceremonies for State
3.2.5 Internationalization
One night - participation or hosting festivals or ensemble in and from neighbouring countries are
the only modality observed to open to international exchange and cooperation.
The fact that Kosovo is a landlocked country, in both the geographical and political sense, certainly
obstacles cultural public institutions of Kosovo from being proactive toward inter-nations
networking and joint initiatives.
A closest cooperation with Macedonia and Albania has been no doubt generated by good
diplomatic relations; on the other hand geographical, linguistic and cultural proximity also remain
driving factors of it. Among the governmental measures to create positive conditions for support,
the majority of institutions rely on MoCYS to inform and advise on possibilities for funds and to
promote Kosovo Culture on the international scene.
3.2.6 Impact of decentralization process on the cultural public actors
The potential of the decentralization process to enhance the regarded public cultural
organizations is not fully exploited yet
Following the decentralization process based on the “Law on Self - Local Government of Kosovo”,
money from MoCYS shall be allocated to the decentralized cultural institutions in a percentage of
49% only of the required funds. The municipality shall integrate the received funds into its general
budget and co-contribute with a percentage of 51% of the required amount. It was reported by
the interviewed parts that the municipal budget is often jeopardized by other impelling needs
such us infrastructures and education, so that the institutions eventually receive lower funds than
what they have planned or remain deprived at all. As consequence, the respective obligations
envisaged by Law are not completely fulfilled.
Moreover each public institution doesn’t have capacity of control or follow up on the transfer of
funds from MoCYS to the Municipality so that the institution often remains framed up in between
the two levels of government without much room of mediation.
The institutions additionally reported the lack of transparent criteria for the allocation of funds.
The procedure foresees that public institutions annually submit to MoCYS an action plan along
with an estimated budget whose approval doesn’t match agreed priorities or shared strategies.
This also is the reason why the regular program of activities decreases during the winter season as
the institution has no guarantees to be able to warm its premises.
3.3 Finding by cultural domain
The information gathered during the interviews and field visits are summarized in the following sections
and sorted by cultural domain.
3.3.1- Visual Art (Drawing, painting)
⇒ The sector of Visual art seems to be represented in Kosovo limitedly by painting and drawing,
while minor evidence of other disciplines comprised in the Visual was identified.
⇒ There are just few international donors which draw attention to the Visual art sub - sector: Erste
Bank, Pro-Helvetia, the European Cultural Foundation with small grants in loco scholarship for
artists’ residence, and the local affiliate to the Foundation for a civil society which organizes the
Young Visual Artists Award encompassing 10 countries of SEE.
⇒ There is a reasonable stock of young talents trained at the Faculty of Art of Pristina but they
rarely find attention for exhibiting their works. NGOs specialized in Visual Art organize sporadically
Art gathering like two NGOs in Pristina ARTPOLIS and RE:PUBLIC.
⇒ There are few and obsolete venues for ART exhibition in Kosovo with the exception of the Art
Gallery of Kosovo though it privileges already affirmed names. The minors others active in the
small cities don’t organize premiere exhibitions and don’t have capacities to promote retail and
auctions of the artists and their works.
⇒ There exists a wide interest in making Visual art as mean for inter-cultural dialogue and cultural
heritage promotion. Several cultural CSOs and grass root organizations arrange summer ART
colonies to engage visual art in multicultural dialogue and youth stimulation.
⇒ Out of the mainstream scene, visual art finds attention by few underground NGOs only: two in
Pristina (Tetrix, Station) and 7 Art in Mitrovicë/Mitrovica.
The three organizations have also attempted to organize artistic concepts in alternative places such
as the ex - mine site nearby Mitrovicë/Mitrovica but the shortage of funds and the poor credibility
of the genre have interrupted their development.
⇒ Vocational training of Visual art are commonly implemented in the primary and secondary
schools and offered in the few Cultural Houses at municipal level but the lack of funds to purchase
art materials and colors jeopardize the regularity of the courses.
⇒ The Mobility of the artists is strongly restricted by the uncertain agreement on the status of
Kosovo at international level and resulting difficulties of Kosovo artists to obtain visa. Various
scholarships are available from international institutes 6 to Balkan artists to participate into Artists’
residences abroad, Kosovo artists being eligible in most cases.
⇒ There are not specialized magazines or periodical on Visual Art published in Kosovo or main
international ART publication circulating translated in the local languages.
⇒ It has been noticed a diffused interest of the target public for Visual Art in the form of urban
street art (graffiti mostly) if engaged to restore abandoned buildings or refresh the outlook of
open – door spaces.
3.3.2 Performing arts (Theatre, Ballet, Opera)
⇒ Opera and Ballet don’t seem to be well renowned cultural expressions by the large public of
Kosovo citizens. Despite a National Ballet and a Philharmonic of Kosovo exist and they attempt to
boost the sector it remains deficient of funds to contract permanent bands and troops, need
specific instruments and equipment for the ballroom, advanced trained executors and
Scholarship targeting Kosovo artists are offered by The Young Artist’s Prize CEE, granted within the
framework of the Artists-in-Residence program of KulturKontak (Austria) and by ERSTE Foundation.
Scholarship for Kosovo graduated students in Fine Art and Music are offered by the British Council Kosovo,
the Fulbright program, the Ministry of Education, Culture, Science, and Technology of Japan.
⇒ The Theatre sub - sector is well grounded in Kosovo. It has developed from two different
backgrounds and address specific audiences: an urban, experimental practice addressing through
annual festivals a younger cosmopolitan audience and a more conventional one, including drama
and epic representations usually shown in the national and professional theatres.
⇒ There are several cultural operators engaging theatre for awareness purposes in ethnic conflicts
affected areas or involved in the refugees returning process. At this regards the practice of “living
theatre” which comprises the interaction with the public to stimulate debates on sensitive themes
has shown in few cases to be powerful in breaking divides and facilitating community mobilization
but it needs to be further supported by specific training and through community preparation.
⇒ There are often theatre performances offered by informal ensembles and professional theatre
troops at local level to school trips but links among the established theatres and the educational
system needs to be regulated and enhanced.
⇒ The annual festival Skena up in Pristina represents the best window for local theatre students
and emerging performers based on the richness of the involved international guests and the
quality of shows on stage. On the other hand it reaffirms the concentration of the relevant events
only in Pristina.
⇒ There were past drama and epic festivals organized in rural areas and minor cities, among those
the Drama festival of Klinë/Klina has been accounted as the most significant. Because of lack of
funds and support from professional theatres it has ended up with a consistent loss in the poor
cultural life of the engaged area.
3.3.3 Audiovisual (Music and Film)
⇒ Possibility of education are most depending on the personal possibility to afford studies abroad,
since the public school was said to be obsolete and missing of trained teachers and equipment.
However three annual festivals offer workshops and music laboratories to allow local musicians to
exchange with known professionals and relevant stakeholders of the international music scene.
⇒ Opportunities of visibility for emergent musicians are still sporadic as they are offered only during
three annual festivals or in some private venues during the weekends. Potential of production in
loco were almost inexistent due to the deficiency of investors and music labels although the
availability of proper equipments, outfitted registration studios and skilled technicians. Recently
DIT&NAT launched a small music label in Pristina in cooperation with a Slovenian music producer
which aims to promote youth local artists.
⇒ Notwithstanding this, the Music sub-sector remains one of the most dynamic among the cultural
fields of Kosovo with a basin of well recognized and active musicians, three annual rock – jazz
festivals, (Pristina Jazz festival and Festa e Muzikes (Pristina) and North city jazz and Blues Festival
(Mitrovicë/Mitrovica North), one Music public Academy and several private schools.
⇒ The film sub-sector is one of the most promising and self - organized in terms of potential for the
Creative industries, local expertise, stable financial support through the renewed State
Cinematography House, consistent collaborations with international stakeholders through two
relevant annual film festivals: Dokufest in Prizren and PrifilmFest in Pristina.
⇒ Access to and circulation of film products in minor cities and remote areas remain low although
the demand of communities resulted to be high. The contradiction is clearly explained by the lack
of functioning cinemas in the minor cities, people preference to blockbuster type of products and
the diffusion of cheap pirate copies on the market.
⇒ The potential of itinerant mobile cinemas to reach isolated areas and common citizens to go to
cinema has not be fully explored so far. The NGO Multimedia, Dokufest and 7 ARTE have begun to
implement alike actions but lack of equipment and low attention from the municipalities to provide
venues and logistic for screening have been hindering so far the full realization.
⇒ There is an emergent basin of video makers and web developers which are seeding the
productions of short videos to challenge social issues and promote youth activism. Several video
contexts have been announced in Kosovo involving youth organizations, web developers, schools
and the American University of Pristina.
The first ever social Innovation Camp was organized involving the Youth advocacy Platform to
diffuse the use of mobile technologies to bring about positive social changes.
3.3.4 Ethnic & Folklore related culture
⇒ There is great attention at the Government level to develop the sub – sector as it has been
recognized the potential to be a catalyst for the establishment of Creative industries and for the
development of rural tourism.
⇒ There is a lack of skills and competences of the target women groups to acquire the required
specialization to advance and formalize the sub-sector, but vocational training and formal
programmes of study on art – craft at the Art academy and faculty have not initiated yet.
⇒ Traditional Live music is prime element of the intangible culture of Kosovo represented by
original ballads and songs with a strong ethnic and geographical connotation, therefore alive in the
minor cities and small villages. This kind of folk production is orally transmitted, therefore
potentially at risk of disappearing as it also doesn’t encounter the appreciation of the youth public
who could hold up its revitalization.
The State ensemble is the primary operator fully dealing with the promotion to the wide public of
this genre, although it remains within the strict defense of the tradition
Generally, there are not evidences that the Cultural Heritage department in the Ministry of Culture
gives sufficient attention to the preservation of these productions through funds for archiving and
⇒ Traditional music is natural mean of identity promotion and protection for the minority’s groups
present in Kosovo, among those ROMA are the most influential and recognized ones. In fact several
ROMA ethnic based NGOs manage local radios that play 24 h traditional music on demand.
Although a sort of domination is recognized to them on this scene, they don’t have elaborated yet a
strategy to build up a proper folk music establishment. KFOS -SOROS in this sense has expressed
the intention to collect and produce compilations of the prominent ROMA music tradition.
3.3.5 Literature, Books & Publishing
⇒ This sub-sector is the most underdeveloped in the cultural environment of Kosovo Literature and
narrative seemed to be commonly considered marginal cultural expressions. Two book fairs have
been arranged to enhance the number of readers but had poor success in terms of books sales.
There is only the publishing house M&M active in Pristina and a local franchising of bookstores
Dugagjini spread out throughout Kosovo.
⇒ Opportunities to access and appreciate literature and reading, sensitize the wide public on the
importance of reading are rare and concentrate only in Pristina.
The experience of the Caravan of writers implemented by Open Society – SOROS Foundation to
literate ROMA communities is a best practice but didn’t find sufficient attention to be enhanced
and employed into other minorities’ groups.
The experience of the poetry evenings at DIT&NAT book café in Pristina or at the 7 ARTE Cultural
centre in Mitrovicë/Mitrovica during which common people engage in talks on quotations and
excerptions from their favorite books resulted be very effective to draw not conventional readers.
These experiences appeared likely to be further duplicated in casual locations too.
⇒ Local libraries presented obsolete collections and activities limited to books distribution and
archiving. The books commonly available are outdated and not tailored on specific tastes and styles
of different readers. Youth remain the most active readers although they refer to libraries and
bookstores mostly for educational manuals as products targeting youth taste and style like comedy
strips, graphic novels, foreign best – sellers are not diffusely accessible.
4. Recommendations
The suggested recommendations take into account the findings of the mapping and intend to provide a
realistic response to immediate and chronic needs by employing solely the human and social capital
presently existing in Kosovo. Opportunities for increasing the funds for Culture by restructuring the entire
economic system and seeding the potential of Culture for economic growth will be instead addressed by
specific assessment on Creative Industries sector, to which we refer.
4.1 Recommendations concerning no – State cultural operators
Activate existing resources to enhance NGOs self- sustainability and self – initiative
The recommended short – term measures comprise:
⇒ Organize training sessions offered by local well – established NGOs in the sectors of expertise to
fragile counterparts in the communication, marketing, fund raising, needs and stakeholders
analysis, strategy planning fields;
⇒ Implement informal “assistance on the job” programs to overcome the lack of regulation of
volunteer work: stronger NGOs can mentor the implementation of projects by small NGOs and in
change assure their support as out reach staff during the organization of high level events and
complex programs.
The recommended long – term actions comprise:
⇒ Create a roaster of local experts at Ministry level to be employed in technical assistance and formal
trainings to fragile NGOs and cultural institutions;
⇒ Facilitate measures to lower the economic burden of the premises rent and maintenance by
 organizing a Census on the vacant public spaces to be assigned to small and fragile NGOs in change
of renovation works according to specific criteria and merits;
 employing available spaces belonging to the municipalities or to the Cultural houses to implement
co-sharing and co-working among single artists and informal groups. This way they also could exit
their marginalization by exchanging and creating synergies for joint actions;
⇒ Restructure the University sector accreditation to make it more responding to the job market
opportunities and allow students to acquire educational credits by stages and internships in CSOs;
Enhance Public funds and support
The recommended short – term actions comprise:
⇒ Design and launch transparent and comprehensive Calls for proposals for local cultural operators
with clear deadline, template for proposal elaboration and guidelines package for Applicants.
Selected winners of the Call should be also published accordingly.
The recommended long – term actions comprise:
⇒ Reorganize the allocation of the Ministry funds by
 financial lots to help NGOs and CSOs with lower financial stability and management capacity to
access the funds; or
 by Quick impact Grants to allow informal groups and fragile CSOs to fulfil prompt needs and relief
the cultural life of disadvantaged communities.
⇒ Regularize financial and institutional support to cultural CSOs, in the form of tax waivers, tax
allowances and fiscal facilitation for training opportunities.
Enhance the networking among the cultural operators
The recommended short – term actions comprise:
⇒ Organize regular thematic focus groups or NGOs focal points at regional, district and community
levels with the support of the Regional Development Agencies to facilitate information sharing,
mutual learning and create inter-regional, inter- municipal and intra sector synergies for networks
⇒ Put into function the MoCYS website and incorporated a page dedicated to NGOs with information
on calls, figures, statistics, reports, relevant studies etc.
⇒ Establish permanent relation with the new portal Kosovo 2.0 to diffuse updated and timely
information on the cultural events and festival ongoing in the five regions of Kosovo;
⇒ Take advantage of the many informal Web Radios managed by youth that can sponsor low profile
cultural events for free and arrange talk - shows involving the cultural operators.
⇒ Break down the concentration of annual music and theatre festivals solely in Pristina by arranging
itinerant sessions and retrospectives in the four main cities.
The recommended long – term action comprise:
⇒ Support the establishment of professional and trade associations to develop policies, promote
legislation for the protection of the rights of the workers in the cultural sub-sector.
Consolidate inter - ethnic dialogue and reconciliation through Culture
The recommended short – term action comprise:
⇒ Organize regular thematic focus groups or NGOs focal points at regional, district and community
levels with the support of the Associations of Municipalities of Kosovo which also comprises the
new Kosovo Serbian municipalities, to facilitate information sharing and mutual learning;
The recommended long – term actions comprise:
⇒ Establish an apolitical committee for cross- cultural conflict resolution with the presence of those
cultural NGOs that have a multicultural staff which can be employed as mediator in the respective
communities, have an hold on the communities leaders and capacity of penetration that can
generate an effective impact on inter-cultural isolation. The committee works could be supported
by a joint fund sustained by the Ministry of Education, Ministry of Culture, and Ministry of
Communities and Return.
⇒ Stimulate actions to respond to the cultural needs and constraints of the Returnees or forcedly
repatriated from EU member states as they represent a neglected target in need of specific
reintegration measures into the communities of return that the culture environment can supply.
This action should be implemented by those NGOs regularly engaged in the assistance to these
beneficiaries on return.
4.2 Recommendations concerning public cultural operators
Enhance the Institutional Framework
The recommended short – term action comprise:
⇒ Set up the basis for volunteer work regulation through pilot projects of exchanges between
students and experts from the institutions.
The recommended long – term actions comprise:
⇒ Standardize contract and salary management for professionals in any Cultural sector;
⇒ Launch open calls and competitions for selection of permanent staff to employ in Public Theatre
and Museums;
⇒ The outcomes and lessons learnt from a few successful pilot initiatives will represent the basis for
the legislation on volunteer work to enter into force;
⇒ MoCYS should establish bilateral agreements with friendly foreigner counterparts to pave the way
for the single public institutions to activate future partnerships;
⇒ Formalize the funds division between State/Municipality/Third bodies budget as foreseen by
specific Law on Self - local Government;
⇒ Formalize procedures for artists and art products exchange for itinerant festivals and exhibitions;
Enhance the capacity of the cultural institutions of self - sustainability
The recommended short – term actions comprise:
⇒ Promote capacity building in the area of fund - raising, marketing, business plan to lower the
dependency of the cultural institutions on the State budget;
⇒ Establish merchandizing spots during festivals and premiers in the form of books windows, art –
crafts and art students’ works in cooperation with local cultural producers.
Enhance appeal, visibility and recognition of the cultural institutions in the cultural sector of concern
The recommended short – term actions comprise
⇒ Strengthen the use of IT means and social media such as Wordpress blog and Facebook page
including regular newsletter service to timely inform the followers on the institutions’ initiatives.
The recommended long – term actions comprise
⇒ Modernize collections content, exhibitions outline, educational and promotional posters by
announcing an “ideas competition” among university students in art, graphic design and interior
Enhance networking and membership among cultural institutions in the same cultural sector
The recommended short – term actions comprise
⇒ Set up the ground for future Museums’ and Theatres’ integrated systems on the best practices of
Italy, Germany and France: training, legal framework, pilot events to text the readiness of the
public, e.g. The night of Museums currently implemented in Bosnia, Serbia and Macedonia;
The recommended long – term actions comprise:
⇒ Establish integrated management system (Theatres - Museums) to break up the isolation of
Cultural institutions in a way they can share financial burdens, merge respective calendars of
events, propose cumulative subscriptions, solicit response from MoCYS and the Association of the
Kosovo Municipalities to common gaps and needs.
5. Conclusions
Main challenges for Kosovo cultural operators, both no-State and public operators, operate in the following
⇒ Resistance to change
There is little interest in or awareness of the value of cooperation or in the concept of leadership as
service and a sense of entitlement to government support.
Generally, there is an apparent lack of attention overall by the community in cultural life; perhaps
due to a combination of factors: lack of information, limited locations (in the capital Pristina) and
limited transportation options and or limited variety of opportunities/types of events.
Opportunities also exist as follows:
 the potential in development of new domestic policies and legislation on Copyright and on Cultural
 the current EU attention on Kosovo creative industries establishment which has begun recognizing
that the creation of an enabling environment for the cultural operators strategic detection, capacity
building and active participation is of paramount importance;
 the growing understanding of the Cultural operators that in order to gain their place and play a role
in a credible and recognized cultural scene of Kosovo, they need to improve competences and
reputation by following principles and standards that ensure professionalism, cooperation and selfsustainability;
 the raising awareness of Ministry of Culture, youth and Sport of Kosovo on the importance of
enclosing and connecting all the vital forces that operate within the cultural environment for the
development of effective policies and strategies and for an efficient allocation of its budget.
⇒ Accessibility
Both culture providers and cultural consumers have inconsistent, untimely and less than
comprehensive access to information about existing resources. Cultural workers in minor cities or
remote areas do not know where to go for information that could expose them to other
management models, other funding sources and colleagues. Performances and presentations often
are physically inaccessible for the impaired or the elderly. Only state institutions are well
represented; cultural businesses and services are partially represented and there is practically no
information on culture specialists or culturally - focused NGOs. Another manifestation of this issue
for the consumer is access to venues. There are few venues for alternative voices. As a result there
are few or no opportunities for the cultural consumers to explore and support these perspectives.
⇒ Unwillingness to Cooperate
There is little recognition of the importance or value of cooperation for catalyzing ideas, leveraging
resources or learning new methods. Cultural actors generally do not cooperate among themselves;
they do not seek or initiate cooperation with other branches or cultural sub-sector.
⇒ Authority without Leadership
In most sectors, there is passive recognition or little awareness of the need for leadership in service
to the community. Majority of respondents both from SCOs and public institutions were proudly
describing their experience, the results achieved and the improvements undertaken but when
these have to deal with hierarchy, culture of risk and innovation they missed any leadership
attitude to stimulate staff, attract audience, set successful strategies.
⇒ Sense of Entitlement and Lack of Entrepreneurial Spirit
While international sources of funding have diminished or disappeared, the expectation of financial
dependency on state, regional or local budget continues. There is a lack of recognition for or
interest in the role of social entrepreneurial activity, marketing or any other means to build returns
from other sources. At the root of this phenomenon is the perception that a museum or a theatre is
not a provider that needs to be alert to the issues of the consumer. There is a continuing assertion
that art and culture should be supported because it exists.
6. Follow up
The cultural operators mapping represented a tool for an advanced acquaintance of the cultural
environment of Kosovo, its agents and resources; as such it should be employed by EU and Ministry of
Culture, to share sector knowledge, plan and allocate budget that are demand - driven and community’s
enabling. In order to achieve these final goals, few actions are recommended to the two principal recipients
of the cultural mapping output and findings:
EU office to Kosovo
 Short – term recommendation: Develop the capacity of the Cultural operators Inventory: This
Cultural Mapping process is a beginning therefore the cultural operators inventory, its main output,
is not exhaustive but need to be further expanded and substantiated through working tables at
municipal level among relevant stakeholders, public institutions and cultural implementing partners
to build on short and medium strategy for a coherent response to the gaps and challenges
identified by the mapping.
 Long – term recommendation: Establish monitoring system to update and review the mapping
finding and the inventory profiles
The inventory list was elaborated in a way to be adaptable to changes and revisions. As the cultural
scene of Kosovo is growing and new emergent actors are taking steps while others are getting less
able to respond to the new challenges and trends, a tight monitoring ex - post could serve to
actualize the current inventory and make it in line with the future opportunities and constraints
might arise.
Ministry of Culture Youth and Sport
 Short - term Recommendation: Improve Access to Information
The Inventory list should be employed as every day routine tool for coordinating activities as well
as for allowing the profiled cultural SCOs and public institutions to be exposed to broader and more
effective information, to share experiences and potentially create partnerships;
 Long – term Recommendation: Employ the cultural mapping findings to fuel policies and facilitate
community’s cultural development.
The cultural mapping should be followed by a full-fledged, community-driven, culturally planning
process that culminates in a clearly articulated cultural vision for Kosovo, identifying long-range
goals as well as the strategies and objectives for achieving them. These goals and objectives then
should become the backbone of strategic choice-making about the allocation of governmental
resources, including funding, legislation, capacity building, planning for accessibility, etc.
Culture for All – Kosovo creative industries assessment report 7
Executive Summary
Among the broad diversity of approaches to the concept of creative industries, that of UNCTAD
appeared appropriate for the purpose and context of this exercise: “Creative industries can be
defined as the cycle of creation, production and commercialization of products and services that
uses knowledge and intellectual capital as primary inputs. They deal with the interplay of various
subsectors ranging from traditional crafts, books, visual and performing arts to more technologyintensive and services-oriented fields such as the music and film industries, television and radio
broadcasting, new media and design”.
The objectives of the assessment were to :
- determine the potential of the creative industries sector as a whole and of some specific subsectors in Kosovo following the value chain: creation-production-distribution-consumption
- analyze the strengths, weaknesses, opportunities and threats in the sector and sub-sectors;
- propose the most promising sub-sectors for future support;
- make short and medium term recommendations which can constitute the framework for a
comprehensive policy for the promotion of the cultural industries.
The methodology applied to reach these objectives was to combine face to face meetings with a
representative group of stakeholders (State and Non-State actors) in the 5 Administrative districts
of Kosovo with research into national and political contexts and reference to current practices in
the cultural industries. Taking into account the available time for investigation and the particular
cultural context in Kosovo, this assessment is restricted to the following 6 subsectors with a more
immediate artistic component: film, music, performing arts, books and publishing, visual arts,
crafts and design.
Overall, the study of the present situation in these subsectors according to the value chain shows
that there are as many prospects as problems to be addressed :
(a) there is a viable base in terms of creation, with a very active group of creators and
specialized NGOS at the national and local level. However, the absence of a control mechanism for
the protection of intellectual property rights and of an anti- piracy campaign constitute a severe
obstacle for cultural creators;
(b) financial support from the Public and Private sectors are targeted more to the end of
the value chain (consumption/public access) than to the key phase of production;
(c) the distribution of domestic cultural projects is hampered by both a small and weak
internal market and a limited regional market ,owing namely to the non-recognition of Kosovo by
two Balkan countries;
(d) on the global level, however, Kosovar cultural products (films, records, crafts, etc) can
penetrate an find a niche market in search of novelty and authenticity, provided that they are
competitive in terms of quality and costs;
(e) the potential contribution of the creative industries to inter-ethnic dialogue, social
cohesion and cross-border cooperation has been perceived and exploited so far only by the civil
society in the capital and some municipalities, with some exemplary activities which could be
extended, replicated and promoted with government support.
Mission report led by Indrasen Vencatachellum, ARS PROGETTI Senior Key expert, Culture for All, in October
In the light of the findings by sub-sector and the SWOT analysis of the overall Cultural Industries
Sector, the following Recommendations propose short-term and medium term measures to
address the major converging needs:
1. Preparation of a comprehensive Strategy stressing the mutual benefit nature of creative
industries from the economic and socio-cultural viewpoint;
2. Strengthening of Legislative and Institutional framework as regards the enforcement of the
2006 Law on Copyright and Related Rights, the anti-piracy reduction and the provisions for
film co-productions;
3. Pooling of creative human resources through the development of synergies among cultural
creators and operators and linkages between the various creative subsectors for greater
impact and visibility;
4. Facilitating access to funding under the EU Programmes ‘Culture 2007-2013’ and ‘Investing
in People’ and through fiscal incentives for private sector investments.
These global measures are complemented by specific Recommendations related to the needs of
the following promising subsectors: Film Industry; Music Industry; Crafts and design; Performing
This assessment report is, indeed, not exhaustive but is meant to serve as a working document for
(a) Discussions around the elaboration of a National Strategy for the creative industries;
(b) A national Seminar with all concerned stakeholders on the priority needs and objectives
of this Strategy through a bottom-top approach;
(c) A more in-depth study and data collection on the development of the proposed promising
sectors- film, music, crafts and performing arts- as a potential for economic development
in Kosovo.
1. Definitions, scope and methodology
1.1 Definitions
Although the terms creative and cultural industries are often used interchangeably, the former
encompasses a wider range of sub-sectors than the latter and is more and more used. This is due
mainly to the recent expansion of new technologies, especially digitalization which brings new
possibilities for the creation of small creative enterprises and for the fast development of existing
ones. Moreover, the concept of creative industries has the advantage of giving as much
importance to the “creative” elements of the sector as to the “industrial, to the development of
content as well as to production and distribution.
With the agreement of the European Commission Liaison Office (ECLO) to Kosovo, during a
preliminary meeting on 23 September 2011, the assessment does not therefore bear on the
‘cultural industry’ - as mentioned in the initial Terms of Reference of the ‘Culture for All’ project 8but on ‘creative industries’
The most commonly cited definition of creative industries is that formulated by the Department of
Culture, Media and Sport (DCMS) in the United Kingdom in the late 1990s. Creative industries
were defined as being “those enterprises that have their origin in individual creativity, skill and
talent and which have a potential for wealth and job creation through the generation of
intellectual property.”
However, the definition used by the United Nations Conference on Trade and Development
(UNCTAD) seems more appropriate for the purpose of this study:
“Creative industries can be defined as the cycle of creation, production and commercialization of
products and services that uses knowledge and intellectual capital as primary inputs. They deal
with the interplay of various subsectors ranging from traditional crafts, books, visual and
performing arts to more technology-intensive and services-oriented fields such as the music and
film industries, television and radio broadcasting, new media and design.” 9
1.2 Scope of the assessment
The creative industries sector includes a broad range of subsectors, up to 13 in the Mapping
Document of Great Britain(1998). However, taking into account the available time and the
particular cultural context in Kosovo, this assessment limits itself to the following 6 subsectors
with a more immediate artistic component: film, music, performing arts, books and publishing,
visual arts, crafts and design.
Although crafts is often included in the cultural heritage sector, it is examined here from the point
of view of its socio-economic and cultural potential and in connection with contemporary
production through association with design. This approach was considered by Mr Haken Demiri,
Team Leader of the EU/CoE Project “Support to the promotion of cultural diversity in Kosovo” to
In Para. 2.2 and 2.3(c)
Background paper by UNCTAD Secretariat for the meeting of the High-level panel on the creative economy and
industries for development, Accra, Ghana 20-25 April 2008
be fully complementary with the project’s component concerning intangible cultural heritage and
cultural tourism. 10 The Ministry of Culture, Youth and Sports, main beneficiary of the EC Liaison
Office ‘Culture for All’ project also concurs with the need to include crafts in this assessment of
creative industries in Kosovo. 11
Similarly, although cultural tourism is not formally included in the creative industries and is still at
an early development stage in Kosovo, it is considered relevant to this study on the following
grounds: (a) culture is more and more an important component in tourism products as it permits
differentiation in a very competitive global market; 12 (b) tourism serves as a powerful vector to
increase the value of culture and to gain revenue, which in turn contributes to the maintenance
and development of cultural production and creativity; (c) cultural tourism is a ‘transversal’
industry with a significant impact of the majority of the creative industries. Indeed, t he industry is
shaped and supported by the supply of cultural goods, activities and events. Its impact on the
creative industries is direct through on-site purchase of products and services (books, craft art,
works of art) and positive on the export of cultural products, since individuals with a direct contact
with a culture are more likely to remain in contact with that culture through the purchase of its
music, books, audiovisual products, etc.
1.3 Methodology
The assessment set out to :
- determine the potential of the creative industries sector as a whole and of some specific subsectors in Kosovo following the value chain: creation-production-distribution-consumption;
- analyze the strengths, weaknesses, opportunities and threats in the sector and sub-sectors;
- propose the most promising sub-sectors for future support;
- make short and medium term recommendations which can constitute the framework for a
comprehensive policy for the promotion of the cultural industries.
It was conducted between 23 September and 19 October 2011 through a combination of:
- meetings and interviews with concerned stakeholders: Public Institutions, Regional
Development Agencies(RDAs), Civil Society ( NGOS, Cultural Associations, Entrepreneurs…) and
the Private Sector;
- visits to some existing Cultural institutions (Theatres, Music schools, Museums, etc)
- research into national and political contexts; reference to current thinking and debate on the
sector and
- direct experience of the development of the sector in different parts of the world.
Owing to the very limited time (20 working dates) allocated for this complex exercise, the use of a
sampling method was inevitable, with the risk of missing important contacts and information. At
the time of the assessment mission, only the initial raw findings of a mapping exercise were
However, with the assistance of the Regional Development Agencies, it was possible to organize
several meetings with a selection of stakeholders in all the Regions of Kosovo and to hold
discussions with Directors of Culture in some municipalities ( see Annex 1- List of Meetings held).
During a working session on 11 October 2011.
As expressed by Mr Goranci, Director of the Department of Culture during a meeting on 12 October 2011
According to a survey by Flash Eurobarometer (February 2009) on the attitudes of Europeans towards tourism,
approximately 20% of all tourists are motivated by a primarily cultural goal and an additional 35% include a cultural
component in their travels ( visits to historic sites, performances, cultural events/festivals, etc
Besides, the objectives and methodology of the assessment were presented to a group of cultural
promoters in the Region of Gjilan/Gnjilane, during an Information Day organized by RDA-East on
18 October 2011 (see List of participants in Annex 2).
The resulting assessment report is, indeed, not exhaustive but its findings and recommendations
are organized in such a way as to open the path for a more in-depth study on “the development of
the cultural industries as a potential of economic development in Kosovo”.
2. Context
2.1 Current situation in the Culture sector in Kosovo
Since the violent events of 2004 and more recently the declaration of Independence in February
2008, Kosovo’s society is subject to a rapidly changing transitional period characterized by
unstable ethnic relations between the Kosovar Albanian majority and the local Serbian population,
particularly in the Northern part. Post conflict interventions by the public authorities and the
international community have concentrated on infrastructures and institution building rather than
on structural changes for effective conflict resolution. In Kosovo, as in other in-conflict and postconflict situations in the world, support for the diversity of cultural expressions and culture-based
processes of development is not seen as a priority. This can be explained by an understanding of
Culture in the restricted sense of belles-lettres, the fine arts and letters and not in the broader
meaning given to it by the international community, which includes also “modes of life, the
fundamental rights of the human being, value systems, traditions and beliefs”. 13 Culture is still not
considered in Kosovo as a Sector, as important as the Agricultural or Industrial sector and as an
engine for reconstruction, social cohesion and economic development
Consequently, cultural life in Kosovo is confined to some annual events held in the main cities,
namely the International Film Festival, Students Film and Theatre Festival and Jazz festivals in the
capital, Prishtinë/Pristina; the International Documentary and
Short Film Festival in Prizren
and the Jazz Festival in North Mitrovicë/Mitrovica. The Cultural weeks organized by some
Embassies to promote their respective cultures also take place in the capital, with the notable
exception of the Turkish week in Prizren. In-between these sporadic events, there are very few
regular cultural offers throughout the country, especially for the youth who constitute the
majority of the population.
Likewise, the concentration of cultural institutions and venues in the capital limits the equal
access of the diverse communities to cultural products, whether local,,regional or international.
Thus, the only cinema left 14 operating in Kosovo-ABC cinema-is in Prishtinë/Pristina, just as the
only Faculty of Arts for training in performing arts and visual arts and the three active theatres
(Kosovo’s National theatre, Oda theatre and Dodona theatre). There are also theatres in Pejë/Pec,
Gjilan/Gnjilane and Gjakova but they are in need of maintenance and updated equipments,
especially central heating for public attendance to performances in the winter season 15. The
Directorate of Culture, Youth and Sports in these and other municipalities tends to devote the
World Conference on Cultural Policies, MONDIACULT, Mexico City, 1982
There are other cinemas in Kosovo towns but that do not operate regularly and are in need of refurbishment and new
equipment, similar to the situation of theatres
Ironically, the Theatre in Gjilan has the central heating but since some time now there is a whole in the roof and no
funding for its repairs.
limited funds at their disposal to youth and sports activities rather than to investments in cultural
projects. 16 At the national level, the Ministry of Culture, Youth and Sports still remains one of the
most under funded ministries in the government.
Cultural activities targeted to the ethnic minorities- Serbs, Roma, Ashkali and Egyptian
communities- for the promotion of intra and inter-ethnic dialogue are essentially carried out by
some active civil society organizations, with the support of international cooperation agencies
(Swiss Cultural Program in Western Balkan, Swedish International Development Agency-SIDA,
Canadian International Development Agency- CIDA, for example).
In another respect, the rich potential of creative artists is not fully developed owing to a hostile
geographical and legal environment. On the one hand, the fact that Kosovo is a landlocked
country, in both the geographical and political sense, does not facilitate the circulation of these
artists and their works in the entire Balkan region and beyond. To date, Kosovo is recognized by
only 85 UN Member States (including 22 European States) while two neighboring countries- Serbia
and Bosnia and Herzegovina- do not recognize it. On the other hand, there is not yet a coherent
stance in copyright, royalty collection and intellectual property in spite of the existing legislative
framework. The Law on Copyright and Related Rights, adopted on 29 June 2006, is still not
implemented and an anti-counterfeiting strategy is yet to be developed.
Overall, there exists clearly a need to stimulate, revitalize and strengthen the Culture sector in the
present context of the European perspective for Kosovo. This implies above all a comprehensive
strategy depicting the different ways in which creative industries connect to economic and social
development while support for the diversity of cultural expressions is seen as a profitable
investment in national and local pride and confidence.
2.2 “Culture for All project” and related EU programs
The preservation and promotion of cultural diversity in Kosovo is precisely the general objective of
the “Culture for All” project managed since 2010 by EC Liasion Office and implemented by Ars
Progetti S.P.A, in the framework of the Instrument for Pre-Accession (IPA). On account of the dual
role of creative industries – for economic progress and social cohesion- the development of this
sector as an asset for Kosovo’s economy rightly appears as one of the specific objectives of the
project and is complementary to the other two objectives- “to enhance cultural diversity and
inter-cultural dialogue” and “to strengthen the cultural sector as a vector of creativity and social
The creative industries development component of “Culture for All” is also related to two other
on-going programs in Kosovo:
EU/Council of Europe Support to the Promotion of Cultural Diversity (IPA 2008). This
project aims namely to explore the potential of cultural heritage as a tool for
reconciliation and dialogue between communities, through awareness raising and
education, as well as start to develop the economic potential of this particular sector in
Kosovo. As previously indicated (cf.1.2) , a synergy can be developed between the 2
projects in the field of contemporary crafts inspired by the cultural heritage and in the
promotion of heritage-based cultural tourism through the performing arts (music,
dance, puppet shows);
In average, between 50.000 and 60.000€ but the Municipality of Vushtri/Vucitrn for example has only 20.000€
EU support to the Economic development of the Prizren region through the Project
‘Southern Region of Kosovo- the new tourism destination’. The project activities
include technical assistance in the preparation of business plans for traditional
handicrafts and support in business set-up, applications for loans and grants. These
activities are of particular relevance for the local development and strengthening of
small enterprises in the creative industries sector and the implementing AgencyArbeiter –Samariter-Bund (ASB-Germany) is prepared to provide support in this
respect. 17
Moreover, local actors in the creative industries can participate in the following two European
community programs:
• CULTURE 2007-2013 18
The Programme proposes funding opportunities to all cultural sections and all categories of
cultural operators contributing to the development of cultural cooperation at European level, with
a view to encouraging the emergence of European citizenship.
The Programme mainly promotes:
 trans national mobility of cultural players;
 trans national circulation of artistic and cultural works and products;
 intercultural dialogue and exchanges.
 With a total budget of 400 million EUR for 2007 – 2013 the Programme allows to co-finance
around 300 different cultural actions per year
Investing in People is a thematic programme initiated by the EC Development Cooperation
Instrument (DCI), which includes: 1) Investing in people; 2) Environment & sustainable
management of natural resources incl. energy; 3) Non-State actors and local authorities in
development; 4) Food security; 5) Migration and asylum; 6) ACP Sugar Protocol countries
Investing in People disposes of a Culture component aiming to reinforce the capacities of regional
cultural actors, acting in networks and in a coordinated manner; to improve programming and
coordination of cultural actions with a regional scope in third countries in order to develop long
term visions of cultural policies.
2.3 Global awareness of the role of culture and creative industries for development
The analysis of prospects for the development of the creative industries in a land-locked country
like Kosovo must also be set against the background of current trends in the European Union and
in the rest of the world.
In the recent years, the EU has targeted a new approach to introduce the cultural dimension as a
holistic element of its development strategy. Thus, the transversal aspects of culture have now
become a priority of the European agenda for future cooperation. The different dimensions of the
link between culture, development and social stability are now better recognized, namely as
regards the role of culture either as a tool for development and social inclusion or a powerful
As discussed with Mrs Dafina Hoxha, Head of Office ASB/Kosovo during a meeting on 13 October 2011
Under reserve of Kosovo signing a cooperation protocol with DG EAC
driving economic force. As the Director General for Development of the European Commission
puts it: “A creative and culturally active society is a dynamic element of economic and social
innovation- it plants the seeds for original ideas to flourish and gives new and renovated inputs to
the social body.” 19
Other international organizations that traditionally did not intervene in the Culture sector are
beginning to include cultural considerations in their cooperation programs. This is namely the case
of the International Labour Office (ILO), the United Nations Development Program (UNDP), the
Commonwealth Secretariat or the Inter-American Development Bank (IDB). In keeping with the
1999 UNESCO-World Bank Intergovernmental Conference on “Culture Counts: Financing
Resources and the Economics of Culture in Sustainable Development” held in Florence, Italy, many
of these organizations are advocating that support for the creative industries should be redefined
as an investment in development rather than as an expenditure.
The positive change of attitude by policy makers and policy analysts, whether in the old
industrialized countries or in the developing one is supported not only by impressive statistics 20
but also by the advent of the new concept of “creative economy”. Creativity and innovation are at
the heart of this new economy; today, in the creative industries, what brings value and revenue is
a traditional arts activity such as singing, dancing or acting, accompanied by technology skills and
business perspicacity. Multinationals like Nike and Coca Cola do not manage factories but
narratives. And the language they use is that of the story teller, the entertainer, the artist.
3. Findings on the creative industries based on the value chain
There is practically no documentation specifically on creative industries in Kosovo except for some
reports on the major Film, Theatre and Music Festivals in Pristinë/Prishtina and Prizren. 21 The
information gathered during short but intensive meetings and discussions in the 5 Regions
(Centre, North, South, East and West) are summarized in keeping with the value chain which
characterizes the following sub-sectors:
- Film industry
- Music industry
- Crafts and design
- Books and publishing
The situation in other sub-sectors, such as the Performing arts (theatre, opera and dance) and the
Visual arts (painting, sculpture, photography) cannot be measured by the yardstick of production
and commercialization as they are based more on their contents than on reproduction capacities.
They provide intangible intellectual or artistic services through exclusive products. Besides, there
was insufficient time available to investigate these fields of activities. Hence the brief
presentation, in section 3.5 below, of some findings concerning these two sub-sectors.
Mr Stephano Manservisi in an article entitled « Is there a New Approach to Culture and Development in the Strategy
of the EU Development Policy ? »
For example : According to the UN World Report 2009, “Global cultural industries account for more than 7% of
global GDP. During the 1990s, the cultural industries grew at an annual rate twice that of service industries and 4 times
that of manufacturing in OECD countries”; In Guatemala, cultural industries grew at a rate of 7.3% annually from 2001
to 2005. This was a higher rate than in most other sectors of the economy (2008 UNCTAD Creative Economy Report).
Some minor indications appear in a “Scoping Study on Developing Creative Entrepreneurs in Albania, Kosovo,
FYROM and the United Kingdom” prepared for the British Council by Lee Comer in December 2005
3.1 Film Industry
• Creation:
- Training in directing and producing films is only available at the Faculty of Arts of the University
of Pristina/Pristina. Otherwise, few formal training opportunities exist;
-Workshops and master classes by distinguished international specialists are provided during the
International Students Film and Theatre Festival-SKENA UP in Pristinë/Prishtina every year in
December since 2003;
-Besides SKENA UP, the two other regular Festivals - International Documentary and Short Film
Festival (DOKUFEST) in August and International Pristina Film Festival in September - provide
opportunities for Kosovo film makers and film students to show their creations and to draw
inspirations from directors from other parts of the world;
• Production:
-5 feature films produced since 1999 with funding from the Ministry of Culture, Youth and Sports
and managed by the Kosovo Cinematographic Centre(KSC) 22
-Out of the 39 films (feature and middle length) presented at the 3rd Edition of PRIFilm Festival in
2011, 2 were from Kosovo;
-The 1st Co-production undertaken since 2008 is with FYROM; 23
-The current Ministry’s funding (400.000€) covers 3 feature films in post-production phase, script
development of 3 documentaries and 1 animation film;
-For the second time during the PRI Film Festival, a Forum brought together film makers from
Kosovo and other Balkan countries and European experts on co-production, sales and marketing
of films;
-According to the Director of KSC, a draft Agreement is in preparation with the Public TV Channel
for (a) the coproduction of selected films and technical support for documentaries; (b)
broadcasting of films after 2/3 years of exploitation. Besides, a working group has been set up to
amend the Film Law so as to include specific provisions on co-production 24;
• Distribution:
-The Company for Distribution and Film Performance-“GENCI” is the 1st and only distribution
company in Kosovo and has the only functional cinema (ABC Cinema) in the country;
- ABC has a capacity of 248 seats and screens an average of 25 feature films per year. There is a
slight increase in films screened during the PRI-Festival and SKENA UP Festival and the Film weeks
organized by some Embassies (British, French, German, Indian, Swiss and Turkish);
-1 cinema hall in Mitrovicë/Mitrovica South screens 1 film every week with the assistance of
technicians from ABC Pristina;
-“GENCI” has the distribution rights for Columbia Pictures (through Croatia) , 20th Century Fox
(through Serbia and Albania) and of some Independent producers;
-“GENCI” is member of 2 networks: “EUROPA Cinemas” since 2001 and of “European Distribution”
since 2008;
Films were as well produced by Kosovafilm and private producers.
In 2004 there was a co-production undertaken with Croatia.
From the meeting held with Mr Fatos BERISHA on 11 October 2011
• Consumption/Public access:
-A minority of public-mainly adults in the capital has access throughout the year to feature films
from Kosovo and abroad;
- Attendance at ABC Prishtinë/Pristina is just average. The young people consider the entrance fee
(3€) too expensive and prefer to spend time and money in bars and disco clubs! In addition, cheap,
pirated copies of films screened are easily available on the market” 25;
-The DOKUFESTT in Prizren attracts a broad public attendance: 9.000 paid visitors (entrance fee of
2€) and some 25.000 people in the concerts during the 2011 Edition;
-The SKENA UP Festival in Prishtina/Pristina has registered a notable increase, between the Ist
edition in 2003 and the 8th edition in 2010,in terms of attendance – from 1,050 to 7,000 viewersand of films shown – from 85 to 106;.
- The ‘Rolling Film Festival’, targeted to films about the realities of Roma communities both within
and outside Kosovo, has also registered an increase between 2010 and 2011 in the number of
films shown (from 26 to 30) and in public attendance (from 1,700 to 2,300 visitors);
- There are 3 small scale/local initiatives to promote awareness of the film industry among the
youth: (a) Screening of short feature films in schools by the Ngo “ANP” in Gjilan/Gnjilane, in
cooperation with the organizers of DOKUFESTT; (b)Organization of the ‘Open Air Cinema’ since
2008 by the NGO “7 ART” in Mitrovicë/Mitrovica (South) and (c) Film week organized by the
‘Community Building Mitrovicë’ -CBM- screening films in Albanian and Serbian languages, in the
framework of the ‘Innovation Lab’ project for youth sponsored by UNICEF.
There is a reasonable store of young talents to be exploited but more technical
training is needed, especially in script writing
Production is limited by State funding only without a mechanism to attract private
International donors, Non-commercial and commercial sponsors intervene
essentially in the organization of Film Festivals
The distribution network outside the capital is poor and non- existent as regards
the Balkan region and beyond
The mobility issue restricts the participation of film makers and producers in
Regional and International Festivals
The existing initiatives to create awareness of the educational and social role of
cinematography need to be strengthened and amplified
Overall, the absence of anti-piracy measures and regulation of intellectual
property rights constitutes a severe disruption of the value chain because it does
not stimulate creation which in turn affects the production and distribution of
films made in Kosovo.
To quote Mrs Miradije VLLHU, Manager of ABC Pristina
3.2 Music Industry
• Creation:
- There is a felt need by young talented persons to study Music at university level. However,
courses offered in the public academy suffer from lack of equipment and of qualified teachers. The
two resulting consequences are that (a) musicians who have studied abroad prefer to give private
classes when they return home rather than teach in a public institution; (b) only students from
high class, well- educated families can afford the necessary advanced private training;
- A private music school has just been created (September 2011) in Prishtina/Pristina, at the
initiative of Mrs Mizbah Kaqamaku, after her training in Austria. The ‘School of Music and Art
Mizbah and Friends’ is duly registered by the Ministry of Education and benefited from the
support of Dutch Embassy for the provision of musical instruments. Some 60 students in all, aged
between 7 and 14, follow courses based on the Conservatoire model, against monthly fees of
- Master classes and workshops organized during the International Jazz Festival in the capital offer
opportunities for music students and teachers to learn about different methods of practicing and
performing jazz music;
- As for the youth outside Prishtina/Pristina, there is a Public music school in Gjilan/Gnijalane
where 370 students in all grades follow classes in Violin, Piano, Clarinet; another one is functioning
in Prizren but according to the NGO ‘Shari Behari’, 26 there is a lack of teachers for Bosnian
children while private ballet classes are ensured by a teacher from Tirana;
- The ‘Rock Music School’ project in Mitrovicë/Mitrovica is exemplary in several respects: launched
in October 2009 with the support of the Dutch NGO ‘Musicians without Frontiers” 27, of
Community Building Mitrovica (CBM) and IKV Pax Christi, it aims at rebuilding the cultural makeup
of the city once renowned in the Balkans as one of the “capitals of rock”. Local musicians train
some 100 young rock musicians on both sides of the river Ibar, bringing them together for annual
Summer schools and connecting them online.
• Production:
- Generally speaking, there is less funding for the production of recorded music than for advocacy
and awareness initiatives through music festivals;
- In 2011, DIT& NAT BOOK CAFÉ in Pristina launched a small music label to promote innovative
music bands; 4 CDS have been produced so far. According to the Director of Pristina Jazz Festival,
facilities exist for music recording as well as qualified sound engineers but there is lack of musical
instruments and of venues for public presentation. 28
• Distribution:
- With the growing access to the internet and web user networks, especially in the main cities,
there is more live than recorded distribution of music by Kosovar artists. The risk here is that
these artists, producers and other rights holders do not receive the revenue generated by their
- With the aim of contributing to the foreseen enforcement of the Copyright Law, the recent
‘Association of Music Composers, Performers and Producers’ (OAPIK) has established contacts
with Radio and TV Stations (the biggest consumers of Kosovar music). Its founder and manager is
From the meeting with Mr Edis MUSTAFI in Prizren on 13 October 2011
This support is scheduled to end in September 2012 and CBM is searching for an alternative source of funding
From the meeting with Mr Illir BAJRI on 26 September 2011
suggesting that 30% of the collected funds on copyright be devoted to investments in cultural
promotion 29 ;
- Contemporary Albanian Kosovar musicians, namely rock bands, manage to sell their records not
just in the country but also to the diaspora and to Albania. An Albanian satellite/cable TV channel,
“My Music”, shows local and international music with a material percentage performed by Kosovo
Albanian bands. 30
• Consumption/Public access:
- No data is yet available on the purchases of recorded music in Kosovo. As it is the case with the
Film industry, public access to traditional and contemporary musical productions is mainly through
several annual Festivals, namely:
(a) “Festa e Muzikës”, organized since 2008 as part of the worldwide celebration of the ‘Fête de
la Musique’ on 21 June. With the financial support of ECLO-“Culture for All” project, the
French Embassy and the Municipality of Prishtinë/Pristina, the 2010 Edition took place in
diverse areas of the capital and in the main square of the city of Prizren with a programme of
varied musical genres (from classical to jazz and rock through traditional music) by Kosovar
Albanian groups as well as Roma, Serb, Bosnian and Turkish musicians;
(b) “Pristina Jazz Festival”, organized since 2004 in November to promote local Kosovo artists and
to make the public discover famous international jazz musicians. The 2010 edition benefited
from the financial support of ECLO-“Culture for All” project, among other donors, to cover the
participation of a group of musicians- ‘Crazy People’s Band’- from Greece. The Festival is now
recognized as one of the important cultural events in Kosovo and is widely covered by local TV
and radio stations;
(c) ‘North City Jazz and Blues Festival in Mitrovicë/Mitrovica North, since 2003. With the financial
support of ECLO-“Culture for All” project, the 7th edition- 20 to 22 May 2010- was organized
by the NGO ‘UNIJA-M’ and proposed performances by local musicians and some outstanding
artists from Australia, Germany, Greece, Italy, Spain, Serbia and USA. The Festival attracted a
great number of jazz and blues fans and had a broad coverage in the media (press, radio and
television) 31.
Mention should also be made of the Music School ‘Tefta Tashko’ in Mitrovicê/Mitrovica whose
Orchestra composed of youth between 13-20 years has performed throughout Kosovo and
participated in musical events such as DAM Festival, Flute Sounds Festival, etc. The
Founder/Director the Orchestra, Mr Kushtrim Gashi has also established a collaboration Japanese
music conductor Toshio Yanagisawa. He is currently working on the project of creating a ‘Youth
Orchestra of Kosovo’ in collaboration with other music schools in the country and with the
Orchestra of Basel in Switzerland.
• The promotion of the music of ethnic minorities is targeted by (only) two
i) Festival of Roma, Ashkali and Egyptian Culture (23-29 May 2011) organized in the framework
of the ‘Strategy for the integration of Roma, Ashkali and Egyptian communities in the Republic
of Kosovo’ (EU SIMRAES), funded by the European Commission and implemented by the
Foundation for Open Society. A crucial event of the Festival was a concert in Oda Theatre in
Prishtinë/Pristina featuring local Roma artists and guests from FYR of FYROM.
From the meeting with Mr Florent BOSHJAKU on 28 September 2011
Source : « Kosovo, the Bradt Travel Guide » by Gail Warrender and Verena Knaus,2nd Edition, 2010
Source : ‘Report on a finalized project’ submitted by the President of the Organizing Committee
ii) Festival of Friendship in Prizren organized by the NGO ‘SHARI BEHARI’ .The 2011 edition
could not take place because of the political situation and lack of funding from the Prime
Minister’s Office. However, a concert by Bosnian musicians was organized in September 2011
with the support of the Municipality (Directorate of Culture), Swiss Embassy and Turkish KFOR
and was attended by some 5,000 visitors against a symbolic fee of 1€.
In terms of creation, the contemporary music scene is more active and
lively than the classical music scene
There is a lack of competitions to stimulate the creativity of young classical
musicians, as compared for example to other Balkan countries such as the
FYR of FYROM and Serbia
The few existing Academy and public schools are in need of more qualified
teachers and instruments
There is a lack of diversity in musical production dominated by Kosovo
Albanian artists
The economic benefits of a proper mechanism for collecting property
rights of local musicians is not yet understood, contrary to what is the case
elsewhere, in Croatia, for example
A synergy between the 2 Jazz Festivals ( in Prishtina and North Mitrovica) is
both necessary and useful in the present context
Live music performances have more prospects for development than
recorded music
Overall, the role of the music industry as an engine for development and
especially as a vector for cultural diversity and understanding among
communities requires more awareness raising among public and private
3.3 Crafts and Design
- There is no formal vocational training in artistic crafts 32. Nor courses for skills upgrading of
practicing craftpersons. Transmission of skills for the creation of products continues mainly by oral
- Since 2005, one private Design school in Prishtina/Pristina offers a 3-year course in fashion
design for a small number of students (presently 10) from all parts of Kosovo. After their training,
the designers either open their own stores and work for a VIP clientele or become Professors in
private or public arts school;
- One signaled best practice is the joint work between designer Krenare Rugova (trained at the
well- known Parsons School in New York and Paris) with some craftsperson skilled in filigree silver
work and weaving to develop some unique creations. A fashion show illustrating the process of
The existing schools offer training in service crafts ( furniture making, plumbing, hairdressing, etc )
design intervention in crafts is scheduled in December 2011 in Prishtinë/Pristina, with the financial
support of ECLO ‘Culture for All’ project.
- The raw materials used in textiles and weaving are locally produced: cotton grown around
Prizren and plants for natural dyes, leather and wood. There is, however, the risk that cotton
plantation be closed down for lack of demand while the textile factory in Gjilan/Gnjilane is now
abandoned. There are large reserves of kaolin for ceramics in the Gjilan/Kamenicë areas. Silver
and gold for jewelry work are imported;
-The volume and diversity of craft products available on the market are rather weak, owing to the
destruction of many workshops during the war and more so because they are not demand-driven.
Indeed, the traditional products- mostly folk costumes, carpets, mats or bags- do not always
correspond to contemporary tastes at the local or international level.
- The main channels for the distribution of craft products are local fairs and/or markets. In Prizren,
long reputed for its filigree jewelry, the products are also exported, namely to Israel and Russia 33;
- The use of a common space for distribution is not a current practice. Two notable exceptions are
1° “The Mill” in Decane which serves as a common sale shop for products by craftswomen with the
assistance of 2 NGOs (‘7 SHITATORI’ and ‘JETA’) and 2° The initiative of the NGO “OPEN DOOR” to
open a souvenir shop in the Newborn Youth Centre in Prishtinë, with the support of the Canadian
International Development Agency (CIDA).
Consumption/Public Access:
- Since 2005, the NGO “OPEN DOOR” has been organizing an annual Crafts Fair in the centre of
Prishtinë during the European Heritage Days. On this occasion, the public can find a variety of
crafts from all parts of Kosovo and made by Albanian, Serbian and Gorani craftswomen;
- ‘OPEN DOOR’ also organized in 2011 a traveling Crafts Fair from Prishtinë to Gjilan/Gnjilane,
Mitrovicë and Albania, with the support of the Ministry of Culture, Youth and Sports and Prishtinë
Municipality. According to the Coordinator of this event, “the artisans all made good sales because
there was a good selection of products (silver, woodwork, textiles and embroidery)” 34.
Information provided by the NGO ‘SHARI BEHARI’
Quote from Mrs Beti MUHARREMI, Founder/Director of OPEN DOOR at a meeting on 7 October 2011
 Crafts belong to a long tradition which can be revitalized an adapted to contemporary
needs and tastes
 It is indispensable to ensure the continuity and development of this tradition through the
vocational training of the youth
 The current production sound but can be easily improved to reach a broader market.
This implies more design intervention and technical training of craftpersons for
minnovation and adaptation for local, regional and international markets
 The use of local materials and natural dyes together with products reflecting the heritage
of a diversity of communities can constitute the added-value to the crafts “made in
 There is room for creating more craft souvenir shops throughout Kosovo, especially with
the demand of the diaspora looking for original gifts to bring back from their holidays at
 Linkages can be developed between contemporary crafts inspired by the cultural
heritage of communities and rural tourism , in line with the objectives and
activities of two EU funded projects: “Support to the promotion of Cultural
diversity in Kosovo” and “Southern Region of Kosovo- New Tourism destination”.
 Overall, the cultural and socio-economic role of crafts in Kosovo is far from being well
understood by national and local authorities and by international cooperation
3.4 Books and Publishing
-Local literary talents exist but creativity in this sector is characterized by a paradoxical situation:
there are more publications about Kosovo than by Kosovar writers while there is a growing
curiosity abroad in what comes from the country! After the 1999 conflict, numerous studies and
doctoral theses have been written on Kosovo by academics and journalists from around the
world 35;
- Kosovo Albanian literature developed late because of the restrictions on Albanian-language
education lasting well into the 1960s.Most Serbian literature, on the other hand, is focused on
writers based in Belgrade;
- One of the effects of the parallel system of education In place is the lack of understanding in and
interest of the new generation in books written in one of the two official languages (Albanian and
Serbian). Another consequence is the increasing number of authors who prefer to use the English
language in order to reach a broader public at home and abroad.
An impressive list can be found in the Bradt Travel Guide to Kosovo (Appendix 3), published in 2010
- The majority of books, especially school text books, is published in Albania and Serbia;
- The one major local publishing house- Dukagjini Publishing- established in Peja/Pec since 1999,
has an advanced printing equipment and computer systems for books preparation. It publishes
translated versions of novels and fiction from the world literature;
-MM Publishing , an independent NGO, is engaged since 2000 in the publication of books on
Poetry, Politics and Modern Art as well as a literary Magazine. The number of printed copies is
however very limited (500 to 600),hence the initiatives of MM Publishing to develop a Regional
Project “Missing identity” (with Rumania, Slovenia and Albania) and a joint publishing with a
Serbian publisher of a collection of short stories and poems entitled “From Belgrade with love”
and “From Kosovo with love”).
- There are few bookshops and prices are relatively high as most of the books are imported, mainly
from Albania.
- Purchase of books through specialized web sites such as Amazon is rare and still “an elitist
activity” according to the Founder of MM Publishing
-Dukagjini Bookshops in Prishtina/Pristina and Peja/Pec offer a small but well-stocked English
language section featuring books on Kosovo’s history as well as some fiction;
-In the capital, it is possible to find cheaper books, world fiction and non-fiction translated and
imported from Albania ,at the makeshift stands outside the Grand Hotel.
Consumption/Public access:
- Kosovo Albanians read very little compared with across the border in Albania. It is true that for
most families books are prohibitively expensive. Public libraries, whether the National Library in
Prishtinaë or the Municipal/regional libraries (in Prizren, Gjilan/Gnjilane, Mitrovica,
Gjakova/Djakova, Ferizaj/Urosevac) do not have an attractive collection of fiction and non-fiction
books and are poorly frequented. University students seem conditioned by fact-based learning
and do not have the curiosity to explore books and learn beyond what is in their curriculum. 36
- There are, however, two interesting initiatives to bring the public in contact with books in an
informal, pleasant setting: (a) DIT & NAT BOOK CAFÉ in the centre of Prishtina , opened in 2008. It
attracts a mixed audience (local and expatriate) of all age groups which is on the increase every
Saturday evening when there is a jazz performance by local musicians; (b) The Creative Center
very recently set up in Mitrovica South by the Ngo “ 7 ART”, with the support of the Municipality.
The Centre, includes a library with fiction and non-fiction books in different languages as well as a
special section for children’s books.
For example, Mrs Majinda KELMENDI, Professor of Visual Arts at the University of Prishtina told us of her
unsuccessful attempts to encourage her students to read some reference books on the history of painting and sculpture in
the National Library.
 Language barriers strongly limit the production and dissemination of books by
Kosovo authors: locally because of the decreasing number of bilingual readers
(in Albanian and Serbian languages) and internationally because of the lack of
 There is more support for conventional and well known authors than for young
authors ( absence of literary prizes, regular book fairs or funding for
 Initiatives such as the Book Café in Prishtina and Mitrovica or the “Caravan of
Writers” for the RAE minority communities ( organized sine 2000 by the Kosova
Foundation for Open Society ) constitute good practices which can be more
developed and replicated in other municipalities with relatively modest public
 Overall, the immediate and mid-term prospects for the development of the
publishing and book sector in Kosovo seem rather dim, unless and until there
is (a) a sharp increase in the presence and use of the book in schools (as from
the primary level) and in the public and private universities to set consumer
patterns ; (b) a broad public awareness of the importance of reading as
cultural habit and, more importantly (c) a growing use of new technologies for
the digitalization of the production processes and online publishing of literary
works, reference books, scientific publications, etc.
3.5 Performing arts and Visual arts
(a) Findings on the Performing arts
Training is essentially provided by the Drama Department at the University of Prishtina/Pristina on
the Russian model of specialization since the 1st year ( in acting/directing/stage managing ). Some
workshops and master classes are run by international guests at the SKENA UP International
Students Film and Theatre Festival.
There are some public venues for access to drama performances. Besides the National Theater in
Prishtinë/Pristina, the Ministry of Culture, Youth and Sports oversees some Professional Theaters
at municipality/regional level (in Gjakova, Gjilan/Gnjilane, Prizren). In addition, the Municipality of
Skenderaj /Srbica has recently put up a renovated and well equipped theatre of a capacity of 500
seats with its own funds; 37 Information is, however, missing as regards the extent to which these
existing structures are fully used all the year round in terms of performances and public
ODA Independent Theatre in Prishtinë/Pristina remains to date the only independent theater
company in Kosovo with its own space. Besides its own Theatre productions, ODA presents
From a meeting with Mr Feriz ZEQIRI, Director of the Department for Culture, Youth and Sports
performances from Albania, FYROM and the Balkan region in general, as well as from Europe and
USA. ODA is also a member of the largest network of theaters in Europe- the Informal European
Theatre Meeting (IETM), of the Balkan Express network of theaters in the Balkan region and, since
2009, participates in the European network of performing arts in Open spaces”. It has also
performed in New York, Frankfurt and London.
The SKENA UP/ International Students Film and Theatre Festival, created in 2003, is now firmly
established as a major cultural event not only in Kosovo but in the Balkans. It offers invaluable
opportunities for drama students not only to present their works but also serves as a networking
tool for exchanges with theater groups from some 50 countries;
Overall, the dual role of theatre- on the one hand, as an artistic form of expression for all
communities and on the other hand, as a means of education for children and youth and a tool
for stimulating inter-ethnical dialogue-is not fully perceived.
(b) Visual arts
Kosovar artists have been trained either at the Faculty of arts in the University of Prishtinë/Pristina
or abroad, namely in Germany and Austria.
As observed for books and reading, there is no “culture of paintings and sculpture” among the
population, especially the youth. This is probably a consequence of the low priority given to arts
education in the school system.
The few art galleries are concentrated in the centre of Prishtinë/Pristina, exhibit paintings by their
owners and attract some art connoisseurs only. A notable exception is the Gallery EXOPART 40,
close to the University of Prishtinë/Pristina, where some collective, thematic exhibitions take
place.The Founder/Director of the Gallery is also the initiator of an original project targeting
Kosovo Albanian Children from Prishtinë/Pristina and Serbian children from Gracanica. 38
Mrs Majlinda KELMENDI, is planning to submit this project under Component 2 (« Support to inter-ethnic cultural
events”) of the ‘Culture for All’ project
4. SWOT analysis of the current state of affairs
The strengths, weaknesses, opportunities and threats in the Creative industries sector in Kosovo
are deduced from the key findings in the various sub-sectors and take into account the overview
of the cultural situation described in section 2.1. It happens that sometimes an element of
strength (for example, the diversity of cultures) gives way to a weakness ( in this case, the lack of
inter-cultural dialogue). This is not a contradiction but a paradox due to the particular political,
social and cultural context.
4.1 Strengths
-Political will: The restructuring of the Ministry of Culture, Youth and Sports in 2011
reflects a new will to develop the cultural industries sector. Indeed, the revised Organization chart
of the Department of Culture includes a Books Division, a Department of Certification and
Copyright and an Office of integration and Development Coordination which should provide advice
and support on some key issues concerning the promotion of Kosovar cultural products abroad
and the protection of the rights of creative artists;
-International support: As a young independent State, Kosovo benefits from the
interest and support of the international community. A significant assistance is already provided
for cultural development by the European Commission ( in the framework of the Instrument for
Pre-Accession-IPA), by some Cooperation Agencies (namely Canadian CIDA, Swedish SIDA, German
GTZ) and Bilateral partners;
-Cultural and Human capital: Kosovo possesses a rich cultural heritage and a core
base of creators with skills and talents, these two elements which constitute the base for
developing creative industries;
- An active civil society: There are many private initiatives at national and local
level by cultural NGOs and Associations, which can be extended, replicated and promoted as
regards Film, Music, Reading, Performing arts, crafts and design (Festivals, Book Café, Music
School, Fashion shows). Some NGOs have developed exemplary programmes to promote the
cultures and products of minorities, such as the Festival and concerts of Kosovo Foundation for
Open Society by and for the RAE groups or those of the NGO ‘SHARI BEHARI’ for the Bosnian
- Comparative advantage: The global market flooded by standardized products is,
paradoxically, on the look- out for new, local, authentic offers. Within this phenomenon of
“Glocalization”, cultural goods and services – films, music, theatre, books and crafts- from Kosovo
enjoy the advantage of being still unknown. It is understood that these products must still be
competitive in terms of costs/quality in order to penetrate a niche market.
4.2 Weaknesses
- A fragmented approach: film production, music, crafts, fashion design, etc have not yet been
connected in such a way that the creativity at their core is a defining factor. They continue to be
seen as disparate and separate activities, not as a Sector;
- A narrow vision: Culture is viewed in its restricted sense of arts, letters and entertainment, at
the margin of development. Hence the lack of a global approach to the cultural, social and
economic value of creative industries;
-Absence of inter-ministerial cooperation and strategy connecting the creative industries with
other sector priorities, namely in education, tourism, employment and commerce;
- A lack of modern professional education: There are insufficient modules for technical skills
development in specific areas (such as script writing, film editing) and business management of
creative enterprises (especially in craft markets). Besides, the existing academic courses at the
Faculty of Arts do not make the necessary linkages between training and employment generation.
A need for better cultural management in all creative industries is evident.
- Absence of funding for production: Financial support from the Public and Private Sectors are
targeted to the end of the value chain (consumption/public access) and not to the starting phases
of creation and production. Donors are more tempted to sponsor events with great visibility, such
as Festivals of Film, Music or Theater, rather than invest in the production of films, records or
- A weak internal market: Not only because of the relatively small population, high rate of
unemployment, poor distribution channels and modest purchasing power but also, if not above
all, because of the lack of interest and pride in national cultural products. Cultural tastes are
almost exclusively West ((USA and Europe)-focused; potential consumers, especially the youth,
seem more dazzled by the imported, cheap trash cultural products (films, music, fashion);
- A lack of external outlets: The non-recognition of Kosovo by some Balkan countries ( Bosnia&
Herzegovina; Serbia) and its recognition to date by only 85 UN States (a) do not facilitate Regional
cooperation agreements for the free circulation of Kosovo cultural products and creative
producers and (b) Deprives the country of the benefits enjoyed by State Parties to International
Conventions in the Cultural field. 39 Visa restrictions often prevent Kosovo artists from
participating in major cultural events in the Balkan region and beyond.
- Weak rights management and royalties collections: The absence of a control mechanism for
the protection of property rights of creators is probably the greatest prejudice to the development
of creative industries in Kosovo. It is also the source of unfair competition in the distribution of
creative works because of extensive piracy activities, especially in the film and music industries.
4.3 Opportunities
Namely the 3 UNESCO Conventions: Universal Copyright Convention (1952,1971) ; Convention for the
Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage (2003) and Convention for the Protection and Promotion of the
Diversity of Cultural Expression (2005). All the other Balkan countries have ratified these Conventions.
- The decentralization process creates new opportunities for local networking in the field
of cultural activities. The directorate of Culture in each municipality can be a partner and facilitator
for the development of small cultural enterprises at the local level;
-The network of Regional Development Agencies (RDA) set up with EU support assists
small cultural enterprises to make optimum use of local opportunities and resources available.
This network, set up with EU support, can also facilitate partnerships of Government,
Municipalities, private enterprises and NGOs.
-These Regional Agencies can in particular provide support and assistance to potential
applicants for EC related grants, namely under the “Culture 2007-2013” and “Investing in People”
- The Development of Cultural/Rural Tourism , in the framework the EU/Council of
Europe support to the promotion of cultural diversity offers possible synergies with the promotion
of creative industries. As demonstrated by many studies by the World Tourism
Organization(WTO), there is, indeed, an increasing interest of tourists to discover not only sites
and monuments but also authentic cultural products through live performances, crafts fairs,
festivals of theatre and dance, etc;
- The potential role of the Diaspora as promoters and consumers of cultural products and
services ‘made in Kosovo. In spite of a sharp drop after 1999, there is still an estimated 400.000
Kosovars (1/5 of the population) living abroad, mainly in Germany, Switzerland, Sweden, Austria,
UK and USA. Many of them wish to bring back typical craft souvenirs on their return from holidays
but cannot find these products easily.
4.4 Threats
- Political instability, as a consequence of built-up prejudice and lack of communication
between Albanian and Serb communities, can be a major obstacle to the development of the
creative industries;
- Concerns about other development issues, such as increase in unemployment and
decrease in GDP growth, can lead to discontinuity in government interest and support of cultural
projects and programs;
- The current financial crisis can have a negative impact on bilateral and international
funding while discouraging sponsors from the private sector
-A less visible and more pernicious threat is the effect of the separate system education
on the capacity of children and youth to understand and appreciate the value of cultural products
from a different community. This can only be mitigated by the introduction of arts education and
by the efforts of the civil society to develop more inter-ethnic and intra-community projects.
5. Recommendations
The main findings by sector of activity and the SWOT analysis of the overall Cultural Industries
sector reveal a set of converging needs, as regards: strategic approach, institutional support for
promotion and protection, children’s cultural and artistic education; technical and management
training; funding for production; exchange opportunities with creators from the Balkans, Europe
and the world.
Some needs are, however, more specific to the promising sub-sectors, namely film, music,
performing arts and crafts and call for particular measures.
Moreover, the following broad and particular Recommendations take into account the present
political and economic context and distinguish those measures that can be implemented in the
short-term from those which will require more medium-term planning.
5.1 Recommendations concerning the overall creative industries sector
Preparation of a comprehensive Strategy
In the short-term, it is recommended that the political will to support the creative industries be
translated into a strategy prepared in consultation with all concerned stakeholders: central and
local institutions (Ministries, Municipalities, Regional Development Agencies…) and Nongovernmental actors (NGOS, creative entrepreneurs, arts associations, private operators…). Such
a bottom-up approach ensures local ownership and long-term impact and can be implemented in
two steps: (a) consultations in each of the 5 administrative districts of Kosovo; (b) organization of a
National Seminar.
This Strategy should:
 Highlight the multiple benefit nature of creative industries from the economic and
socio-cultural point of view;
 Lay emphasis on linkages with other wider development agendas, ranging from
employment creation to tourism, social inclusion of minorities, conflict
prevention/resolution and inter-cultural dialogue;
 Be developed in conjunction with- and as a complement to- a programme of
awareness-raising on the value of identifying creative industries as sector amongst
the creative practitioners themselves and potential supporters from the private
Strengthening of Legislative and Institutional Framework
It is recommended
(a) in the short-term, that urgent measures be taken to:
 Effectively implement the Law on Copyright and Related Rights adopted in 2006
through the relevant Rules and Regulations;
 Establish rights collecting societies (for films, music, theatre performances) for the
successful implementation of these Regulations. The creation of these societies can
be fostered by the Copyright Division of the Ministry of Culture which will make
sure that each collecting society has been duly mandated by the authors and other
copyright and neighboring right-holders to authorize on their behalf the economic
exploitation of their works;
 Eliminate or at least reduce the prevailing piracy of domestic music and films
resulting from illicit digital copying and electronic transmission;
 Finalize the amendment to the Law on Cinematography so as to include provisions
for co-production of films in line with current practices in the European Union.
in the medium-term:
 Develop support policies by public broadcasting and other operators in the
audiovisual sector. These policies should include 1° preferential advertising tariffs
for domestic cultural products on publicd television and radio stations; 2° regular
screening of Kosovor films (feature and documentary films) after a period of
exploitation in cinema halls and 3° possible content quotas for radio and television
networks for the promotion of domestic musical and theatre performances by
minority communities;
 Create a ‘Fund for the promotion of creative industries’ made up of a determined
percentage of collected copyrights 40 and devoted to investments in the sector. Such
a Fund can be jointly managed by the Ministry of Culture, representatives of rights
collecting societies and of NGOs specifically involved in inter-ethnic dialogue.
Pooling creative human resources
Against the present dispersal of initiatives, projects and programmes and limited financial means,
it is recommended to take the following measures:
(a) in the short-term:
 Develop synergies among creators and operators in the same field for improved
coordination and visibility of their respective projects, for example among the 3
organizers of international film festivals in Prishtinë and Prizren, between the
organizers of the two Jazz Festivals in Prishtinë and North Mitrovicë and with the
Festivals of NGOs targeting minority communities;
 Create linkages between the various creative industries for their increasing public
impact and mutual benefits, such as for example holding a Crafts Fair on the
occasion each annual Film or featuring theater performances during the Rock
Music Festival;
 Provide capacity-building and training to address common skills shortages in the
creative industries sector. Short courses for cultural operators, entrepreneurs and
managers in all fields can thus be organized at reduced costs and focus on: project
preparation, business planning and budgeting, copyright management, public
information strategies, etc. Such training can be based on the experience of
national professionals and specialists in the Regional Development Agencies or be
undertaken in co-operation with foreign specialized organizations.
in the medium term:
The agregate amounts of collected rights in Europe and USA are enormous but this recommendation
can be best understood by the example of a Balkan country, Croatia where some 12M € are collected yearly…
 Establish a common platform/incubator for all creative industries. This common
structure should facilitate a combination of production and distribution activities
capable of promoting creativity, research applications on current trends and
sponsored by both private and public funding. For example, designers can work
together with artisans and film /theatre directors on the appropriate local costumes
for a movie/drama performance, sponsored by both private and public financing.
Facilitating access to funding
Innovative financing schemes and public-private partnerships are essential to improve access to
capital for cultural actors, promoters and entrepreneurs. Indeed, traditional forms of investing in
culture, such as subsidies and grants, are insufficient, irregular and too uncertain. Among existing
sustainable innovative schemes, the most reputed is that of the National Lottery in the United
Kingdom. Since 1995, the creative industries are largely supported by the proceeds of lottery
distributing sources in the UK, following policy and financial directions issued by the Secretary of
State for Culture, Media and Sport 41. Another financial innovation is the Microcredit scheme
originated with the Grameen Bank in Bangladesh in 1976 and extended since then in other
developing and developed countries. It provides small loans to cultural entrepreneurs who are
unable to meet even the most minimal qualifications to gain access to traditional credit facilities,
especially craftswomen in rural areas. Similarly, microfinance investment funds are established at
Regional level, through the creation of partnerships where public donors work with private donors
to provide on-lending to micro and small enterprises. An interesting example is the European Fund
for South-East Europe (EFSE), established in 2005 with a funding Facility for Albania, Bulgaria, FYR
FYROM, Moldavia and Romania.
It is recommended to take the following measures :
in the short term
 Organize workshops in each of the 5 administrative districts, in cooperation with
the concerned Regional Development Agencies, on the modalities and procedures
for benefiting from funding opportunities under the EU Programmes ‘Culture 20072013’ and ‘Investing in People’;
 Create the appropriate environment with a view to stimulating private sector
investments in the production of cultural products and services, namely through 1°
a clear National Strategy providing the policy framework for investors; 2° the
effective use of intellectual property regulations and financial benefits as a form of
guarantee for financial contributions/donations; 3° a core group of cultural
promoters trained in marketing techniques, management skills, copyright and
related rights , capable of preparing realistic project proposals.
in the medium term
 Inscribe creative industries among the development priorities in bi-lateral
cooperation agreements with ‘friendly’ Balkan countries. This recommendation
For every £ spent on a lottery ticket, 20% goes to ‘Lottery Good Causes’ which include funding of cultural projects to
encourage new talents, innovation and excellence. Under this scheme, some £27 billion has been raised for these good
causes and over 374.000 grants have been made to projects by November 2011.Source: Official Government site:
complements that on the ‘Fund for the promotion of creative industries’ previously
mentioned (cf.5.1.2b);
 Foresee fiscal measures and tax reduction programs to attract private investors
such as tax credits for patronage or tax deductibility of donations, favorable tax
conditions related to certain cultural goods and products used in their production.
5.2 Recommendations concerning promising sub sectors
5.2.1 Film Industry
(a) Short term measures
 Organize a workshop on script writing for long feature films and TV series;
 Develop the use of new technologies (digitalized processes) to increase the volume
of productions while reducing costs;
 Extend the existing international Film festivals to all the major cities of Kosovo by
means of digitalized copies and in the existing cultural venue ( theatres, community
centres, open air space)
(b) Medium term measures
 Create a network for the distribution and presentation of films- national and
foreign- in all the major cities by upgrading existing cinema halls and/or providing
equipment for digital projection in community centres and schools, with
government and municipal support;
 Strengthen the funding mechanism for the co-production of Kosovo films ( feature
films and documentaries), hopefully with the adoption of the amended Law on
Cinematography and based on the results of the first experiences in 2004 with
Croatia and since 2008 with FYROM;
 Undertake a feasibility study on Film location in Kosovo for foreign films, on the
model of Croatia and Rumania
5.2.2 Music Industry
(a) Short term
 Considering the narrow national market and the negative effects of piracy and
internet downloading, it is recommended that more emphasis be placed on live
music performances than on recorded music. It is worth recalling that the live
concerts held on the occasion of the 2010 DOKUFESTT in Prizren attracted by far
more visitors than the audience at the films screening (25.000 against 9.000!).
With their potential power to bring together big audiences, especially young
music fans, and the visibility that they offer, live concerts have big chances to
attract corporate funding. 42
 Organize inter-ethnic Festivals of music for the promotion of cultural diversity,
namely in the framework of cultural tourism projects
For example, SONY Music bought a majority stake in Hungarian live-events goup ‘Show Time Budapest’ in 2010 to
build on “the many synergies between the recorded and live-music industries”. Source: TIME Magazine, November
(b) Medium term
 Undertake a feasibility study on the creation of a ‘Kosovo Youth Orchestra’
taking into consideration the current initiative taken by M. Kushtrim
Gashi,Composer and Founder of the Music School Orchestra in
Mitrovicë/Mitrovica and previously mentioned (see section 3.2). The study can
also draw inspiration from the world renowned example of the ‘Caracas Youth
Symphony Orchestra. 43
5.2.3 Crafts and Design
In contrast to other sub-sectors, such as cinema, publishing and music-related industries, crafts is
less demanding in terms of technological innovations and therefore of financial capital and is
closer to local resources and traditional knowledge. With relatively little investment and proper
organization of the value chain (creation-production-commercialization), crafts can play a
significant role in social development, job creation and economic growth in Kosovo. To this effect,
the following practical measures are recommended:
(a) Short term
 Organize short training sessions ( two weeks to one month) on skills upgrading
for practicing craftspeople in the following sectors: embroidery, jewelry,
weaving, pottery and woodwork;
 Promote partnerships between local designers and crafts for the development
of new production lines. Through design intervention and knowledge of the
market trends, Kosovar craft products can evolve from the traditional and
ethnic towards modern and contemporary forms;
 Create exhibition and sales outlets in synergy with the chosen sites for the
development of rural/cultural tourism and to cater for the demand for souvenirs
by visitors from the diaspora;
 Organize craft fairs on the occasion of international events/festivals taking place
in the main cities of Kosovo
(b) Medium term
 Organize an annual national crafts competition with a view to creating a
label “Made in Kosovo” for products corresponding to the criteria of quality,
design and originality together with historical, ethnic and regional relevance;
 Facilitate the participation of a representative group of award winners in
regional and European craft fairs, especially as regards visa requirements;
 Prepare a catalogue of selected Kosovar craft products with photographs,
technical characteristics, explanations on the cultural background and
contact addresses ( postal and internet)
5.2.4 Performing arts
Thanks to ‘El Sistema’, the Venezuelian State music education system, over 400.000 young people, many of them
from deprived areas, are provided with free tuition, musical equipments and participation in concerts around the world.
Short term
 Review the training offered at the Drama Department of the University of
Prishtinë and which is too specialized since the Ist year ( acting, directing,
stage management, etc) in the spirit of the classical Russian method;
 Provide opportunities for a broader public to have access to the plays
presented at the SKENA UP/International Students Film and Theatre Festival
through a synergy with the municipal theatres in Gjakova, Gjilan/Gnjilane,
Prizren and Skenderaj;
 Promote more actively the role of theatre as a means of education for
children and youth and as a tool for inter-cultural dialogue, in line with the
concept of ‘Theatre for Development’ applied in many post-conflict and
transitional countries.
Identifikimi i operatorëve kulturorë
Raport përfundimtar
Identifikimi u realizua nga:
Giulia Cristo
Eksperte e lartë nga Culturë për të gjithë
1. Arsyeshmëria dhe objektivat e identifikimit të operatorëve
1.1 Definimi i Identifikimit
Identifikimi i akterëve kulturorë (eng. Cultural Mapping) konsiderohet si një vegël për të zbuluar fuqinë
e një komuniteti apo vendi, duke qenë se përmes tij identifikohet resurset dhe vlerësohet efikasiteti
dhe lidhjet mes artit dhe grupeve kulturore, si dhe aspiratat dhe vlerat e këtyre të fundit. Përkufizimi
më i shpeshtë i identifikimit kulturor është ai i dhënë nga UNESCO, sipas të cilit ai konsiderohet
“përpjekje gjithëpërfshirëse për të identifikuar të gjitha veprimtaritë, organizatat, punonjësit dhe
lidhjet kulturore relevante në një zonë të caktuar, për shembull në një qytet apo rajon, që mund të
ngritin vetëdijen apo sigurojnë bashkëpunim mes një spektri të gjerë palësh kreative me interes, duke
krijuar kësisoj kapacitete për të ndikuar më pas në sferën politike dhe për të inkurajuar sajimin e
politikave adekuate publike” (UNESCO, 2006). 1
Specifikisht, identifikimi i akterëve kulturorë ngërthen proceset e identifikimit, regjistrimit, analizimit
dhe sintetizimit të informatave. Gjëja kryesore që e dallon këtë identifikim nga llojet tjera të
hulumtimeve kulturore është identifikimi dhe përcaktimi i vendndodhjes së elementeve që studiohen:
veprimtarive dhe agjentëve që i përkasin një sektori, nënsistemi apo fushëveprimi kulturor gjegjës.
Duke qenë se shoqëritë që dalin nga lufta apo shoqëritë në tranzicion, të ngjashme me atë të Kosovës,
janë më të brengosura për fragmentimin e popullatës dhe për proceset e ndërtimit të shtetit dhe
shoqërisë civile, ato mund të përballen me sfida mjaft serioze gjatë rregullimit të sektorit të kulturës
dhe kanalizimit të sinergjive dhe kontributeve për të siguruar zhvillimin uniform të tij.
Identifikimi kulturor në këtë kuptim shton nivelin e dijenisë lidhur me atë se çfarë po ndodh në
komunitet, zbulon nevojat dhe mangësitë në një fushë apo grup të caktuar dhe ofron të dhëna dhe
informacione të cilat mund tu shërbejnë punonjësve dhe akterëve në sektorin kulturor në nivel lokal
dhe shtetëror në sajimin e planeve, strategjive dhe përcaktimin e buxheteve të cilat marrin parasysh
nevojat dhe kërkesat reale.
1.2 Kulturë për të gjithë – përse ky identifikim?
Marrë parasysh potencialet e lartpërmendura, identifikimi i akterëve kulturorë fillimisht ishte elaboruar
dhe integruar si një nga kërkesat e termave të referencës për Komponentin 1 – Përkrahje për të gjithë
operatorët kulturorë & evenimenteve ekzistuese kulturore të organizuara në qytetet kryesore – të
projektit ‘Kulturë për të gjithë”.
Ai u dizajnua në një formë koncize dhe lehtë të kuptueshme për të përshkruar të gjitha resurset dhe
asetet ekzistuese të komuniteteve të ndryshme të Kosovës dhe për të vlerësuar potencialin e tyre si
partnerë potencialë për projekte kulturore.
Në fakt, identifikimi i akterëve kulturorë parimisht parashihej t’i shërbejë Ministrisë së Kulturës, Rinisë
dhe Sportit të Kosovës, përfituesit kryesor të projektit, si një regjistër i OJQ-ve, shoqatave të
operatorëve dhe producentëve, operatorëve të vetëm dhe grupeve aktive në fushën e kulturës.
Gjatë kryerjes së identifikimit të akterëve janë grumbulluar informata shtesë mbi resurset dhe asetet
ekzistuese nëpër komunitete të ndryshme si dhe mbi rrjetet dhe shoqatat potenciale që mund të
UNESCO, Të kuptuarit e industrive kreative. Statistikat kulturore në sajimin e politikave publike. Paris, 2006,
Aleanca Globale për Diversitet Kulturor.
krijohen, të cilat janë integruar në këtë analizë për tu shërbyer menaxhmentit të Ministrisë gjatë
planifikimit dhe për të vlerësuar pjesëmarrjen e tyre në programe kulturore.
Në anën tjetër, identifikimi i akterëve kulturorë i ka siguruar projektit ‘Kulturë për të gjithë’ informata
të azhurnuara mbi entitete të cilat do të shqyrtohen më tej gjatë vlerësimit të Industrive Kreative të
Kosovës, që u implementua si pjesë e Komponentit 1 apo mbi akterët dhe evenimentet më të
rëndësishme dhe më premtuese të cilat mund të konsiderohen partnerë dhe bashkëpunëtorë
potencialë gjatë realizimit të projekteve të vogla përkatëse nën Komponentin 2.
Në fakt, është evidente se këto dy veprimtari e plotësojnë njëra-tjetrën dhe kjo konfirmohet nga të
gjeturat e tyre sa i përket identifikimit të nevojave, dobësive dhe potencialeve të akterëve kulturorë në
Dizajni fillestar i identifikimit brenda metodologjisë së përshkruar është ndryshuar për të marrë
parasysh të gjeturat e një paravlerësimi të gjendjes së Kulturës së Kosovës, të kryer mes datave 12 maj
dhe 3 qershor 2010 nga ekipi i Kulturë për të gjithë, rezultatet e të cilit janë paraqitur në Raportin
Ky vlerësim parapërgatitor ka pasur për synim përcaktimin e kompetencave, nismave dhe strategjive të
projekteve tjera të zhvilluara në fushën e kulturës në Kosovë. Mundësitë dhe mangësitë e identifikuara
me këtë rast janë përmbledhur në vijim:
 Operatorët kulturorë kanë kuptuar se për fituar vendin e tyre dhe për të luajtur rol të caktuar
në një skenë kredibile dhe të qëndrueshme kulturore të Kosovës, ata duhet të jenë më
kompetentë dhe të ngrisin reputacionin e tyre duke iu përmbajtur parimeve dhe standardeve
që sigurojnë profesionalistet, bashkëpunim dhe vetëqëndrueshmëri;
 Akterët kulturorë besojnë se ringjallja kulturore nuk mund të realizohet pa ndihmën e organeve
publike dhe ndërqeveritare. Përmes kësaj i bëhet thirrje Ministrisë së Kulturës që të zhvillojë
më tej kapacitetet dhe të ketë plane strategjike të domosdoshme për udhëhequr skenën
kulturore në vend.
 Ministria e Kulturës, Rinisë dhe Sportit e Kosovës ka filluar të ketë parasysh rëndësinë e
përfshirjes dhe krijimit të lidhjeve mes të gjitha forcave vitale që funksionojnë brenda një
mjedisi të caktuar kulturor në zhvillimin e politikave dhe strategjive efektive dhe për alokim
efikas të buxhetit të saj.
 Ka fragmentim apo dyfishim të strategjive dhe fushëveprimeve të agjencive ndërkombëtare;
 Organet ndërkombëtare ndodhen me zyra dhe janë aktive në dy qytetet kryesore, ndërsa
shumë nisma interesante kulturore që zhvillohen në rajone më të largëta mbesin pothuajse të
panjohura dhe të pandihmuara nga donatorët ndërkombëtarë, akterët shtetërorë dhe mediat;
 Ekziston tendenca për të shpërblyer operatorët e njohur kulturorë në vend të investimit tek
operatorët që janë në zhvillim e sipër;
 Ekziston një relacion i pabalancuar mes qendrave vendimtare dhe zhvillimeve në periferi, që
rezulton me ndikim negativ tek operatorët kulturorë që punojnë në zona më të largëta;
 Ka kontradiktë mes mosbesimit të shtetit dhe organizatave ndërkombëtare (të cilat bëjnë më
shumë premtime se sa që arrijnë t’i mbajnë) dhe kjo ndihet nga shumë producentë kulturorë.
Në bazë të zhvillimeve ekzistuese objektivat e identifikimit të akterëve dhe rezultatet e pritura janë
rishikuar si në vijim, në mënyrë që të sigurohet konsistencë dhe koherencë e shtuar e tyre në
kontekstin e identifikuar.
Fushëveprimi i identifikimit të operatorëve kulturorë
 Këmbimi i shtuar i informatave mbi operatorët kryesorë kulturorë, aktivitetet dhe
fushëveprimet e tyre;
 Shtimi i njohurive mbi mangësitë dhe nevojat e operatorët kulturorë;
 Identifikimi i rrjeteve dhe shoqatave si dhe nevojave dhe mangësive të domeneve kryesore
Rezultatet e pritura
Si rezultat i kësaj, identifikimi i akterëve kulturorë pritet të stimulojë nivel të shtuar të vetëdijes dhe
njohurive mbi:
 Akterët më të njohur dhe më të besueshëm në fushën e kulturës;
 Nënsektorët më premtues dhe më të neglizhuar kulturorë/të artit në Kosovë
 Sfidat dhe mangësitë e institucioneve lokale që punojnë nën MKRS, në veçanti marrë parasysh
procesin e decentralizimit institucional.
2. Metodologjia
Analiza vijuese i referohet metodologjisë së shfrytëzuar gjatë identifikimit të akterëve dhe i përshkruan
fazat e hulumtimit që ka trajtuar 2 kategori të operatorëve kulturorë:
1. Akterët joshtetërorë: organizatat e shoqërisë civile, OJQ-të, operatorët privatë, shoqatat kulturore;
2. Institucionet publike kulturore, përfshirë tetë (8) institucionet shtetërore nën Ministrinë e Kulturës,
Rinisë dhe Sportit dhe gjashtë (6) institucionet publike që bashkëfinancohen nga Ministria në fjalë dhe
nga buxhetet komunale përkatëse (pas reformës së decentralizimit).
2.1 Dizajni i regjistrit dhe përcaktimi i përmbajtjes së pyetësorëve
Është dizajnuar dhe krijuar një listë regjistruese në programin Excel për të lehtësuar vendosjen,
azhurnimin dhe mirëmbajtjen e dhënave pas përfundimit të procesit të identifikimit, ndërsa e njëjta më
pas do t’i dorëzohet Ministrisë së Kulturës. Profilet bazike të secilit subjekt janë elaboruar në bazë të
pesë fushave madhore në vijim, duke i integruar të dhënat e ofruara nga secili subjekt apo të marra nga
burimet ekzistuese të informatave:
Shkalla e veprimtarisë
Organizimi dhe struktura (pronësia e stabilimenteve, numri i punonjësve, etj.)
Bashkëpunëtorët dhe klientët
Shfrytëzuesit dhe objektivi i produkteve kulturore të tyre
Pyetësorët e shkruar u zgjodhën si vegla më i përshtatshëm përmes të cilit intervistuesi mëtonte të
relaksojë respondentët duke siguruar, kësisoj, shprehjen më të qartë të perceptimeve të këtyre të
fundit. Formatet e pyetësorëve u ishin dorëzuar entiteteve apo grupeve të ndryshme dhe paraprakisht
ishin kontrolluar nga Zyra e Bashkimit Evropian në Kosovë dhe Ministria e Kulturës Rinisë dhe Sportit.
Këta pyetësorë kanë mbuluar kriteret në vijim:
Grupi i synuar
Të dhënat e kërkuara
Informatat e kërkuara
OJQ-të, Shoqatat e
operatorëve dhe
Informata kualitative
lidhur me resurset,
aktivitetet dhe rrjetet
Anketë dhe intervista
personale (sipas nevojës)
Historia, struktura,
funksioni, sistemin e
përkrahjes së resurseve,
rrjetet, vizioni, nevojat
Artistë individualë dhe
grupe joformale
Komente dhe pasqyrë
Anketë dhe intervista
personale (sipas nevojës)
Funksioni, resurset,
nevojat, vizioni
kulturore publike
Informata kualitative dhe
kuantitative dhe resurset
në dispozicion,
shfrytëzimi, nevojat
Intervista personale
Funksioni, resurset e
shfrytëzuara, nevojat,
2.2 Grumbullimi i të dhënave
Faza 1 – Identifikimi dhe kontaktet me informatorët
Informatat kontaktuese të institucioneve kulturore publike ishin të qasshme kështu që ato mund të
kontaktohen dhe vlerësohen me lehtësi (shih Shtojcën 1). Në anën tjetër, ekipi kishte kryer edhe punë
përgatitore në drejtim të grumbullimit të informatave dhe detajeve kontaktuese për operatorët
Ky vlerësim i parë është bërë duke shtjelluar se cilat subjekte i referohen kulturës në mandatin dhe
misionin e tyre si dhe atyre që u referohen çështjeve tjera të ndërthurura (drejta të njeriut, fuqizim
gjinor, dialog ndërkulturor dhe integrim të pakicave) gjatë punës së tyre. Organizatat që punojnë në
sektorët e arsimit profesional, trajnimeve në vend të punës, mjedisit, avokimit dhe lobimit nuk janë
përfshirë në këtë studim për shkak të objektivave strikte të Kulturë për të gjithë dhe për të kufizuar
qasjen ndaj organizatave të vetëdeklaruara kulturore të cilat më pak trajtojnë çështje kulturore.
Fillimisht u krijua një grumbull prej 350 shoqatash dhe operatorësh me informata nga burime të
ndryshme, si për shembull:
KiE/BE – 50 kontakte
Zyra qendrore dhe zyrat në terren të OSBE-së – 100 kontakte
Regjistri i OJQ-ve nga Zyra për Çështje të Komuniteteve - 200 OJQ të regjistruara por në një listë të
azhurnuar për herë të fundit në vitin 2006.
Duke iu përmbajtur një qasjeje territoriale, do të thotë duke u kushtuar më shumë kujdes profilit dhe
lokacionit se sa sasisë dhe cilësisë së OSHC-ve që punojnë në to, u krijua një listë e 84 organizatave
prioritare (shih Shtojcën II) në mesin e këtyre 350 kontakteve, në bazë të kritereve në vijim:
 Stabilimentet kulturore publike janë të pranishme por nuk funksionojnë në mënyrë adekuate
dhe pandërprerë;
 Ka ndarje etnike, apo shumica shqiptare është predominante;
 Ka monumente të trashëgimisë kulturore;
 Ka pak organizata të njohura kulturore-zbavitëse;
 Ka pasur kthim të pakicave;
 Ka popullatë multietnike
 Pakica serbe përbën shumicën lokale, në veçanti në pesë komunat e reja të parapara në Planin
e Ahtisaarit;
 Stili rural i jetesës dhe izolimi kanë penguar zhvillimin e iniciativave kulturore;
Nga këta 84 operatorë të kontaktuar: 28 respondentë nuk janë përgjigjur për shkak se nuk kanë qenë
aktivë apo nuk kanë dashur të bashkëpunojnë ndërsa 56 kanë pranuar kërkesën për vizitë dhe janë
përfshirë në punën tonë.
Nga këta 56 operatorë: 43 e kanë kthyer pyetësorin e plotësuar dhe rrjedhimisht profilet e tyre janë
përfshirë në regjistër (shih Shtojcën III); 13 nuk i kanë kthyer pyetësorët e plotësuar, edhe pse nga kjo
është kërkuar edhe më pas.
Faza 2 – Intervistat sy më sy
Janë kryer vizita në terren në të gjitha pesë regjionet administrative të Kosovës gjatë të cilave ekipi i
projektit ka kryer vrojtime të drejtpërdrejta të punës rutinore ditore të respondentëve, ka vizituar
hapësirat e organizatave të tyre, ka marrë pjesë në aktivitete kulturore nëse të njëjtat janë paraparë të
mbahen gjatë periudhës së këtij vlerësimi dhe ka zhvilluar diskutime me organizata ndërkombëtare të
cilat funksionojnë në zonat e prekura.
Informatat dhe të dhënat janë marrë në diskutimet me to, gjatë të cilave ekipi ka shfrytëzuar teknika të
intervistave të strukturuara dhe gjysmë të strukturuara.
Faza 3 – Grupet e fokusit: diskutime janë mbajtur me grupe të respondentëve, në veçanti
⇒ Marrë parasysh disa brenga të ndërlidhura me sigurinë, të cilat nuk lejonin lëvizjen nëpër të
gjitha regjionet: një tryezë e rrumbullakët u mbajt në Mitrovicën e Veriut, në të cilën morën
pjesë respondentë nga Leposaviqi, Zubin Potoku dhe Zveçani;
⇒ Me qëllim të joshjes së OJQ-ve dhe OSHC-ve rome, duke qenë se të njëjtat më së paku reagonin
ndaj thirrjeve tona dhe ishin më të vështirat për tu vlerësuar: një tryezë e rrumbullakët u
organizua në vendbanimin e romëve në Plemetin;
⇒ Me qëllim të mbulimit të një regjioni të gjerë në të cilën grupet minoritare janë në shumicë, në
veçanti serbët: tri tryeza të rrumbullakëta u mbajtën në Shtërpcë, Obiliq dhe Novobërdë;
⇒ Me qëllim të lehtësimit të qasjes për OSHC më të cenueshme dhe përfshirjes së grupeve
joformale dhe artistëve individualë, duke qenë se të njëjtit më së paku njihen dhe përkrahen
nga institucionet lokale: një tryezë e rrumbullakët u organizua në Shtëpinë e Kulturës në Viti
dhe një tjetër në Komunën e Lipjanit.
2.3 Tiparet e mostrës
2.3.1. Shkalla – qytet/regjion
Ky identifikim ka mëtuar mbulimin e një pjese sa më të gjerë të vendit, duke iu qasur të gjitha pesë
regjioneve administrative të Kosovës: regjionit të Pejës, Gjilanit, Mitrovicës, Prizrenit dhe Prishtinës, me
qëllim të nxjerrjes së informatave dhe këshillave për të lansuar evenimente të vogla nën komponentin
2 të ‘Kulturës për të gjithë’.
Ekipi i projektit ka filluar mbajtjen e takimeve me respondentë nga qytetet më të mëdha dhe më pastaj
ka vazhduar me diskutime me respondentë nga qytete më të vogla/fshatra me qëllim të identifikimit të
operatorëve të nënpërfaqësuara kulturorë dhe burimeve të panjohura, duke marrë parasysh ndarjen
territoriale dhe shtrirjen e gjerë të popullatës së vendit.
Qytetet e vogla/fshatrat nga të gjitha pesë regjionet janë përfshirë në mostër, në bazë të
parasupozimeve në vijim:
⇒ Shoqëria civile rezulton të jetë më e strukturuar në qytetet e mëdha ku edhe janë të
regjistruara pjesa më e madhe e organizatave, ndërsa në qytete të vogla dhe fshatra ato janë të
shpërndara dhe më të dobëta;
⇒ Jashtë qyteteve të mëdha tendenca është që shumë nënsektorë të ndryshëm kulturorë dhe
entitetet që merren me to të shfrytëzojnë disa mjete të caktuara të shprehjes, kryesisht me
bazë në artet dhe kulturën tradicionale (dramë, vallëzim dhe muzikë, artizanate) për shkak të
fondeve të mangëta, nivelit më të ulët të arsimimit, stabilimenteve të dobëta dhe mentalitetit
⇒ Pjesa më e madhe e burimeve, aseteve dhe potencialeve kulturore që ofrohen nga komunitete
të vogla dhe viset më të largëta nuk janë të strukturuara përmes OSHC-ve, për këtë arsye këto
të fundit nuk janë të njohura për donatorët ndërkombëtarë;
⇒ Komunitetet e vogla dhe fshatrat nuk ishin përfshirë nga anketimet e kaluara kulturore dhe nuk
janë prekur nga politikat gjegjëse;
2.3.2 Sektorët e artit
Duke marrë parasysh kontekstin e veçantë kulturor të Kosovës, ky vlerësim kufizohet në pesë
nënsektorët vijues, të cilët kanë një komponent më imediat artistik:
 Arti pamore
 Arti performues – muzikë, teatër, opera, balet, etj.
 Audivizuale (muzikë dhe film)
 Kulturë tradicionale dhe etnike
 Literatura, librat dhe publikimet
Ky identifikim nuk ka përfshirë trashëgiminë kulturore të prekshme në perspektivat e veta, për të mos u
përzier me projektin e BE/KiE të quajtur ‘Përkrahje promovimit të diversitetit kulturor në Kosovë’ fokusi
kryesor i së cilit është rindërtimi dhe promovimi i monumenteve kulturore, arsimimit në fushën e
trashëgimisë natyrore dhe peizazhit dhe shtimi i vetëdijes mbi diversitetin kulturor. Megjithatë në
punën tonë janë integruar perspektivat e diversitetit kulturor dhe të drejtat kulturore të pakicave dhe
është vlerësuar se si këto çështje të ndërthurura trajtohen nga operatorët kulturorë gjatë sajimit të
strategjive dhe planeve të tyre.
2.3.3 Respondentët – liderët e shoqërisë civile, përfaqësuesit institucionalë
Mostra përbëhej vetëm nga respondentët kryesorë nga organizatat e mëdha (rrjetet), OJQ-të, shoqatat
profesionale, disa firma private kulturore dhe institucionet kulturore publike, të cilat janë përzgjedhur
me qëllim të sigurimit të përfaqësimit homogjen të gjashtë domeneve kulturore të identifikuara si dhe
të gjitha zonave gjeografike.
2.4 Metodologjia dhe qasja, mësimet e nxjerra
Para se të trajtojmë gjetjet më të rëndësishme të këtij identifikimi, ne do t’i nënvizojmë disa çështje
lidhur me natyrën dhe qasjen e këtij aktiviteti të projektit.
 Ekziston një nevojë e skajshme për burime të përgjithshme dhe uniforme të informatave, të
cilat duhet të mirëmbahej, azhurnohen dhe shpërndahen rregullisht mes akterëve relevantë.
Përveç regjistrimit të fundit të popullatës, rezultatet e së cilit ende nuk janë elaboruar tërësisht,
Kosova nuk ka statistika zyrtare demografike apo sipas sektorëve. Kjo e bën më të vështirë
hetimin e ndikimit të OJQ-ve dhe OSHC-ve lokale në Kosovë të cilat janë të themeluara në çdo
sektor të jetës sociokulturore të Kosovës, falë procedurës së thjeshtë të regjistrimit dhe me
qëllim që të gëzojnë përkrahje politike por të gëzojnë neutralitet politik. Kjo është arsyeja përse
janë të pakta informatat e dëshmuara mbi emrin dhe numrin e akterëve lokalë të cilët janë në
pozitë të mirë dhe konsiderohen të besueshëm, Përveç kësaj, akterë të ndryshëm në Kosovë i
mbajnë listat kontaktuese për nevoja të tyre të brendshme dhe i ndajnë ato vetëm me
partnerët me të cilët bashkëpunojnë rregullisht. Të pakta janë zakonisht edhe komentet apo
vlerësimet e këtyre akterëve apo performansës së tyre.
 Respondentët e këtij angazhimi do duhej të jenë agjentë aktivë të zhvillimit të tij dhe jo
vetëm ofrues të të dhënave për implementimin e tij. Për këtë arsye, përgatitja e
komuniteteve dhe sensibilizimi i respondentëve lidhur me potencialin dhe kuptimin e
identifikimit të akterëve kulturorë është esencial. Organizatat e shoqërisë civile kryesisht
ndihen të stresuara nga vlerësimet e vazhdueshme dhe tregojnë interes të ulët për përfshirje
në grumbullime të informatave, të cilat kryesisht kryhen nga agjenci ndërkombëtare. Për këtë
arsye, rrjedha e informatave kryesisht nënvlerësohet nga OJQ-të dhe shoqëria civile në Kosovë.
Nëse komunikimi nuk sjell përfitime konkrete dhe të menjëhershme, zakonisht ai nuk
vlerësohet lartë.
 Në rastet kur identifikimi i akterëve kulturorë parasheh intervista të vetme, preferohet të
përgatiten pyetësorë gjysmë të strukturuar, të cilët ngërthejnë pyetje të shkurtra dhe të
përgjithshme dhe nuk zgjasin më shumë se 15 minuta, në mënyrë që respondentët të ndihen
të lirë që të ‘grumbullojnë’ informatat.
Shfrytëzimi i pyetësorëve gjatë intervistave rezultoi të mos jetë fleksibil dhe të merr shumë
kohë. Disa pyetje nuk ishin tërësisht të kuptueshme apo konsideroheshin të jenë tepër sensitive
dhe në disa raste madje edhe nxitën armiqësi dhe mosmarrëveshje mes të intervistuarit dhe
intervistuesit, posaçërisht pyetjet që kishin të bënin me buxhetimin, numrin e punëtorëve apo
strategjinë dhe qasjen kundrejt diversitetit kulturor dhe të drejtave kulturore të pakicave.
 Pjesëmarrësit e grupeve të fokusit në qytete të vogla dhe fshatra do duhej të përzgjidhen nga
grupmoshat e ndryshme, me nivel të ndryshëm të arsimimit, me qëllim të promovimit të
mundësive për dialog mes gjeneratave dhe gjinive, të cilat në Kosovë ende nuk ofrohen.
Diskutimet në grupet e fokusit që kishin të bënin me nevojat dhe resurset në dispozicion për
komunitetet dhe zonat gjeografike në të shumtën e rasteve dëshmuan mungesë të mirëbesimit
mes OJQ-ve dhe OSHC-ve, dhe nuk ofronin mundësi për nxjerrje të ideve dhe dialog të hapur,
gjë që ka bërë që operatorët kulturorë të jenë më të orientuar drejt gjenerimit të fondeve se sa
drejt trajtimit të konsultimeve apo analizave të mëhershme.
3 Gjetjet
3.1 Gjendja e operatorëve kulturorë joshtetërorë
Në periudhën menjëherë pas konfliktit, kultura në Kosovë kryesisht vlerësohej si instrument për
pajtimin e një shoqërie të ngarkuar me konflikt, për njohjen e grupeve të nënpërfaqësuara dhe për
rivitalizimin e viseve të margjinalizuara. Kjo ha shpjerë tek lindja dhe afirmimi i një kulture difuze dhe të
angazhuar në aspektin shoqëror. Si rrjedhojë, operatorët kulturorë në Kosovë gjatë këtyre viteve
kryesisht kanë qenë të angazhuar si akterë të rëndësishëm në promovimin e demokracisë dhe
përfshirjes, dhe vetëm margjinalisht si forcë ndërmarrëse që stimulon zhvillim ekonomik, i cili sigurisht
se mund të rrjedh nga sektori kulturor.
Gjatë dekadës së fundit, në Kosovë është shtuar vetëdija lidhur me dimensionin e rëndësishëm të
kulturës dhe natyrës së saj, e cila gjen shprehje në mënyrat e jetesës, praktikat kulturore, sistemet e
njohurive dhe formave të ndryshme të kreativitetit. Kjo ka rezultuar me krijimin e një mjedisi kulturor
që mund të konsiderohet si shumë e ‘aktiviteteve, resurseve (mjeteve, infrastrukturës, artit – fakteve’
që ndërlidhen me tërë ciklin e krijimit, ekspozimit, rezervimit, arsimimit dhe pjesëmarrjes. Perspektiva
e mëparshme më pas u zhvillua drejt integrimit të diversitetit kulturor me zhvillimin e qëndrueshëm,
rinovimin dhe krijimin e vendeve të punës dhe duke marrë parasysh kreativitetin, shkathtësinë dhe
talentin profesional për përparim, veçanërisht përmes shtimit të akterëve që punojnë në industritë
kreative në mënyrë të drejtpërdrejtë apo të tërthortë. Si rezultat, numri i organizatave, shoqatave dhe
kompanive private kulturore në Kosovë ka shënuar rritje, ndërsa që ato kanë edhe mandat edhe
përbërje më të gjerë tani. Pjesa më e madhe e tyre përfaqësohet nga entitete gjysmë private me nga
një person, që nuk ka mandat të qartë apo veprimtari kulturore konstante. Shumica e organizatave të
identifikuara kulturore janë aktive në jo më shumë se një sektor dhe natyra e veprimtarisë së OSHC-ve
është e përzier, duke qenë se disa punojnë në ofrim të shërbimeve e të tjerët në avokim.
Megjithatë, kjo përkon me natyrën e shumëllojshme të sektorit kulturor në përgjithësi. Kjo gjithashtu
sqaron përse konsensusi mbi përkufizimin dhe konceptimin e kulturës në Kosovë ende nuk është i
Një boshllëk i gjerë është i pranishëm mes një lloj kulture moderne dhe të sofistikuar në nivel urban
dhe asaj në vise rurale. Rreth 40% të popullatës së Kosovës ende jeton në fshatra, stili i jetesës dhe
zakonet e së cilëve ende mbeten tejet tradicionale.
Për këtë arsye, një pjesë e madhe e kulturës tradicionale ende vazhdon të zhvillohet si pjesë e jetës së
përditshme. Edhe shumica e pakicave ende gjenden në ato vise dhe vazhdojnë të kontribuojnë në
difuzionin e shprehjeve kulturore me veçori tipike etnike.
Ky diversitet kulturor e bazuar në ndarjet territoriale dhe të identiteteve eventualisht ka sjellë shtimin e
numrit të operatorëve kulturorë etnikë në qytete të vogla dhe vise rurale.
Rrjedhimisht, promovimi i diversitetit kulturor dhe gjuhësor është shfrytëzuar më shumë si instrument
politik drejt përkrahjes së integrimit, gjithashtu duke marrë parasysh se historia moderne e Kosovës
nuk ia ka lejuar atij konsolidimin e një kulture të ndarë dhe gjithëpërfshirëse, por në vend të saj të një
kulture konfrontuese e cila dallon varësisht nga periudhat e ndryshme dhe nga udhëheqësia në
Të dhënat e grumbulluara gjatë intervistave dhe grupeve të fokusit janë përmbledhur sipas
argumenteve në paragrafët vijues.
3.1.1 Buxhetimi dhe planifikimi
Varësia tradicionale nga fondet ndërkombëtare vazhdon të ekzistojë, por ka filluar të
zvogëlohet falë fondeve nga investitorët vendorë dhe autoritetet vendore
Veprimtaria kulturore e shumicës së OJQ-ve dhe OSHC-ve vazhdon të financohet nga donatorët
ndërkombëtarë; megjithëse gjatë disa viteve të fundit fondet e tyre kanë shënuar rënie të
Organizatat më përkrahëse dhe të përfshira në kulturë janë Pro-Helvetia, Soros, USAID, OSBE
me grante të vogla për komunitete, ambasadat, institucionet kulturore frënge, gjermane dhe
zvicerane, dhe sponsorimet me grante më të mëdha nga institucionet private bankare.
Megjithatë, si investitorët lokalë, si IPKO dhe PTK, ashtu edhe autoritetet lokale kanë filluar të
ndajnë grante të vogla dhe përkrahje në natyrë.
Kjo e fundit kryesisht bëhet në formë të ofrimit të hapësirave që i përkasin komunave për
shfrytëzim pa pagesë. Që para dy vitesh, me nxjerrjen e Ligjit për Prokurimin Publik, OJQ-të në
Kosovë janë në pozitë më të mirë ngase mund të konkurrojnë për kontrata publike për mallra
dhe shërbime, gjë që mund të ndikojë që operatorët kulturorë të ngritin gjasat e tyre për të
gjeneruar të ardhura.
Qasja në fonde publike pa transparencë dhe procedura përkatëse
Ajo që vazhdon të mbetet një problem i madh është mungesa e transparencës në qasjen ndaj
fondeve publike, kryesisht në nivel të Ministrisë e cila për çdo vit lëshon një thirrje publike për
propozime për ndarjen e fondeve për nisma dhe programe kulturore nga organizatat qytetare
dhe OJQ-të lokale.
Këta ankohen për faktin se nuk ka procedura të qartë për ndarjen e fondeve dhe as udhëzime
për parashtruesit e kërkesave. Atyre nuk ju bëhen të ditura as prioritetet dhe objektivat e
Ministrisë dhe as strategjitë e saj afatshkurta apo afatmesme, të cilat ata do të mund t’i
shfrytëzonin për t’i formular projektpropozimet e tyre të cilat do të përkonin me kërkesat apo
prioritetet e Qeverisë. Për më tepër, nuk janë përcaktuar as afate e as shabllone të cilat do t’u
ndihmonin parashtruesve të kërkesave gjatë elaborimit dhe dorëzimit të tyre. Gjithashtu, ka
mospërputhje mes ligjeve dhe rregulloreve mbi OJQ-të me status të si ofrues të shërbimeve
publike dhe ligjeve tatimore. Si rezultat i përgjithshëm, kjo ndarje konfuze e fondeve nuk u
garanton OJQ-ve kulturore masa për qëndrueshmëri dhe nuk u lejon atyre që të shfrytëzojnë
rezultatet e arritura dhe që të integrojnë mësimet e nxjerra nga përvoja e kaluar në projektet
aktuale. Për këtë arsye, janë më të shumta nismat afatshkurtra dhe aktivitetet individuale që
shpesh nuk e kanë për bazë analizën e nevojave.
Pjesa më e madhe e organizatave rinore rezultojnë të jenë pak të qëndrueshme, që shumë
rrallë kanë donatorë të mëdhenj dhe me përfaqësim të dobët 2
Edhe pse Kosova ka një nga popullatat më të reja në Evropë, pjesëmarrja aktive e të rinjve
mbetet në nivel të ulët (rreth 8% të anëtarëve zyrtarë të OJQ-ve), numri i gjithmbarshëm i OJQve të të rinjve është vështirë të përcaktohet 3, ndërsa që nuk ka as klasifikim të qartë ligjor të një
‘OJQ-ve rinore’.
3.1.2 Burimet njerëzore
Shfrytëzimi i paktë i punës vullnetare dhe roli i saj
Është vërejtur se pjesa më e madhe e OSHC-ve kulturore nuk e shfrytëzojnë sa duhet punën
vullnetare e cila do të mundë të integrohej në programe të punës praktike apo mësimit praktik.
Përfshirja e vullnetarëve bëhet vetëm si staf përkrahës gjatë evenimenteve relevante, kur ata u
ndihmojnë mysafirëve dhe shërbejnë në pikat informative; gjithashtu u vërejt se ajo pengohet
si rrjedhojë e mungesës së legjislacionit për punën vullnetare si dhe nismave të pakta që OJQ-të
kanë ndërmarrë me qëllim të inkurajimit të punës vullnetare.
2 Megjithatë, Strategjia e Kosovës për Rininë dhe Plani i Veprimit 2010-2012 është nxjerrë nga Ministria e Kulturës dhe ka për
qëllim të asistojë në zhvillimin e kapaciteteve rinore, talentit dhe kreativitetit në vend.
3 Ka rreth 127 OJQ rinore dhe OJQ për rininë që janë anëtare të Rrjetit Rinor të Kosovës (KYN), që është një organ i pavarur që
përfaqëson organizatat rinore dhe qendrat rinore nga tërë Kosova.
Shkathtësitë dhe kapacitetet teknike
Kapacitetet e përgjithshme të OJQ-ve kulturore ka rezultuar të jenë adekuate sa u përket
dizajnit të projekteve dhe menaxhimit të tyre, falë programeve të gjata të trajnimit që u ofruan
nga OJQ-të dhe agjencitë ndërkombëtare gjatë dekadës së fundit. Megjithatë, OJQ-të kulturore
në Kosovë ende paguajnë çmimin e bashkëpunimit të drejtuar nga donatorët dhe qasjes së
donatorëve për të përfshirë nismat kulturore në programe jokulturore. Për këtë arsye, ato
dëshmojnë fare pak kompetencë në planifikimin e strategjive, nevojave dhe në analizimin e
palëve me interes.
Mungesa e specializimit
Ende nuk janë krijuar planprograme të specializuara për të fituar shkathtësi profesionale në
sektorin kulturor. Shumica e operatorëve të intervistuar kanë theksuar se gjatë planprogramit
të ofruar nga sistemi formal arsimor në fushën artit dhe kulturës nuk ofrohen njohuri
bashkëkohore dhe nuk ka punë praktike. Edhe pse specializimi përbën një faktor kyç për
forcimin e lidhjes mes sektorit kulturor, inovacioneve dhe zhvillimit ekonomik, është raportuar
se ka mungesë të kreativitetit në planprogramin formal, se ka nevojë për të integruar
teknologjitë në nivel të produksionit kulturor, se ka mungesë të arsimimit institucional për
avancim të shkathtësive (seminare, punëtori) dhe se ka nivel të ulët të profesionalizmit apo
mungesë të vullnetit tek mësimdhënësit në sistemin formal arsimor për të adaptuar metoda të
reja. Mungesa e njohurive teknike që është raportuar kryesisht ka të bëjë me specializime si
kuratorë dhe në fushën e zërit-dritës;
3.1.3 Mjedisi institucional
Ekzistojnë disa dublikate dhe ndeshje mes proceseve vendimmarrëse dhe ligjeve që
komprometojnë rritjen kuptimplotë dhe nismat individuale, por edhe shkaktojnë konfuzion dhe
ofrojnë mundësi për korrupsion. Jeta kulturore dhe shprehjet kryesore kulturore në viset më të
largëta dhe komunitetet më të izoluara të Kosovës përkojnë e madje edhe ndërthuren me
sferat përkatëse fetare, sociale dhe politike, për shkak të një niveli më të ulët të specializimit
kulturor që bën që të mos mund të përcaktohen margjinat mes sektorit shoqëror, atij politik
dhe atij kulturor.
Kapaciteti i MKRS për të nxitë progres të skenës kulturore ka nevojë për ngritje të mëtejme 4.
Disa faktorë pengues janë identifikuar nga operatorët kulturorë, siç janë:
 Vështirësitë në integrimin e inovacioneve, orientimin e ndryshimeve dhe adoptimin ndaj
trendeve globale
 Mungesa e shkathtësive dhe kompetencave për ndërkombëtarizimin e artistëve lokalë dhe
produkteve kulturore lokale;
 Mungesa e një strategjie/vizioni të qartë për të fuqizuar kulturën me qëllim të krijimit të
industrive kreative;
 Mungesa e përkrahjes, këshillimeve dhe mentorimit nga Departamentet/Njësitë e brendshme
në nivel shtetëror që janë përgjegjës për çdo sektor specifik;
 Mungesa e dijenisë azhure dhe të detajuar mbi sferën kulturore;
 Strategjia e pafokusuar apo fokusi në nevoja jorelevante dhe reagimi i ngadalshëm ndaj
Këto vrojtime janë grumbulluar nga operatorët e intervistuar kulturorë para se Ministria e Kulturës, Rinisë dhe Sportit të
kryente ndryshimet strukturore, pas të cilave brenda organizimit të Departamentit të Kulturës gjendet edhe Divizioni i Librit,
Departamenti i Certifikimit dhe të Drejtave Autoriale dhe Zyra për Integrim dhe Koordinim të Zhvillimit. Ndryshimet
gjithëpërfshirëse demonstrojnë vullnetin aktual politik të Ministrisë për të zhvilluar dhe modernizuar sektorin kulturor.
3.1.4 Diversiteti kulturor
Ende janë të përhapura izolimi, armiqësia dhe mungesa e këmbimit mes grupeve të
ndryshme etnike-kulturore.
Edhe pse diversiteti kulturor është pranuar gjatë dekadës së fundit përmes rregulloreve dhe
nismave të BE-së, Këshillit të Evropës dhe UNESCO-s se përbën një nga fuqitë kryesore të
Kosovës, respektimi dhe promovimi i tij ende kanë fare pak gjasa të realizohen në mënyrë
efektive. Në fakt, është raportuar se diversiteti kulturor në Kosovë ka nevojë për shumë punë
dhe u sjell shumë vështirësi operatorëve dhe palëve tjera të involvuara që trajtojnë të drejtat
kulturore të pakicave, identitetet e ndryshme etnike dhe bashkëjetesën dhe tolerancën
Domosdoshmëria e trajtimit të këtyre çështjeve kyçe ka rezultuar me shumëfishimin e numrit
të projekteve dhe OJQ-ve të angazhuara në këto sfera. Megjithatë, strategjitë e ngushta,
intervenimet jokonsistente, ndikimet ideologjike, mungesa e hapësirës neutrale për takime,
pengesat gjuhësore dhe sistemet arsimore të ndara janë shkaqet përse nga shumica e
operatorëve të vlerësuar raportohen rezultate tejet modeste.
Rezultate konsistente janë arritur duke shfrytëzuar diversitetin kulturor për qëllime të
fuqizimit gjinor.
Disa OJQ dhe rrjete të grave, siç janë OPEN DOOR, Prosperiteti, 7 Shtatori, janë të angazhuara
në projekte me gratë që kanë për qëllim ruajtjen dhe shfrytëzimin e punimeve dhe rrobave
tradicionale artizanale të cilat i përkasin folklorit kosovar. Shndërrimi i grave që për rolin kishin
veshjen e familjes me rroba artizanale në entitete ekonomike dhe kreatore të artit e ka ngritur
përfaqësimin e grave dhe pjesëmarrjen e tyre në jetën publike dhe i ka kontribuar
margjinalizimit ekonomik;
3.1.5 Rrjetëzimi
Mungesa e lidhjeve mes sistemit akademik dhe mjedisit kulturor.
Universiteti publik i Arteve ende është në proces të modernizimit të programeve dhe
planprogrameve ndërsa akademitë private të arteve tek tani kanë filluar të shfaqen në qytetet
më të mëdha, por ato ende nuk janë në gjendje që t’i shtyjnë artistët e rinj drejt tregut të punës
në kulturë apo t’u ofrojnë atyre shkathtësitë e nevojshme për punë.
Mundësi për ndryshim në këtë drejtim ofrohet nga disa mësimdhënës nga Fakulteti i Arteve në
Prishtinë, të cilët i kanë krijuar organizatat e tyre përmes të cilave i promovojnë punimet më të
mira të studentëve të tyre dhe i përfshijnë ata në projekte kulturore. Shembuj të kësaj janë
galeria EXOART e profesorit të artit pamor Majlinda Kelmendi dhe OJQ EXARTE e profesorit të
dizajnit dhe vizatimit Ahmeti - Metis.
Rrjetëzimi i dobët mes rajoneve
Kufizimi i lëvizjes dhe kohezioni i fuqishëm social në nivel lokal dhe të familjes mund të ketë
detyruar shumicën e organizatave kulturore që të lëshojnë rrënjët thellë në komunitetin e tyre
apo në një zonë apo lokacion të caktuar. Kjo ka rezultuar me koincidencë konstante mes vendit
të vendosjes së operatorit kulturor dhe vendit ku ai vepron. Megjithatë, mungesa e kulturës
përkatëse dhe informatave dhe fondeve ua ka pamundësuar operatorëve kulturorë këmbimin
mes zonave të ndryshme dhe ka rezultuar me dyfishim të nismave mes akterëve që veprojnë
mjaft afër njëri-tjetrit, të cilat kanë mundur të harmonizohen dhe bashkërendohen. Ky
fenomen është posaçërisht i dukshëm në nismat kulturore folklorike dhe me baza etnike.
Prania e konsiderueshme e rrjeteve të mirënjohura vetëm në tema të caktuara.
Disa rrjete të pakta që qëndrojnë më mirë e që operojnë në Kosovë kryesisht përbëhen nga
OJQ kulturore që trajtojnë të drejtat e njeriut, çështjet gjinore dhe përfshirjen e pakicave, si
ANP në Gjilan, Qendra për Studime Gjinore në Prishtinë, Rrjeti Mozaik në Pejë. Kjo është e
kuptueshme për shkak të natyrës së temave që ato trajtojnë e për të cilat mund të jetë të
domosdoshme veprimet e përbashkëta në kuptim të avokimit dhe lobimit.
3.1.6 Ndërkombëtarizimi
Mungesa e një profili ndërkombëtar është një dobësitë më të theksuara mes operatorëve
kulturorë në Kosovë.
Shumica e operatorëve të identifikuar kanë dëshmuar se kanë pak përvojë ndërkombëtare, që
kryesisht përbëhej nga paraqitjet në skena të festivaleve të shteteve fqinje ‘miqësore’ të
Kosovës, në Maqedoni, Shqipëri, Kroaci, Bullgari, Bosnjë e Hercegovinë. Gjendja
ngadalë ka filluar të përmirësohet për shkak të identifikimit të potencialeve të produkteve
audio-vizuale dhe folklorike për industritë kreative, falë edhe veprimtarisë së disa
ndërmarrësve të rinj me mentalitet kosmopolitan dhe shkollim ndërkombëtar. Këto
përjashtime përfaqësohen nga operatorët kulturorë me kualifikime të larta, si: Qendra
Multimediale, Teatri Oda dhe Romawood në Prishtinë të cilët kanë dëshmuar kapacitet për të
ndërvepruar me homologë ndërkombëtarë, duke i sjellë produktet e tyre audio-vizuale para
audiencave dhe profesionistëve ndërkombëtarë dhe kanë zhvilluar bashkëpunim të rregullt me
zyrën e BE-së në Kosovë; 7 ARTE në Mitrovicë, Openart dhe Station në Prishtinë kanë
demonstruar aftësinë për t’i siguruar partnerët ndërkombëtarë mbi cilësinë e nismave të tyre,
në veçanti të atyre që vijnë nga shtetet anëtare të BE-së dhe nga Serbia.
3.1.7 Inovacionet
Shfrytëzimi më i mirë i potencialeve të teknologjive të reja dhe mediave sociale.
Kosova ka mbulim të mirë me internet dhe shfrytëzimi i teknologjive të reja në fushën e
kulturës ka filluar shumë vonë. Shfrytëzimi i mediave sociale si Facebook dhe faqeve tjera
individuale (blog) është duke fituar në rëndësi çdo herë e më shumë jo vetëm si mjet që ngrit
vizibilitetin, vetëdijen dhe shton këmbimin e informatave mes OSHC-ve kulturore por edhe
mundëson produksione kulturor, siç janë dizajnet grafike apo web 2.0.
Shfrytëzimi i pajisjeve mobile si mjete të produksionit artistik poashtu ka filluar të shihet si i
dobishëm dhe të përfshihet në projekte që kanë të bëjnë me gazetarinë qytetare, apo filmat
arsimor dhe produktet audio-vizuale.
Një shembull tipik i kësaj është përgatitur nga OJQ Anibar me seli në Pejë i cili e ka
vetëfinancuar dhe organizuar Festivalin e parë të Multimedias në Kosovë.
3.2 Gjendja e institucioneve kulturore publike.
Kategoria e dytë e operatorëve kulturorë përbëhej nga 14 institucione kulturore, të cilat zyrtarisht janë
nën ombrellën e MKRS-së, me gjithë procesin e decentralizimit 5 që u nis në vitin 2000 e u finalizua në
vitin 2008, me të cilin janë ndryshuar burimet e financimit dhe hierarkia, megjithëse ende nuk është
arritur qartësia e duhur. Gjatë këtij identifikimi janë shqyrtuar edhe cilësia dhe intensiteti i këmbimeve
kulturore mes institucioneve të nivelit qendror dhe lokal me organizatat e shoqërisë civile.
Institucionet kulturore publike kanë dëshmuar se nuk e kanë parasysh vizionin më të gjerë të kulturës, i
cili mëtohet të arrihet përmes aktiviteteve. Ato duket se nuk janë në gjendje që të tejkalojnë rutinat e
tyre të rregullta apo të tejkalojnë kornizën e përcaktuar nga MKRS. Mungesa e planeve strategjike të
institucioneve gjegjëse apo të komunave përkatëse bën që oferta kulturore të përbëhet vetëm nga
nismat e ndryshme të izoluara.
Sa i përket etapës së mëhershme të identifikimit të akterëve, analiza e institucioneve publike ka
konfirmuar se ka disbalanc të autoritetit mes qendrës dhe periferisë dhe sektorëve.
Gjetjet kanë dëshmuar se urgjentisht duhet të ngriten kapacitetet e këtyre institucioneve, në kuptim të
trajnimeve dhe planifikimit të buxhetit dhe strategjive. Një çështje tjetër kronike ka rezultuar të jetë
mungesa e vizionit dhe kujdesit për diversitetin kulturor, i cili është kyç për qasjen e Kosovës në BE në
Akti i parë legjislativ mbi vetëqeverisjen lokale në Kosovë ishte nxjerrë nga UNMIK-u në vitin 2000, ndërsa Ligji i ri për
vetëqeverisje lokale në Kosovë u miratua nga Kuvendi i Kosovës dhe u shpall në vitin 2008.
të ardhmen, në kuptim të mbrojtjes së të drejtave të pakicave dhe ndërlidhjes së saj me diversitetin
Nevojat, boshllëqet dhe mundësitë relevante të kuptuara përmes intervistave dhe vizitave tek
stabilimenteve kulturore (shih Shtojcën IV) janë përmbledhur në kaptinat në vijim dhe janë renditur
sipas argumenteve.
3.2.1 Ndarjet buxhetore dhe planifikimi
Mjetet primare të financimit për institucionet publike vinë nga fondet shtetërore
Fondet shtetërore mbulojnë mes 70% dhe 100% të buxhetit të institucioneve kulturore publike.
Para realizimit të procesit të decentralizimit, shtatë institucione publike të cilat janë
decentralizuar ndërkohë ishin nën ombrellën e MKRS-së, që do të thotë se ato kishin hapësirë
për këshillime të drejtpërdrejta dhe për negocim të fondeve të pranuara.
Të hyrat nga shitja e biletave përfaqësojnë një të ardhur të vogël për financimin e
institucioneve kulturore publike.
Shitja e biletave nga shtatë (7) prej katërmbëdhjetë (14) institucionet e intervistuara përbënte
mes 1% dhe 10% të buxhetit të gjithmbarshëm të tyre.
Teatri Kombëtar, Filharmonia dhe Baleti Kombëtar i Kosovës, të gjitha me seli në Prishtinë,
përbëjnë shembujt më të mirë sa i përket shitjes së biletave, ngase të hyrat nga to mbulojnë
mes 3% dhe 10%b të buxhetit vjetor. Teatri Kombëtar ka raportuar se gjatë sezonit të vitit 2010
i kishte shitur të gjitha biletat në dispozicion, falë një strategjie efikase të marketingut. Teatrot
profesionale në Gjilan dhe Gjakovë shfrytëzuan biletat sezonale të cilat u blenë kryesisht nga
nxënës të shkollave fillore dhe të mesme, e të cilat atyre u sollën një të hyrë të
Megjithatë, teatri i Gjakovës u desh të anulojë 170 bileta të shitura në vitin 2010 ngase nuk
mund të garantonte orarin e rregullt të aktiviteteve, për shkak të pasigurisë sa i përket
përkrahjes nga MKRS.
Institucionet kulturore publike kryesisht aplikojnë çmime më të ulëta apo zbritje për
nxënësit, studentët, ekskursionet dhe të moshuarit.
Çmimi i biletës për një eveniment u raportua të jetë pengesë në joshjen e vizitorëve. Duke qenë
se çmimi është rreth 2 euro, biletat kryesisht konsiderohen të shtrenjta kundrejt kapacitetit
shpenzues të popullatës që vërtetë nuk e vlerësojnë se kultura ia vlen për shpenzimin që e
Mungesa e shërbimeve për vizitorë dhe stabilimenteve përcjellëse, si dhe marketingu dhe
strategjitë e shitjes.
Shumica e institucioneve kulturore nuk e kupton potencialin e shërbimeve përcjellëse, siç janë
kafiteritë, bibliotekat dhe kiosqet të cilat mund t’i shtojnë të hyrat. Teatri Kombëtar i Kosovës
dhe Galeria e Arteve e Kosovës janë të vetmet të cilat gjatë hapjes dhe premierave vënë në
dispozicion katalogje dhe kartolina.
Mungesa e vizionit dhe strategjitë afatshkurtra janë kryesisht të pranishme mes
institucioneve kulturore publike
Konsultimet me komunën dhe Ministrinë e Kulturës, Rinisë dhe Sportit realizohen vetëm gjatë
kërkimit të buxhetit; pas ndarjes së fondeve, ato nuk integrohen në çfarëdo skeme monitorimi
apo vlerësimi që do të mund t’i ndihmonte institucionit që të shfrytëzojë këshillat dhe mësimet
e nxjerra për të përmirësuar performansën. Vendimmarrja nuk bëhet përmes një procesi që
siguron pjesëmarrje, pasi që ajo kryesisht është në duart e Drejtorit dhe Bordit Artistik.
Ministria e Kulturës dhe autoritetet lokale nuk ofrojnë këshilla apo rregullta të qarta në këtë
drejtim, gjë që bën që institucionet të menaxhohen nga vetvetja dhe të përcaktojnë vet
strategjitë, vizionin dhe planet. Ky fakt sigurisht që zbret kapacitetin e institucioneve për të
pasur mandat dhe identitet të qartë.
Grantet apo fondet nga donatorët ndërkombëtarë nuk vlerësohen rregullisht nga
institucionet kulturore publike
Grantet dhe tenderët janë identifikuar vetëm nga Teatri Kombëtar i Kosovës dhe Galeria e
Arteve e Kosovës si burim i rregullt i mes 10% dhe 30% të buxhetit vjetor.
Donatorët e besueshëm apo partnerët privatë me të cilët institucionet kanë bashkëpunuar në
të kaluarën janë Raiffeisen Bank, PTK, Dukagjini, IPKO në mesin e atyre lokalë, ndërsa që
Institutet për Kulturë të Zvicrës, Francës dhe Anglisë, si dhe Pro Helvetia dhe programi i Sorosit
konsiderohen si aktorët ndërkombëtarë që ofrojnë më së shumti përkrahje në fushën e
kulturës. Pjesa më e madhe e institucioneve jashtë Prishtinës ose nuk kanë pasur strategji ose
nuk kanë pasur as në plan lobimin tek donatorët ndërkombëtarë për të përfituar tenderë apo
U pranua se shumica e ftesave për propozime konsiderojnë se institucionet publike nuk kanë të
drejtë të marrin pjesë në konkurrim, përveç nëse ato bashkëpunojnë me ndonjë OSHC,
megjithëse vetë pozita e tyre nuk u lejon që të pranojnë fonde por vetëm kompensime të vogla
të shpenzimeve organizative.
Burokracia e tepërt gjithashtu ua pamundëson bashkëpunimin me OSHC dhe OJQ në kuptim të
ndarjes së fondeve dhe menaxhimit të tyre. Informatat e qarta dhe me kohë mbi programet
dhe planet gjegjëse nuk mund të qasen me lehtësi, ndërsa që edhe procedurat për pjesëmarrje
në konkurse nuk janë tërësisht të qarta për to. Institucionet kanë raportuar se kanë vështirësi
me informimin mbi mundësitë e financimit në dispozicion. Me përjashtim të institucioneve
shtetërore në Prishtinë dhe një numri të vogël të tyre jashtë saj që gjenden në qytete të vogla,
shumica e respondentëve nuk flasin anglisht, kështu që edhe vetë gjuha mund të përbëjë një
pengesë të theksuar për qasjen në grantet në dispozicion.
3.2.2 Burimet njerëzore
Trupat artistike dhe teknikët kontraktohen vetëm pas miratimit të projekteve dhe ndarjes së
Për shkak të mungesës së kushteve për punësim të përhershëm, nuk janë duke u implementuar
dhe nuk planifikohen kurrfarë programesh për ngritjen e kapaciteteve njerëzore. Stafi i
deleguar në këto institucione është i profilit të përgjithshëm dhe kryesisht kompensohet për
punë rutinore.
Figurat profesionale me ekspertizë në fushat e mbuluara nga institucionet përkatëse, siç janë
muratorët, historianët e artit, kritikët e artit, inxhinierët e zërit dhe dritës kryesisht janë të
paktë, për shkak se në universitete dhe akademi të artit nuk ka planprograme specifike për këto
Fare pak shfrytëzohet kontributi i praktikantëve dhe personave me përvojë
U vërejt një qasje e punësimit në institucione qendrore e studentëve dhe artistëve të rinj, të
cilët nuk i kanë shkathtësitë e duhura. Në anën tjetër, institucionet publike nuk inkurajohen nga
akademitë e artit dhe fakultetet për të integruar të porsadiplomuarit e tyre në treg të punës,
por thjesht bashkëorganizojnë evenimente përmbyllëse dhe ekspozita të punimeve të
studentëve më të shquar.
3.2.3 Diversiteti kulturor
Megjithëse diversiteti kulturor është një çështje e rëndësishme në agjendën e Kosovës, ai nuk
përbën prioritet për institucionet e intervistuara
Institutet kulturore publike prezantuan se punësojnë kryesisht punonjës të një etnie dhe nuk
dëshmuan se kanë interes apo se bëjnë ndonjë përpjekje për të siguruar punësim multikulturor
apo për të identifikuar partnerë të jashtëm që u përkasin pakicave kulturore. Institucionet
kulturore të pakicave është raportuar se janë të paqasshme; shumica e tyre që merren me
artistë të kombësisë serbe kanë hapësirat e tyre kulturore dhe funksionimi i tyre nuk ndërlidhet
me funksionet zyrtare. Diversiteti kulturor u emërua si kriter gjatë përcaktimit të kalendarit të
evenimenteve dhe gjatë përzgjedhjes së aktorëve, procese këto që janë të hapura për tërë
skenën artistike të Kosovës pa marrë parasysh origjinën dhe kombësinë.
Megjithatë, gjatë vëzhgimit të nismave të propozuara të aranzhuara nga shumica e
institucioneve kulturore publike u vërejt kryesisht angazhimi i artistëve shqiptarë dhe fokus në
shprehjet kulturore shqiptare.
3.2.4 Rrjetëzimi
Ndarje të fuqishme mes sektorëve dhe regjioneve janë të pranishme mes institucioneve
kulturore publike.
Lidhjet personale dhe reputacioni i Drejtorit apo bordit udhëheqës kryesisht shihen si
parakushte për rrjetëzim të suksesshëm.
Institucionet që janë në pozitë të mirë nuk shohin benefit nga avancimi i atyre që janë më të
cenueshme; në anën tjetër, institucionet që kanë nevojë nuk kërkojnë nga institucionet
homologe ndihmë në kuptim të dijenisë dhe praktikave. Për këtë arsye, ato kryesisht mbesin të
fokusuara brenda kufijve administrativ apo sektorit të caktuar. Kjo mund të vërehet edhe në
Prishtinë, ku institucionet shtetërore nuk janë shumë të gatshme për të bashkëpunuar me
nivelin lokal, ndërsa që kanë bashkëpunim të rregullt me donatorët ndërkombëtarë dhe
homologët e tyre në shtetet fqinje. Teatrot duket se janë mes institucioneve më
bashkëpunuese me njëra-tjetrën, megjithëse këmbimet kryesisht kanë të bëjnë me huazime të
kostumeve, pajisjeve dhe hapësirave.
Gjatë viteve të fundit kanë pasur disa shfaqje shëtitëse, por transporti i pajisjeve, kostumeve
dhe aktorëve ka mbetur një pengesë kyçe. Teatrot as nuk kanë veturë për të transportuar
ansamblin e as nuk kanë fonde për të marrë me qira një të tillë në rast të nevojës. Gjithashtu,
Teatri i Kosovës përbën një nga shembujt më të mirë të bashkëpunimit me institucionet tjera,
siç janë Filarmonia apo Ansambli i Këngëve dhe Valleve. Megjithatë, bashkëpunimi kryesisht
realizohet gjatë festivaleve apo ceremonive të nivelit të lartë me përfaqësues shtetëror.
3.2.5 Ndërkombëtarizimi
Pjesëmarrja apo organizimi i festivaleve njëditore në/për shtetet fqinje, janë i vetmi
modalitet i vërejtur në kuptim të këmbimit dhe bashkëpunimit ndërkombëtar.
Fakti se Kosova është shtet pa dalje në det, edhe në kuptimin gjeografik edhe në atë politik,
sigurisht se u pengon institucioneve publike të Kosovës në të qenit proaktiv në kuptim të
rrjetëzimit dhe nismave të përbashkëta ndërkombëtar.
Bashkëpunimi më i afërt realizohet me Maqedoninë dhe Shqipërinë dhe i njëjti pa dyshim
është gjeneruar falë marrëdhënieve të mira diplomatike; në anën tjetër afërsia gjeografike,
gjuhësore dhe kulturore mbeten faktorë kyçën këtë drejtim. Mes masave qeveritare për të
krijuar kushte pozitive për përkrahjen shumicën e institucioneve janë edhe ofrimi i
informatave dhe këshillave nga MKRS lidhur me mundësitë e financimit dhe promovimit të
kulturës kosovare në skenën ndërkombëtare.
3.2.6 Ndikimi i procesit të decentralizimit tek akterët kulturorë publikë
Potenciali i procesit të decentralizimit për të ngritur nivelin e organizatave kulturore publike
ende nuk është shfrytëzuar tërësisht
Pas procesit të decentralizimit i cili u zhvillua në bazë të Ligjit për Vetëqeverisje Lokale në
Kosovë, paratë nga MKRS do duhej të ndahen tek institucionet kulturore të decentralizuara në
përqindje prej 49% nga fondet e kërkuara. Komuna duhet t’i integrojë fondet e pranuara në
buxhetin e përgjithshëm dhe të kontribuojë me mbetjen prej 51%. U raportua nga palët që i
intervistuam se pjesa e buxhetit që mbulohet nga buxhetet komunale shpesh rrezikohet nga
nevojat tjera më të rëndësishme, siç janë infrastruktura dhe arsimi, kështu që institucionet
kryesisht marrin më pak fonde se sa që i kanë planifikuar apo nuk marrin fare fonde. Si
rrjedhojë, obligimet përkatëse të parapara me ligj nuk mund të realizohen në tërësi.
Për më tepër, institucionet publike nuk kanë kapacitet për të kontrolluar apo përcjellë
transferet e fondeve mes MKRS-së dhe komunës, kështu që institucionet shpesh mbesin në
kërkim të fondeve mes këtyre dy niveleve të qeverisjes dhe nuk kanë shumë ndikim në këtë
Institucionet gjithashtu kanë raportuar se nuk ka kritere transparente për ndarjen e fondeve.
Procedura parasheh që institucionet publike t’ia dorëzojnë MKRS-së një plan vjetor të veprimit
të cili i bashkëngjitet edhe buxheti i parashikuar, miratimi i të cilëve nuk përkon sa duhet me
prioritetet e përcaktuara dhe strategjitë e përbashkëta. Kjo është gjithashtu arsyeja përse
programet e rregullta të aktiviteteve ngushtohen gjatë stinës së dimrit, pasi që institucioni nuk
mund të garantojë se do të jetë në gjendje të ngrohë hapësirat e veta.
3.3 Gjetjet sipas domenit kulturor
Informatat e grumbulluara gjatë intervistave dhe vizitave në terren përmblidhen në kapitujt në vijim, si
dhe renditen sipas fushës kulturore.
3.3.1- Arti pamor (vizatimi, pikturimi)
⇒ Sektori i artit pamor duket të jetë i përfaqësuar në Kosovë në masë të kufizuar me pikturë
dhe vizatim, derisa janë identifikuar prova të pakta të disiplinave të tjera të artit pamor.
⇒ Ekzistojnë vetëm disa donatorë të paktë ndërkombëtarë që tërheqin vëmendjen tek nënsektori i Artit Pamor: Erste Bank, Pro-Helvetia, Fondacioni Kulturore Evropian me grante të
vogla në bursa loco për banimin e artistëve, si dhe dega lokale e afërt me Fondacionin për
Shoqëri Civile, e cila organizon Konkursin për Shpërblimin e Artistëve të rinj pamorë, me 10
vende të EJL-së.
⇒ Ka një masë të arsyeshme të talenteve të reja të trajnuara në Fakultetin e Arteve në
Prishtinë, por ata rrallë gjejnë vëmendjen për ekspozimin e veprave të tyre. OJQ-të e
specializuara në artet pamore sporadikisht organizojnë ngjarje artistike, si dy OJQ-të në
⇒ Ekzistojnë pak hapësira dhe janë të vjetruara për ekspozimin e artit në Kosovë, me
përjashtim të Galerisë së Arteve të Kosovës, e cila privilegjon emrat e njohur tashmë. Artistët
më pak të njohur në qytete më të vogla nuk organizojnë ekspozita premierë, si dhe nuk kanë
kapacitet për të promovuar shitjen me pakicë dhe ankande të artistëve dhe veprave të tyre.
⇒ Ekziston një interes i gjerë që arti pamor të kthehet në një mjet për dialog ndërkulturor dhe
të trashëgimisë kulturore. Disa OSHC kulturore dhe organizata terreni organizojnë koloni
verore arti, për të angazhuar artin pamor në dialogun ndërkulturor dhe stimulimin e të rinjve.
⇒ Jashtë skenës së zakonshme, arti pamor gjen vëmendjen e vetëm disa OJQ-ve në nëntokë: dy
në Prishtinë (Tetrix, Station) dhe 7 Art në Mitrovicë.
Tri organizatat gjithashtu kanë provuar të organizojnë koncepte artistike në vende alternative,
si ish-miniera afër Mitrovicës, por mungesa e fondeve dhe besueshmëria e vogël tek zhanri
kanë ndërprerë zhvillimin e tyre.
⇒ Trajnimi profesional i artit pamor gjerësisht ofrohet në shkollat fillore dhe të mesme, si dhe
ofrohet në disa Shtëpi Kulture në nivel komunal, por mungesa e fondeve për të blerë
materialet dhe ngjyrat e artit rrezikojnë edhe rregullsinë e trajnimeve të tilla.
⇒ Mobiliteti i artistëve është shumë i kufizuar nga njohja jo e plotë e statusit të Kosovës në
nivel ndërkombëtar, si dhe vështirësitë që artistët kanë në marrjen e vizave si rezultat i kësaj.
Ka bursa të ndryshme nga institutet ndërkombëtare 6 për artistët e Ballkanit për rezidenca të
artistëve jashtë vendit, derisa artistët e Kosovës shpesh kualifikohen për to.
⇒ Nuk ka revista të specializuara apo periodike për Artin pamor të botuara në Kosovë, apo
ndonjë botim më të madh ndërkombëtar të Artit të përkthyer në gjuhët lokale.
⇒ Është vërejtur një interesim i shpërndarë i publikut të caktuar për artin pamor në formën e
artit urban të rrugës (kryesisht grafite) nëse angazhohet për restaurimin e ndërtesave të
braktisura ose freskimin e pamjes së hapësirave të hapura.
3.3.2 Artet interpretuese (teatër, balet, operë)
⇒ Opera dhe Baleti nuk duken të jenë shprehje aq të njohura kulturore të publikut të gjerë në
Kosovë. Përkundër faktit që Baleti dhe Filarmonia e Kosovës ekzistojnë, si dhe ato mundohen
të nxisin sektorin, mbeten në mungesë të fondeve për të kontraktuar bende dhe trupa të
përhershme, kanë nevojë për instrumente e pajisje specifike për sallë, ekzekutues dhe
instrumentistë me kualifikim të avancuar.
⇒ Nën-sektori teatral është mirë i vendosur në Kosovë. Ai është zhvilluar nga dy sfonde të
ndryshme dhe përfshin audienca specifike: praktika urbane, eksperimentale, që adreson,
përmes festivaleve vjetore, një audiencë më të re kozmopolitane, si dhe ajo më konvencionale,
duke përfshirë shfaqjet dramatike dhe epike, zakonisht të dhëna në teatro kombëtare dhe
⇒ Ekzistojnë disa operatorë kulturorë që shfrytëzojnë teatrin për qëllime vetëdijesimi në zonat
me konflikte etnike, apo që përfshihen në procesin e kthimit të refugjatëve. Në këtë kuptim,
praktika e “teatrit të gjallë”, i cili përfshin edhe ndërveprimin me publikun, për të stimuluar
debate për tema të ndjeshme, është treguar në pak raste që të jetë i fuqishëm në thyerjen e
barrierave dhe mundësimin e mobilizimit të komunitetit, por ende ka nevojë për përkrahje në
kuptimin e trajnimeve specifike dhe përgatitjes së komunitetit.
⇒ Ka shpesh shfaqje teatrale që ofrohen nga ansamblet joformale dhe trupat e teatrove
profesionale në nivel lokal deri tek udhëtimet shkollore por lidhjet mes teatrove ekzistuese
dhe sistemit arsimor duhen rregulluar dhe avancuar.
⇒ Festivali i përvitshëm Skena up në Prishtinë paraqet mundësinë më të mirë për studentët
vendorë teatralë dhe interpretuesit në zhvillim, në bazë të laryshisë së mysafirëve
ndërkombëtarë dhe cilësisë së shfaqjeve në skenë. Në anën tjetër, këtu theksohet koncentrimi
i ngjarjeve relevante vetëm në Prishtinë.
⇒ Në të kaluarën ka pasur festivale të dramës dhe epikës të organizuara në zona rurale dhe
qytete më të vogla, mes të cilëve Festivali i Dramës në Klinë është llogaritur si më i
rëndësishmi. Për shkak të mungesës së fondeve dhe mbështetjes nga teatrot profesionale, kjo
Bursat për artistët e Kosovës ofrohen nga Çmimi i Artistit të Ri CEE, që jepet në kuadër të programit Artistët-nëRezidencë tek KulturKontak (Austri) si dhe nga Fondacioni ERSTE. Bursa për studentët e diplomuar në Kosovë për
Arte të Bukura dhe Muzikë ofrohen nga Këshilli Britanik në Kosovë, programi Fulbrajt, Ministria e Arsimit,
Kulturës, Shkencës dhe Teknologjisë së Japonisë.
ka përfunduar me një humbje të vazhdueshme të jetës kulturore, edhe ashtu të dobët, të zonës
të mbuluar me këto.
3.3.3 Audiovizuale (Muzika dhe Filmi)
⇒ Mundësitë e arsimit varen më së shumti nga mundësitë personale për të studiuar jashtë, pasi
që shkollat publike janë thënë të jenë të tejkaluara dhe me mungesë të mësimdhënësve të
kualifikuar dhe pajisjeve. Megjithatë, tri festivale të përvitshme ofrojnë punëtori dhe laboratorë
muzikorë, për t’i mundësuar muzikanëve vendorë të ndajnë me profesionistët e njohur, si dhe
aktorët përkatës të skenës muzikore ndërkombëtare.
⇒ Mundësitë e dukshmërisë për muzikantët në zhvillim janë ende sporadike pasi që ato ofrohen
vetëm gjatë tre festivaleve vjetorë ose në ngjarje private gjatë fundjavës. Potenciali i prodhimit
në vend është gati joekzistent, për shkak të mungesës së investitorëve dhe kompanive
muzikore, përkundër disponueshmërisë së pajisjeve të mirëfillta, studiove të përgatitura të
regjistrimit, si dhe teknikëve të aftë. Së fundmi, DIT’eNAT ka filluar një kompani (label) të vogël
muzikore në Prishtinë, në bashkëpunim me një producent slloven të muzikës, me qëllim të
promovimit të artistëve të rinj vendorë.
⇒ Pa marrë parasysh këto, nën-sektori muzikor mbetet një prej sektorëve më dinamikë në
fushat kulturore të Kosovës, me një sërë muzikantësh të mirënjohur dhe aktivë, tre festivale
vjetore të rokut-xhezit4 (Pristina Jazz festival dhe Festa e Muzikes (Prishtinë ) si dhe North city
jazz and Blues Festival (Mitrovicë e veriut), një Akademi Publike të Muzikës, si dhe disa shkolla
⇒ Nën-sektori i filmit është një prej më premtuesve dhe të vetë-organizuarve, në kuptimin e
potencialit për industri kreative, ekspertizë vendore, mbështetje financiare stabile përmes
Qendrës Shtetërore Kinematografike të rizhvilluar, bashkëpunime konsistente me faktorë
ndërkombëtarë përmes dy festivaleve relevante të filmit: Dokufest në Prizren si dhe PrifilmFest
në Prishtinë.
⇒ Qasja dhe qarkullimi i produkteve filmike në qytetet e vogla dhe zonat e largëta mbeten të
ulëta, edhe pse kërkesa e komuniteteve ka rezultuar të jetë e lartë. Kundërthënia qartë
shpjegohet me mungesën e kinemave funksionale në qytetet e vogla, preferencën e njerëzve
për llojin blockbuster të produkteve, si dhe shpërndarjen e kopjeve të lira pirate në treg.
⇒ Potenciali i kinemave udhëtuese mobile për mbulimin e zonave të izoluara, ashtu që
qytetarët e rëndomtë të shkojnë në kinema, nuk është hulumtuar plotësisht deri më sot.
OJQ-të Multimedia, Dokufest dhe 7 ARTE kanë filluar të ndërmarrin veprime të ngjashme, por
mungesa e pajisjeve dhe vëmendja e mangët nga komunat për të siguruar lokacionin dhe
logjistikën për shfaqje të filmave kanë penguar realizimin e plotë të atyre aktiviteteve.
⇒ Ka një grup në lindje të krijuesve të video-xhirimeve dhe përmbajtjeve të internetit, të cilët
po krijojnë produksione të video-xhirimeve të shkurtra për paraqitjen e çështjeve sociale dhe
për të promovuar aktivizmin rinor. Disa video-kontekste janë shpallur në Kosovë, duke
angazhuar organizata rinore, zhvillues aplikacionesh, shkolla, si dhe Universitetin Amerikan në
Kampi i parë i Inovacionit Social është organizuar përmes Platformës së Avokimit Rinor, për të
zgjeruar përdorimin e teknologjive mobile për të krijuar ndryshime sociale.
3.3.4 Kultura etnike dhe folklorike
⇒ Ka vëmendje të madhe në nivelin e qeverisë për të zhvilluar këtë nën-sektor, pasi që është
njohur potenciali i tij për të qenë katalizator për themelimin e industrive kreative si dhe për
zhvillimin e turizmit rural.
⇒ Ka mungesë aftësish dhe kompetencash tek grupet e synuara të grave në marrjen e
specializimit të nevojshëm për avancim dhe formalizim të nën-sektorit, por aftësimet
profesionale dhe programet formale të studimeve për Artin – zanatin në Akademi dhe Fakultet
ende nuk kanë filluar.
⇒ Muzika tradicionale e gjallë është elementi më primar i kulturës së paprekshme të Kosovës,
përfaqësuar nga baladat dhe këngët origjinale, me konotacion të fortë etnik dhe gjeografik,
duke qenë kështu më e gjallë në qytetet më të vogla dhe fshatra. Ky lloj i produksionit folklorik
bartet gojarisht, si dhe ka rrezik të zhdukjes, pasi që nuk gëzon vlerësimin e publikut të ri, që do
të mund ta ringjallte atë.
Ansambli shtetëror është operatori primar që merret plotësisht me promovimin e këtij zhanri
para publikut të gjerë, edhe pse mbetet brenda mbrojtjes strikte të traditës.
Përgjithësisht, nuk ka ndonjë dëshmi që Departamenti i Trashëgimisë Kulturore në Ministrinë e
Kulturës i kushton vëmendje të mjaftueshme ruajtjes së këtyre produkteve përmes fondeve për
arkivim dhe regjistrim.
⇒ Muzika tradicionale është mjet i natyrshëm i promovimit dhe mbrojtjes së identitetit për
grupet pakicë që jetojnë në Kosovë, prej të cilëve romët janë më të njohurit dhe më me ndikim.
Në fakt, disa OJQ rome me bazë etnike menaxhojnë radio lokale që transmetojnë 24 orë
muzikë tradicionale sipas kërkesave. Edhe pse një lloj dominimi është i njohur në këtë skenë,
ata ende nuk kanë hartuar ndonjë strategji për të ndërtuar një bazë të mirëfilltë të muzikës
popullore. KFOS -SOROS në këtë kuptim ka shprehur qëllimin për të mbledhur e prodhuar
kompilacione të traditës së njohur të muzikës rome.
3.3.5 Letërsia, librat dhe botimet
⇒ Ky nën-sektor është më i pazhvilluari në mjedisin kulturor të Kosovës. Letërsia dhe tregimtaria
duken të jenë shprehje kulturore të konsideruara përgjithësisht si margjinale. Dy panaire
librash janë organizuar për të rritur numrin e lexuesve, por kanë pasur të dy sukses të vogël në
kuptimin e shitjes së librave. Ekziston vetëm shtëpia botuese M&M që është aktive në
Prishtinë, si dhe një rrjet lokal i librarive Dukagjini, i shpërndarë nëpër Kosovë.
⇒ Mundësitë për qasje dhe vlerësim të letërsisë dhe leximit, vetëdijesimit të publikut të gjerë
për rëndësinë e të lexuarit, janë të rralla dhe koncentrohen vetëm në Prishtinë.
Përvoja e Karavanit të Shkrimtarëve, implementuar nga Fondacioni për Shoqëri të Hapur –
SOROS për të rritur lexueshmërinë tek komuniteti rom është praktikë shumë e mirë, por nuk ka
pasur vëmendjen e mjaftueshme për t’u avancuar e përdorur edhe në grupet tjera të pakicave.
Përvoja e mbrëmjeve poetike tek DIT&NAT në Prishtinë, apo në Qendrën Kulturore 7 ARTE në
Mitrovicë, gjatë të cilave njerëzit e rëndomtë angazhohen në debate mbi citate e pjesë të
librave të tyre më të dashur, ka rezultuar të jetë shumë efektive, për të përafruar jo vetëm
lexuesit konvencionalë. Këto përvoja duken të mundshme për zgjerim edhe në lokacione tjera.
⇒ Bibliotekat lokale kanë koleksione të tejkaluara dhe aktivitete që kufizohen tek shpërndarja
dhe arkivimi. Librat që janë gjerësisht në dispozicion janë të tejkaluar, si dhe nuk i përshtaten
shijeve e stileve të veçanta të lexuesve të ndryshëm. Rinia mbetet lexuesi më aktiv, edhe pse
ata i drejtohen bibliotekave vetëm për doracakë edukativë, pasi që produktet që zënë
vëmendjen, shijen e stilin e të rinjve si stripat, romanet grafike, librat e huaj të shitur – nuk janë
aq të qasshëm.
4. Rekomandimet
Rekomandimet e sugjeruara marrin parasysh gjetjet e studimit, si dhe synojnë të ofrojnë një reagim
realist ndaj nevojave të menjëhershme dhe kronike, duke shfrytëzuar vetëm kapitalin njerëzor dhe
social që ekziston aktualisht në Kosovë. Mundësitë për rritjen fondeve për Kulturë, duke ristrukturuar
gjithë sistemin ekonomik, si dhe zhvillimi i potencialit të Kulturës për rritje ekonomike, do të trajtohen
me anë të një vlerësimi specifik për sektorin e industrisë së krijimtarisë, të cilës i referohemi.
4.1 Rekomandimet në lidhje me operatorët jo-shtetërorë kulturorë
Aktivizimi i resurseve ekzistuese për të përforcuar vetë-qëndrueshmërinë dhe vetë-iniciativën e OJQ-ve
Masat afatshkurtra të rekomanduara përfshijnë:
⇒ Organizimi i seancave të trajnimit, që ofrohen nga OJQ-të vendore të mirënjohura në sektorin e
ekspertizës për partnerët më të brishtë, në komunikim, marketing, mbledhje fondesh, nevoja e
analiza palësh të përfshira, fusha të planifikimit strategjik;
⇒ Implementimi i programeve joformale të “trajnimit gjatë punës”, për të tejkaluar mungesën e
rregullimit të punës vullnetare: OJQ-të më të forta mund të mentorojnë implementimin e
projekteve nga OJQ-të e vogla, si dhe në anën tjetër, të sigurojnë mbështetjen e tyre si
personel në terren, gjatë organizimeve të nivelit të lartë dhe programeve komplekse.
Veprimet e rekomanduara afatgjate përfshijnë:
⇒ Krijimi i një liste ekspertësh vendorë në nivel Ministrie që duhen shfrytëzuar në ndihmë teknike
dhe trajnime formale për OJQ-të më të brishta dhe institucionet kulturore;
⇒ Mundësimi i masave për të ulur barrën ekonomike të qirasë dhe mirëmbajtjes së hapësirave,
me anë të
 Organizimit të një Regjistrimi të hapësirave të lira publike, që do t’i jepeshin OJQ-ve të vogla
dhe të brishta, me kompensimin e punëve në renovim, sipas kritereve e meritave specifike;
 Shfrytëzimit të hapësirave që i përkasin komunave apo Shtëpive të Kulturës, për të
implementuar këmbim të përvojave dhe punës mes artistëve dhe grupeve joformale. Në këtë
mënyrë, do të mund të hiqej margjinalizimi, duke krijuar e këmbyer sinergjitë për veprime të
⇒ Ristrukturimi i akreditimit të sektorit universitar, për ta bërë më të përshtatshëm me tregun e
mundësive të punës, duke i mundësuar studentëve të fitojnë kredi shtesë mësimore me
angazhim e praktika në OSHC;
Avancimi i fondeve dhe mbështetjes publike
Veprimet e rekomanduara afatshkurtra përfshijnë:
⇒ Dizajnimi dhe lansimi i Thirrjeve për Propozime, transparente e gjithëpërfshirëse, për operatorë
lokalë kulturorë, me afate të qarta, mostra për elaborim të propozimeve, si dhe pako
udhëzimesh për Aplikantët. Fituesit e zgjedhur të asaj thirrjeje do të mund të botoheshin
Veprimet e rekomanduara afatgjata përfshijnë:
⇒ Riorganizimi i ndarjes së fondeve të ministrisë me anë të
 Ndarjeve financiare për t’i ndihmuar OJQ-të dhe OSHC-të me stabilitet financiar e kapacitete
menaxhuese më të dobëta, për të pasur qasje në fonde, ose
 Me anë të granteve me Ndikim të Shpejtë, duke i mundësuar grupeve joformale dhe OSHC-ve
të brishta të përmbushin nevojat e menjëhershme, si dhe të nxisin jetën kulturore të
komuniteteve të pafavorizuara.
⇒ Rregullimi i mbështetjes financiare dhe institucionale për OSHC-të kulturore, në kuptimin e
lirimit nga tatimet, kthimin e tatimit, si dhe ndihmave fiskale për mundësi trajnimi.
Shtytja e rrjetëzimit tek operatorët kulturorë
Veprimet afatshkurtra të rekomanduara përfshijnë:
⇒ Organizimi i fokus-grupeve të rregullta tematike ose fokus-pikave të OJQ-ve në nivele rajonale,
të qarkut apo komunitetit, me përkrahje nga Agjencitë e Zhvillimit Rajonal, për të mundësuar
këmbim informatash, mësim të ndërsjellë, dhe krijimi i sinergjive mes rajoneve, komunave e
sektorëve për themelimin e rrjeteve;
⇒ Funksionalizimi i faqes së internetit të MKRS-së, si dhe ndërtimi i një faqeje të dedikuar për
OJQ-të, me informata për konkurset, shifrat, statistikat, raportet, studimet përkatëse, etj.
⇒ Vendosja e një lidhjeje të përhershme me portalin e ri Kosovo 2.0 për të ndarë informata të
freskuara dhe me kohë për ngjarjet kulturore dhe festivalet që organizohen në pesë rajonet e
⇒ Shfrytëzimi i shumë radiove joformale të internetit që menaxhohen nga rinia, të cilat mund të
sponsorizojnë ngjarje kulturore të profilit të ulët, si dhe mundësimi i emisioneve debatuese me
operatorë kulturorë.
⇒ Ndarja e koncentrimit të festivaleve vjetore të muzikës dhe teatrit vetëm në Prishtinë, duke
organizuar seanca udhëtuese e retrospektiva në katër qytetet kryesore.
Veprimet e rekomanduara afatgjate përfshijnë:
⇒ Mbështetjen e themelimit të shoqatave profesionale dhe sindikale për të zhvilluar politika, për
promovim të legjislacionit për mbrojtjen e të drejtave të punëtorëve në nën-sektorë kulturorë.
Konsolidimi i dialogut ndëretnik dhe pajtimit përmes Kulturës
Veprimet afatshkurtra të rekomanduara përfshijnë:
⇒ Organizimin e fokus-grupeve të rregullta tematike apo kontakt-personave të OJQ-ve në nivel
rajoni, qarku apo komuniteti, me mbështetjen e Asociacionit të Komunave të Kosovës, i cili
gjithashtu përfshin komunat e reja me shumicë serbe, për të mundësuar ndarjen e informatave
dhe mësimit të ndërsjellë;
Veprimet e rekomanduara afatgjate përfshijnë:
⇒ Themelimi i një komiteti jopolitik për zgjidhjen e konfliktit mes kulturave, me praninë e atyre
OJQ-ve kulturore që kanë personel multi-kulturor, i cili mund të angazhohet si ndërmjetës në
komunitetet gjegjëse, të ketë ndikim tek liderët e komuniteteve dhe kapacitetin e penetrimit
që mund të krijojë një ndikim efektiv mbi izolimin ndërkulturor. Puna e komitetit do të mund të
përkrahej nga një fond i përbashkët, i ndihmuar nga Ministria e Arsimit, Ministria e Kulturës, si
dhe Ministria e Komuniteteve dhe Kthimit.
⇒ Stimulimi i veprimeve për të reaguar ndaj nevojave dhe mungesave kulturore të të kthyerve
apo të riatdhesuarve me forcë nga shtetet anëtare të BE-së, pasi që ata janë një grup i
neglizhuar, që kanë nevojë për masa specifike të riintegrimit në komunitetet e kthimit, të cilat
mund t’i ofrojë mjedisi kulturor. Ky veprim duhet implementuar nga ato OJQ që rregullisht
angazhohen për të ndihmuar këtyre të kthyerve.
4.2 Rekomandimet në lidhje me operatorët kulturorë publikë
Avancimi i kornizës institucionale
Veprimet e rekomanduara afatshkurtra përfshijnë:
⇒ Vendosja e bazës për rregullim të punës vullnetare, përmes pilot-projekteve këmbyese mes
studentëve dhe ekspertëve të institucioneve.
Veprimet e rekomanduara afatgjata përfshijnë:
⇒ Standardizimi i kontratës dhe menaxhimit të pagës për gjithë profesionistët në cilindo sektor të
⇒ Hapja e thirrjeve dhe konkurseve për përzgjedhjen e personelit të përhershëm të teatrove dhe
muzeve publike;
⇒ Rezultatet dhe mësimet e nxjerra nga disa pilot-iniciativa të suksesshme do të ishin baza për
legjislacionin e punës vullnetare që duhet të hyjë në fuqi;
⇒ MKRS duhet të vendosë marrëveshje bilaterale me homologët e afërt të huaj, për të shtruar
rrugën për institucionet tjera publike që të aktivizojnë partneritetet e ardhme;
⇒ Formalizimi i ndarjes së fondeve mes Shtetit/Komunës/palëve të treta, siç parashihet me Ligjin
për vetëqeverisje lokale;
⇒ Formalizimi i procedurave për këmbim të artistëve dhe veprave artistike për festivale dhe
ekspozita udhëtuese;
Avancimi i kapacitetit të vetë-qëndrueshmërisë së institucioneve kulturore
Veprimet e rekomanduara afatshkurtra përfshijnë:
⇒ Promovimi i ndërtimit të kapaciteteve në fushën e mbledhjes së fondeve, marketingut, planeve
të biznesit, për të zvogëluar varësinë e institucioneve kulturore nga buxheti i shtetit;
⇒ Krijimi i pikave shitëse gjatë festivaleve dhe premierave në formën e dritareve të librit, arteve e
zanateve, si dhe veprave të studentëve të artit, në bashkëpunim me produksionet lokale
Avancimi i pamjes, dukshmërisë dhe njohjes së institucioneve kulturore në sektorin përkatës kulturor
Veprimet e rekomanduara afatshkurtra përfshijnë
⇒ Zhvillimin e përdorimit të TI-së dhe medieve sociale, si blogjet në VVordpress dhe faqet në
Facevook, duke përfshirë shërbimet e rregullta të lajmeve për të informuar me kohë ndjekësit
për iniciativat e institucioneve.
Veprimet e rekomanduara afatgjata përfshijnë
⇒ Modernizimi i përmbajtjes së koleksioneve, pasqyrave të ekspozitave, posterëve edukativë dhe
promocionalë, duke shpallur “konkurse idesh” mes studentëve universitarë të artit, dizajnit
grafik dhe dizajnit të enterierit;
Avancimi i rrjeteve dhe anëtarësimit të institucioneve kulturore në të njëjtin sektor
Veprimet e rekomanduara afatshkurtra përfshijnë
⇒ Vendosja e bazës për sistemet e ardhshme të integruara të muzeve dhe teatrove, sipas
praktikave më të mira të Italisë, Gjermanisë dhe Francës: trajnimi, korniza ligjore, ngjarjet pilot
për të vlerësuar gatishmërinë e publikut, mbrëmjet e muzeve që aktualisht organizohen
në Bosnjë, Serbi e Maqedoni;
Veprimet e rekomanduara afatgjata përfshijnë:
⇒ Vendosja e sistemit të integruar të menaxhimit (teatër-muze) për të thyer izolimin e
institucioneve kulturore, në një mënyrë që të mund të ndahet barra financiare, të bashkohen
kalendarët përkatës të ngjarjeve, të propozohen abonimet kumulative, të kërkohet reagimi i
MKRS-së dhe Asociacionit të Komunave të Kosovës ndaj mangësive dhe nevojave të
5. Konkludime
Sfidat kryesore për operatorët kulturorë të Kosovës, publikë dhe jo-shtetërorë, gjenden në këto fusha:
⇒ Rezistenca ndaj ndryshimit
Ka pak interesim apo vetëdije për vlerën e bashkëpunimit, apo në konceptin e Lidershipit si
shërbim, si dhe ndjenjë të titullarit të përkrahjes qeveritare.
Përgjithësisht, ka një mungesë të dukshme të vëmendjes së përgjithshme të komunitetit për
jetën kulturore; ndoshta për shkak të një kombinimi faktorësh: mungesa e informimit,
lokacione të kufizuara (në kryeqytet), si dhe opsione të kufizuara transportimi, si dhe/ose larmi
të paktë të mundësive/llojeve të ngjarjeve.
Ekzistojnë edhe mundësi megjithatë:
 Potenciali i zhvillimit të politikave dhe ligjeve të reja vendore për të drejtën e autorit dhe
trashëgiminë kulturore;
 Vëmendja aktuale e BE-së për industrinë e krijimtarisë në Kosovë, që ka filluar të shohë që
krijimi i një mjedisi mundësues për identifikim strategjik të operatorëve kulturorë, ndërtim
kapacitetesh dhe pjesëmarrje aktive të tyre, ka rëndësi jetike;
 Të kuptuarit, përditë e më shumë, që për të pasur vendin e tyre dhe rolin e tyre në një skenë të
besueshme dhe të mirënjohur kulturore në Kosovë, operatorët kulturorë duhet të
përmirësojnë kompetencat e tyre dhe reputacionin, duke ndjekur parimet dhe standardet që
sigurojnë profesionalizëm, bashkëpunim dhe vetëqëndrueshmëri;
 Ngritja e vetëdijes së Ministrisë së Kulturës, Rinisë dhe Sporteve të Kosovës për rëndësinë e
përafrimit dhe ndërlidhjes së gjitha forcave vitale që veprojnë brenda mjedisit kulturor për
zhvillimin e politikave dhe strategjive efektive, si dhe për ndarje më efikase të buxhetit të saj.
⇒ Qasshmëria
Edhe operatorët edhe konsumatorët e kulturës kanë qasje sporadike, jashtë kohës së duhur, si
dhe më pak se gjithëpërfshirëse ndaj informatave për resurset ekzistuese. Punëtorët kulturorë
në qytetet e vogla apo në zonat e largëta nuk dijnë se ku të shkojnë për informata që do t’i
ekspozonin ndaj modeleve tjera menaxhuese, burimeve tjera financuese, apo kolegëve tjerë.
Shfaqjet dhe prezantimet janë shpesh fizikisht të paqasshme për personat me aftësi të
kufizuara, ose të moshuarit. Vetëm institucionet e shtetit janë mirë të përfaqësuara; bizneset
dhe shërbimet kulturore janë pjesërisht të përfaqësuara, si dhe praktikisht nuk ka informata
për specialistët e kulturës apo OJQ-të me fokus kulturën. Një manifestim tjetër i kësaj çështjeje
për konsumatorin është qasja në vendngjarje. Ka pak vende për zëra alternativë. Si rezultat, ka
pak apo aspak mundësi që konsumatorët e kulturës të hulumtojnë dhe mbështesin këto
⇒ Mungesa e vullnetit të bashkëpunimit
Ka pak njohuri për rëndësinë apo vlerën e bashkëpunimit për nxitje të ideve, ndarje të
resurseve, apo mësimit të metodave të reja. Aktorët kulturorë përgjithësisht nuk
bashkëpunojnë mes vete; nuk kërkojnë e as nuk iniciojnë bashkëpunime me degët tjera apo
nën-sektorët tjerë kulturorë.
⇒ Autoriteti pa lidership
Në shumicën e sektorëve, ka njohuri pasive apo vetëdije të vogël për nevojën e Lidershipit në
shërbim tek komuniteti. Shumica e të anketuarve në OSHC dhe institucione publike me krenari
theksonin përvojat e tyre, rezultatet e arritura dhe përmirësimet e bëra, por kur këto kanë të
bëjnë me hierarkinë, kulturën e riskut dhe inovacionit, ata nuk kanë qëndrimin e Lidershipit për
të motivuar personelin, për të tërhequr publikin, apo për të ndërtuar strategji të suksesshme.
⇒ Ndjenja e përkatësisë dhe mungesa e frymës ndërmarrëse
Derisa burimet ndërkombëtare të financimit janë zvogëluar apo zhdukur, pritja apo varësia
financiare nga buxheti shtetëror, rajonal apo lokal vazhdon. Ekziston një mungesë e njohurive
për interesin apo rolin e aktiviteteve të ndërmarrësisë sociale, marketingut, apo mënyrave tjera
të krijimit të të ardhurave nga burimet tjera. Në bazën e këtij fenomeni, ekziston perceptimi që
muzeu apo teatri nuk është institucion që duhet të jetë i vetëdijshëm për çështjet e
konsumatorit. Ekziston një bindje e vazhdueshme që arti dhe kultura duhen përkrahur thjesht
sepse ekzistojnë.
6. Vazhdimësia
Identifikimi i operatorëve kulturorë paraqet një mjet për një njoftim më të avancuar me mjedisin
kulturor të Kosovës, agjentëve dhe resurseve të tij; si i tillë, ai duhet shfrytëzuar nga BE-ja dhe Ministria
e Kulturës, për të këmbyer njohuritë e sektorit, për planifikim dhe ndarje të buxhetit që është i
orientuar kah kërkesa, si dhe aftësim të komunitetit. Për të arritur këto caqe përfundimtare,
rekomandohen disa veprime për dy përfituesit kryesorë të rezultateve dhe gjetjeve të këtij identifikimi
Zyra e BE-së në Kosovë
 Rekomandim afatshkurtër: Zhvillimi i kapaciteteve të inventarit të operatorëve kulturorë: Ky
proces i identifikimit të operatorëve është fillim, pra inventari i operatorëve kulturorë, rezultati
i tij kryesor, nuk është shterrues, por duhet zgjeruar dhe plotësuar më tutje, përmes tryezave
punuese në nivel komunal mes palëve përkatëse, institucioneve publike dhe partnerëve
implementues kulturorë, për të ndërtuar një strategji afatshkurtër dhe afatmesme, për një
reagim më koherent ndaj mangësive dhe sfidave që janë gjetur me këtë proces.
 Rekomandim afatgjatë: Vendosja e sistemit monitorues për të freskuar dhe shqyrtuar
rezultatet e identifikimit dhe profilet e inventarizimit
Lista e inventarit është hartuar në një mënyrë për të qenë e përshtatshme ndaj ndryshimeve
dhe rishikimeve. Me rritjen e skenës kulturore të Kosovës, ku aktorët në rritje dhe në zhvillim
po ndërmarrin hapa, derisa të tjerët janë më pak të gatshëm të reagojnë ndaj sfidave dhe
trendeve të reja, një monitorim i afërt ex-post do të mund të shërbente për të aktualizuar
inventarin aktual, si dhe për ta përafruar me mundësitë dhe pengesat e ardhshme që mund të
Ministria e Kulturës, Rinisë dhe Sportit
 Rekomandim afatshkurtër: Përmirësimi i qasjes në informata
Lista e inventarit duhet përdorur si mjet i përditshëm për bashkërendimin e aktiviteteve, si dhe
për të mundësuar ekspozimin e OSHC-ve kulturore dhe institucioneve publike të profilizuara
ndaj informatave më të gjera dhe më efektive, këmbimit të përvojave dhe krijimit të
partneriteteve potenciale;
 Rekomandim afatgjatë: Shfrytëzimi i gjetjeve të këtij procesi për të nxitur politikat dhe për të
mundësuar zhvillimin kulturor të komuniteteve.
Identifikimi kulturor duhet përcjellur me një proces të plotë, të udhëhequr nga komuniteti, të
planifikimit kulturor, i cili kulmon në një vizion kulturor të artikuluar qartë për Kosovën, duke
identifikuar qëllimet afatgjata si dhe strategjitë e synimet për arritjen e tyre. Këto qëllime e
synime pastaj duhet të bëhen themeli i vendim-marrjes strategjike për ndarjen e resurseve
qeveritare, duke përfshirë financimin, legjislacionin, zhvillimin e kapaciteteve, planifikimi i
qasshmërisë, etj.
Përmbledhje ekzekutive
Nga shumë qasje të ndryshme sa i përket konceptit të industrive kreative, qasja e UNCTAD-it
vlerësuam se më së miri i përshtatet kontekstit të punës që ne po kryenim: “Industritë
kreative mund të përkufizohen si cikël i krijimit, produksionit dhe komercializimit të
produkteve dhe shërbimeve, në të cilat si inpute primare shfrytëzohet kapitali intelektual
dhe dijenia. Këto industri kanë të bëjnë me nënsektorë të ndryshëm, që nga artizanatet
tradicionale, librat, arti figurativ dhe arti dramatik, e deri tek fushat që shfrytëzojnë
teknologji intensive dhe ofrojnë shërbime përkatëse, siç janë industria muzikore dhe e filmit,
emetimet televizive dhe në radio, mediat e reja dhe dizajni.”
Objektivat e këtij vlerësimi ishin:
- Të përcaktohet potenciali i sektorit të industrive kreative në Kosovë në tërësi dhe i disa
nënsektorëve në veçanti, duke iu përmbajtur zinxhirit të vlerave: krijim-produksiondistribucion-konsum.
- Analizimi i përparësive, dobësive, mundësive dhe rreziqeve potenciale të sektorit në
përgjithësi dhe të nënsektorëve;
- Të propozohen nënsektorët më premtues për përkrahje në të ardhmen;
- Të jepen rekomandime afatshkurtra dhe afatmesme të cilat mund të përbëjnë kornizën për
sajimin e një politike gjithëpërfshirëse për promovimin e industrive kreative.
Metodologjia e aplikuar për të arritur këto objektiva ishte kombinimi i takimeve sy-më-sy me
një grup të caktuar të palëve me interes (shtetërore dhe joshtetëror) në pesë qarqet
administrative të Kosovës dhe hulumtimit të kontekstit kombëtar dhe politik të vendit, duke
iu referuar praktikave aktuale që shfrytëzohen në industrinë kulturore. Marrë parasysh
kohën në dispozicion për kryerjen e këtij hulumtimi dhe kontekstin e veçantë kulturor të
Kosovës, ky vlerësim është kufizuar në gjashtë nënsektorët vijues, të cilët kanë komponenta
imediate artistike: filmi, muzika, artet dramatike, librat dhe publikimet, artet figurative,
artizanati dhe dizajni.
Në përgjithësi studimi i gjendjes aktuale në këta nënsektorë, sipas zinxhirit të vlerave, na
tregon se shumë probleme mbetet të adresohen në të ardhmen:
(a) ekziston një bazë e qëndrueshme krijuesish, me një grup tejet aktiv të krijuesve
dhe OJQ-ve të specializuara në nivel kombëtar dhe lokal. Megjithatë, mungesa e një
mekanizmi kontrollues për mbrojtjen e të drejtave të pronës intelektuale dhe e një fushate
kundër piraterisë përbëjnë pengesa të theksuara për krijuesit kulturorë;
(b) përkrahja financiare nga sektori publik dhe ai privat ka për cak më shumë fundin e
zinxhirit të vlerave (konsumin/qasjen e publikut) dhe jo fazat kryesore të prodhimtarisë
(c) distribucioni i projekteve kulturore vendore pëson nga tregu i vogël dhe i dobët i
brendshëm dhe nga tregu i kufizuar rajonal, respektivisht nga mosnjohja e Kosovës nga dy
shtete të Ballkanit;
(d) megjithatë, në nivel global produktet kulturore të Kosovës (filma, incizime,
produkte artizanale, etj.) mund të depërtojnë dhe të gjejnë tregun e vet tipik për shkak të
risisë dhe autenticitetit që sjellin, me kusht që të njëjtat të jenë konkurruese sa i përket
cilësisë dhe çmimit;
(e) kontributi potencial i industrive kreative në dialogun ndëretnik, kohezionin social
dhe bashkëpunimin ndërkufitar deri tani është shfrytëzuar nga fare pak përfaqësues të
shoqërisë civile në kryeqytet dhe disa komuna, të cilat kanë zhvilluar aktivitete kulturore
shembullore të cilat mund të zgjerohen, riprodhohen dhe promovohen me përkrahje
Marrë parasysh gjetjet sipas nënsektorëve dhe analizën SWOT të sektorit të industrisë
kulturore në përgjithësi, janë ofruar rekomandimet vijuese me të cilat propozohen masa
afatshkurtra dhe afatmesme për t’i adresuar nevojat më të mëdha që shfaqen:
1. Përgatitja e një strategjie gjithëpërfshirëse që vë në spikamë natyrën e dobisë së
shumëfishtë të industrive kreative nga këndvështrimi ekonomik dhe sociokulturor;
2. Fuqizimi i kornizës legjislative dhe institucionale sa i përket zbatimit të Ligjit për të
Drejtat e Autorit dhe të Drejtat tjera të Përafërta të vitit 2006, zvogëlimit të
piraterisë dhe dispozitave sa i përket koproduksionit filmik;
3. Grumbullimi i njerëzve kreativë përmes zhvillimit të sinergjive mes krijuesve
kulturorë dhe operatorëve gjegjës, dhe lidhjeve mes nënsektorëve të ndryshëm
kreativë, për të siguruar ndikim dhe vizibilitet më të madh;
4. Lehtësimi i qasjes në financa që ofrohen përmes Programeve të BE-së ‘Culture 20072013’ dhe ‘Investing in People’ dhe përmes masave stimuluese fiskale për investime
nga sektori privat.
Këto masa të përgjithshme plotësohen nga rekomandimet specifike që trajtojnë nevojat e
nënsektorëve vijues premtues: industrisë filmike; industrisë muzikore; artizanatit dhe
dizajnit; dhe arteve dramatike.
Në fakt, ky raport vlerësues mund të plotësohet edhe më tej, por i njëjti mëton të shërbejë
si dokument pune për:
(a) Të diskutuar lidhur me hartimin e një strategjie kombëtare për industritë kreative;
(b) Një seminar në nivel kombëtar me të gjitha palët me interes, sa i përket nevojave
dhe objektivave prioritare të asaj Strategjie, përmes një qasjeje nga poshtë – lartë;
(c) Një studimi më te detajuar dhe një grumbullimi më të thuktë të të dhënave sa i
përket zhvillimit të sektorëve premtues të propozuar – filmit, muzikës, artizanatit
dhe arteve dramatike, si sektorë potencialë për zhvillim ekonomik të Kosovës.
1. Përkufizimet, fushëveprimi dhe metodologjia
1.1 Përkufizimet
Edhe pse termet industri kreative dhe industri kulturore shpesh shfrytëzohen në mënyrë të
ndërsjellë, e para ngërthen një numër më të madh nënsektorësh se sa e dyta dhe është duke
gjetur përdorim çdo herë e më të gjerë. Kjo ndodh kryesisht për shkak të ekspansionit që po
shënojnë teknologjitë e reja, në veçanti digjitalizimi i cili sjell mundësi të reja për krijimin e
ndërmarrjeve të vogla kreative dhe për zhvillimin më të shpejtë të ndërmarrjeve ekzistuese
të asaj natyre. Për më tepër, koncepti i industrive kreative ka edhe përparësi të tjera sepse i
jep më shumë rëndësi elementeve ‘kreative’ të këtij sektori se sa atyre ‘industriale’, do të
thotë më shumë rëndësi zhvillimit të përmbajtjes dhe produksionit dhe shpërndarjes.
Është vendosur, në pajtim me Zyrën Ndërlidhëse të Komisionit Evropian në Kosovë (ECLO) të
arritur gjatë një takimi preliminar më 23 shtator të vitit 2011, që vlerësimi të mos
përqendrohet në ‘industrinë kulturore’, e cila përmendet në Termat e Referencës për
Projektin ‘Kulturë për të gjithë’1 – por në ‘industritë kreative’.
Përkufizimi i industrive kreative që më së shpeshti citohet është përkufizimi i formuluar nga
Departamenti për Kulturë, Media dhe Sport i Mbretërisë së Bashkuar në fund të viteve të
90-ta. Industritë kreative përkufizoheshin si ‘ndërmarrje të cilat kanë si origjinë kreativitetin,
shkathtësitë dhe talentet individuale dhe të cilat kanë potencial për të sjellë fitime dhe
krijim të vendeve të punës përmes gjenerimit të pronës intelektuale.”
Megjithatë, për qëllime të këtij studimi është vlerësuar si më adekuat përkufizimi i
shfrytëzuar nga Konferenca e Organizatës së Kombeve të Bashkuara për Tregti dhe Zhvillim
“Industritë kreative mund të përkufizohen si cikël i krijimit, produksionit dhe komercializimit
të produkteve dhe shërbimeve, në të cilat si inpute primare shfrytëzohet kapitali intelektual
dhe dijenia. Këto industri ngërthejnë nënsektorë të ndryshëm, që nga zanatet tradicionale,
librat, arti figurativ dhe arti dramatik, e deri tek fushat që shfrytëzojnë teknologji intensive
dhe ofrojnë shërbime përkatëse, siç janë industria muzikore dhe e filmit, emetimet televizive
dhe në radio, mediat e reja dhe dizajni.”2
1.2 Fushëveprimi i vlerësimit
Sektori i industrive kreative përfshin një spektër të gjerë nënsektorësh (13 sish sipas një
dokumenti zyrtar të sajuar në Britani të Madhe në vitin 1998. Megjithatë, marrë parasysh
kohën e shkurtër në dispozicion dhe kontekstin kulturor të Kosovës, ky vlerësim përfshin
gjashtë nënsektorë të cilët kanë komponenta më imediate artistike: filmi, muzika, artet
dramatike, libri dhe publikimi, artet figurative, artizanati dhe dizajni.
Në paragrafin 2.2 dhe 2.3(c)
Dokument i përgatitur nga Sekretariati i UNCTAD, për takimin e panelit të nivelit të lartë për ekonominë
kreative dhe industritë kreative, Akra, Ganë, 20-25 prill 2008.
Edhe pse artizanati shpesh përfshihet në sektorin e trashëgimisë kulturore, këtu ai
vlerësohet nga këndvështrimi i potencialit socioekonomik dhe kulturor dhe për shkak të
lidhjeve të tij me produksionin modern përmes ndërlidhjes me dizajnin. Kjo qasje është
konsideruar nga z. Haken Demiri, Udhëheqës i Ekipit të Projektit të BE/KiE “Përkrahje për
promovimin e diversitetit kulturor në Kosovë”, të jetë tërësisht komplementar për
komponentin e projektit që ka të bëjë me trashëgiminë kulturore të paprekshme dhe
turizmin kulturor.3 Ministria e Kulturës, Rinisë dhe Sporteve, që paraqet përfituesin më të
madh të projektit “Kulturë për të gjithë’ të Zyrës Ndërlidhëse të Komisionit Evropian në
Kosovë, gjithashtu pajtohet se ekziston nevoja që artizanatet të përfshihen në këtë vlerësim
të industrive kreative në Kosovë.4
Ngjashëm me këtë, edhe pse turizmi kulturor nuk përfshihet formalisht si pjesë e industrive
kreative dhe në Kosovë ai ende mendohet të jetë në faza të hershme të zhvillimit, ai
konsiderohet relevant për këtë studim për arsyet në vijim: (a) kultura është duke u bërë
komponentë çdo herë e më e rëndësishme si produkt turistik, pasi që mundëson theksimin e
dallimeve të ofertave në tregun tejet konkurrues global;5 (b) turizmi shërben si një vektor i
fuqishëm për shtimin e vlerës së kulturës dhe për grumbullimin e të ardhurave, të cilat
kontribuojnë në zhvillimin e mëtejmë të prodhimtarisë dhe kreativitetit kulturor; (c) turizmi
kulturor është industri ‘transversale’ me ndikim të theksuar në pjesën më të madhe të
industrive kreative. Në fakt, industria formësohet dhe përkrahet nga sigurimi i të mirave,
aktiviteteve dhe evenimenteve kulturore. Ndikimi i saj në industritë kreative është i
drejtpërdrejt, përmes shitjes së produkteve dhe shërbimeve në vend (librave, punimeve
artizanale, punimeve artistike) dhe pozitiv në eksportin e produkteve kulturore, pasi që
individët me kontakt direkt me kulturën ka më shumë gjasa që të mbesin në kontakt me atë
kulturë përmes blerjes së muzikës, librave dhe produkteve audio-vizuale që i përkasin asaj.
1.3 Metodologjia
Vlerësimi ka për synim që:
- Të përcaktohet potenciali i sektorit të industrive kreative në Kosovë në tërësi dhe i disa
nënsektorëve në veçanti, duke iu përmbajtur zinxhirit të vlerave: krijim-produksiondistribucion-konsum
- Të kryhet analiza e fuqive, mangësive, mundësive dhe dobësive potenciale të sektorit dhe
- Të propozojë se cilët janë nënsektorët më premtues për përkrahje në të ardhmen;
- Të jep rekomandime afatshkurtra dhe afatmesme të cilat mund të përbëjnë kornizën për
sajimin e një politike gjithëpërfshirëse për promovimin e industrive kreative.
Ai është kryer mes datave 23 shtator dhe 19 tetor, përmes:
Gjatë një seance pune, të datës 11 tetor 2011.
Siç u tha nga z. Goranci, Drejtor i Departamentit për Kulturë gjatë një takimi të datës 12 tetor 2011.
Sipas hulumtimit të kryer nga Flash Eurobarometer (shkurt 2009) mbi qëndrimet e evropianëve lidhur me
turizmin, rreth 20% të të gjithë turistëve motivohen parimisht nga synime kulturore, ndërsa 35% përfshijnë
ndonjë komponentë kulturore në udhëtimet e tyre (vizita lokacioneve historike, performansave, evenimenteve
kulturore/festivaleve, etj.)
- takimeve dhe intervistave me palë me interes: institucione publike, Agjenci të Zhvillimit
Regjional, organizata të shoqërisë civile (OJQ, shoqata kulturore, ndërmarrës...) dhe me
sektorin privat;
- vizitave në disa institucione kulturore ekzistuese (teatro, shkolla të muzikës, muze, etj.)
- hulumtimeve të konteksteve kombëtare dhe politike dhe referencimit të tyre me
qëndrimet dhe debatet aktuale në këtë sektor; dhe
- përvojës direkte në zhvillimin e këtij sektori në pjesë të ndryshme anembanë botës.
Marrë parasysh kohën tejet të kufizuar (20 ditë pune) të ndarë për kryerjen e kësaj detyre
komplekse, ishte i domosdoshëm shfrytëzimi i metodës së mostrave, duke rrezikuar kësisoj
që të mos kontaktojmë personat më të rëndësishëm dhe të mos i grumbullojmë informatat
më të rëndësishme. Në kohën e kryerjes së kësaj pune, në dispozicion kishim pak të dhëna
të vrazhda lidhur me këtë sektor.
Megjithatë, me ndihmën e Agjencive për Zhvillim Regjional, patëm mundësi që t’i
organizojmë disa takime me palë të ndryshme me interes nga të gjitha regjionet e Kosovës
dhe të diskutojmë me Drejtorë për Kulturë në disa komuna (shih Shtojcën 1 – Lista e
takimeve të mbajtura). Përveç kësaj, objektiva dhe metodologjia e vlerësimit i janë
prezantuar një grupi të promotorëve kulturorë në regjionin e Gjilanit, gjatë di tës për
informim të organizuar nga RDA-Lindje më 18 tetor 2011 (shih Shtojcën 2 – Lista e
Në fakt, raporti vlerësues që u sajua si rezultat i kësaj pune mund të plotësohet edhe më tej,
por të gjeturat dhe rekomandimet e tij janë organizuar asisoj që të mund t’i hapin rrugën
studimeve më të thella mbi ‘zhvillimin e industrive kulturore si potencial për zhvillimin
ekonomik të Kosovës.”
2. Konteksti
2.1 Situata aktuale në sektorin e kulturës në Kosovë
Që nga aktet e dhunshme të vitit 2004 dhe shpallja e pavarësisë në shkurt të vitit 2008,
shoqëria e Kosovës përballet me një periudhë tranzitore e cila ndryshon shpejt dhe
karakterizohet me marrëdhënie jostabile etnike mes shqiptarëve të Kosovës, që përbëjnë
shumicën, dhe popullatës serbe, në veçanti në veri të vendit. Intervenimet nga autoritetet
publike dhe komuniteti ndërkombëtar pas konfliktit kanë qenë të përqendruara në
ndërtimin e institucioneve dhe infrastrukturës dhe jo në ndryshimet strukturore për zgjidhje
efektive të konfliktit. Në Kosovë, ngjashëm si në situatat tjera gjatë dhe pas konfliktit në
botë, përkrahja e diversitetit të të shprehurit kulturor dhe proceseve kulturore nuk shihet si
prioritet. Kjo mund të sqarohet për shkak se kultura kuptohet nga këndvështrimi beletristik,
i arteve dhe shkrimeve të bukura, dhe jo nga të kuptuarit që i jepet nga komuniteti
ndërkombëtar, i cili përfshin edhe ‘të gjitha moduset jetësore, të drejtat fundamentale të
qenieve njerëzore, sistemet e të vlerave, traditës dhe besimeve.”6 Kultura në Kosovë ende
nuk konsiderohet si sektor i cili mund të jetë po aq i rëndësishëm sa sektori bujqësor apo
Konferenca Botërore e Politikave Kulturore, MONDIACULT, Meksiko Siti, 1982
industrial dhe i cili mund të jetë motor i rindërtimit, kohezionit social dhe zhvillimit
Si rrjedhojë, jeta kulturore në Kosovë është kufizuar në disa ngjarje vjetore që organizohen
në qytetet më të mëdha, siç janë Festivali Ndërkombëtar i Filmit, Festivali Studentor për Film
dhe Teatër dhe Festivali i Muzikës Jazz në Prishtinë; Festivali Ndërkombëtar i Filmit
Dokumentar dhe të Shkurtër në Prizren dhe Festivali i Muzikës Jazz në Mitrovicën veriore.
Edhe javët kulturore, të cilat organizohen nga disa ambasada me qëllim të promovimit të
kulturave të tyre përkatëse, mbahen në kryeqytet, me përjashtim të javës turke e cila
mbahet në Prizren. Përveç këtyre evenimenteve sporadike, në vend ka ofertë të dobët
kulturore, në veçanti për të rinjtë, të cilët përbëjnë pjesën më të madhe të popullatës.
Ngjashëm, përqendrimi i institucioneve kulturore në kryeqytet kufizon qasjen e barabartë të
komuniteteve të ndryshme në produkte kulturore, qofshin ato lokale, regjionale apo
ndërkombëtare. Rrjedhimisht, e vetmja kinema funksionale e mbetur 7 në Kosovë, kinemaja
ABC, gjendet në Prishtinë, ku ndodhen edhe Fakulteti i Arteve, në të cilin aftësohen
studentët e artit figurativ dhe dramatik dhe të tri teatrot aktive (Teatri Kombëtar i Kosovës,
Teatri Oda dhe Teatri Dodona). Teatro ka edhe në Pejë, Gjilan dhe Gjakovë, por ato kanë
nevojë për mirëmbajtje dhe riparime të pajisjeve, veçanërisht atyre të ngrohjes qendrore
gjatë sezonit të dimrit8. Drejtoritë për Kulturë, Rini dhe Sport në këto komuna dhe në
komuna tjera janë të prira që fondet e tyre të kufizuara t’i japin për aktivitete rinore dhe
sportive dhe jo për investime në projekte kulturore.9 Në nivel kombëtar, Ministria e
Kulturës, Rinisë dhe Sporteve ende mbetet një nga ministritë me më së paku buxhet në tërë
Aktivitetet kulturore që kanë për synim pakicat kombëtare, si serbët, romët, ashkalitë dhe
egjiptasit, e të cilat mëtojnë të promovojnë dialog ndëretnik, kryesisht realizohen nga disa
organizata aktive të shoqërisë civile, me përkrahje nga agjencitë për bashkëpunim
ndërkombëtar (si për shembull Programi Kulturor Zviceran në Ballkanin Perëndimor,
Agjencia Suedeze për Bashkëpunim Ndërkombëtar – SIDA, Agjencia Kanadeze për
Bashkëpunim Ndërkombëtar – CIDA).
Në anën tjetër, potenciali i pasur i artistëve kreativë nuk është zhvilluar sa duhet për shkak
të rrethanave të pavolitshme gjeografike dhe juridike. Fakti që Kosova është vend pa dalje
në det edhe në aspekt gjeografik edhe në atë politik pamundëson qarkullimin e këtyre
artistëve dhe punimeve të tyre në tërë rajonin e Ballkanit dhe më gjerë. Deri tani, Kosova
është njohur nga vetëm 85 shtete anëtare të OKB-së (përfshirë 22 shtete të Bashkimit
Evropian), ndërsa dy shtete fqinje – Serbia dhe Bosnjë e Hercegovina, nuk e kanë njohur.
Përveç kësaj, ende nuk është marrë ndonjë qëndrim koherent sa i përket mbrojtjes së të
drejtave autoriale, grumbullimit të tantiemës dhe pronës intelektuale, përkundër faktit se
ekziston korniza ligjore për to. Ligji për të Drejtat Autoriale dhe të Drejtat tjera të Përafërta, i
miratuar më 29 qershor të vitit 2006 ende nuk është duke u implementuar, ndërsa strategjia
kundër piraterisë ende nuk është sajuar.
Ekzistojnë kinema edhe në qytete tjera të Kosovës, por ato nuk funksionojnë rregullisht dhe u
nevojiten riparim dhe pajisje të reja, ngjashëm me situatën në teatro.
Është ironike se Teatri i Gjilanit ka ngrohje qendrore, por ka kohë që në çati është hapur një vrimë, e cila nuk
është riparuar për shkak të mungesës së mjeteve.
Mesatarisht, mes 50.000€ dhe 60.000€, por, për shembull, në komunën e Vushtrrisë janë ndarë vetëm
Në përgjithësi, ekziston nevojë e qartë për të stimuluar, rivitalizuar dhe fuqizuar sektorin
kulturor në kontekstin aktual të perspektivës evropiane për Kosovën. Kjo, para së gjithash,
nënkupton një strategji gjithëpërfshirëse që përcakton mënyrat e ndryshme në të cilat
industritë kreative lidhen me zhvillimin ekonomik dhe social, ndërsa përkrahja për shprehjen
kulturore shihet si investim fitimprurës në krenarinë dhe vetëbesimin kombëtar dhe lokal.
2.2 Projekti “Kulturë për të gjithë” dhe programet tjera të BE-së
Ruajtja dhe promovimi i diversitetit kulturor në Kosovë është objektivi i përgjithshëm i
projektit “Kulturë për të gjithë” të menaxhuar që nga viti 2010 nga Zyra Ndërlidhëse e
Komisionit Evropian dhe e implementuar nga Ars Progetti S.P.A, si pjesë e Instrumentit t ë
Para-Anëtarësimit (IPA). Marrë parasysh rolin e dyfishtë të industrive kreative – për
përparim ekonomik dhe kohezion social – zhvillimi i këtij sektori si një aseti të ekonomisë së
Kosovës paraqet me vend një nga objektivat specifike të projektit, që cili më tej plotësohet
nga dy objektiva të tjera – ‘shtimi i diversitetit kulturor dhe dialogut ndërkulturor’ dhe
‘fuqizimi i sektorit kulturor si vektor të kreativitetit dhe inovacionit social.”
Komponenta e zhvillimit të industrive kreative e “Kulturës për të gjithë” ndërlidhet edhe me
dy programe tjera të cilat aktualisht implementohen në Kosovë:
Përkrahja për Promovimin e Diversitetit Kulturor (IPA 2008) nga BE/Këshilli i
Evropës. Ky projekt mëton të eksplorojë potencialin e shfrytëzimit të
trashëgimisë kulturore si mjet për pajtim dhe dialog mes komuniteteve, përmes
ngritjes së vetëdijes dhe edukimit, si dhe të nisë shfrytëzimin e potencialit
ekonomik të këtij sektori në Kosovë. Siç është thënë më parë (cf.1.2), mes këtyre
dy projekteve mund të krijohet sinergji në fushën e artizanatit modern, të
inspiruar nga trashëgimia kulturore dhe në promovimin e turizmit të bazuar në
trashëgimi kulturore përmes arteve dramatike (muzikës, vallëzimit, shfaqjeve me
Përkrahja e Zhvillimit Ekonomik në regjionin e Prizrenit përmes Projektit
“Regjioni Jugor i Kosovës – Destinacion i ri turistik” nga BE. Aktivitetet e këtij
projekti përfshijnë asistencë teknike për përgatitjen e planeve të biznesit për
artizanatet tradicionale dhe përkrahjen në krijimin e bizneseve, aplikimin për
kredi dhe grante. Këto aktivitete janë veçanërisht relevante për zhvillimin lokal
dhe fuqizimin e ndërmarrjeve të vogla në sektorin e industrive kreative. Agjencia
implementuese - Arbeiter – Samariter – Bund (ASB Germany) është e gatshme që
të ofrojë përkrahje në këtë drejtim.10
Për më tepër, akterët lokalë në industritë kreative mund të marrin pjesë në njërin nga dy
programet e ofruara nga komuniteti evropian:
Sipas diskutimeve me znj. Dafina Hoxha, Udhëheqëse e Zyrës së ASB/Kosovo, gjatë takimit të datës 13 tetor
CULTURE 2007-201311
Ky program ofron mundësi financimi për të gjithë sektorët dhe kategoritë e operatorëve
kulturorë që kontribuojnë në zhvillimin e bashkëpunimit kulturor në nivel të Evropës, me
qëllim të inkurajimit të krijimit të një shtetësie evropiane.
Programi kryesisht promovon:
 Mobilitetin transnacional të akterëve kulturorë;
 Qarkullimin transnacional të punimeve dhe produkteve artistike dhe kulturore;
 Dialogun dhe këmbimet ndërkulturore;
 Me buxhet të gjithmbarshëm prej 400 milion euro për vitet 2007-2013, ky Program ofron
mjete bashkëfinancimi për rreth 300 veprimtari të ndryshme kulturore çdo vit
Investing in People është program tematik i ofruar përmes Instrumentit të KE-së për
Bashkëpunim në Zhvillim (DCI) i cili përfshin: 1) investimin në njerëz; 2) mjedisin dhe
menaxhimin e qëndrueshëm të resurseve natyrore, përfshirë energjinë; 3) akterët
joshtetërorë dhe autoritetet lokale në zhvillim; 4) sigurinë e ushqimit; 5) migrimin dhe azilin;
6) shtetet e protokollit të sheqerit - ACP.
Investing in People disponon me një komponent kulturor që ka për synim fuqizimin e
kapaciteteve të akterëve kulturorë në nivel regjional, të cilët duhet të veprojnë të rrjetëzuar
dhe në mënyrë të koordinuar, me qëllim të përmirësimit të programeve dhe bashkërendimit
të veprimtarive kulturore me fushëveprim regjional në shtete të treta, në mënyrë që të
zhvillohet një vizion afatgjatë për politikat kulturore.
2.3 Vetëdija globale mbi rolin e kulturës dhe industrive kreative në zhvillim
Analiza e prospekteve për zhvillimin e industrive kreative në vende pa dalje në det, siç është
Kosova, duhet të merr parasysh prapavijën e trendeve aktuale në Bashkimin Evropian dhe
në pjesën tjetër të botës.
Në vitet e fundit, BE ka zhvilluar një qasje të re duke paraqitur dimensionin kulturor si
element kyç të strategjisë zhvillimore të saj. Rrjedhimisht, aspektet transversale të kulturës
tani janë bërë prioritet për agjendën evropiane drejt bashkëpunimit të ardhshëm.
Dimensionet e ndryshme të lidhjes mes kulturës, zhvillimit dhe stabilitetit social tani
kuptohen më mirë edhe sa i përket rolit të kulturës si vegël për zhvillim dhe përfshirje
sociale, e edhe si forcë shtytëse për zhvillim ekonomik. Siç shprehet Drejtori i Përgjithshëm
për Zhvillim i Komisionit Evropian: “Shoqëria kreative dhe aktive në kuptimin kulturor
paraqet një element dinamik të inovacionit ekonomik dhe social – ajo mbjell farën për
lulëzimin e ideve origjinale dhe ofron inpute të reja dhe të ripërtërira për trupin
Organizatat tjera ndërkombëtare, të cilat në të kaluarën nuk kanë prekur në sektorin e
kulturës, kanë filluar të përfshijnë komponentë kulturorë në programet e tyre të
bashkëpunimit. Kjo ndodh me Zyrën Ndërkombëtare të Punës (ILO), Programin e
Me kusht që Kosova të nënshkruajë protokollin e bashkëpunimit me DG EAC
Z. Stephano Manservisi në një artikull me titullin “A ka qasje të re ndaj kulturës dhe zhvillimit në strategjinë e
politikëbërjes së BE-së?”
Organizatës së Kombeve të Bashkuara për Zhvillim (UNDP), Sekretarin e Komonueltit apo me
Bankën Zhvillimore Ndër-Amerikane (IBD). Si vazhdimësi e punëve të filluara në vitin 1999
në Konferencën Ndërqeveritare të UNESCO-s dhe Bankës Botërore në Firencë mbi temën
“Llogaritë kulturore: burimet e financimit dhe aspektet ekonomike të kulturës për zhvillim të
qëndrueshëm”, shumë organizata të tilla kanë filluar avokimin për faktin se përkrahja për
industritë kreative duhet të trajtohet si investim në zhvillim dhe jo si shpenzim.
Ndryshimi pozitiv i qëndrimeve të politikëbërësve dhe analistëve politikë në shtete të
industrializuara dhe në shtete në zhvillim është duke u përkrahur jo vetëm nga statistikat
mbresëlënëse13 por edhe nga paraqitja e konceptit të ri të ‘ekonomisë kreative’. Kreativiteti
dhe inovacioni janë baza e kësaj ekonomie të re; sot, ato që në industritë kreative sjellin
vlera dhe të ardhura janë aktivitetet artistike tradicionale, si këndimi, vallëzimi apo aktrimi,
përcjellë nga shkathtësitë teknologjike dhe mendjemprehtësia afariste. Korporatat
shumëkombëshe si Nike dhe Coca Cola nuk i menaxhojnë fabrikat por vetëm tregimet,
ndërsa gjuha që ata shfrytëzojnë është gjuhë e treguesve të tregimeve, e argëtuesve e
3. Të gjeturat mbi industritë kreative, sipas zinxhirit të vlerave
Praktikisht në Kosovë nuk ekziston kurrfarë dokumentacioni specifik lidhur me industritë
kreative, përveç disa raporteve mbi festivalet kryesore të filmit, teatrit dhe muzikës në
Prishtinë dhe Prizren.14 Informatat e grumbulluara gjatë takimeve dhe diskutimeve të
shkurtra por intensive në pesë regjione (qendër, veri, jug, lindje dhe perëndim) janë
përmbledhur sipas zinxhirit të vlerave karakteristik për nënsektorët vijues:
- Industrinë filmime
- Industrinë muzikore
- Artizanatet dhe dizajnin
- Librat dhe publikimet
Gjendja në nënsektorët tjerë, siç është ai i arteve dramatike (teatro, opera dhe vallëzim) dhe
ai i arteve figurative (piktura, skulptura, fotografia) nuk mund të maten përmes
prodhimtarisë dhe komercializimit, ngase ato bazohen më shumë në përmbajtje se sa në
kapacitete riprodhuese. Ato paraqesin shërbime të pamatshme intelektuale apo artistike, që
sigurohen përmes produkteve ekskluzive. Përveç kësaj, nuk kishte kohë të mjaftueshme për
të hulumtuar këto fusha të veprimtarisë. Për këtë arsye, në kaptinën 3.5 më poshtë është
ofruar një prezantim i shkurtër i disa të gjeturave kryesore në lidhje me këta dy nënsektorë.
Për shembull: Sipas Raportit Botëror të OKB-së për vitin 2009, “Industritë kulturore globale mbulojnë më
shumë se 7% të BPV global. Gjatë viteve të 90-ta, industritë kulturore u rritën me normë vjetore dy herë më të
lartë se sa industritë e shërbimeve dhe katër herë më shumë se industria e prodhimtarisë në vendet e OECDsë”; në Guatemalë, industritë kulturore janë rritur në normë prej 7.3% në vit, mes viteve 2001 dhe 2005. Kjo
normë ishte më e lartë se sa shumica e sektorëve të tjerë të ekonomisë (Raporti i UNCTAD për Ekonomitë
Kreative për vitin 2008).
Disa indikacione të vogla janë dhënë në ‘Studimin bazik mbi Zhvillimin e Ndërmarrësisë Kreative në Shqipëri,
Kosovë, IRJM dhe Mbretëri të Bashkuar”, përgatitur për Këshillin Britanik nga Lee Comer në dhjetor të vitit
3.1 Industria e filmit
• Krijimtaria:
- Arsimim në regji dhe produksion filmash ofrohet vetëm në Fakultetin e Arteve të
Universitetit të Prishtinës. Përndryshe, ka shumë pak mundësi të arsimimit formal;
- Punëtori dhe master-klasa nga specialistë të dalluar ndërkombëtarë ofrohen gjatë Festivalit
Ndërkombëtar Studentor të Filmit dhe Teatrit – Skena Up në Prishtinë çdo dhjetor që nga
viti 2003;
- Përveç Skena Up, edhe dy festivalet tjera të rregullta, Festivali Ndërkombëtar i Filmit
Dokumentar dhe të Shkurtër (DOKUFEST) në gusht dhe Festivali Ndërkombëtar i Filmit në
Prishtinë në shtator – ofrojnë mundësi për filmbërësit dhe studentët e filmit në Kosovë që të
paraqesin krijimtarinë e tyre dhe të kërkojnë frymëzim nga regjisorët nga vise të tjera të
• Produksioni:
- 5 filma janë prodhuar që nga viti 1999 me mjete të Ministrisë së Kulturës, Rinisë dhe
Sportit nën menaxhim nga Qendra Kinematografike e Kosovës (QKK) 15
- Nga 39 filma (të metrazhit të gjatë dhe të mesëm) të paraqitur në edicionin e tretë të
PRIFilm Festivalit në vitin 2011, 2 ishin nga Kosova;
- Koproduksioni i parë i zhvilluar që nga viti 2008 është me IRJM-në;16
- Fondi aktual i Ministrisë (400.000€) përkrah 3 filma artistik në fazën e postproduksionit,
hartimin e skenarit për tre dokumentarë dhe 1 film të animuar;
- Për herë të dytë gjatë PRIFilm Festivalit, u organizua një Forum i filmbërësve nga Kosova
dhe vendet tjera të Ballkanit dhe ekspertëve evropianë për koproduksion, shitje dhe
marketing të filmave;
- Sipas Drejtorit të QKK-së, është përgatitur një marrëveshje me kanalin televiziv publik për
(a) koproduksion të filmave të përzgjedhur me përkrahje teknike për dokumentarë; (b)
emetim të filmave pas 2/3 vite shfrytëzimi nga kinematë. Përveç kësaj, është krijuar një grup
punues për ta amendamentuar Ligjin për Filmin, në mënyrë që ai të përfshijë edhe dispozita
të veçanta për koproduksion17;
• Distribucioni:
- Kompania për shfaqjen dhe shpërndarjen e filmave – ‘Genci’ është kompania e parë dhe e
vetme për distribucionin e filmave në Kosovë dhe menaxhon të vetmen kinema funksionale
(Kinemanë ABC) në vend;
- ABC ka kapacitet prej 248 ulësesh dhe emiton mesatarisht 25 filma artistik në vit. Ka pasur
ngritje të lehtë të numrit të filmave të shfaqur në festivalet PRIFilm dhe Skena Up dhe në
javët e filmit të organizuar nga disa ambasada (britanike, franceze, gjermane, indiane,
zvicerane dhe turke);
- 1 kinema në Mitrovicën jugore emiton 1 film në javë me ndihmë të teknikëve nga ABC
- “GENCI” mban të drejtat e distribucionit të Columbia Pictures (përmes Kroacisë), 20th
Century Fox (përmes Serbisë dhe Shqipërisë) dhe të disa producentëve të pavarur;
Filma janë prodhuar edhe nga Kosovafilmi edhe nga producentë privatë.
Në vitin 2004 ka ekzistuar një koproduksion me Kroacinë.
Nga takimi i mbajtur me z. Fatos Berishën më 11 tetor 2011.
- “GENCI” është anëtare e 2 rrjeteve: “EUROPA Cinemas” nga viti 2001 dhe “European
Distribution” që nga viti 2008;
• Konsumi/qasja e publikut:
- Një pjesë e vogël e publikut – kryesisht të rriturit nga kryeqyteti kanë qasje në filma
artistikë nga Kosova dhe nga jashtë vendit;
- Prezenca në ABC Prishtina është mesatare. Të rinjtë konsiderojnë se bileta është tepër e
shtrenjtë (3 euro) dhe preferojnë që kohën dhe paratë e tyre t’i shpenzojnë në bare dhe
disko klube! Përveç kësaj, në treg lehtë mund të gjenden kopje të lira, të pirateruara të
- DOKUFEST në Prizren joshë pjesëmarrje më të gjerë të publikut: 9.000 vizitorë me pagesë
(bileta 2 euro) dhe rreth 25.000 njerëz në koncerte gjatë vitit 2011;
- Festivali Skena Up në Prishtinë ka shënuar një shtim të dukshëm sa i përket vizitorëve mes
edicionit të parë në vitin 2003 dhe edicionit të tetë në vitin 2010 – nga 1,050 në 7,000
vizitorë; shtim ka shënuar edhe sa i përket filmave të emituar – nga 85 në 106;
- ‘Rolling Film Festival’ shfaq filma lidhur me realitetin e komunitetit rom në Kosovë dhe
jashtë saj, dhe ka shënuar shtim mes vitit 2010 dhe 2011 edhe sa i përket filmave të shfaqur
(nga 26 dhe 30) edhe sa i përket pjesëmarrjes së publikut (nga 1,700 në 2,300 vizitorë);
- Ekzistojnë 3 nisma të vogla/lokale për promovimin e shtimit të vetëdijes së rinisë sa i
përket industrisë së filmit: (a) ekranizimi i filmave të shkurtër artistik në shkolla nga OJQ
“ANP” në Gjilan, në bashkëpunim me organizatorët e DOKUFEST-it; (b) Organizimi i
‘Kinemasë në qiell të hapur’ që nga viti 2008 nga OJQ “7 ART” në Mitrovicë jugore, dhe (c)
java e filmit organizuar nga ‘Community Building Mitrovicë’ -CBM- ku shfaqen filma në shqip
dhe serbisht, si pjesë e projektit rinor ‘Innovation Lab’ të sponsoruar nga UNICEF-i.
Ekziston një numër i arsyeshëm i talenteve të rinj, të cilët duhet
shfrytëzuar, por nevojiten më shumë trajnime teknike, veçanërisht sa i përket
shkrimit të skenarëve
Produksioni kufizohet në financim shtetëror, pa mekanizëm përkatës për të
joshur investime private
Donatorët ndërkombëtarë, sponsorët jokomercial dhe komercial
intervenojnë në mënyrë më të theksuar gjatë organizimit të festivaleve të
Rrjeti i distribucionit jashtë kryeqytetit është i dobët dhe joekzistent,
qoftë në regjionin e Ballkanit apo edhe më larg
Çështja e mobilitetit kufizon pjesëmarrjen e filmbërësve dhe
producentëve në festivalet regjionale dhe ndërkombëtare
Iniciativat ekzistuese për të shtuar vetëdijen sa i përket rolit arsimor dhe
shoqëror të kinematografisë duhet të fuqizohen dhe shtohen.
Në përgjithësi, moszbatimi i masave kundër piraterisë dhe për rregullimin
e të drejtave të pronës intelektuale përbën një pengesë të theksuar në
zinxhirin e vlerave për shkak se nuk mund të stimulohet krijimtaria, gjë
që ndikon në produksionin dhe distribucionin e filmave të bërë në Kosovë.
Citat nga znj. Miradije Vllahiu, menaxhere e ABC Prishtina
3.2 Industria e muzikës
• Krijimtaria:
- Ekziston një nevojë e theksuar për të rinjtë e talentuar që të studiojnë muzikën në nivel
universitar. Megjithatë, kurset e ofruara në akademinë publike janë të mangëta për shkak të
mungesës së pajisjeve dhe mësimdhënësve të talentuar. Kjo rezulton me dy pasoja (a)
muzikantët që kanë studiuar jashtë vendit preferojnë të japin leksione private dhe jo të
kthehen në institucione publike; (b) vetëm studentët nga familje të edukuara nga klasa e
lartë e shoqërisë mund t’i ofrojnë vetes aftësime private të avancuara;
- Një shkollë private e muzikës posa është hapur (shtator 2011) në Prishtinë, me iniciativë të
znj. Mizbah Kaqamaku e shkolluar në Austri. ‘Shkolla e Muzikës dhe Artit Mizbah dhe Miqtë’
është regjistruar pranë Ministrisë së Arsimit dhe është përkrahur nga Ambasada e Holandës,
e cila i ka siguruar instrumentet muzikore. Kjo shkollë ka gjithsej 60 nxënës, të moshës mes 7
dhe 14 vjeçare, të cilët vijojnë kurset në bazë të modelit konservator, kundrejt një pagese
mujore prej 125 euro;
- Master klasat dhe punëtoritë e organizuara gjatë Festivalit Ndërkombëtar të Jazzit në
kryeqytet i japin studentëve dhe mësimdhënësve të muzikës një mundësi për të mësuar mbi
metodat e ndryshme të praktikumit dhe performimit të muzikës jazz;
- Sa i përket rinisë jashtë kryeqytetit, në Gjilan ekziston një shkollë publike e muzikës ku
vijojnë mësimin 370 nxënës të të gjitha klasave në drejtimet violinë, piano, klarinet; një
tjetër shkollë e ngjashme funksionon në Prizren, por sipas OJQ-së ‘Shari Behari’,19 atje ka
mungesë të mësimdhënësve për fëmijët e përkatësisë boshnjake, ndërsa orët e baletit
mbahen nga një mësimdhënës nga Tirana;
- Projekti “Shkolla e Muzikës Rok’, në Mitrovicë paraqet projekt shembullor në shumë
aspekte: ai është lansuar në tetor të vitit 2009 me përkrahje nga OJQ holandeze ‘Musicians
without Frontiers”20, nga Community Building Mitrovica (CBM) dhe IKV Pax Christi, dhe ka
për qëllim rindërtimin kulturor të qytetit i cili dikur në Ballkan njihej si një nga ‘kryeqytetet e
rokut’. Muzikantët lokalë trajnojnë rreth 100 muzikantë të rinj të muzikës rok në dy anët e
lumit Ibër, duke i grumbulluar ata së bashku gjatë shkollës verore dhe duke krijuar lidhje
mes tyre përmes internetit.
• Produksioni:
- Në përgjithësi ka më pak mjete për produksion të muzikës së incizuar se sa për nisma të
avokimit dhe ngritjes së vetëdijes përmes festivaleve muzikore;
- Në vitin 2011, Kafe-Libraria Dit&Nat ka lansuar një produksion të vogël muzikor për të
promovuar bende inovative muzikore; deri tani janë nxjerrë katër CD. Sipas Drejtorit të
Festivalit të Muzikës Jazz në Prishtinë, ekzistojnë stabilimente për incizim si dhe inxhinierë të
kualifikuar të zërit, por ka mungesë të instrumenteve muzikore dhe vendeve për të
perfmuar publikisht.21
• Distribucioni:
- Me shtimin e qasjes në internet dhe shfrytëzimit të rrjetit, veçanërisht në qytetet kryesore,
është shtuar edhe distribucioni i muzikës së artistëve Kosovarë, por më shumë muzikës së
Nga takimi me z. Edis Mustafin, në Prizren më 13 tetor 2011
Kjo përkrahje është përcaktuar se do të ndodh në shtator të vitit 2012, ndërsa CMB është duke kërkuar një
burim alternativ të financimit.
Nga takimi me z. Ilir Bajri, më 26 shtator 2011.
incizuar gjatë paraqitjeve live se sa asaj të inicizuar në studio. Kësisoj, rreziku është se këta
artistë, producentë dhe bartës të tjerë të të drejtave nuk marrin kompensim për punën e
- Me qëllim të kontribuimit drejt zbatimit të Ligjit të të Drejtave Autoriale, Shoqata e
Kompozuesve, Performuesve dhe Producentëve Muzikorë (OAPIK) ka vënë kontakte me
radio dhe TV stacione (që janë konsumatorët më të mëdhenj të muzikës kosovare).
Themeluesi dhe menaxheri i kësaj shoqate sugjeron se 30% nga fondet e grumbulluara nga
të drejtat autoriale do të investohen në promovim të kulturës22;
- Muzikantët më modernë shqiptarë të Kosovës, bendet e muzikës rok, arrijnë t’i shesin
albumet e tyre jo vetëm në vend por edhe në Shqipëri dhe diasporë. TV kanali satelitor dhe
kabllor i Shqipërisë “My Music”, emiton muzikë lokale dhe nga bota, nd ërsa një pjesë e
madhe e muzikës së shfaqur vjen nga bendet Kosovare.23
• Konsumi/qasja publike:
- Për momentin nuk ka të dhëna lidhur me blerjen e muzikës së incizuar në Kosovë.
Ngjashëm sikur edhe në rastin e industrisë së filmit, qasja publike ndaj produ ksioneve
tradicionale dhe moderne muzikore kryesisht realizohet përmes festivaleve vjetore, siç janë :
(a) “Festa e Muzikës”, organizohet që nga viti 2008 si pjesë e shënimit ndërkombëtar të
‘Fête de la Musique,’ më 21 qershor. Me përkrahje financiare nga projekti “Kulturë për
të gjithë” të ECLO-s, Ambasadës së Francës dhe Komunës së Prishtinës, edicioni i vitit
2010 u realizuar në pjesë të ndryshme të kryeqytetit dhe në sheshin kryesor të qytetit
në Prizren, ndërsa në program kishte shumë zhanre të ndryshme (nga muzika klasike e
Jazzi deri tek roku dhe muzika tradicionale) të performuara nga grupe të ndryshme të
shqiptarëve, romëve, serbëve, boshnjakëve dhe turqve të Kosovës;
(b) “Festivali i Muzikës Jazz në Prishtinë”, organizohet çdo nëntor që nga viti 2004, me
qëllim të promovimit të artistëve lokalë të Kosovës dhe shfaqjeve nga artistëve të
muzikës jazz nga skena ndërkombëtare. Edicionin e vitit 2010 e përkrahu financiarisht
edhe projekti “Kulturë për të gjithë” i ECLO-s, mes donatorëve të tjerë të cilët paguan
për pjesëmarrjen e tyre grupin muzikor ‘Crazy People’s Band’ nga Greqia. Ky festival tani
konsiderohet një nga ngjarjet më të rëndësishme kulturore në Kosovë dhe gëzon
mbulim të gjerë nga radiot dhe televizionet lokale;
(c) ‘Festivali i muzikës jazz dhe blues në qytetin verior’ në Mitrovicë të veriut, mbahet që
nga viti 2003. Falë përkrahjes financiare nga projekti “Kulturë për të gjithë” i ECLO-s,
edicioni i shtatë i këtij festivali u organizua nga OJQ ‘UNIJA-M’ mes datave 20 dhe 22
maj 2010, dhe gjatë tij u shfaqën performansa nga muzikantë lokalë dhe artistë të
mrekullueshëm nga Australia, Gjermania, Greqia, Italia, Spanja, Serbia dhe SHBA -të. Ky
festival joshi një numër të madh të dashamirëve të muzikës jazz dhe blues dhe kishte
mbulim të mirë nga mediat (shtypi, radiot dhe televizionet)24.
Vlen të përmendet edhe Shkolla e Muzikës ‘Tefta Tashko’ nga Mitrovica, orkestra e së cilës
përbëhet nga të rinj mes 13 dhe 20 vjeç dhe ka marrë pjesë në shumë ngjarje muzikore në
tërë Kosovën, siç janë Festivali DAM, Festivali i Tingujve të Flautit, etj. Themeluesi/Drejtori i
Orkestrës, z. Kushtrim Gashi ka filluar bashkëpunimin me dirigjentin japonez Toshio
Yanagisawa. Ai aktualisht është duke punuar në projektin e krijimit të ‘Orkestrës së të rinjve
Nga takimi me z. Florent Boshnjaku, më 28 shtator 2011
Burimi: «Kosovo, the Bradt Travel Guide» nga Gail Warrender dhe Verena Knaus, Edicioni i dytë, 2010
Burimi: ‘Raporti mbi projektin e finalizuar’ dorëzuar nga Presidenti i Komitetit Organizativ
të Kosovës’, në bashkëpunim me shkollat tjera muzikore në vend dhe me Orkestrën e
Bazelit në Zvicër.
Promovimi i muzikës së pakicave kombëtare bëhet përmes (vetëm) dy festivaleve:
i) Festivali i kulturës së romëve, ashkalive dhe egjiptasve (23-29 maj 2011) i organizuar si
pjesë e ‘Strategjisë për integrimin e komunitetit rom, ashkali dhe egjiptas në Republikën
e Kosovës’ (EU SIMRAES), të financuar nga Komisioni Evropian dhe të implementuar nga
Fondacioni për Shoqëri të Hapur. Ngjarja kryesore e këtij festivali ishte koncerti i
artistëve lokalë të komunitetit rom dhe mysafirëve nga IJR e Maqedonisë në Teatrin Oda
në Prishtinë.
ii) Festivali i miqësisë në Prizren i organizuar nga OJQ ‘SHARI BEHARI’. Edicioni i vitit
2011 nuk u realizua për shkak të gjendjes politike dhe mosfinancimit nga Zyra e
Kryeministrit. Megjithatë, në shtator u mbajt një koncert i muzikës boshnjake, me
ndihmën e komunës (Drejtorisë për Kulturë), Ambasadës Zvicerane dhe KFOR-it Turk. Të
njëjtin e vizituan rreth 5,000 spektatorë që paguan një shumë simbolike prej 1€.
Sa i përket krijimit, skena e muzikës moderne është më aktive dhe e gjallë se sa
skena e muzikës klasike
Ka mungesë të konkurrencës që do të stimulonte kreativitet nga muzikantët e rinj
të muzikës klasike, krahasuar për shembull me shtetet tjera të Ballkanit si IRJ e
Maqedonisë dhe Serbia.
Akademitë dhe shkollat publike ekzistuese, të cilat janë në numër të vogël, kanë
nevojë për më shumë mësimdhënës të kualifikuar dhe instrumente gjegjëse.
Ka mungesë të diversitetit të produksioneve muzikore, ngase skena dominohet
nga artistët shqiptarë të Kosovës
Përfitimet ekonomike të një mekanizmi përkatës për inkasimin e të drejtave
autoriale të muzikantëve lokalë ende nuk janë kuptuar si duhet, gjë që ndodh,
për shembull, në Kroaci.
Sinergjia mes dy festivaleve të muzikës Jazz (në Prishtinë dhe Mitrovicë veriore)
është e domosdoshme dhe e dobishme në kontekstin aktual.
Performansat muzikore live kanë më shumë gjasa që të zhvillohen se sa muzika e
incizuar në studio.
Në përgjithësi, roli i industrisë muzikore si motor i zhvillimit dhe si vektor i
diversitetit kulturor dhe të kuptuarit midis komuniteteve kërkon ngritje të
mëtejme të vetëdijes të sektorit publik dhe privat.
3.3 Artizanatet dhe dizajni
- Nuk ka trajnim formal profesional për artizanate25. Nuk ka as kurse për të ngritur nivelin e
shkathtësive për artizanatlinjtë. Bartja e shkathtësive sa i përket krijimit të produkteve
artizanale vazhdon të kryhet kryesisht në mënyrë tradicionale gojore;
Shkollat ekzistuese ofrojnë aftësim në artizanate shërbyese (zdrukthtari, instalime uji, ondulim, etj.)
- Që nga viti 2005 ekziston një shkollë e dizajnit në Prishtinë e cila ofron një kurs studimor
trevjeçar për dizajn mode për një numër të vogël studentësh (aktualisht 10 sish) nga tërë
Kosova. Pas trajnimit të marrë, dizajnerët ose hapin dyqanet e tyre dhe punojnë për
klientelë VIP, ose bëhen profesorë në shkolla private e publike të artit;
- Një praktikë e mirë është puna mes dizajneres Krenare Rugova (e shkolluar në institucionin
e mirënjohur Parsons School në Nju Jork dhe Paris) dhe disa artizanatlinjve me njohuri në
fushën e argjendarisë, filigranit dhe thurjes në sajimin e disa kreacioneve unike. Një shfaqje
mode, e cila ilustron procesin e dizajnimit dhe shfrytëzimit të artizanateve në to, do të
mbahet në dhjetor të vitit 2011 në Prishtinë, me përkrahje financiare nga projekti i ECLO-s
“Kulturë për të gjithë”.
- Lënda e parë e shfrytëzuar në tekstil dhe thurje prodhohet në vend: pambuku i rritur rreth
Prizrenit dhe bimët që shfrytëzohen për ngjyra natyrale, lëkura dhe druri. Megjithatë, ka
rrezik që plantacioni i pambukut të mbyllet për shkak të kërkesës së paktë, ndërsa fabrika e
tekstilit në Gjilan tani është braktisur fare. Në zonën e Gjilanit dhe Kamenicës ekzistojnë
rezerva të mëdha të kaolinit për qeramikë. Ari dhe argjendi që shfrytëzohen në stoli
importohen nga jashtë;
- Vëllimi dhe diversiteti i produkteve artizanale në dispozicion në treg është mjaft i dobët,
për shkak të shkatërrimit të shumë punëtorive gjatë luftës dhe për shkak se shumë prej tyre
nuk ofronin produkte që kërkoheshin nga tregu. Në fakt, produktet tradicionale, kryesisht
kostume tradicionale, tepihë, qilima apo çanta, nuk përkojnë me shijen moderne as në nivel
lokal e as në atë ndërkombëtar.
- Kanalet kryesore të distribucionit të produkteve artizanale janë panairet dhe/ose tregjet
lokale. Për shembull produktet nga Prizreni, qytet ky i njohur për stolitë nga filigrani,
kryesisht eksportohen në Izreal dhe Rusi26;
- Aktualisht nuk ndodh që një hapësirë e caktuar të shpërndahet për distribucion t ë më
shumë produkteve. Dy përjashtime të njohura janë: 1) “Mulliri” në Deçan, i cili shërben si
shitore e përbashkët për produktet e grave, me ndihmën e 2 OJQ-ve (‘7 Shtatori’ dhe ‘Jeta’)
dhe 2) iniciativa e OJQ “OPEN DOOR” për të hapur një shitore suveniresh në Qendrën e
Rinisë në Prishtinë, me përkrahje të Agjencisë Kanadeze për Zhvillim ndërkombëtar (CIDA).
Konsumi/Qasja publike:
- Që nga viti 2005, OJQ “OPEN DOOR” ka organizuar panairin vjetor të artizanateve në
qendër të Prishtinës, gjatë ditëve të trashëgimisë evropiane. Me këtë rast, opinioni publik
mund të gjejë produkte të ndryshme nga të gjitha pjesët e Kosovës, të prodhuara nga gratë
shqiptare, serbe dhe gorane;
- Në vitin 2011 “OPEN DOOR” organizoi edhe panairin udhëtues të produkteve artizanale
nga Prishtina, në Gjilan, Mitrovicë dhe Shqipëri, me përkrahje nga Ministria e Kulturës,
Rinisë dhe Sporteve dhe Komuna e Prishtinës. Sipas koordinatores së kësaj ngjarjeje,
‘artizanatlinjtë patën shitje të mira sepse ofronin produkte të mira (argjend, punime druri,
tekstil dhe qëndisje)”27.
Informata të ofruara nga OJQ ‘SHARI BEHARI’
Citat nga znj. Beti Muharremi, Themeluese/Drejtoreshë e OPEN DOOR, në një takim të datës 7 tetor 2011
 Punimet rrjedhin nga një traditë e gjatë e cila mund të rivitalizohet
dhe t’i adaptohet nevojave dhe shijeve moderne
 Është e domosdoshme që të sigurohet vazhdimësi dhe zhvillim mëtejmë
i kësaj tradite përmes trajnimit profesional të të rinjve
 Prodhimi aktual është i qëndrueshëm, por ai duhet të përmirësohet edhe
më tej për t’iu qasur një tregu më të gjerë. Kjo nënkupton intervenime të
mëtejme në dizajn dhe trajnim teknik të artizanatlinjve për inovacion dhe
adaptim ndaj tregjeve lokale, regjionale dhe ndërkombëtare
 Shfrytëzimi i materialeve dhe ngjyrave natyrale lokale, përkrah
produkteve që pasqyrojnë trashëgiminë e disa komuniteteve mund të
përbëjnë vlerë të shktuar të punimeve ‘të prodhuara në Kosovë’.
 Ka hapësirë për hapjen e më shumë shitoreve të suvenireve që
punohen me dorë në tërë Kosovën, në veçanti marrë parasysh kërkesat e
diasporës që kërkon dhurata origjinale për t’i dërguar ato prapa në
vendbanimet e tyre pas përfundimit të pushimit
 Mund të zhvillohen lidhje mes punimeve të inspiruara nga
trashëgimia kulturore e komuniteteve dhe turizmit rural, në pajtim me
objektivat dhe aktivitetet e dy projekteve të financuara nga BE: “Përkrahje
për promovimin e diversitetit kulturor të Kosovës” dhe “Regjioni Jugor i
Kosovës – Destinacion i Ri Turistik”.
 Në përgjithësi, roli kulturor dhe socioekonomik i punimeve të Kosovës
nuk kuptohet mirë nga autoritetet lokale dhe kombëtare apo nga agjencitë
për bashkëpunim ndërkombëtar.
3.4 Librat dhe publikimet
- Ka talente lokale të letërsisë, por kreativiteti në këtë sektor karakterizohet me një situatë
paradoksale: ka më shumë publikime për Kosovën nga të tjerët se sa nga shkrimtarët
kosovarë, ndërsa jashtë vendit sa vjen e shtohet kureshtja lidhur me produktet vendore! Pas
konfliktit të vitit 1999, shumë studime dhe doktorate janë shkruar për Kosovën nga
akademikë dhe gazetarë nga anembanë bota28;
- Letërsia shqipe e Kosovës është zhvilluar vonë për shkak të pamundësisë për tu arsimuar
në shqip deri në mesin e viteve të 60-ta të shekullit të kaluar. Në anën tjetër, pjesa më e
madhe e letërsisë serbe prodhohet nga shkrimtarët me seli në Beograd;
- Një nga efektet e sistemit paralel të arsimit është mungesa të kuptuarit dhe interesit për
librat e shkruara në gjuhën tjetër zyrtare (shqip apo serbisht) nga gjeneratat e reja. Një
tjetër pasojë është shtimi i numrit të autorëve të cilët preferojnë të shkruajnë në anglisht,
për t’iu qasur një opinioni më të gjerë si në vendin e tyre ashtu edhe jashtë vendit.
Një listë mbresëlënëse e punimeve të tilla mund të gjendet në Udhëzuesin e Bradt për Kosovën (Shtojca 3),
publikuar në vitin 2010
- Shumica e librave, posaçërisht librave shkollorë, publikohen në Shqipëri dhe Serbi;
- Një nga shtëpitë më të mëdha botuese – Dukagjini, me seli në Pejë që nga viti 1999,
posedon pajisje të avancuara për shtypje dhe sisteme të avancuara kompjuterike për
përgatitjen teknike të librave. Kjo shtëpi publikon versione të përkthyera të romaneve nga
literatura botërore;
- MM Publishing, një OJQ e pavarur, që nga viti 2000 ka filluar me publikimin e librave mbi
poezinë, politikën dhe artin modern si dhe të një reviste letrare. Megjithatë, numri i kopjeve
të shtypura është i vogël (500 deri 600), për këtë arsye MM Publishing ka filluar zhvillimin e
projektit regjional “Identiteti i Humbur” (me Rumaninë, Slloveninë dhe Shqipërinë) dhe një
publikim të përbashkët të tregimeve të shkurtra dhe poezive me një shtëpi publikuese nga
Serbia, të quajtura “Nga Beogradi, me dashuri” dhe “Nga Kosova, me dashuri”).
- Numri i librarive është i vogël, ndërsa çmimet janë relativisht të larta, marrë parasysh se
shumica e librave janë të importuar, kryesisht nga Shqipëria.
- Blerja e librave përmes web-faqeve të specializuara, siç është Amazoni, është e rrallë dhe,
sipas themeluesit të MM Publishing, ende mbetet një ‘aktivitet elitistësh’.
- Libraritë Dukagjini në Prishtinë dhe Pejë ofrojnë një seleksion të vogël por kualitativ të
librave në gjuhën angleze, përfshirë libra për historinë e Kosovës dh e romane;
- Në kryeqytet ka mundësi të gjenden edhe libra më të lirë, romane botërore dhe libra
jofiktivë të përkthyer dhe importuar nga Shqipëria, në shtandet portative të vendosura para
Hotelit Grand.
Konsumi/Qasja publike:
- Shqiptarët e Kosovës lexojnë shumë pak në krahasim me ata nga Shqipëria. Është e vërtetë
se për shumicën familjeve librat janë tejet të shtrenjta. Bibliotekat publike, përfshirë
Librarinë Kombëtare në Prishtinë dhe ato komunale/regjionale (në Prizren, Gjilan, Mitrovicë,
Gjakovë, Ferizaj) nuk kanë koleksione joshëse të librave fiktivë dhe jofiktivë dhe rrallëherë
frekuentohen nga qytetarët. Studentët universitarë duket se i përmbahen të mësuarit faktik
dhe nuk kanë kureshtje për të hulumtuar librat në dispozicion dhe për të mësuar diçka
jashtë planprogramit zyrtar të tyre.29
- Megjithatë, tani ekzistojnë dy nisma interesante për ta sjellë publikun në kontakt me librin
në ambiente joformale dhe të këndshme: (a) Dit&Nat Kafe-Librari në qendër të Prishtinës, e
hapur në vitin 2008, me audiencë të përzier (vendore dhe të huaj) të të gjitha grupmoshave,
e cila çdo herë e më shumë po rritet të shtunave kur në këtë lokal po performojnë muzikë
jazz muzikantët vendorë; (b) Qendra Kreative, rishtas e hapur në Mitrovicën jugore nga OJQ
“7ART”, me përkrahjen e komunës. Kjo Qendër përfshin edhe një bibliotekë me libra dhe
romane në gjuhë të ndryshme, si dhe një sektor të veçantë me libra për fëmijë.
Për shembull, znj. Majlinda Kelmendi, profesoreshë e Arteve Figurative në Universitetin e Prishtinës na tregoi
për përpjekjet e pasuksesshme për t’i inkurajuar studentët që të lexojnë më shumë mbi historinë e pikturës
dhe skulpturës në Bibliotekën Kombëtare.
 Barrierat gjuhësore e kufizojnë dukshëm prodhimin dhe shpërndarjen e librave
të autorëve kosovarë: në vend për shkak të numrit në rënie të lexuesve bilingualë (në
shqip dhe serbisht) ndërsa në tregun ndërkombëtar për shkak se mungojnë përkthimet
 Më të përkrahur janë autorët e dëshmuar dhe të njohur se sa autorët
e rinj (mungesa e çmimeve letrare, panaireve të rregullt të librave, financimeve për
 Nismat si Kafe-Libraritë në Prishtinë dhe Mitrovicë, apo nisma e
‘Karvanit të Shkrimtarëve’ për komunitetin pakicë RAE (që organizohet që nga viti 2000
nga Fondi Kosovar për Shoqëri të Hapur) përbëjnë praktika të mira të cilat mund të
zhvillohen edhe më tej dhe të riprodhohen në komuna tjera, me relativisht pak
përkrahje publike.
 Në përgjithësi, e ardhmja afatshkurtër dhe afatmesme sa i përket
zhvillimit të sektorit të publikimeve dhe librit në Kosovë duket mjaft e zymtë, përveç
nëse: (a) ka ngritje të ndjeshme sa i përket pranisë dhe shfrytëzimit të librave në
shkollë (që nga cikli fillor) dhe në universitetet publike e private, gjë që do të
ndryshonte mënyrën e sjelljes së konsumatorëve; (b) zhvillohet vetëdija e opinionit
publik sa i përket rëndësisë së leximit, si shprehi kulturore; dhe, ajo që është më e
rëndësishmja (c) ka shfrytëzim më të madh të teknologjive për digjitalizimin e
proceseve prodhuese dhe publikimin e veprave letrare, librave dhe publikimeve
shkencore në internet.
3.5 Artet dramatike dhe artet figurative
(a) Të gjeturat mbi artet dramatike
Arsimim në këtë fushë ofrohet nga Fakulteti i Dramës i Universitetit të Prishtinës, bazuar në
modelin rus të specializimit që nga viti i parë (në aktrim/regji/menaxhim të skenës). Disa
punëtori dhe master-klasa janë zhvilluar nga mysafirët e huaj në Festivalin Ndërkombëtar i
Studentëve për Film dhe Teatër SKENA UP.
Ekzistojnë disa vende publike ku ofrohen performansa dramatike. Përveç Teatrit Kombëtar
në Prishtinë, Ministria e Kulturës, Rinisë dhe Sporteve mbikëqyr edhe disa teatro
profesionale në nivel komunal/regjional (në Gjakovë, Gjilan, Prizren). Më tej, Komuna e
Skenderajt rishtas ka hapur një teatër të rinovuar dhe mirë të furnizuar me kapacitet prej
500 ulësesh, të tërin me fonde vetanake;30 megjithatë, mungojnë informata sa i përket
shfrytëzueshmërisë së këtyre strukturave ekzistuese gjatë vitit, edhe në kuptim të realizimit
të shfaqjeve edhe në kuptim të pjesëmarrjes së publikut në to.
Teatri i pavarur ODA në Prishtinë deri tani mbetet e vetmja kompani e pavarur teatrore në
Kosovë që posedon edhe hapësirën e vet. Përveç produksioneve të veta, ODA shfaq edhe
performansa nga Shqipëria, IJRM dhe shtetet e tjera të Ballkanit, si dhe shfaqje nga Evropa
dhe SHBA-të. ODA është anëtare e rrjetit më të madh të teatrove në Evropë - Konferenca
Joformale e Teatrove Evropiane (IETM), e rrjetit të teatrove të regjionit të Ballkanit – Balkan
Express, dhe merr pjesë që nga viti 2009 në rrjetin evropian të arteve dramatike ‘Open
Spaces’. Ky teatër ka marrë pjesë me shfaqjet e veta në Nju Jork, Frankfurt e Londër.
Nga takimi me z. Feriz Zeqiri, Drejtor i Departamentit për Kulturë, Rini dhe Sport
Festivali Ndërkombëtar i Studentëve për Film dhe Teatër SKENA UP, i krijuar që nga viti
2003, tani është shndërruar në një ngjarje të rëndësishme kulturore jo vetëm për Kosovën,
por edhe në nivel ballkanik. Ky festival ofron mundësi të çmuara për studentët e dramës, të
cilët janë në gjendje të paraqesin punimet e tyre dhe të këmbejnë përvojat me grupe të
tjera teatrore nga mbi 50 vende të ndryshme;
Në përgjithësi, nuk kuptohet si duhet roli i dyfishtë i teatrit, i cili në njërën anë ofron
mundësi të shprehjes artistike për të gjitha komunitetet dhe në anën tjetër paraqet një
mjet për arsimimin e fëmijëve dhe të rinjve dhe për stimulimin e dialogut ndëretnik.
(b) Artet figurative
Artistët kosovarë janë aftësuar në këtë sferë ose në Fakultetin e Arteve të Universitetit të
Prishtinës, ose jashtë vendit – në Gjermani dhe Austri.
Siç thuhet edhe në libra dhe shkrime, në popullatë, e veçanërisht mes rinisë, mungon
‘kultura e pikturës dhe skulpturës’. Kjo mbase është pasojë e faktit që arsimimit në fushën e
artit në sistemin shkollor i jepet prioritet i ulët.
Galeritë e artit janë të pakta dhe përqendruara në qendër të Prishtinës. Në to eksponohen
piktura nga pronarët përkatës dhe të njëjtat joshin vetëm njohësit e artit. Përjashtim përbën
galeria EXOPART 40, në afërsi të Universitetit të Prishtinës, në të cilën organizohen ekspozita
kolektive dhe tematike. Themeluesi/drejtori i kësaj galerie është edhe nismëtar i një projekti
origjinal që prek fëmijët shqiptarë nga Prishtina dhe fëmijët serbë nga Graçanica .31
4. SWOT analiza e gjendjes aktuale
Përparësitë, dobësitë, mundësitë dhe rreziqet e sektorit të industrive kreative në Kosovë
janë nxjerrë nga analizimi i të gjeturave kryesore në nënsektorët e ndryshëm dhe duke
marrë parasysh pasqyrën e përgjithshme të gjendjes kulturore të dhënë në kaptinën 2.1.
Ndonjëherë ndodh që një përparësi e caktuar (për shembull diversiteti kulturor) të paraqesë
bazën e një dobësie (në këtë rast të mungesës së dialogut ndërkulturor). Kjo nuk paraqet
kontradiktë, por paradoks i cili ndikohet nga konteksti i caktuar politik, social dhe kulturor.
4.1 Përparësitë
-Vullneti politik: Ristrukturimi i Ministrisë së Kulturës, Rinisë dhe Sportit në
vitin 2011 reflekton një vullnet të ri për të zhvilluar sektorin e industrive kreative. Në fakt,
diagrami organizativ i ndryshuar i Departamentit të Kulturës tani parasheh Divizionin e Librit,
Departamentin për Certifikim dhe të Drejta Autoriale dhe Zyrën për Integrim dhe Koordinim
të Zhvillimit, e cila do duhej të ofrojë përkrahje dhe këshilla lidhur me çështjet kyçe për
promovimin e produkteve kulturore kosovare jashtë vendit dhe për mbrojtjen e të drejtave
të artistëve kreativë.
Znj. Majlinda Kelmendi po planifikon të dorëzojë këtë projekt nën komponentin 2 (‘Përkrahje për
evenimentet kulturore ndëretnike) të projektit “Kulturë për të gjithë”
- Përkrahja ndërkombëtare: Si shtet i pavarësuar rishtas, Kosova gëzon
përkrahjen dhe interesin nga komuniteti ndërkombëtar. Përkrahje e theksuar zhvillimit
kulturor i është ofruar nga Komisioni Evropian (nën kornizën e Instrumentit Para
Anëtarësimit – IPA), nga disa Agjenci për Bashkëpunim (CIDA kanadeze, SIDA suedeze, GTZ
gjermane) dhe partnerët bilateralë;
- Kapitali kulturor dhe njerëzor: Kosova posedon një trashëgimi të pasur
kulturore dhe një bazë të fortë të krijuesve të shkathtë dhe të talentuar, dy elemente këto
që përbëjnë bazën për zhvillimin e mëtejmë të industrive kreative;
- Shoqëria civile aktive: Ekzistojnë shumë nisma private në nivel shtetëror
dhe lokal, të ndërmarra nga OJQ dhe shoqata kulturore, të cilat mund të përkrahen,
kopjohen dhe promovohen më tej. Këto nisma kanë të bëjnë me film, muzikë, lexim, arte
dramatike, artizanate dhe dizajn (festivale, kafe-librari, shkolla të muzikës, shfaqje mode).
Disa OJQ kanë zhvilluar programe shembullore për promovimin e kulturave dhe produkteve
të pakicave, për shembull, festivalet dhe koncertet në lidhje me grupet RAE të Fondacionit
Kosovar për Shoqëri të Hapur apo në lidhje me pakicën boshnjake të të OJQ ‘SHARI BEHARI’;
- Përparësia komparative: Tregu global është vërshuar nga produkte të
standardizuara dhe është në kërkim të ofertave të reja, lokale dhe autentike. Si pjesë e këtij
fenomeni të ‘Glokalizimit’, mallrat dhe shërbimet kulturore – filmi, muzika, teatri, librat dhe
punimet e dorës nga Kosova gëzojnë përparësi për shkak se ende janë të panjohura në këtë
treg. Natyrisht, për të depërtuar në treg, këto produkte duhet të jenë konkurruese sa i
përket çmimit/cilësisë.
4.2 Dobësitë
- Qasja e fragmentuar: produksionet e filmit, muzikës, artizanaleve, dizajnit të modës etj.
ende nuk janë lidhur në mënyrë që do të siguronte se kreativiteti do të jetë faktori kyç për
suksesin e tyre. Ato vazhdojnë të shihen si të aktivitete të ndara dhe jo si pjesë e një sekto ri
të vetëm;
- Vizioni i ngushtë: Kultura vlerësohet nga një kuptim më i ngushtë si art, letërsi dhe
argëtim, të cilat nuk bëjnë pjesë të rëndësishme për zhvillimin. Ky lloj botëkuptimi nuk
mundëson vlerësimin e mirëfilltë të vlerave kulturore, sociale dhe ekonomike të industrive
- Mungesa e bashkëpunimit dhe strategjisë ndërministrore e cila do të lidhte industritë
kreative me sektorët tjerë prioritarë, si arsimi, turizmi, punësimi dhe afarizmi;
- Mungesa e arsimimit modern profesional: Ekzistojnë module të pamjaftueshme për
aftësim teknik në fusha specifike (siç janë shkrimi i skenarëve, editimi i filmave) dhe në
menaxhim afarist të ndërmarrjeve kreative (veçanërisht në tregun e artizanateve). Përveç
kësaj, drejtimet ekzistuese akademike në Fakultetin e Arteve nuk mundësojnë krijimin e
lidhjeve të domosdoshme mes arsimimit dhe punësimit. Është evidente nevoja për
menaxhim më të mirë kulturor të të gjitha industrive kreative.
- Mungesa e fondeve për produksion: Përkrahja financiare nga sektori privat dhe publik
ofrohet kryesisht për hallkën e fundit të zinxhirit të vlerave (konsum/qasje publike) por jo
edhe për fazat fillestare si krijimi dhe produksioni. Donatorët janë të prirë për të sponsoruar
ngjarjet që kanë vizibilitet më të madh, siç janë festivalet e filmit, muzikës apo teatrit, por jo
edhe për të investuar në produksione filmike, albume apo libra;
- Tregu i mangët i brendshëm: Mbase jo vetëm për shkak të popullatës relativisht të
vogël, normës së lartë të papunësisë, kanaleve të dobëta të distribucionit apo fuqisë
modeste blerëse, por edhe për shkak të mungesës së interesit në produkte vendore
kulturore. Shijet kulturore pothuajse tërësisht janë të fokusuara nga perëndimi (SHBA dhe
Evropa); konsumatorët potencialë, veçanërisht të rinjtë, duket se janë më të joshur nga
produktet e importuara, të lira dhe të pavlera kulturore (filma, muzikë, modë);
- Mungesa e pikave të shitjes jashtë vendit: Mosnjohja e Kosovës nga disa shtete të
Ballkanit (Bosnjë e Hercegovina, Serbia) dhe njohja e saj nga vetëm 85 shtete anëtare të
OKB-së deri tani, (a) i pamundëson asaj pjesëmarrjen në marrëveshje të bashkëpunimit
rajonal me qëllim të qarkullimit të lirë të produkteve kulturore dhe prodhuesve kreativë të
Kosovës, dhe (b) ia mohon vendit beneficionet që gëzojnë shtetet që janë palë të
konventave ndërkombëtare në fushën e kulturës.32 Kushti i vizave shpesh u pamundëson
artistëve kosovarë pjesëmarrjen në ngjarje të rëndësishme kulturore në regjionin e Ballkanit
dhe gjetiu.
- Menaxhimi i dobët i të drejtave autoriale dhe grumbullimit të tantiemave: Mungesa e
një mekanizmi kontrollues për mbrojtjen e të drejtave pronësore të krijuesve paraqet mbase
faktin që më së shumti pengon zhvillon e industrive kreative në Kosovë. Kjo gjithashtu
paraqet një burim të konkurrencës së padrejtë në distribucionin e punimeve kreative, për
shkak të piraterisë së theksuar, në veçanti në industritë e filmit dhe muzikës.
4.3 Mundësitë
- Procesi i decentralizimit ofron mundësi të reja për rrjetëzim në nivel lokal në
fushën e veprimtarisë kulturore. Drejtoritë për kulturë në komuna mund të bëhen partnerë
dhe të ndihmojnë zhvillimin e ndërmarrjeve të vogla kulturore në nivel lokal;
- Rrjeti i Agjencive për Zhvillim Regjional (RDA) i krijuar me përkrahje nga BE, u
ndihmon ndërmarrjeve të vogla kulturore për të shfrytëzuar në mënyrë optimale mundësitë
dhe resurset lokale që i kanë në dispozicion. Ky rrjet, që është krijuar me përkrahje të BE -së,
gjithashtu mund të ndihmojë në krijimin e partneriteteve mes qeverisë, komunave,
ndërmarrjeve private dhe OJQ-ve.
- Këto agjenci regjionale mund të ofrojnë, në veçanti, përkrahje dhe asistencë për
aplikim potencial për grante të KE-së, për shembull nën programet “Culture 2007-2013”
dhe “Investing in People”;
3 Konventat e UNESCO-s: Konventa Universale për të Drejtat Autoriale (1952, 1971); Konventa për Mbrojtjen
e të Drejtave të Trashëgimisë së Paprekshme Kulturore (2003); dhe Konventa për Mbrojtjen dhe Promovimin e
Diversitetit të Shprehjes Kulturore (2005). Të gjitha shtetet e tjera të Ballkanit kanë ratifikuar këto konventa.
- Zhvillimi i turizmit kulturor/rural, brenda kornizës së përkrahjes së BE/Këshillit të
Evropës për promovimin e diversitetit kulturor, ofron sinergji të mundshme për promovimin
e industrive kreative. Siç dëshmohet nga studime të shumta të Organizatës Botërore të
Turizmit (WTO), ekziston interes i shtuar i turistëve për të zbuluar jo vetëm monumente dhe
lokacione interesante, por edhe produkte autentike kulturore të cilat ofrohen përmes
performansave, panaireve artizane, festivaleve të teatrit dhe vallëzimit, etj;
- Roli potencial i Diasporës si promovues dhe konsumues të produkteve dhe
shërbimeve kulturore të ‘prodhuara në Kosovë’. Përkundër rënies së madhe të numrit të
kosovarëve jashtë vendit pas vitit 1999, ende supozohet se jashtë Kosovës jetojnë rreth
400.000 kosovarë (1/5 e popullatës), kryesisht në Gjermani, Zvicër, Suedi, Austri, Mbretëri të
Bashkuar dhe SHBA. Shumica prej tyre duan të marrin me vete pas largimit nga pushimet e
bëra në Kosovë suvenire tipike të punuara me dorë, por nuk e kanë të lehtë gjetjen e këtyre
4.4 Rreziqet
- Mungesa e stabilitetit politik, si rrjedhojë e paragjykimit të grumbulluar dhe
mungesës së komunikimit mes komunitetit shqiptar dhe atij serb, mund të paraqesë një
pengesë të theksuar për zhvillimin e industrive kreative;
- Brengat në lidhje me çështje zhvillimore, siç janë shtimi i papunësisë dhe rënia e
nivelit të rritjes së BPV-së, mund të rezultojnë në rënie të interesit të qeverisë për të
përkrahur projektet dhe programet kulturore;
- Kriza aktuale financiare mund të ketë ndikim negativ në financimet bilaterale dhe
ndërkombëtarë dhe të dekurajojë sponsorët nga sektori privat.
- Një rrezik më pak evident dhe më i dëmshëm është efekti i sistemit të ndarë
arsimor në kapacitetin e fëmijëve dhe të rinjve për të kuptuar dhe vlerësuar vlerën e
mirëfilltë të produkteve kulturore të komuniteteve të tjera. Kjo mund të rregullohet vetëm
përmes nismës për edukim në fushën e artit dhe përmes përpjekjeve të shoqërisë civile për
të sajuar më shumë projekte ndëretnike dhe në nivel të komuniteteve.
5. Rekomandimet
Të gjeturat kryesore sipas sektorit të veprimtarisë dhe në bazë të analizës SWOT të kryer për
sektorin e industrive kulturore në përgjithësi, zbulojnë një sërë nevojash urgjente, në lidhje
me qasjen strategjike, përkrahjen institucionale për promovim dhe mbrojtje të të drejtave,
arsimimin kulturor dhe artistik të fëmijëve, aftësim teknik dhe menaxherial, financime për
produksion, dhe mundësi të këmbimit të përvojave me krijues nga Ballkani, Evropa dhe
Megjithatë, disa nevoja janë më specifike dhe përkojnë me disa nënsektorë më premtues, si
filmi, muzika, artet dramatike dhe artizanatet të cilët kanë nevojë për ndërmarrjen e masave
të posaçme.
Për më tepër, rekomandimet e përgjithshme dhe të veçanta në vijim marrin parasysh
kontekstin aktual politik dhe ekonomik dhe bëjnë dallim mes masave të cilat mund të
implementohen në aspekt afatshkurtër dhe masave të cilat kërkojnë planifikim më
5.1 Rekomandimet në lidhje me sektorin e industrive kreative në përgjithësi
Përgatitja e një strategjie gjithëpërfshirëse
Në aspekt afatshkurtër, rekomandohet që vullneti politik për përkrahjen e industrive
kreative të shndërrohet në një strategji të përgatitur në konsultim me të gjitha palët me
interes: institucionet qendrore dhe lokale (ministritë, komunat, agjencitë për zhvillim
regjional...) dhe aktorët joqeveritarë (OJQ, ndërmarrës kreativë, shoqata artistike,
operatorët privatë...). Një qasje e tillë nga poshtë-lartë sigurimin e pronësisë lokale dhe
ndikimit afatgjatë në dy hapa: (a) në konsultime me të gjitha 5 qarqet administrative të
Kosovës; (b) me organizimin e një seminari mbarëkombëtar.
Strategjia do duhej:
 Të nënvizojë natyrën e përfitimeve të shumëfishta të industrive kreative nga
këndvështrimi ekonomik dhe sociokulturor;
 Të vë theksin mbi lidhjet e saj me agjendën më të gjerë zhvillimore, të cilat
parandalimin/zgjidhjen e konfliktit dhe dialogun ndërkulturor;
 Të sajohet bashkërisht me një program për ngritjen e nivelit të vetëdijes mbi
vlerën e industrive kreative si sektor mes vetë krijuesve dhe përkrahësve
potencialë nga sektori privat.
Fuqizimi i kornizës legjislative dhe institucionale
Rekomandohet si në vijim:
(a) në aspekt afatshkurtër, që të ndërmerren masa urgjente:
 Për të implementuar në mënyrë efektive Ligjin për të Drejtat Autoriale dhe të
Drejtat e Përafërta të miratuar në vitin 2006, përmes rregulloreve dhe
udhëzimeve përkatëse;
 Për të krijuar shoqëri për inkasimin e të drejtave (për muzikë, film, shfaqje
teatrale) me qëllim të implementimit të suksesshëm të atyre rregulloreve.
Krijimi i shoqërive të tilla mund të ndihmohet nga Divizioni për të Drejta
Autoriale i Ministrisë së Kulturës, i cili do të sigurohet se të gjitha shoqëritë e
tilla të kenë autorizimet nga autorët dhe të gëzojnë të drejtat tjera autoriale
me të cilat fitojnë të drejtën për të nxjerrë përfitime ekonomike nga
shfrytëzimi i produkteve të tyre;
 Për të eliminuar apo së paku të zvogëluar pirateria tejet e përhapur e filmave
dhe muzikës vendore, si rrjedhojë e kopjimit dhe shpërndarjes elektronike
 Për të finalizuar amendamentet e Ligjit për Kinematografinë, në mënyrë që të
përfshihen dispozita për koproduksion të filmave, në pajtim me praktikat
aktuale të Bashkimit Evropian.
Në aspekt afatmesëm:
 Të zhvillohen politika përkrahëse nga emetuesit publikë dhe operatorët tjerë
në sektorin audiovizual. Këto politika duhet përfshirë (1) tarifa preferenciale
të reklamimit të produkteve kulturore në televizione dhe radiostacione
publike, (2) emetim të rregullt të filmave kosovarë (artistik dhe dokumentar)
pas një periudhe të kaluar në kinema, dhe (3) kuota të mundshme sa i përket
përmbajtjes së programeve të radiostacioneve dhe televizioneve për
promovimin e shfaqjeve muzikore dhe teatrore nga komunitetet pakicë;
 Krijimi i një ‘fondi për promovimin e industrive kreative’ i cili do të përbëhej
nga një përqindje e caktuar e mjeteve të grumbulluara nga shfrytëzimi i të
drejtave autoriale33 dhe i cili do të shfrytëzohej për investime në këtë sektor.
Ky fond do të mund të menaxhohej bashkërisht nga Ministria e Kulturës,
përfaqësues të shoqërive për inkasimin e të drejtave autoriale dhe OJQ-të e
përfshira në dialog ndëretnik.
Grupimi i krijuesve
Marrë parasysh shpërndarjen aktuale të nismave, projekteve dhe programeve dhe mjetet
financiare të limituara, rekomandohet ndërmarrja e masave vijuese:
(a) Në aspekt afatshkurtër:
 Zhvillimi i sinergjive mes krijuesve dhe operatorëve të të njëjtës fushë, me
qëllim të përmirësimit të koordinimit dhe vizibilitetit të projekteve gjegjëse të
tyre, për shembull, mes 3 organizatorëve të festivaleve ndërkombëtare të
filmit në Prishtinë dhe Prizren, mes organizatorëve të dy festivaleve të
muzikës jazz në Prishtinë dhe Mitrovicë veriore dhe mes festivaleve dhe OJQve që kanë për cak komunitetet pakicë;
 Krijimi i lidhjeve mes industrive të ndryshme kreative me qëllim të shtimit të
nivelit të ndikimit publik dhe përfitimeve që ato sjellin, për shembull, duke
mbajtur panaire të punimeve artizanale gjatë festivaleve vjetore të filmit apo
duke përfshirë shfaqje teatrore gjatë festivalit të muzikës rok;
 Ofrimi i trajnimeve dhe ngritjes së kapaciteteve për të adresuar mangësitë e
përbashkëta të sektorit të industrive kreative. Kësisoj, do të mund të
organizoheshin kurse të shkurtra për operatorët kulturorë, ndërmarrësit dhe
menaxherët e të gjitha fushave, të cilat do të kishin kosto më të ulët dhe do të
fokusoheshin në: përgatitje të buxhetit, planifikim afarist dhe buxhetor,
menaxhim të të drejtave autoriale, strategji të informimit publik, etj.
Trajnimet e tilla mund të bazohen në përvojën e profesionistëve dhe
specialistëve të vendit, përmes Agjencive për Zhvillim Regjional, apo të
realizohen në bashkëpunim me organizatat e huaja të specializuara në këto
Vlerat agregate të të gjitha të drejtave të inkasuara në Evropë dhe SHBA janë enorme, por ky rekomandim
mund të kuptohet më mirë nga shembulli i një vendi të Ballkanit, Kroacisë, ku rreth 12M€ grumbullohen çdo
Në aspekt afatmesëm:
 Themelimi i një platforme/inkubatori të përbashkët për të gjitha industritë
kreative. Kjo strukturë e përbashkët, e sponsoruar me mjete publike dhe
private, do të mund të ndihmonte në kombinimin e veprimtarive të
produksionit dhe distribucionit, me çka do të promovohej kreativiteti dhe do
të hulumtoheshin trendet aktuale. Për shembull, dizajnerët mund të punojnë
së bashku me artizatlinjtë dhe regjisorët e filmit/teatrit për të krijuar
kostumet përkatëse lokale për një shfaqje filmike/teatrore, ndërsa e tërë
puna do të sponsorohej me mjete publike dhe private.
Lehtësimi i qasjes në fonde
Skemat inovative të financimit dhe partneritetet publike-private janë kyçe për përmirësimin
e qasjes në kapital për akterët, promotorët dhe ndërmarrësit kulturorë. Në fakt, format
tradicionale të investimit në kulturë, siç janë subvencionet dhe grantet, nu k mjaftojnë, nuk
janë të rregullta dhe nuk janë të sigurta. Mes skemave ekzistuese inovative të qëndrueshme,
më e njohura është ajo e Lotarisë Kombëtare në Mbretërinë e Bashkuar. Që nga viti 1995,
industritë kreative përkrahen në masë të gjerë nga të hyrat e lotarisë në MB, duke iu
përmbajtur politikës dhe udhëzimeve financiare të lëshuara nga Sekretari i Shtetit për
Kulturë, Media dhe Sport34. Një tjetër inovacion financiar është Skema e mikrokredive e cila
fillimisht ka nisur në Grameen Bank në Bangladesh në vitin 1976 dhe më pastaj është
shpërndarë edhe në vende tjera të zhvilluara dhe vende në zhvillim. Përmes saj ofrohen
kredi të vogla për ndërmarrës kulturorë, të cilët nuk janë në gjendje që t’i plotësojnë madje
as kushtet minimale për t’iu qasur kredive tradicionale (veçanërisht grave që prodhojnë
punë dore nga viset rurale). Fonde investive mikrofinanciare të ngjashme janë krijuar edhe
në nivel regjional, përmes partneriteteve në të cilat donatorët publikë punojnë përkrah
atyre privatë për të ofruar kredi për ndërmarrje të vogla dhe të mesme. Shembull interesant
është ai i Fondit Evropian për Evropën Juglindore (EFSE), i krijuar në vitin 2005 për të ofruar
mjete financimi për Shqipërinë, Bullgarinë, IRJ të Maqedonisë, Moldavinë dhe Rumaninë.
Rekomandohet ndërmarrja e masave vijuese:
Në aspekt afatshkurtër
 Organizimi i punëtorive në të gjitha pesë qarqet administrative, në
bashkëpunim me Agjencitë për Zhvillim Regjional, mbi modalitetet dhe
procedurat për përfitimin e fondeve të ofruara nga programet e BE-së
‘Culture 2007-20 13’ d h e ‘ Inv e stin g i n Pe opl e ’ ;
 Krijimi i një mjedisi adekuat me qëllim të stimulimit të investimeve nga
sektori privat në prodhimin e produkteve kulturore dhe shërbimeve
Për çdo £ të paguar për tiketa të lotos, 20% shkojnë për ‘qëllime të mira të lotarisë’ me të cilat paguhen
projekte kulturore për të inkurajuar talente të reja, inovacion dhe ekselencë. Sipas kësaj skeme, rreth 27
miliarda £ janë grumbulluar për qëllime të tilla të mira, ndërsa deri në nëntor të vitit 2001 janë dhënë 374.000
grante. Burimi: ueb-faqja qeveritare: www.lottery.culture-gov-uk
përkatëse, përmes (1) një strategjie kombëtare të qartë, e cila rregullon
kornizën politike për investuesit; (2) shfrytëzimit efektiv të rregulloreve për
pronën intelektuale dhe përfitimet financiare, si formë e garancisë për
kontributet/donacionet financiare; (3) një grupi themelor të provuesve
kulturorë të aftësuar në teknika të marketingut, shkathtësi menaxheriale, të
drejta autoriale dhe të ngjashme, dhe të aftë për të sajuar projektpropozime.
Në aspekt afatmesëm:
 Sigurimi se industritë kreative do të jenë mes prioriteteve zhvillimore në
ma rrë vesh jet për zh vil li m b i l a tera l me sh tetet ‘mi ke’ të B
a ll ka n i t . Ky
rekomandim është komplementar me rekomandimin e mësipërm mbi ‘Fondin
për promovimin e industrive kreative’ (cf.5.1.2b);
 Parashikimi i masave fiskale dhe programeve për reduktime tatimore për
joshjen e investitorëve privatë, përfshirë kredite tatimore për patronazhe apo
lehtësime tatimore për donacione, kushte të favorshme tatimore për
produktet kulturore dhe për mallrat që përdoren gjatë përgatitjes së tyre.
5.2 Rekomandime lidhur me nënsektorët premtues
5.2.1 Industria e filmit
(a) Masat afatshkurtra
 Organizimi i një punëtorie për shkrim skenari për filma artistik të metrazhit të
gatë dhe për seri televizive;
 Zhvillimi dhe shfrytëzimi i teknologjive të reja (proceseve të digjitalizuara) për
të shtuar vëllimin e produksioneve duke i zvogëluar shpenzimet gjegjëse;
 Zgjerimi i aktiviteteve të festivale ekzistuese ndërkombëtare të filmit në të
gjitha qytetet tjera kryesore të Kosovës, përmes kopjeve të digjitalizuara në
stabilimentet ekzistuese kulturore (teatër, qendra të komunitetit, hapësira të
(b) Masat afatmesme
 Krijimi i një rrjeti për distribucionin dhe paraqitjen e filmit – shtetëror apo të
huaj – në të gjitha qytetet më të mëdha të qytetit, duke i rinovuar kinematë
aktuale dhe/apo duke siguruar pajisje për projektim digjital në bashkësi lokale
dhe shkolla, me përkrahje nga qeveria dhe komunat;
 Fuqizimi i mekanizmit financues për koproduksion të filmave të Kosovës
(filmave artistikë dhe dokumentarë), me shpresë përmes miratimit të Ligjit të
amendamentuar për Kinematografinë dhe në bazë të rezultateve të
përvojave të para në vitin 2004 me Kroacinë dhe që nga viti 2008 me IJRM;
 Kryerja e një studimi të fizibilitetit për lokacionet filmike në Kosovë për filma
të huaj, bazuar në modelin e Kroacisë dhe Rumanisë.
5.2.2 Industria muzikore
(a) Në aspekt afatshkurtër
 Marrë parasysh tregun e ngushtë në vend dhe efektet negative të
piraterisë dhe shkarkimeve nga interneti, rekomandohet që të vuhet theks
më i madh në performansat muzikore live se sa në muzikën e incizuar.
Vlen të rikujtojmë se koncertet live të mbajtura gjatë organizimit të
DOKUFEST-it në Prizren kanë joshur shumë më shumë vizitorë se sa filmat
e shfaqur (25.000 kundrejt 9.000!). Marrë parasysh fuqinë e tyre
potenciale për të grumbulluar publik, në veçanti fansa të rinj, dhe
vizibilitetin që kanë, koncertet me muzikë të gjallë paraqesin rast të mirë
për të siguruar financime nga korporatat.35
 Organizimi i festivaleve ndëretnike muzikore, për promovimin e
diversitetit kulturor, si pjesë e kornizës së projekteve të turizmit kulturor
(b) Në aspekt afatmesëm
 Realizimi i një studimi të fizibi l i tetit mb i kri ji mi n e ‘O rkestrës së të
ri n jve të
Ko so vës’ , në bazë të nismës aktuale nga z. Kushtrim Gashi,
dhe themelues i Orkestrës së Shkollës së Muzikës në Mitrovicë (shih më
lartë kaptinën 3.2). Ky studim do të mund të shfrytëzonte si frymëzim
shembullin e njohur botërisht të ‘Orkestrës Simfonike të të rinjve të
5.2.3 Artizanatet dhe dizajni
Në kontrast me nënsektorët tjerë, siç janë kinemaja, industria e publikimit apo muzikore,
nënsektori i artizanateve nuk kërkon shumë inovacione teknologjike, rrjedhimisht as shumë
kapital financiar. Përkundrazi, ky nënsektor është shumë i afërt me resurset lokale dhe me
njohuritë tradicionale. Me relativisht pak investime dhe organizim adekuat të zinxhirit të
vlerave (krijimtari-produksion-komercializim), artizanatet mund të luajnë rol të rëndësishëm
në zhvillimin social, krijim të vendeve të punës dhe rritje ekonomike në Kosovë. Në këtë
drejtim, rekomandohet ndërmarrja e masave vijuese praktike:
(a) Në aspekt afarshkurtër
 Organizimi i seancave të shkurtra trajnuese (dy javë deri në një muaj) për
ngritje të aftësive për praktikues në sektorët vijues: thurje, filigran, qepje,
krijimtari nga dheu dhe punime të drurit;
 Promovimi i partneriteteve mes dizajnerëve lokalë dhe artizanatlinjve, për
zhvillim të linjave të reja të prodhimit. Përmes intervenimeve në dizajn
dhe njohjes më të mirë të trendeve të tregut, punimet e dorës nga Kosova
Për shembull, SONY Music bleu pjesën më të madhe të aksioneve të shfaqjeve hungarez ‘Show Time
Budapest’ në vitin 2010, me qëllim të “ndërtimit të sinergjive të shumta mes industrive të muzikës së gjallë dhe
asaj të incizuar”. Burimi: TIME Magazine, nëntor 2011
Falë ‘El Sistema’, sistemit arsimor për muzikë të shtetit të Venezuelës, mbi 400.000 të rinj, shumica prej të
cilëve nga zona të largëta, fitojnë stipendione pa pagesë, pajisje muzikore dhe marrin pjesë në koncerte të
tjera anembanë botës.
mund të evoluojnë nga ato tradicionale dhe etnike drejt formave më
 Krijimi i pikave për ekspozim dhe shitje në sinergji me lokacionet e
caktuara, për zhvillim të turizmit rural/kulturor dhe për të mbuluar
nevojën për suvenire për vizitorët nga diaspora;
 Organizimi i panaireve të artizanateve me rastin e organizimit të
evenimenteve/festivaleve ndërkombëtare të cilat realizohen në qytetet
kryesore të Kosovës.
(b) Në aspekt afatmesëm
 Organizimi i një konkursi vjetor kombëtar për artizanate me qëllim të
krijimit të një marke ‘Made in Kosovo’ për produkte të cilat i
plotësojnë kriteret e cilësisë, dizajnit dhe origjinalitetit, dhe janë
relevante në kuptim historik, etnik dhe regjional;
 Lehtësimi i pjesëmarrjes së grupeve reprezentative të fituesve të
shpërblimeve në panaire regjionale dhe evropiane të punimeve të
dorës, veçanërisht sa i përket kushtit të vizave;
 Përgatitja e një katalogu të produkteve të zgjedhura kosovare, me
fotografi, karakteristika teknike, sqarime të sfondit kulturor dhe
adresa kontaktuese (postare dhe në internet).
5.2.4 Artet dramatike
Në aspekt afatshkurtër
 Rishikimi i trajnimeve të ofruara nga Fakulteti i Dramës në
Universitetit të Prishtinës, i cili është tejet i specializuar që nga viti i
parë (aktrim, regji, menaxhim skene, etj.) në frymën e metodës klasike
 Sigurimi i mundësive për qasje të publikut të gjerë në shfaqjet e dhëna
në SKENA UP/Festivalin Ndërkombëtar Studentor të Filmit dhe Teatrit,
përmes një sinergjie me teatrot komunale në Gjakovë, Gjilan, Prizren
dhe Skenderaj;
 Promovimi më aktiv i rolit të teatrit si mjet për edukimin e fëmijëve
dhe rinisë dhe si vegël për dialog ndërkulturor, në pajtim me
konceptin e ‘Teatrit për Zhvillim’ që aplikohet në shumë vende të
paskonfliktit dhe vende në tranzicion.
SHTOJCA 1 Lista e takimeve të mbajtura (23 shtator – 20 tetor 2011)
Zyra Ndërlidhëse e Komisionit Evropian në Kosovë (ECLO)
Znj. Carole POULLAOUEC, Zyrtare e Projektit ‘Kulturë për të gjithë”
Znj. Nurten DEMIRI, Zyrtare e projektit/Zhvillimi Social
Z. Hasan NEZIRI, Drejtor Ekzekutiv, Znj. Edona NAHI, Menaxher i Projektit, Agjencia për
Zhvillim Rajonal (RDA) Qendër
Z. Muamer NIKSIK, Menaxher i Projektit, Projekti i BE-së për implementimin e strategjisë
Z. Haken DEMIRI, Udhëheqës i Ekipit, Projekti i BE/KiE “Përkrahje për promovimin e
diversitetit kulturor në Kosovë”
Ministria e Kulturës, Rinisë dhe Sportit (MKRS)
Z. GORANCI, Drejtor për Kulturë
Znj. Brikena MULIQI, Udhëheqëse e Departamentit për Integrime Evropiane
Promotorë kulturorë
Z. Arben ZHARKU, Drejtor, Festivali i Studentëve për Film dhe Teatër (SKENA UP)
Z. Fatos BERISHA, Drejtor, Qendra Kinematografike e Kosovës
Z. Miradije VLLAHIU, Menaxhere, “GENCI”, Kompania për distribucionin dhe shfaqjen e
Z. Genc SALIHU, Themelues/Menaxher Librari-Kafe
Z. Shkêlzen MALIQI, Drejtor, MM Publishing
Z. Ilir BAJRI, Drejtor, festivali i muzikës jazz
Z. Florent BOSHJAKU, Drejtor i Përgjithshëm, Asociacioni i Kompozitorëve, Performuesve
dhe Producentëve të Muzikës (OAPIK)
Znj. Mizbah KAQAMAKU, Themeluese/Drejtoreshë e Shkollës së Muzikës
Znj. Krenare RUGOVA, Dizajnere e modës
Znj. Ryva KAJTAZI, Drejtoreshë, Shkolla e dizajnit
Znj. Beti MUHARREMI, Drejtoreshë Qendra e Grave “OPEN DOOR” (punime dore)
Z. Leicé BERISHA, Dizajner dhe Menaxher, DODO Silver (stoli)
Znj. Vera PULA, Koordinatore Programatike, Fondi Kosovar për Shoqëri të Hapur
Znj. Majlinda KELMENDI, Profesoreshë e Arteve Figurative në Universitetin e Prishtinës
dhe Themeluese/Drejtoreshë e Galerisë EXOPART 40
Z. Florent MEHMETI, Themelues/Drejtor, Teatri ODA
Z. Muhamet AHMETI-METIS, Profesor i Dizajnit Grafik në Universitetin e Prishtinës dhe
Themelues i (OJQ-së) “ExArte”
Zyra Ndërlidhëse e Komisionit Evropian në Kosovë (ECLO)
Znj. Leman HATASHI, Drejtoreshë Ekzekutive, Agjencia për Zhvillim Regjional (RDA)
Promotor kulturor
Z. Veton MUJAJ, Drejtor Ekzekutiv, Syri i Vizionit
Promotorë kulturorë (OJQ, Artizanate)
Z. Rexhep MAKMITAJ, Menaxher, “AGIMI”
Znj. Shasimete SELIMAJ, Menaxhere, “SHTATORI”
Znj. Safete LYACAJERI, Menaxhere, “JETA”
Znj. Lale GRABANICA, Menaxhere, “ELENA GJIKA”
Zyra Ndërlidhëse e Komisionit Evropian në Kosovë (ECLO)
Z. Valentin F.Hoxha, Drejtor Ekzekutiv; Z. Qazim PIRANA, Menaxher i Projektit, Agjencia
për Zhvillim Regjional (RDA) Jug
Znj. Dafina HOXHA, Udhëheqëse e Zyrës ASB/Kosovo për Projektin e BE për përkrahje të
zhvillimit ekonomik regjional në regjionin e Prizrenit
Promotorë kulturorë
Z. Aliriza ARËNLIU, Drejtor Ekzekutiv, Festivali Ndërkombëtar i Filmit Dokumentar dhe të
Shkurtë (DOKUFEST)
Z. Veton NURKOLLARI, Drejtor Artistik, DOKUFEST
Zyra Ndërlidhëse e Komisionit Evropian në Kosovë (ECLO)
Z. Almir HYSENI, Drejtor Ekzekutiv, Agjencia për Zhvillim Regjional (RDA) – Lindje
Z. Sandra CVETANOVIC, Menaxhere e Zyrës
Promotor kulturor
Z. Ismail NEXHAT, Drejtor, (OJQ) ANP
Zyra Ndërlidhëse e Komisionit Evropian në Kosovë (ECLO)
Z. Fatos RAIFI, Drejtor Ekzekutiv, Agjencia për Zhvillim Regjional (RDA) – Veri
Znj. Mrika MALIQI, Menaxher i Projektit, RDA
Promotorë kulturorë
Znj. Afërdita SYLA, Drejtoreshë Ekzekutive, Community Building Mitrovica (NGO)
Znj. Nora PREKAZI, Menaxhere e Projektit, 7 ARTE (NGO)
Z. Artan OSMANI, Drejtor, Departamenti i Kulturës, Rinisë dhe Sportit, Komuna e
Z. Qamil SAHITI, Drejtor, Departamenti i Kulturës, Rinisë dhe Sportit, Komuna e
Z. Feriz ZEQIRI, Drejtor, Departamenti i Kulturës, Rinisë dhe Sportit, Komuna e Skenderajt
Mapiranje kulturnih operatera
Konačan izveštaj
Mapiranje sprovodila:
Giulia Cristo
Kultura za sve ključan ekspert
1. Razlozi i ciljevi mapiranja kulturnih operatera
1.1 Mapiranje Definicija
Mapiranje kulturnih operatera naširoko se smatra sredstvom za otkrivanje prednosti jedne zajednice ili
mesta ranim identifikovanjem resursa, efikasnosti i povezanosti između umetničkih i kulturnih grupa kao i
između njihovih zajedničkih težnji i vrednosti. Najčešće korišćena definicija kulturnog mapiranja pružena je
od strane UNESCO-a koji ga smatra
“sveobuhvatnim procesom identifikovanja svih relevantnih kulturnih ekonomskih delatnosti, organizacija,
radnih mesta i veza u datoj oblasti kao što su grad ili region, koje mogu proizvesti značajnu svest i negovati
saradnju duž široke grupe kreativnih aktera, gradeći impuls koji može zatim uticati na političku sferu i
podstaći donošenje odgovarajućih javnih politika”(UNESCO, 2006). 1
U konkretnom smislu, kulturno mapiranje predstavlja proces identifikovanja, beleženja, analiziranja i
sintetizovanja informacija. Glavni uslov koji razlikuje mapiranje od bilo kog drugog vida istraživanja u
domenu kulture jeste identifikovanje i pronalaženje elemenata koji su predmet studije: aktivnosti i agense
koji se odnose na određeni kulturni sektor, pod-sistem ili delokrug.
Pošto se postkonfliktni konteksti ili društva u tranziciji, kao što je to slučaj Kosova, bave fragmentacijom
stanovništva i državotvornim i procesima izgradnje građanskog društva, oni se mogu suočiti sa ozbiljnim
izazovima u uređivanju kulturnog sektora i kanalisanju sinergija i doprinosa njegovom jednoobraznom
Mapiranje kulturnih operatera u ovom smislu povećava znanje o tome šta se dešava u zajednici, razotkriva
potrebe i praznine u jednoj konkretnoj oblasti ili grupi i pruža podatke i informacije koje mogu poslužiti
kulturnim radnicima i akterima na lokalnom i nivou zemlje da izvrše planiranje, strategiju i budžet koji su
vođeni potražnjom i koji se bave stvarnim potrebama.
1.2 Kultura za sve – zašto mapiranje?
Imajući u vidu gore pomenute potencijale, mapiranje kulturnih operatera prvobitno je osmišljeno i
integrisano upravo onako kako je predviđeno projektnim zadatkom u metodologiji Komponente br. 1 –
Podrška kulturnim operaterima i postojećim kulturnim događajima organizovanim u glavnim gradovima –
projekta “Kultura za sve”.
Isti je osmišljen u preciznom i lako razumljivom formatu kako bi opisao resurse i imovinu među različitim
zajednicama na Kosovu i ocenio njihov potencijal kao mogućih partnera na kulturnim projektima.
Zapravo, mapiranje je prvenstveno osmišljeno sa namerom da posluži kao pomagalo koje će pružiti
Ministarstvu kulture, omladine i sporta na Kosovu, glavnom korisniku projekta, spisak postojećih NVO-a,
udruženja operatera i proizvođača, jednostrukih operatera i grupa aktivnih u domenu kulture.
Tokom primene mapiranja, sakupljene su dodatne informacije o resursima i imovini među različitim
zajednicama i o potencijalnim bazama i mrežama i integrisane su u ovu analizu kako bi se osmislio način
upravljanja i planiranje koji se vrši od strane Ministarstva kao i učešće u programima u domenu kulture.
Sa druge strane, mapiranje kulturnih operatera pružilo je projektu “Kultura za sve” ažurirane informacije o
predmetima koji treba dalje da budu istraženi tokom ocene kreativnih industrija na Kosovu koja je
sprovedena u okviru komponente br. 1 ili o najznačajnijim i najviše obećavajućim akterima i događajima
koji sačinjavaju potencijalne partnere i saradnike i primeni malih prilagođenih projekata u okviru
Komponente br. 2.
UNESCO, Shvatanje kreativnih industrija. Statistike o kulturi za donošenje javnih politika. Pariz, 2006, Globalni savez
za kulturnu raznolikost.
Sa pravom se može reći da, komplementarnost ovih aktivnosti postaje evidentna kako potvrđivanjem
njihovih nalaza tako i identifikovanjem potreba, slabosti, ali i potencijala kosovskih kulturnih aktera.
Početni vid mapiranja u okviru opisane metodologije ponovo je uobličen nalazima prethodne ocene stanja
umetnosti kulture na Kosovu sprovedenom u intervalu od 12. maja do 3. juna 2010. godine od strane tima
na projektu Kultura za sve čiji su rezultati predstavljeni u Početnom izveštaju.
Ova pripremna ocena ima za cilj da pruži pregled kulturnih nadležnosti, inicijativa i strategija drugih
relevantnih projekata koji su se javili i koji grade oblast kulture na Kosovu. Identifikovane mogućnosti i
ograničenja rezimirana su u delu koji sledi:
 Kulturni operateri su shvatili da, kako bi stekli svoje mesto i odigrali svoju ulogu na verodostojnoj i
priznatoj kulturnoj sceni Kosova, oni treba da poboljšaju sposobnosti i ugled poštovanjem načela i
standarda koji obezbeđuju profesionalizam, saradnju i samoodrživost;
 Kulturni akteri veruju da se kulturna revitalizacija ne može sprovesti bez javnih i međuvladinih tela.
Ovo priznanje izaziva Ministarstvo kulture da nadogradi odgovarajuće kapacitete i jasan strateški
plan potrebne za upravljanje kulturnom scenom.
 Ministarstvo kulture, omladine i sporta Kosova počelo je da priznaje značaj uključivanja i
povezivanja svih vitalnih snaga koje deluju u okruženju kulture u cilju izrade delotvornih politika i
strategija i za efikasno dodeljivanje njegovog budžeta.
 Postoji fragmentacija ili preklapanje strategija i delokruga međunarodnih agencija;
 Međunarodna tela su skoncentrisana i aktivna u dva glavna grada, dok se najbrojnije i
najinteresantnije kulturne inicijative dešavaju u udaljenim oblastima koje su i dan danas skoro
nepoznate ili neotkrivene od strane međunarodnih donatora, državnih aktera i medija;
 Postoji tendencija da se nagrađuju poznati kulturni operateri umesto da se ulaže u novonastale;
 Postoji neuravnotežen odnos između centara za odlučivanje i perifernih delova što dovodi do
negativnog uticaja na kulturne operatere koji rade u seoskim ili udaljenim oblastima
 Postoji oprečnost između nepoverenja države i međunarodnih organizacija (koje su dale mnogo
više obećanja od onih koje su ispunili) kojoj su izloženi kulturni operateri.
Na osnovu ove postojeće istorije ciljeva mapiranja i očekivani rezultati su izmenjeni shodno tome, kako bi
bili konzistentniji i koherentniji u odnosu na identifikovani kontekst.
Delokrug mapiranja kulturnih operatera
 Povećati razmenu informacija o glavnim kulturnim operaterima, njihovim delatnostima i
 Unaprediti znanje o prazninama i potrebama kulturnih operatera;
 Identifikovati mreže i baze, kao i potrebe i praznine glavnih kulturnih domena
Očekivani rezultati
Kao rezultat svega prethodno navedenog, očekuje se da će proces mapiranja kulturnih operatera podstaći
bolju svest i znanje o:
 najistaknutijim i najpozdanijim akterima u sferi kulture
 najviše obećavajućim i najviše zapostavljenim kulturnim/umetničkim pod-sektorima na Kosovu
 izazovima i prazninama sa kojima se suočavaju lokalne institucije koje rade pod okriljem MKOS,
posebno u okviru procesa institucionalne decentralizacije.
2. Metodologija
Analiza u nastavku poziva se na metodologiju koja je upotrebljena u mapiranju, opisuje faze istraživanja
koje su obuhvatile 2 kategorije kulturnih operatera:
- 1. kategorija jesu nedržavni akteri: organizacije građanskog društva, NVO-i, privatni operateri, udruženja u
domenu kulture;
- 2. kategorija jesu javne institucije, uključujući osam (8) državnih institucija pod okriljem Ministarstva za
kulturu, omladinu i sport i šest (6) javnih institucija koje su sufinansirane od strane istog Ministarstva i,
nakon reforme u sklopu decentralizacije, iz budžeta odnosne opštine.
2.1 Osmišljavanje popisa i utvrđivanje sadržaja upitnika
Popis je osmišljen je i realizovan u programu Excel kako bi se olakšao unos podataka, ažuriranje i njihovo
vođenje po završetku mapiranja i primopredaje Ministarstvu kulture. Polazni profili svakog ocenjenog
subjekta razmotreni su prema sledećim makro oblastima integrisanjem podataka pruženih od strane svakog
pojedinačnog subjekta ili stečenih iz sledećih postojećih izvora informacija:
Obim aktivnosti
Organizacija i struktura (vlasništvo nad objektima, br. zaposlenih itd.)
Saradnici i klijenti
Korisnici i cilj njihovih kulturnih proizvoda
Pismeni upitnici odabrani su kao najviše odgovarajuće sredstvo kojim je anketer hteo da učini da se
sagovornici osećaju lagodno, obezbeđujući na taj način da na najjasniji način iznesu svoja mišljenja. Formati
upitnika podneti različitim subjektima ili grupama potvrđeni su unakrsnim proverama sa kancelarijom
Evropske unije na Kosovu i Ministarstvom za kulturu, omladinu i sport.
Pregled upitnika razrađen je na osnovu sledećih kriterijuma:
Predmetna grupa
NVO-i, udruženja
operatera i
Traženi podaci
Kvalitativne informacije o
resursima, aktivnostima i
Anketa i lični intervju (u
zavisnosti od slučaja)
neformalne grupe
Komentari i pregled
Anketa i lični intervju (u
zavisnosti od slučaja)
Kvalitativne i kvantitativne
informacije o raspoloživim
resursima i objektima,
upotrebi, potrebama
Lični intervju
Zahtevane informacije
Istorija, struktura, funkcija,
sistem za podržavanje
resursa, mreže, vizija,
Funkcija, resursi, potrebe,
Funkcija, korišćeni resursi,
potrebe, praznine
2.2 Sakupljanje podataka
1. faza – Identifikovanje sagovornika i ostvarivanje kontakta
Kontakt podaci javnih ustanova kulture bili su pristupačni tako da budu lako dostupni i ocenjeni (vidi ANEKS
I). Sa druge strane, tim je morao da sprovede fazu pripreme u cilju sakupljanja informacija i kontakata
kulturnih operatera.
Ova prva provera uzela je u obzir ko se bavi kulturom u svom mandatu i misiji zajedno sa onima koji se bave
prožimajućim pitanjima (ljudska prava, rodno osnaživanje, međukulturni dijalog i integracija manjina).
Organizacije koje rade u sektorima stručnog usavršavanja, obuke na radnom mestu, životne sredine,
zalaganja i lobiranja isključene su pošto se ne odnose strogo na ciljeve projekta Kultura za sve i kako bi se
ograničio već nejasan sektor kao što su to ponekada prikazale samo-proglašene kulturne organizacije.
Opšta grupa od 350 udruženja i operatera prvobitno je sakupljena iz nekoliko izvora, koji slede:
SE/EU – pruženo 50 kontakata
Sedište i terenske kancelarije OEBS-a – pruženo 100 kontakata
Registar NVO-a koji se vodi pri Kancelariji za pitanja zajednica – 200 NVO-a evidentirano, ali ovaj registar
nije ažuriran od 2006.
Primenom teritorijalnog pristupa, drugim rečima poklanjajući veću pažnju na mesta ili profil lokacije nego
na kvantitet i kvalitet organizacija građanskog društva (OGD) koje rade u ciljnim oblastima, napravljen je
spisak od 84 organizacije razvrstane po prioritetu (vidi Aneks II) od 350 kontakata, u skladu sa sledećim
Javni objekti kulture postoje iako ne funkcionišu na propisan način niti sve vreme;
Preovlađuju etničke podele ili kosovsko-albanska većina;
Na spisak su stavljene relevantne lokacije kulturnog nasleđa;
Prepoznaju se oskudni kulturni ili zabavni objekti;
Došlo je do povratka manjina;
Preovlađuje multietničko stanovništvo;
Kosovsko-srpska manjina predstavlja lokalnu većinu, posebno novo-priznatih 5 opština, kao što je
predviđeno Ahtisaarijevim planom;
 Seoski stil života i izolacija sprečili su javljanje inicijativa za ostvarivanje kulturnog života;
Od ovih 84 operatera koji su kontaktirani: 28 ispitanika nije odreagovalo pošto nisu bili aktivni ili nisu bili
skloni saradnji a 56 je prihvatilo da bude uključeno ili da budu posećene.
Od ovih 56 posećenih kulturnih operatera: 43 je vratilo popunjen upitnik te su uključeni u popis (vidi Aneks
III); 13 nikada nije vratilo popunjene upitnike, iako su im dalje traženi.
2. faza – Lični intervjui
Terenske posete su sprovedene u svakom od 5 administrativnih regiona na Kosovu, tokom kojih je tim na
projektu sproveo direktno praćenje svakodnevne radne rutine ispitanika, posete prostorijama njihove
organizacije, učešće na kulturnim događajima ukoliko su zakazani tokom perioda mapiranja i diskusije sa
međunarodnim organizacijama koje funkcionišu u odabranim oblastima.
Informacije i podaci dobijeni su tokom diskusija a tim je primenio tehnike strukturiranih i polustrukturiranih intervjua.
3. faza – Fokusne grupe: održane su diskusije sa grupama sagovornika, konkretno
⇒ U okviru prevazilaženja neizvesnih bezbednosnih uslova koji nisu omogućavali kretanje duž ciljne
oblasti: jedan okrugli sto održan je u severnoj Mitrovicë/Mitrovici sa sagovornicima iz gradova
Leposavić/Leposaviq, Zubin Potok, Zveçan/Zvečan;
⇒ U svrhu privlačenja romskih NVO-a i OGD-a, pošto su oni u najmanjoj meri odgovorili na mapiranje i
njih je bilo najteže oceniti: jedan okrugli sto organizovan je u ROMSKOM naselju
⇒ U obimu pokrivanja široke oblasti u kojima manjinske grupe sačinjavaju većinu, posebno kosovski
Srbi: tri okrugla stola održana su u opštinama Štrpce/Shterpce, Obiliq/Obilić, Novobërdë/Novo
⇒ U obimu olakšavanja pristupa krhkih OGD-a i neformalnih grupa i individualnih umetnika, u retkim
navratima oni su podržani od strane lokalnih institucija: jedan okrugli sto organizovan je u Domu
kulture u Viti/Vitini a drugi u Opštini Lipjan/Lipljan;
2.3 Karakteristike uzimanja uzorka
2.3.1. Relacija – grad/region
Mapiranje je imalo za cilj da postigne što veću pokrivenost na nivou zemlje dobijanjem uvida u svih pet
administrativnih regiona na Kosovu, odnosno: region Pejë/Peći, region Gjilan/Gnjilana, region
Mitrovicë/Mitrovice, region Prizrena i region Prištine, sa ciljem da takođe proizvede doprinose i savete za
organizovanje događaja malog obima u sklopu komponente 2 projekta “Kultura za sve”.
Tim na projektu počeo je da održava sastanke sa ispitanicima iz većih gradova i pristupio je održavanju
diskusija sa sagovornicima iz manjih gradova/sela u cilju identifikovanja nedovoljno predstavljenih kulturnih
operatera i nepoznatih resursa i uzimanja u obzir teritorijalne fragmentacije i široke rasprostranjenosti
Manji gradovi/sela u okviru svakog od pet regiona uključeni su u uzorak koji je zasnovan na sledećim
⇒ Građansko društvo čini se strukturnijim u okviru većih gradova u kojima je registrovana većina
organizacija, dok su one skoncentrisane u manjim gradovima i selima raspršene ili krhke;
⇒ Ono što se može identifikovati kao tendencija u ovim većim gradovima jeste da se raznovrsnost
kulturnih pod-sektora i subjekata svodi na manji broj kulturnih vidova izražavanja koji su
prvenstveno ukorenjeni u tradicionalnim umetnostima i vidovima kulturnog izražavanja (drama,
ples i umetničko zanatstvo) usled manje raspoloživosti finansijskih sredstava, nižeg nivoa
obrazovanja, loših uslova i tradicionalnog načina razmišljanja;
⇒ Većina kulturnih resursa, imovine i potencijala pruženih od strane manjih zajednica i udaljenih
lokaliteta nije aktivirano od strane formalnih OGD-a, te ostaju uglavnom nevidljivi međunarodnim
⇒ Manje zajednice i sela ostavljena su po strani bilo kakvom prethodnom anketom ili politikom koja
se bavi kulturom;
2.3.2 Umetnički sektori
Imajući u vidu poseban kulturni kontekst na Kosovu, ova ocena ograničava se na sledećih 5 pod-sektora sa
neposrednijom umetničkom komponentom:
 Vizuelne umetnosti
 Scenske umetnosti – npr. muzika, pozorište, opera, balet itd.
 Audio-vizuelne umetnosti (muzika i film)
 Tradicionalna i etnička kultura
 Književnost, knjige i izdavaštvo
Mapiranje nije obuhvatilo materijalne objekte kulturnog nasleđa kako se ne bi udvostručio rad na
paralelnom projektu EU/SE pod nazivom “Podrška unapređenju kulturne raznolikosti na Kosovu” koji je
prvenstveno usredsređen na rekonstrukciju i unapređenje kulturnih lokacija, edukaciju o prirodnom
nasleđu i okolini i podizanju svesti o kulturnoj raznolikosti. Međutim, mapiranje kulturnih operatera
obuhvatio je kulturnu raznolikost i kulturna prava manjina u svoju perspektivu i ocenilo je kako se ova
prožimajuća pitanja uzimaju u obzir od strane kulturnih operatera u njihovoj strategiji i planiranju.
2.3.3 Ispitanici – vođe građanskog društva, predstavnici institucija
Uzorak je sastavljen samo od glavnih sagovornika iz organizacija (mreža), NVO-a, stručnih udruženja,
nekolicine kulturnih privatnih firmi i javnih ustanova kulture, koji su odabrani kako bi homogeno zastupali
šest identifikovanih kulturnih domena i geografskih oblasti.
2.4 Metodologija i izvučene pouke o pristupu
Pre pristupanja najvažnijim zaključcima procesa mapiranja, ističemo neke od elemenata koji treba da se
uzmu u obzir u pogledu prirode i pristupa ove projekte aktivnosti.
 Postoji izrazita potreba da se opšti i jednoobrazni izvori informacija redovno vode, ažuriraju i
razmenjuju između relevantnih aktera.
Pored poslednjeg popisa stanovništva čiji rezultati nisu potpuno objašnjeni, Kosovo nema zvanične
statističke podatke po kategorijama sektora i demografskog sastava. Ovo otežava istraživanje sfere
lokalnih NVO-a i OGD-a na Kosovu uspostavljenih u svakom sektoru socio-kulturnog života na
Kosovu, zahvaljujući prostom postupku zakonite registracije i izlaženja na kraj između političke
podrške i političke neutralnosti. To je razlog zašto pružene informacije o imenu i broju lokalnih
aktera koji su uspostavljeni i koji se smatraju pouzdanim nisu dovoljne. Pored toga, akteri na
Kosovu vode liste kontakata samo za internu upotrebu a te liste su ograničene na partnere sa
kojima redovno sarađuju. Bilo kakav komentar ili ocena ovih aktera i njihovog učinka obično se
 Sagovornici u mapiranju kulturnih operatera trebalo bi da budu aktivni agensi razvoja a ne samo
pružaoci podataka za njihovu primenu. Stoga, priprema zajednica i senzibilizacija sagovornika o
potencijalnima i značenju kulturnog mapiranja od presudnog su značaja.
Organizacije građanskog društva uopšteno su istresirane preovlađujućim ocenama i pokazuju mali
nivo zainteresovanosti da budu uključene u sakupljanje informacija koje se obično sprovodi od
strane međunarodnih agencija. Shodno tome, protok informacija uobičajeno se potcenjuje od
strane NVO-a i građanskog društva na Kosovu. Ukoliko ne donosi nikakvu konkretnu i neposrednu
korist, sama razmena nema nikakve vrednosti.
 U slučaju da mapiranje kulturnih operatera predviđa individualne intervjue, trebalo bi dati
prednost polu-strukturiranim upitnicima koji sadrže kratka i uopštena pitanja i ne traju više od 15
minuta kako bi sagovornik bio slobodan da “sastavi” informacije.
Upitnik korišćen tokom intervjua bio je veoma malo fleksibilan i oduzimao je puno vremena. Neka
pitanja nisu odmah bila razumljiva ili su smatrana suviše osetljivim a u nekim navratima stvorila su
čak i neprijateljstvo i neslaganje između anketera i ispitanika, posebno: pitanja u vezi budžeta,
osoblja ili strategije i pristupa kulturnoj raznolikosti i kulturnim pravima manjina.
 Učesnici u fokusnim grupama u manjim gradovima i selima trebalo bi da se odaberu iz različitih
starosnih grupa, pola, nivoa obrazovanja i starešinstva u cilju unapređivanja mogućnosti za
među-generacijske i među-rodne dijaloge koji na Kosovu tek treba da se utvrde
Diskusije u fokusnim grupama u vezi sa potrebama i resursima zajednica i geografskih oblasti,
pokazale su u većini slučajeva da ne postoji odgovarajući nivo poverenja među NVO-ima i OGD-ima
i loš prostor za kreativno razmišljanje i otvoreni dijalog, koji su naveli kulturne operatere da
uopšteno osmisle intervencije koje su više vođene finansijskim sredstvima a koje nadograđuju
ranije konsultacije ili prethodne analize.
3 Nalazi
3.1 Situacija među nedržavnim kulturnim operaterima
Ukoliko se vratimo unazad na neposredni period nakon konflikta, vrednost projekta Kultura za sve
prvenstveno je sadržana u tome što je služio kao instrument za pomirenje konfliktom opterećenog društva,
za priznavanje nedovoljno zastupljenih grupa i za revitalizaciju marginalnih oblasti. Ovo je nosilo i
omogućilo afirmisanje difuzne socijalno angažovane kulture. Posledično, kulturni operateri na Kosovu su
godinama bili uglavnom angažovani kao značajni igrači u unapređivanju demokratije i uključivosti i
marginalno kao snage za preduzetnički i ekonomski razvoj koje proizilaze iz kulturnog sektora.
U poslednjoj deceniji, na Kosovu je nastala sve veća svest o značajnim dimenzijama kulture i njene prirode,
izraženu u životnom stilu, kulturnim praksama, poznavanju sistema i različitim oblicima kreativnosti. Ovo je
dovelo do uspostavljanja kulturnog okruženja koje predstavlja zbir “aktivnosti, resursa (sredstva,
infrastruktura, rukotvorina)” kada govorimo o celom ciklusu stvaranja, izlaganja, očuvanja, obrazovanja i
učešća. Prethodna perspektiva nakon toga preusmerila se na uključivanje kulturne raznolikosti u održivi
razvoj, inovaciju i stvaranje radnih mesta i uzimanje u obzir individualne kreativnosti, veština i talenata kao
potencijala za rast, posebno povećavanjem broja aktera koji direktno i indirektno rade sa kreativnim
industrijama. Kao rezultat, povećao se broj organizacija, udruženja i privatnih kompanija koje se bave
kulturom na Kosovu a takođe se proširila priroda njihovog mandata i sastava. Najveći deo sačinjava veliki
broj polu-privatnih, individualnih subjekata bez jasnog mandata i bez programa konstantnih aktivnosti.
Većina identifikovanih kulturnih organizacija aktivna je u više od jednog sektora a priroda kulturnih OGD-a
je mešovita, od kojih neke naglašavaju pružanje usluga dok su ostale usredsređene na zalaganje.
Međutim, ovo je višestruka priroda kulturnog sektora uopšteno i kao takva ona to i odražava.
Ona takođe objašnjava zašto je još uvek nesiguran konsenzus oko definicije i konceptualizacije Kulture(a) na
Trenutno postoji veliki jaz između eruditske i sofistikovane kulture na gradskom nivou i one na seoskom
nivou. Oko 40% stanovništva Kosova i dalje živi u selima sa time da se njihov životni stil i navike nisu
promenili puno kada govorimo o tradicionalnom načinu života.
Shodno tome, veliki deo upražnjavanja tradicionalne kulture i dalje se odvija u sklopu svakodnevnog života.
Ovo su takođe oblasti u kojima se nalazi većina pripadnika manjinskih zajednica i koje doprinose difuziji
kulturnog izražavanja povezanog sa preovlađivanjem etničkih osobenosti.
Ova kulturna raznolikost zasnovana na teritorijalnim i identitetskim podelama eventualno su vodile do
širenja etničkih kulturnih operatera u manjim gradovima i seoskim oblastima.
Unapređenje kulturne i verske raznolikosti stoga je primenjivano više kao politički instrumenat kako bi se
podržao integritet, imajući u vidu da moderna istorija Kosova nije omogućavala da se konsoliduje zajednička
i sveobuhvatna kultura već je usađena konfrontaciona kultura koja je varirala u skladu sa periodima i
vladajućim rukovodstvom.
Podaci sakupljeni tokom intervjua i fokusnih grupa rezimirani su u sledećim paragrafima.
3.1.1 Budžet i planiranje
Tradicionalna zavisnost od međunarodnih finansijskih sredstava preovlađuje ali počinje da se
ublažava povećavanjem finansijskih sredstava domaćih ulagača i lokalne vlade
Kulturne aktivnosti većine NVO-a i OGD-a i dalje se finansiraju od strane međunarodnih donatora;
iako je tokom proteklih nekoliko godina priliv njihovih finansijskih sredstava bio u padu.
Organizacije koje pružaju najveću podršku i koje su najviše uključene u domen kulture jesu ProHelvetia, Soros, USAID, OEBS sa subvencijama u malim zajednicama, ambasade, francuske,
nemačke i švajcarske kulturne institucije, privatna sponzorstva od bankovnih institucija za veće
subvencije. Bez obzira na to, lokalni ulagači, kao što su IPKO, PTK, i lokalne vlade počeli su da
raspodeljuju male subvencije i podršku u naturi.
Isti se najčešće pružaju besplatno – prostorije pripadaju opštinama.
Već dve godine, počevši usvajanjem Zakona o javnim nabavkama, NVO-i na Kosovu nalaze se u
boljem položaju da konkurišu za dobijanje vladinih ugovora pružanjem roba i usluga koje mogu
uticati na to da kulturni operateri povećaju šanse za ostvarivanje prihoda.
Pristup javnim finansijama nije transparentan i nije propraćen sprovođenjem odgovarajućih
Ono što i dalje preovlađuje kao veliki problem jeste da nema transparentnosti u pristupu javnim
finansijama, uglavnom na nivou Ministarstva koje svake godine organizuje javni poziv za
podnošenje predloga za dodeljivanje finansijskih sredstava za kulturne inicijative i programe koji se
primenjuju od strane građanskih organizacija i lokalnih NVO-a.
Iste se zapravo žale da ne postoje jasni postupci za dodeljivanje ovih finansijskih sredstava i
smernica kandidata. Ili se kandidatima ne pružaju prioriteti i ciljevi poziva ili eventualna
kratkoročna i srednjeročna strategija Ministarstva kako bi se formulisali predlozi projekata koji su
vođeni potražnjom ili u skladu sa vladinim prioritetima. Štaviše, ne postoje jednoglasni rokovi ili
šabloni koji bi služili kao vodilja kandidatima prilikom osmišljavanja i podnošenja predloga. Takođe,
ne postoji usklađenost između zakona i propisa koji uređuju rad NVO-a sa statusom javnih korisnika
i poreskih zakona. Kao globalni rezultat, ovaj zbunjujući način pružanja finansijskih sredstava
zapravo ne garantuje kulturnim NVO-ima mere održivosti i ne dozvoljava im da kapitalizuju
rezultate i da u nastavke projekata uključe pouke izvučene iz prethodnih iskustava. U skladu sa tim,
kratkoročne inicijative i jednokratne aktivnosti koje nisu zasnovane na analizi potreba preovlađuju
kao dugoročne prakse.
Zaključuje se da najveći deo omladinskih organizacija imaju oskudnu održivost, retko iza njih stoje
važni donatori i slabu zastupljenost 2
Iako Kosovo ima jedno od najmlađih populacija u Evropi, aktivno učešće mladih na Kosovu i dalje je
na niskom nivou (oko 8% su zvanično članovi NVO-a), ukupan broj postojećih 3 je teško utvrditi a ne
postoji nikakva jasna zakonodavna klasifikacija “omladinskih NVO-a”.
3.1.2 Ljudski resursi
Nedovoljno ocenjena upotreba i uloga volonterskog rada
Ono što se može primetiti među većinom kulturnih OGD-a jeste nedovoljno korišćenje volonterskog
rada koje bi se moglo uključiti u programe stažiranja ili “učenja radom”.
Uključenost volontera ograničena je na pomoćno osoblje tokom značajnih događaja koje pomaže
gostima i za informativnim pultovima na datim mestima; takođe istom šteti nedostatak posebnog
zakonodavstva o volonterskom radu zajedno sa lošim inicijativama NVO-a koje bi podstakle ljude da
se bave volonterskim radom.
Tehničke veštine i kapaciteti
Opšti kapaciteti kulturnih NVO-a pokazali su se adekvatnim u smislu osmišljavanja i upravljanja
projektima, zahvaljujući dugogodišnjim programima obuke ponuđenim od strane međunarodnih
NVO-a i agencija u poslednjoj deceniji. Međutim, kulturni NVO-i na Kosovu i dalje plaćaju cenu
dugogodišnje tradicije saradnje vođene zahtevima donatora i dugogodišnjeg pristupa uključivanja
kulturnih inicijativa u nekulturne programe. Stoga, oni jedva da pokazuju sposobnost za strateško
planiranje i analizu potreba i aktera.
2 Međutim, Strategija za mlade na Kosovu i njen Akcioni plan za period od 2010 – 2012. godine proglašen je od strane Ministarstva
kulture kako bi pomogao u razvoju omladinskih kapaciteta, talenata i kreativnosti u zemlji.
3 Postoji otprilike oko 127 omladinskih NVO-a i NVO-a za mlade u okviru Kosovske omladinske mreže (KYN), nezavisnog tela koje
predstavlja omladinske organizacije i omladinske centre širom Kosova.
Nedostatak specijalizacije
Specijalizovan nastavni plan za sticanje profesionalnih veština u kulturnom sektoru tek treba da se
ispuni. Većina intervjuisanih operatera ukazala je da se u formalnom sistemu obrazovanja pruža
sprema koja je zastarela i koja nije usmerena ka praksi kada govorimo o kulturi i umetnosti. Iako je
specijalizacija priznata kao ključni faktor da se unapredi veza između sektora kulture, inovacije i
privrednog rasta, u izveštajima se ističu odsustvo kreativnosti u formalnim nastavnim planovima,
potreba za uključivanjem tehnologije na svim nivoima kulturnog stvaralaštva, nepostojanje
nezvaničnog ili institucionalnog obrazovanja za unapređivanje veština (seminari, radionice) i nizak
nivo profesionalizma ili nevoljnosti mentora u sklopu formalnog obrazovanja da prigrle nove
metode. Istaknuti nedostatak tehničkog praktičnog znanja uglavnom se odnosi na specijalnosti u
sferi kustosa i majstora za svetlo i ton;
3.1.3 Institucionalno okruženje
Postoje mnogobrojni slučajevi preklapanja i dupliranja između procesa odlučivanja i zakona koji
ugrožavaju kako pojedinačne inicijative, smisleni rast tako i stvaraju zabunu i prilike za javljanjem
korupcije. Kulturni život i prevashodni oblici kulturnog izražavanja u udaljenim i dalekim oblastima i
zajednicama na Kosovu imaju tendenciju da se uklapaju i poklapaju sa verskim, društvenim i
političkim sferama usled nižeg nivoa kulturne specijalizacije, koja čini da granice između
društvenog, političkog i kulturnog sektora budu nedefinisane.
Prepoznaje se da sposobnost MKOS da ostvari napredak na kulturnoj sceni treba dalju primenu 4.
Nekoliko otežavajućih faktora navedeno je od strane intervjuisanih kulturnih operatera, koji slede:
 Poteškoća uključivanja inovacije, usmeravanje ka promeni i prilagođavanja globalnim trendovima
 Odsustvo veština i sposobnosti uglavnom za internacionalizaciju lokalnih umetnika i lokalnih
kulturnih proizvoda;
 Nepostojanje jasne strategije/vizije za osnaživanje kulture u cilju uspostavljanja kreativnih
 Odsustvo podrške, savetovanja i mentorstva od internih odeljenja/jedinica na državnom nivou
zaduženih za svaki konkretan sektor;
 Nepostojanje ažuriranog i detaljnog znanja o domenu kulture;
 Nefokusirana strategija ili fokus ka nerelevantnim potrebama i zastareo odgovor na njih.
3.1.4 Kulturna raznolikost
Izolacija, neprijateljstvo i nepostojanje odnosa među različitim etno-kulturnim grupama i dalje su
široko rasprostranjeni.
Iako je kulturna raznolikost priznata u poslednjoj deceniji propisima i inicijativama EU, Saveta
Evrope i UNESCO-a kao jedna od glavnih prednosti Kosova, njeno poštovanje i unapređenje i dalje
nisu delotvorni. Zapravo, istaknuto je da kulturna raznolikost na Kosovu zahteva nekoliko procesa i
stvara poteškoće uključenim operaterima i akterima kada prenose kulturna prava manjina, oprečne
etničke identitete i suživot i toleranciju različitih kultura.
Neminovna neophodnost rešavanja ovih ključnih elemenata dovela je do širenja projekata i NVO-a
koji se bave ovim temama. Međutim, suviše tesne strategije, nedosledne intervencije, ideološko
Ove primedbe sakupljene su od intervjuisanih kulturnih operatera pre nego što je Ministarstvo kulture, omladine i sporta sprovelo
svoju internu rekonstrukciju kojom je izmenjena organizacija Odeljenja za kulturu koje je sastavljeno od Odseka za knjige, Odeljenja
za potvrđivanje i autorsko pravo i Kancelarije za integraciju i koordinaciju razvoja. Sveobuhvatne promene ovih dana pokazuju
političku volju Ministarstva da razvije i modernizuje sektor kulture.
uplitanje, nepostojanje neutralnih mesta za okupljanje, jezičke barijere i zasebni prosvetni sistemi
jesu uzroci skromnih rezultata istaknutih od strane većine ocenjenih operatera.
Ostvareni su dosledni rezultati primenom kulturne raznolikosti u rodnom osnaživanju.
Nekoliko ženskih NVO-a i mreža kao što su OPEN DOOR, Prosperiteti, 7Shtatori, uključeno je u
projekte sa ženama na očuvanju i ustaljivanju prakse ručno izrađenih tkanina i tradicionalne nošnje
iz kosovskog folklora. Preobraćivanje konvencionalne uloge žena kao stvaralaca umetničkozanatskih predmeta za porodicu – i za svaki dan, u privredne subjekte i umetničke stvaraoce
povećalo je zastupljenost i učešće žena u javnom životu i doprinelo je smanjenju njihove
ekonomske marginalizacije;
3.1.5 Umrežavanje
Nepostojanje veza između akademskog sistema i kulturnog okruženja.
Javni fakultet umetnosti i dalje je u sred modernizacije programa i nastavnog plana dok privatne
akademije umetnosti tek u poslednje vreme niču u većim gradovima, međutim nijedna nije u stanju
da privuče mlade umetnike tržištu radnih mesta u polju kulture, niti su opremljeni da pruže veštine
vođene zahtevima tih poslova.
Prilike za promenu mogu se ponuditi od strane nekih nastavnika na Fakultetu umetnosti u Prištini
koji su uspostavili svoje organizacije sa ciljem promovisanja radova najboljih studenata i njihovog
uključivanja u kulturne projekte. Primeri obuhvataju galeriju EXOART profesorke vizuelnih
umetnosti Majlinde Kelmendi i NVO EXARTE profesorke dizajna i ilustracije Ahmeti – Metis.
Slabo među-regionalno umrežavanje.
Ograničeno kretanje i snažna društvena kohezija na nivou porodice i na lokalnom nivou doveli su
većinu kulturnih organizacija da se ukoreni u svojoj zajednici ili u oblasti u kojoj živi. Ista je dovela
do konstantne koincidencije između oblasti smeštanja kulturnih operatera i oblasti intervencije.
Međutim, loša kultura opasnosti, nepostojanje informacija i neredovno finansiranje sprečili su
kulturne operatere da organizuju razmenu između različitih oblasti i doveli su do određenih
slučajeva udvostručavanja inicijativa među akterima koji su na kratkim udaljenostima jedan od
drugog, što se sa druge strane može uskladiti i upotpuniti. Ovaj fenomen posebno je uočljiv u
folkloru i drugim etničkim kulturnim inicijativama.
Značajno prisustvo uspostavljenih mreža samo na konkretne teme.
Nekolicina dobro ustanovljenih mreža koje funkcionišu na Kosovu uglavnom je sačinjena od NVO-a
koji koriste kulturu kako bi se pozabavili ljudskim pravima, rodnim pitanjima i uključivanjem
manjinskih zajednica, npr. ANP u Gjilan/Gnjilanu, Centar za rodne studije u Prištini, mreža Mozaik u
regionu Pejë/Peći. Ovo je lako razumljivo usled prirode tema koje zahtevaju zajedničke radnje
zalaganja i lobiranja.
3.1.6 Internacionalizacija
Odsustvo međunarodnog profila predstavlja jednu od najvidljivijih slabosti među kulturnim
operaterima na Kosovu.
Većina identifikovanih operatera pokazala je da poseduje mali broj međunarodnih iskustava, koji su
sačinjeni od kratkih nastupa na sceni festivala u “prijateljskim” susednim zemljama Kosova,
odnosno Makedoniji, Albaniji, Hrvatskoj, Bugarskoj, Bosni i Hercegovini. Situacija polako počinje da
se poboljšava priznavanjem potencijala audiovizuelnih i folklornih proizvoda kreativnih industrija,
zahvaljujući delovanju nekolicine mladih kulturnih preduzetnika, sa kosmopolitskim načinom
razmišljanja i međunarodnim studijama. Ovi izuzeci preovlađuju kod visoko kvalifikovanih kulturnih
operatera kao što su: Multimedia centar, pozorište Oda i Romawood u Prištini koji su pokazali
kapacitete da se povezuju sa svojim međunarodnim kolegama, da svoje audio-vizuelne proizvode
predstave međunarodnoj publici i stručnjacima i da uspostave redovnu saradnju sa Kancelarijom EU
na Kosovu; 7 ARTE u Mitrovicë/Mitrovici, Openart i Station u Prištini koje su pokazale sposobnost
da uvere međunarodne partnere u inicijativama država članica EU i primetno iz Srbije.
3.1.7 Inovacija
Sve veća kapitalizacija potencijala novih tehnologija i socijalnih medija.
Pokrivenost internetom široko je rasprostranjena na Kosovu a korišćenje novih tehnologija u
domenu kulture započelo je tek nedavno. Posebno korišćenje socijalnih mreža kao što su Facebook
i blogovi sve više se priznaju kao sredstvo za postizanje vidljivosti, podizanje svesti i razmenu
informacija među kulturnim OGD-ima ali čak i za kulturnu proizvodnju kao što su grafički dizajn ili
web 2.0.
Korišćenje mobilnih uređaja kao sredstvo za umetničku proizvodnju takođe se priznaje u sve većoj
meri i uključeno je u projekte koji se odnose na građanski žurnalizam ili obrazovne filmske i
audiovizuelne proizvode.
Primer vredan pomena jeste omladinski NVO Anibar sa sedištem u Pejë/Peći koji se sufinansira i
koji je organizovao prvi festival multimedija na Kosovu.
3.2 Situacija sa javnim ustanovama kulture. Druga kategorija ciljnih kulturnih operatera sačinjena je od
četrnaest (14) glavnih ustanova kulture, koje zvanično deluju pod okriljem MKOS-a, iako je tekući proces
decentralizacije 5 koji je pokrenut 2000. i stupio na snagu 2008. godine promenio izvore finansiranja i
hijerarhije sa još uvek nejasnim rezultatima. Ovaj nivo mapiranja takođe je privukao pažnju na kvalitet i
intenzitet razmene među institucijama, kako lokalnih tako i nacionalnih i organizacija građanskog društva.
Javne ustanove kulture pokazale su da nemaju širu viziju kulture koja postoji samo kao način da se sumiraju
sve aktivnosti. Po svemu sudeći one nisu bile u stanju da pogledaju izvan svoje redovne rutine ili da
pokušaju da samo-napreduju van protekcionizma MKOS-a. Nepostojanje strateškog plana razrađenog od
strane institucije ili dobijenog od strane nadležne opštine svodi kulturnu ponudu samo na nasumične
Kao što je to bio slučaj sa prethodnom fazom mapiranja, analiza javnih institucija potvrdila je da postoji
određena neuravnotežena moć između centra i periferije i sektora.
Nalazi su potkrepili hitnost poboljšavanja kapaciteta ovih institucija u smislu obuke, budžetiranja i
strateškog planiranja. Dodatno hronično pitanje jeste odsustvo vizije i pažnje na kulturnu raznolikost koja
je, sa druge strane, presudna za buduće pristupanje Kosova EU u smislu zaštite prava manjina koja je
povezana sa kulturnom raznolikošću.
Relevantne potrebe, praznine i mogućnosti do kojih se došlo tokom intervjua i terenskih poseta kulturnom
establišmentu (vidi Aneks IV) rezimirane su u sledećim odeljcima i sortirane su po argumentima.
3.2.1 Budžetiranje i planiranje
Primarno sredstvo finansiranja intervjuisanih javnih ustanova ostaju državna finansijska sredstva
Državna finansijska sredstva doprinose u rasponu od 70% do 100% budžetu javnih ustanova. Pre
nego što je proces decentralizacije stupio na snagu, sedam decentralizovanih javnih ustanova bilo je
direktno pod okriljem MKOS-a što je značilo da su imali prostor za direktne konsultacije i pregovore
o primljenim finansijskim sredstvima.
Prihodi od prodaje karata malo su unosni za finansiranje javnih ustanova kulture.
Glavni zakonodavni akt koji uređuje lokalnu samoupravu na Kosovu pokrenut je od strane UNMIK-a 2000. godine dok je novi
Zakon o lokalnoj samoupravi na Kosovu usvojen od strane Skupštine Kosova i proglašen 2008. godine.
Prodaja karata navedena je od strane sedam (7) ustanova od četrnaest (14) koliko ih je
intervjuisano, kao izvor koji pokriva od 1% do 10% budžeta na njihovom raspolaganju.
Narodno pozorište, filharmonija i Narodni balet Kosova, koji se svi nalaze u Prištini, predstavljaju
najbolje primere pošto prodaja karata doprinosi njihovom godišnjem budžetu na nivou od 3% 10%. Narodno pozorište je iznelo da se sezona 2010. godine potpuno rasprodata zahvaljujući
delotvornoj marketinškoj kampanji. Profesionalna pozorišta u Gjilan/Gnjilanu i Gjakovë/Ðakovici
navikla su da sprovode kampanje sezonske prodaje karata uglavnom obraćajući se učenicima
osnovne i srednje škole i studentima sa značajnim poboljšanjima u njihovom prihodu.
Međutim, pozorište u Gjakovë/Ðakovici je konkretno 2010. godine moralo da otkaže 170 stalnih
pretplata zato to nije moglo da garantuje redovan raspored aktivnosti usled neizvesne donacije
Obično sve javne ustanove kulture nude niže cene ili popuste za studente, školske ekskurzije i
Cena jedne ulazne karte navedena je kao prepreka da se privuku posetioci. Cenom od oko 2 evra,
karte se uopšteno smatraju skupim u poređenju sa potrošačkom moći stanovništva koje zaista
smatraju da kultura da daje onoliko koliko se za nju plaća.
Odsustvo Službi za posetioce i usluga kao što su marketing, trgovačke strategije prilično je
primetno među javnim ustanovama kulture.
Većina ustanova kulture nije prepoznala potencijal dodatnih usluga kao što su kafići, knjižare i
prodavnice suvenira i to koliko oni mogu povećati prihod. Narodno pozorište Kosova i Galerija
umetnosti Kosova jedine su koje tokom otvaranja i premijera prodaju kataloge i razglednice.
Nepostojanje vizije i kratko/dugoročne strategije u velikoj meri preovladava među javnim
ustanovama kulture
Konsultacije sa opštinom i Ministarstvom kulture, omladine i sporta vode se samo povodom
dodeljivanja budžeta; po dodeljivanju finansijskih sredstava, one se ne uključuju u bilo kakve šeme
praćenja ili ocene koje mogu pomoći ustanovi da iskoristi savete i izvučene pouke kako bi
unapredile svoj učinak. Odlučivanje se nije pokazalo učesničkim procesom pošto se u potpunosti
oslanja na direktora ili umetnički odbor.
Ministarstvo kulture i lokalna vlada ne pružaju niti jasne savete niti pravila u tom smislu koja će
voditi ka tome da institucija bude samostalna u identifikovanju i sprovođenju svoje strategije, vizije
i planiranja. Ova činjenica neminovno smanjuje kapacitet institucija da imaju jasan mandat i
Javne ustanove kulture nemaju redovno pristup subvencijama ili finansiranju međunarodnih
Subvencije i tenderi navedeni su samo od strane Narodnog pozorišta Kosova i Galerije umetnosti
Kosova kao redovni doprinos u rasponu od 10% i 30% njihovog godišnjeg budžeta.
Pouzdani donatori ili privatni partner sa kojima obično sarađuju institucije jesu: Raiffeisen Banka,
PTK, Dukagjini, IPKO kao i lokalni akteri dok se švajcarski, francuski, britanski instituti kulture i
programi Pro Helvetia, Soros smatraju najvećim podržavaocima oblasti kulture. Najveći broj
institucija van Prištine nije imao ni strategiju niti nameru da pokrene lobiranje pri međunarodnim
donatorima za pristup subvencijama i tenderima.
Prepoznato je da se u većini poziva za podnošenje predloga javne ustanove smatraju nepodobnim
osim ukoliko se povežu sa OGD-ima, ali njihov pridruženi položaj ne daje im za pravo da prime
finansijska sredstva već samo malu nadoknadu za organizacione troškove.
Izlišna birokratija takođe ih sprečava da ostvare saradnju sa OGD-ima i NVO-ima u smislu
zajedničkog udela i raspolaganja finansijskim sredstvima. Blagovremene i jasne informacije o
programima i planovima nisu lako pristupačne a postupci za učešće nisu im neposredno razumljivi.
Ustanove su iznele poteškoće da se blagovremeno informišu o dostupnim mogućnostima za
finansiranje. Sa izuzetkom državnih institucija u Prištini i nekolicinom u manjim gradovima, većina
ispitanika ne govori engleski jezik tako da čak i jezik može predstavljati glavnu prepreku u pristupu
raspoloživim subvencijama.
3.2.2 Ljudski resursi
Trupe i tehničari angažuju se samo na projektima i dodeljivanjem finansijskih sredstava.
Shodno tome, ne sprovode se nikakvi programi za izgradnju sposobnosti ljudskih resursa niti su u
toku usled nepostojanja uslova za delotvorno zapošljavanje. Osoblje dodeljeno svakoj instituciji ima
opšti profil i uglavnom su zaduženi za svakodnevne rutinske poslove.
Stručne ličnosti sa ekspertizom u domenu svake ustanove kao što su kustosi, istoričari umetnosti,
kritičari umetnosti, svetlo i ton majstori uobičajeno je teško pronaći usled nepostojanja posebnog
kurikuluma na Univerzitetu i Akademiji UMETNOSTI.
Doprinos stažista i glumačke trupe veoma malo se uzima u obzir
Primećen je određeni stav gde se studenti i novonastali umetnici smatraju nedovoljno
kvalifikovanim da rade u određenim institucijama na centralnom nivou. Sa druge strane, javne
ustanove ne da se ne ohrabruju od strane Akademija i fakulteta umetnosti da integrišu svršene
studente već ograničavaju njihovo angažovanje na ko-organizovanje finalnih događaja i izlaganje
najboljih radova studenata.
3.2.3 Kulturna raznolikost
Kulturna raznolikost iako visoko pozicionirana na kosovskom dnevnom redu ne predstavlja
prioritet za većinu intervjuisanih institucija
Javne ustanove kulture sastavljene su uglavnom od mono-etničkog osoblja i ne pokazuju
zainteresovanost i nastojanja za predstavljanje većeg broja kultura ili za identifikovanje spoljnih
partnera u okviru kulturne sfere manjinskih zajednica. Naglašeno je da su ustanove kulture
manjinskih zajednica bile nepristupačne; uglavnom one koje rade sa umetnicima iz zajednice
kosovskih Srba imaju svoju kulturnu sferu i puteve koji se ne ukršćavaju sa zvaničnim. Kulturna
raznolikost navedena je kao kriterijum za odabir za kalendar događaja i tokom kastinga koji su kako
otvoreni celokupnoj umetničkoj sceni na Kosovu bez obzira na poreklo i nacionalnost.
Međutim, pregled predloženih inicijativa organizovanih od strane većine ustanova kulture pokazao
je prvenstveno angažovanje umetnika iz reda zajednice kosovskih Albanaca i fokus ka albanskom
kulturnom izražavanju.
3.2.4 Umrežavanje
Snažne među-sektorske i među-regionalne podele preovlađuju među javnim ustanovama
Lične veze i ugled direktora ili vodećeg odbora u velikoj su meri identifikovane preduslovima za
uspešno umrežavanje.
Institucije koje su dobro ustanovljene ne vide korist u sprovođenju aktivnosti koje su krhke; sa
druge strane, institucije koje imaju ovakve potrebe ne smatraju da se mogu uzdati u sebe kako bi
zatražile od svojih institucionalnih partnera prenos znanja i prakse. Stoga, oni uglavnom ostaju
usredsređeni van svojih administrativnih granica ili konkretnog sektora. Ovo se može primetiti čak i
u Prištini gde državne institucije nisu posebno sklone saradnji sa sebi ravnopravnim lokalnim telima
dok ostvaruju redovnu saradnju sa međunarodnim donatorima i partnerima u susednim zemljama.
Pozorišta se čine institucijama koje ostvaruju najveću saradnju jedni sa drugima iako se razmene
znanja uglavnom odnose na carinu, opremu i zakupninu prostorija.
Samo nekoliko putujućih predstava održano je tokom poslednjih godina ali prevoz opreme, carina i
glumaca i dalje predstavlja glavnu prepreku. Pozorišta ne poseduju uslužno vozilo koje bi moglo da
se koristi za prevoz ansamblova niti finansijska sredstva da iznajmi jedno. Takođe, Narodno
pozorište Kosova predstavlja najbolji primer pošto često sarađuje sa drugim institucijama kao što su
Filharmonija i Narodni ansambl pesama i plesova. Međutim, saradnja se u najvećoj meri ostvaruje
tokom festivala ili ceremonija na visokom nivou pred državnim predstavnicima.
3.2.5 Internacionalizacija
Jednovečernje učešće ili održavanje festivala ili ansambala u zemlji i iz susednih zemalja
predstavlja jedini modalitet koji je primećen za otvaranje međunarodne razmene i saradnje.
Činjenica da je Kosovo kopnena zemlja, kako u geografskom tako i u političkom smislu, zasigurno
stvara prepreke javnim ustanovama kulture na Kosovu da budu proaktivne u smislu umrežavanja i
zajedničkih inicijativa nekoliko različitih zemalja.
Najprisnija saradnja sa Makedonijom i Albanijom nesumnjivo je nastala usled dobrih diplomatskih
odnosa; sa druge strane geografska, jezička i kulturna blizina takođe ostaju glavni vodeći faktori
istog. Među merama vlade za stvaranje pozitivnih uslova za podršku, većina institucija oslanja se
na MKOS za informacije i savete o mogućnostima za finansiranje i promovisanje kosovske kulture
na međunarodnoj sceni.
3.2.6 Uticaj procesa decentralizacije na javne aktere kulture
Potencijal da proces decentralizacije unapredi javne organizacije kulture još uvek nije u
potpunosti istražen
Nakon procesa decentralizacije sprovedenog na osnovu “Zakona o lokalnoj samoupravi na
Kosovu”, novac MKOS dodeljuje se decentralizovanim ustanovama kulture na nivou od samo 49%
zahtevanih finansijskih sredstava. Opština će uključiti primljena finansijska sredstva u svoj opšti
budžet i doprineće sa 51% zahtevanom iznosu. Ono što su istakli intervjuisani, delovi opštinskog
budžeta često se ugrožavaju potrebama u oblasti infrastrukture i obrazovanja, tako da institucije
na kraju dobijaju niža finansijska sredstva u odnosu na ona koja su isplanirana ili su njih u
potpunosti lišeni. Posledično, odnosne obaveze predviđene Zakonom ne poštuju se u potpunosti.
Štaviše, svaka javna ustanova nema kapacitet da kontroliše ili prati prenos finansijskih sredstava sa
MKOS-a ka Opštini tako da institucija veoma često ostaje zarobljena između ova dva nivoa uprave
bez nekog prostora za posredovanje.
Pored toga, institucije su iznele da nemaju transparentne kriterijume za dodeljivanje finansijskih
sredstava. Postupak predviđa da javne ustanove na godišnjoj osnovi podnesu MKOS-u akcioni plan
zajedno sa procenjenim budžetom čije se usvajanje ne poklapa sa dogovorenim prioritetima ili
zajedničkim strategijama. Ovo je takođe razlog zašto se redovne programske aktivnosti smanjuju
tokom zimske sezone pošto ustanova ne može da garantuje grejanje svojih prostorija.
3.3 Finansiranje po kulturnom domenu
Informacije sakupljene tokom intervjua i terenskih poseta rezimirane su u narednim odeljcima i podeljene
su po kulturnom domenu.
3.3.1- Vizuelne umetnosti (crtanje, slikarstvo)
⇒ Sektor vizuelnih umetnosti po svemu sudeći na Kosovu je predstavljen slikanjem i crtanjem, iako
su identifikovani i manji dokazi o postojanju drugih disciplina koje se mogu podvesti pod vizuelne
⇒ Postoji samo mali broj međunarodnih donatora koji skreću pažnju na pod-sektor vizuelnih
umetnosti: Erste Banka, Pro-Helvetia, Evropska kulturna fondacija sa malim subvencijama za in
loco stipendije za boravak umetnika i za lokalne saradnike Fondacije za građansko društvo koja
organizuje Nagradu za mlade vizuelne umetnike koja obuhvata 10 zemalja JIE.
⇒ Postoji značajan broj mladih talenata koji se usavršavaju na Fakultetu umetnosti u Prištini ali oni
retko privlače pažnju za izlaganje njihovih radova. NVO-i specijalizovani za vizuelne umetnosti
organizuju sporadične umetničke skupove kao što su dva NVO-a iz Prištine ARTPOLIS i RE:PUBLIC.
⇒ Postoje malobrojna i zastarela mesta za održavanje UMETNIČKIH izložbi na Kosovu sa izuzetkom
Galerije umetnosti Kosova iako privileguje već afirmisana imena. Manji broj ostalih aktivnih u
manjim mestima ne organizuju premijerne izložbe i nemaju kapacitete da promovišu prodaju na
malo i licitacije umetnika i njihovih radova.
⇒ Po svemu sudeći postoji široka zainteresovanost da vizuelne umetnosti posluže kao sredstvo
među-kulturnog dijaloga i promovisanje kulturnog nasleđa. Nekoliko kulturnih OGD-a i
organizacija građana organizuje letnje UMETNIČKE kolonije koje vizuelnu umetnost uključuju u
multikulturni dijalog i podsticanje mladih.
⇒ Na mejnstrim sceni, vizuelna umetnost zaslužuje pažnju samo malog broja podzemnih NVO-a:
dva u Prištini (Tetrix, Stanica) i 7 Art u Mitrovicë/Mitrovici.
Ove tri organizacije takođe su pokušale da organizuju umetničke koncepte na alternativnim
mestima kao što je bivši rudnik u blizini Mitrovicë/Mitrovice, ali nedostatak finansijskih sredstava i
loši kredibilitet ovog žanra prekinuli su njihov razvoj.
⇒ Stručno usavršavanje obično se vrši na nivou osnovnih i srednjih škola i pruža se u nekolicini
domova kulture na opštinskom nivou ali nedostatak sredstava za kupovinu umetničkih materijala i
boja ugrožava redovnost kurseva.
⇒ Pokretnost umetnika snažno je ograničena neizvesnim sporazumom o statusu Kosova na
međunarodnom nivou i posledičnim poteškoćama kosovskih umetnika da dobiju vizu. Različite
stipendije dostupne su od međunarodnih instituta 6 za balkanske umetnike da učestvuju u
rezidencijama umetnika u inostranstvu, kosovski umetnici su podobni za iste u većini slučajeva.
⇒ Ne postoje nikakvi specijalizovani časopisi ili periodični časopisi o vizuelnim umetnostima koji se
objavljuju na Kosovu ili u glavnim međunarodnim UMETNIČKIM publikacijama koje se prevode na
lokalne jezike.
⇒ Primećena je difuzna zainteresovanost ciljne publike za vizuelne umetnosti u vidu gradske ulične
umetnosti (uglavnom grafita) ukoliko su angažovani na tome da obnove napuštene zgrade ili da
osveže otvorene prostore.
3.3.2 Scenske umetnosti (pozorište, balet, opera)
⇒ Opera i balet po svemu sudeći nisu poznati načini kulturnog izražavanja od strane velike javnosti
kosovskih građana. Pored Narodnog baleta i filharmonije Kosova i njihovog pokušaja da podstaknu
sektor, ista nema dovoljna finansijska sredstva da angažuje stalne bendove i trupe, da treba
Stipendije namenjene kosovskim umetnicima nude se Nagradom mladih umetnika JIE, koja se pruža u
okviru programa rezidentnih umetnika organizacije KulturKontak (Austrija) i Fondacije ERSTE. Stipendije za
studente koji su diplomirali na Kosovu u likovnim umetnostima i muzici nude se od strane Britanskog saveta
na Kosovu, Programa Fulbright, Ministarstva za obrazovanje, kulturu, nauku i tehnologiju Japana.
konkretne instrumente i opremu za balske dvorane, izvođače koji su pohađali napredne nivoe
obuke i instrumentaliste.
⇒ Pod-sektor pozorišta dobro je ustanovljen na Kosovu. Isti je razvijen iz dve različite sredine i
namenjen je posebnim auditorijumima: urbanoj, eksperimentalnoj praksi prisutnoj kroz godišnje
festivale mlađeg kosmopolitskog auditorijuma i konvencionalniji, uključujući dramske i epske
reprezentacije koje se obično prikazuju u narodnim i profesionalnim pozorištima.
⇒ Postoji nekoliko kulturnih operatera koji angažuju pozorište zarad podizanja svesti u oblastima
pogođenim etničkim konfliktom ili uključenima u proces povratka izbeglica. U tom smislu, praksa
“živog pozorišta” koja je sastavljena od interakcije sa javnošću kako bi se podstakla debata o
osetljivim temama pokazala se u nekolicini slučajeva snažnom u razbijanju podela i olakšavanju
animiranja zajednice ali treba dalje da bude podržana konkretnom obukom i pripremom zajednice.
⇒ Često postoje pozorišne predstave neformalnih ansambala i profesionalnih pozorišnih trupa na
lokalnom nivou do školskih ekskurzija ali veze između uspostavljenih pozorišta i prosvetnih
sistema treba da budu uređene i unapređene.
⇒ Godišnji festival Skena up u Prištini predstavlja najbolji prozor za lokalne pozorišne studente i
novonastale izvođače na osnovu bogatstva uključenih međunarodnih gostiju i kvaliteta scenskih
nastupa. Sa druge strane, isti ponovo afirmiše skoncentrisanost relevantnih događaja samo u
⇒ U prošlosti su organizovani dramski i epski festivali u seoskim oblastima i manjim gradovima, a
među njima festival drame iz Klinë/Kline naveden je kao najznačajniji. Zbog nedostatka
finansijskih sredstava i podrške profesionalnih pozorišta isti su završavali doslednim gubicima u
slabom kulturnom životu angažovane oblasti.
3.3.3 Audiovizuelne umetnosti (muzika i film)
⇒ Mogućnosti za obrazovanje u najvećoj meri zavise od mogućnosti da se priušte studije u
inostranstvu, pošto je rečeno da je javna škola zastarela i da nema usavršene nastavnike i opremu.
Međutim, tri godišnja festivala pružaju seminare i muzičke laboratorije kako bi se muzičarima
omogućilo da razmene svoje znanje sa poznatim stručnjacima i relevantnim akterima na
međunarodnoj muzičkoj sceni.
⇒ Mogućnosti vidljivosti novonastalih muzičara još uvek su sporadične pošto se pružaju samo tokom
tri godišnja festivala ili na nekim privatnim mestima tokom vikenda. Potencijal za produkciju in loco
skoro i da ne postoji usled odsustva ulagača i muzičkih firmi uz svu raspoloživost loše opreme,
zastarelih studija i veštih tehničara. Nedavno, DIT&NAT plasirao je malu muzičku firmu u Prištini u
saradnji sa slovenačkim muzičkim producentom koja ima za cilj da promoviše mlade lokalne
⇒ Bez obzira na to, muzički pod-sektor ostaje jedan od najdinamičnijih među kulturnim poljima na
Kosovu zajedno sa grupom poznatih i aktivnih muzičara, tri godišnja rok – džez festivala (Prištinski
Jazz festival i Festa e muzikes (Priština) i Jazz i Blues Festival severnog grada (severna
Mitrovicë/Mitrovica), jedna javna muzička akademija i nekoliko privatnih škola.
⇒ Filmski pod-sektor jedan je od najviše obećavajućih i samo-organizovanijih u smislu potencijala za
kreativne industrije, lokalnu ekspertizu, stabilnu finansijsku podršku putem obnovljene Državne
kinematografske kuće, konzistentne saradnje sa međunarodnim akterima putem dva relevantna
godišnja festivala filma: Dokufest u Prizrenu i PrifilmFest u Prištini.
⇒ Pristup i promet filmskih proizvoda u manjim gradovima i udaljenim oblastima ostaje mali iako se
pokazalo da je potražnja zajednica veoma visoka. Ono što je kontradikcija jeste da postoji
nedostatak funkcionalnih bioskopa u manjim gradovima, ljudske preferencije za bombastičnim
proizvodima i difuziju jeftinih piratskih kopija na tržištu.
⇒ Potencijal putujućih mobilnih bioskopa da dopru do izolovanih oblasti i odlaska građana u
bioskope nije u potpunosti istražen do sada. NVO Multimedia, Dokufest i 7 ARTE počeli su da
sprovode slične radnje ali nedostatak opreme i odgovarajuće pažnje opštine da pruže mesta i
logistiku za prikazivanje filmova do sada su onemogućavali potpunu realizaciju.
⇒ Postoji novonastala grupa stvaralaca video zapisa i veb stranica koji usađuju produkciju kratkih
video zapisa za izazivanje socijalnih pitanja i unapređivanje omladinskog aktivizma. Nekoliko
video takmičenja najavljeno je na Kosovu i uključuju omladinske organizacije, stvaraoce veb
stranica, škole i Američki univerzitet u Prištini.
Prvi socijalni Kamp inovacije organizovan je uključujući Platformu za omladinsko zalaganje na
difuziji korišćenja mobilnih tehnologija zarad ostvarivanja pozitivnih društvenih promena.
3.3.4 Etnička i folklorna kultura
⇒ Na nivou Vlade, velika pažnja poklanja se razvoju ovog pod-sektora pošto je prepoznat kao
potencijalni katalizator za uspostavljanje kreativnih industrija i za razvoj seoskog turizma.
⇒ Očigledan je nedostatak veština i kvalifikacija ciljnih ženskih grupa da prođu kroz specijalizaciju
na unapređivanju i formalizovanju pod-sektora, ali stručno usavršavanje i formalni programi
studiranja umetničkog zanatstva na akademiji i fakultetu umetnosti još uvek nisu pokrenuti.
⇒ Tradicionalna muzika uživo, sačinjava glavni elemenat nematerijalne kulture Kosova sastavljene
od originalnih balada i pesama sa snažnom etničkom i geografskom konotacijom, koja je još uvek
živa u varošicama i manjim selima. Ova vrsta narodne muzike prenosi se od usta do usta, te je
potencijalno izložena opasnosti nestanka pošto se ne ceni od strane mlade javnosti koja bi mogla
poraditi na njenom oživljavanju.
Državni ansambl glavni je kulturni operater koji se bavi promovisanjem ovog žanra u široj javnosti,
iako i dalje ostaje pod odbranom tradicije.
Uopšteno, ne postoje nikakvi dokazi koji ukazuju da Odeljenje za kulturno nasleđe Ministarstva
kulture poklanja dovoljnu pažnju na očuvanje ovih proizvoda finansijskim sredstvima za njihovo
arhiviranje i snimanje.
⇒ Tradicionalna muzika predstavlja prirodno sredstvo unapređenja identiteta i zaštite manjinskih
grupa prisutnih na Kosovu, među kojima su ROMSKE najuticajnije i najpriznatije. Zapravo, nekoliko
ROMSKIH NVO-a upravlja lokalnim radio stanicama koje 24 h puštaju tradicionalnu muziku na
zahtev. Iako nekako dominiraju ovom scenom, one još uvek nisu izradile strategiju za uspostavljanje
odgovarajuće uspostavljanje narodne muzike. Organizacija KFOS-SOROS je u tom smislu iznela svoju
nameru da sakupi i izradi kompilacije istaknutih pesnika u sklopu ROMSKE muzičke tradicije.
3.3.5 Književnost, knjige i izdavaštvo
⇒ Ovaj pod-sektor najmanje je razvijen u kulturnom okruženju na Kosovu Književnost i naracija po
svemu sudeći smatraju se marginalnim vidovima kulturnog izražavanja. Dva sajma knjiga
organizovana su kako bi se povećao broj čitalaca ali su ostvarili loš uspeh u smislu prodaje knjiga. U
Prištini je samo izdavačka kuća M&M aktivna a lokalna franšiza knjižara Dukagjini rasprostranjena je
širom Kosova.
⇒ Mogućnosti pristupa i odgovarajuće literature i materijala za čitanje, senzibilizuju širu javnost o
značaju čitanja su retke i usredsređuju se samo na Prištinu.
Iskustvo karavana pisaca primenjeno od strane fondacije Otvoreno društvo – SOROS za
opismenjivanje ROMSKIH zajednica predstavlja najbolju praksu ali nije pridobilo važnu pažnju da
bude unapređen i primenjen u drugim manjinskim grupama.
Iskustvo pesničkih večeri u književnom kafiću DIT&NAT u Prištini ili kulturnom centru 7 ARTE u
Mitrovicë/Mitrovici tokom kojih se razgovara o isečcima i citatima iz njihovih omiljenih knjiga
pokazali su se veoma delotvornim pošto se ne pozivaju na konvencionalne pisce. Ova iskustva
primenjuju se i na ostalim, uobičajenim lokacijama.
⇒ Lokalne biblioteke predstavljaju zastarele kolekcije i aktivnosti ograničene na distribuciju i
arhiviranje knjiga. Knjige koje su obično raspoložive, zastarele su i nisu prilagođene posebnim
izazovima i stilovima različitih čitalaca. Omladina ostaje najveći čitalac iako uglavnom odlaze u
biblioteke i knjižare za obrazovne priručnike kao proizvode namenjene ukusu i stilu mladih kao što
su stripovi, ilustrovani romani, strani bestseleri koji nisu široko dostupni.
4. Preporuke
Predložene preporuke uzimaju u obzir nalaze mapiranja i postoje sa namerom da pruže realan odgovor na
neposredne i hronične potrebe angažovanjem isključivo ljudskog i društvenog kapitala koji u ovom trenutku
postoji na Kosovu. Mogućnosti za povećavanje finansijskih sredstava izdvojenih za kulturu u cilju
ostvarivanja privrednog rasta umesto toga biće obuhvaćene konkretnom ocenom sektora kreativnih
industrija, na koji se pozivamo.
4.1 Preporuke oko nedržavnih kulturnih operatera
Aktivirati postojeće resursa kako bi se unapredila samoodrživost i samoinicijativa NVO-a
Preporučene kratkoročne mere obuhvataju sledeće:
⇒ Organizovati sesije obuke koje se nude od strane lokalnih, dobro utvrđenih NVO-a u sektorima
stručnosti krhkim partnerima u oblasti komunikacije, marketinga, prikupljanja finansijskih priloga,
analize potreba i aktera, oblasti strateškog planiranja;
⇒ Sprovesti neformalne programe “pomoći na radnom mestu” kako bi se previzašlo neuređivanje
rada volontera: snažniji NVO-i mogu biti mentori u primeni projekata od strane manjih NVO-a i sa
svoje strane obezbediti svoju podršku kao što je npr. pomoćno osoblje tokom organizovanja
događaja na visokom nivou i složenih programa.
Preporučene dugoročne radnje obuhvataju sledeće:
⇒ Izraditi roster lokalnih stručnjaka na nivou Ministarstva koji će biti uključeni u pružanje tehničke
pomoći i formalne obuke namenjene krhkim NVO-ima i ustanovama kulture;
⇒ Sprovesti mere koje smanjuju ekonomski teret iznajmljivanja prostorija i njihovog održavanja
 organizovanjem popisa slobodnih javnih prostorija koji će biti pružen manjim i krhkim NVO-ima u
zamenu za radove na renoviranju shodno posebnim kriterijumima i zaslugama;
 korišćenjem raspoloživih prostora koji pripadaju opštinama ili domova kulture zajednički i u
zajedničkom radu između individualnih umetnika i neformalnih grupa. Na ovaj način oni bi takođe
mogli da okončaju svoju marginalizaciju razmenom i stvaranje sinergija u cilju zajedničkog
⇒ Restrukturirati akreditovanje univerzitetskog sektora kako bi bio uzvratniji na tržišne prilike i
omogućio studentima da steknu svoje bodove glumačkim radom i stažiranjem u OGD-ima;
Unaprediti javne finansijske i podršku
Preporučene kratkoročne radnje obuhvataju:
⇒ Osmišljavanje i plasiranje transparentnog i sveobuhvatnog Poziva za podnošenje predloga
namenjenog lokalnim kulturnim operaterima sa jasnim rokom, modelom razrade predloga i
paketom smernica za podnosioce zahteva. Odabrani pobednici Poziva takođe bi trebalo da budu
javno objavljeni.
Preporučene dugoročne radnje obuhvataju sledeće:
⇒ Reorganizovati dodeljivanje sredstava Ministarstva
 finansijskim prilozima koji pomažu NVO-ima i OGD-ima sa nižom finansijskom stabilnošću i
upravljačkim kapacitetom da imaju pristup finansijskim sredstvima; ili
 subvencijama brzog uticaja kako bi se neformalnim grupama i krhkim OGD-ima omogućilo da
ispune blagovremeno potrebe i olakšaju kulturni život zajednica u nepovoljnom položaju.
⇒ Urediti pružanje finansijske i institucionalne podrške kulturnim OGD-ima, u vidu poreskih olakšica,
poreskih izdataka i fiskalnog olakšavanja mogućnosti za obuku.
Unaprediti umrežavanje među kulturnim operaterima
Preporučene kratkoročne radnje obuhvataju:
⇒ Organizovanje redovnih tematskih fokusnih grupa ili sastanaka predstavnika NVO-a na
regionalnom, okružnom i nivou zajednice uz podršku Regionalnih razvojnih agencija kako bi se
olakšala razmena informacija, uzajamno učenje i stvorile među-regionalne, među-opštinske i međusektorske sinergije u cilju uspostavljanja zajedničkih mreža;
⇒ Staviti u funkciju veb stranicu MKOS-a i uključiti stranicu posvećenu NVO-ima sa informacijama o
pozivima, ciframa, statistikama, izveštajima, relevantnim studijama itd.
⇒ Uspostaviti stalan link na novi portal Kosovo 2.0 u cilju pružanja ažuriranih i blagovremenih
informacija o kulturnim događajima i festivalima u toku u svih pet regiona na Kosovu;
⇒ Iskoristiti prednost mnogih neformalnih veb radio stanica kojima upravljaju mladi koji mogu biti
pokrovitelji kulturnih događaja nižeg nivoa besplatno i organizovati emisije u koje se pozivaju
kulturni operateri.
⇒ Napraviti pregled godišnjih muzičkih i pozorišnih festivala koji se održavaju isključivo u Prištini
organizovanjem putujućih sesija i retrospektive u četiri veća grada.
Preporučene dugoročne radnje obuhvataju:
⇒ Podržati uspostavljanje profesionalnih i trgovinskih udruženja za izradu politika, promovisanje
zakonodavstva za zaštitu prava radnika u pod-sektoru kulture.
Konsolidovati međuetnički dijalog i pomirenje putem kulture
Preporučene kratkoročne radnje obuhvataju sledeće:
⇒ Organizovati redovne tematske fokusne grupe ili sastanke sa predstavnicima NVO-a na
regionalnom, okružnom i nivou zajednice uz podršku Asocijacije kosovskih opština koje sačinjava i
nove srpske opštine, kako bi se olakšala razmena informacija i uzajamno učenje;
Preporučene dugoročne radnje obuhvataju:
⇒ Uspostaviti apolitički odbor za rešavanje konflikata duž kultura sa prisustvom onih kulturnih NVO-a
koji imaju multi-kulturno osoblje koje može biti angažovano u svojstvu posrednika u odnosnim
zajednicama, ima pristup liderima zajednice i sposobnost prodiranja u istoj i time mogu ostvariti
delotvoran uticaj na među-kulturnu izolaciju. Rad odbora mogao bi se podržati zajedničkim fondom
Ministarstva za obrazovanje, Ministarstva kulture i Ministarstva za zajednice i povratak.
⇒ Podstaći radnje kojima se odgovara na kulturne potrebe i ograničenja povratnika ili prinudno
vraćenih lica iz država članica EU pošto predstavljaju zapostavljenu ciljnu grupu koja treba
konkretne mere reintegracije u povratničke zajednice koje može pružiti kulturno okruženje. Ova
radnja trebalo bi da se sprovede od strane onih NVO-a koji su redovno uključeni u pružanje pomoći
ovim korisnicima pri povratku.
4.2 Preporuke u pogledu javnih kulturnih operatera
Unaprediti institucionalni okvir
Preporučene kratkoročne radnje obuhvataju sledeće:
⇒ Uspostaviti osnovu uredbe o volonterskom radu putem pilot projekata i stručnjaka iz institucija.
Preporučene dugoročne radnje obuhvataju sledeće:
⇒ Standardizovati upravljanje ugovorima i platama stručnjaka u bilo kom sektoru kulture;
⇒ Objaviti otvorene pozive i konkurse za odabir stalnog osoblja zaposlenog u javnom pozorištu i
⇒ Rezultati i izvučene pouke iz nekoliko uspešnih pilot inicijativa sačinjavaće osnovu za stupanje na
snagu zakonodavstva o volonterskom radu;
⇒ MKOS bi trebalo da uspostavi bilateralne sporazume sa prijateljskim stranim partnerima kako bi se
prokrčio put jedinstvenim javnim institucijama da aktiviraju buduća partnerstva;
⇒ Formalizovati podelu finansija između budžeta države/opštine/trećih tela na način predviđen
Zakonom o lokalnoj samoupravi;
⇒ Formalizovati postupke razmene umetnika i umetničkih proizvoda tokom putujućih festivala i
Unaprediti samoodrživost kulturnih institucija
Preporučene kratkoročne radnje obuhvataju sledeće:
⇒ Unaprediti izgradnju kapaciteta u domenu sakupljanja priloga, marketinga, poslovnih planova u cilju
smanjivanja zavisnosti kulturnih ustanova od državnog budžeta;
⇒ Uspostaviti prodajna mesta tokom festivala i premijera u vidu štandova za prodavanje knjiga,
umetničkih dela i radova studenata u saradnji sa lokalnim kulturnim proizvođačima.
Unaprediti privlačnost, vidljivost i priznanje kulturnih ustanova u relevantnom kulturnom sektoru
Preporučene kratkoročne radnje obuhvataju sledeće:
⇒ Ojačati korišćenje IT i socijalnih medija kao što su Wordpress blog i stranica Facebook uključujući i
redovan bilten za blagovremeno informisanje o inicijativama institucija.
Preporučene dugoročne radnje obuhvataju sledeće:
⇒ Modernizovati sadržaj kolekcija, pregled izložbi, obrazovnih i promotivnih postera objavljivanjem
“takmičenja u idejama” među univerzitetskim studentima u domenu umetnosti, grafičkog dizajna i
Unaprediti umrežavanje i članstvo među kulturnim ustanovama istog kulturnog sektora
Preporučene kratkoročne radnje obuhvataju sledeće:
⇒ Uspostaviti osnovu za buduće muzejske i pozorišne integrisane sisteme na osnovu najboljih praksi iz
Italije, Nemačke i Francuske: obuka, pravni okvir, pilot događaji kako bi se testirala spremnost
javnosti, npr. Veče muzeja koje se trenutno organizuje u Bosni, Srbiji i Makedoniji;
Preporučene dugoročne radnje obuhvataju sledeće:
⇒ Uspostaviti sistem za integrisano upravljanje (pozorišta - muzeji) kako bi se razbila izolacija
kulturnih ustanova tako da mogu zajednički da učestvuju u svojim finansijskim obavezama, spajaju
relevantne kalendare događaja, predlažu sezonske pretplate, traže odgovor MKOS-a i Asocijacije
kosovskih opština na zajedničke praznine i potrebe.
5. Zaključak
Glavni izazovi po kulturne operatere na Kosovu, kako nedržavne tako i javne, javljaju se u sledećim
⇒ Odupiranje promeni
Postoji mala zainteresovanost ili svest oko dragocenosti saradnje ili u koncept rukovođenja kao
usluge i osećaj polaganja prava na podršku vlade.
Uopšteno, zajednica očigledno poklanja veoma malu pažnju kulturnom životu; možda usled
kombinacije faktora, kao što su: odsustvo informacija, ograničene lokacije (u prestonici Prištini) i
ograničene prevozne mogućnosti i/ili ograničen raspon mogućnosti/vrste događaja.
Takođe postoje sledeće mogućnosti:
 Potencijal razvoja novih domaćih politika i zakonodavstva o autorskom pravu i kulturnom nasleđu;
 Aktuelna pažnja EU ka uspostavljanju kreativnih industrija na Kosovu, koji je počeo da shvata da
stvaranje okruženja koje pogoduje strateškom otkrivanju kulturnih operatera, njihovoj izgradnji
kapaciteta i aktivnom učešću jeste od presudnog značaja;
 Kulturni operateri shvataju u sve većoj meri da, kako bi dobili mesto koje zaslužuju i odigrali ulogu
na verodostojnoj i priznatoj kulturnoj sceni na Kosovu, treba da poboljšaju sposobnosti i ugled
poštovanjem načela i standarda koji obezbeđuju profesionalizam, saradnju i samoodrživost;
 Sve veća svest kosovskog Ministarstva kulture, omladine i sporta o značaju ujedinjavanja i
povezivanja svih vitalnih snaga koje funkcionišu u okviru kulturnog domena od značaja je za izradu
delotvornih politika i strategija i za efikasno dodeljivanje budžeta.
⇒ Pristupačnost
Kako kulturni operateri tako i korisnici kulture imaju nedosledan, neblagovremen i manje od
sveobuhvatnog pristupa informacijama o postojećim resursima. Radnici kulture u varošicama ili
udaljenim oblastima ne znaju gde da se obrate za informacije koje bi ih mogle izložiti drugim
modelima upravljanja, drugim izvorima finansiranja i kolegama. Nastupi i prezentacije često su
fizički nepristupačni starim ili licima sa invaliditetom. Samo državne institucije su dobro zastupljene;
kulturna preduzeća i službe delimično su zastupljeni a praktično ne postoje nikakve informacije i
specijalisti u domenu kulture ili NVO-a usmerenih ka kulturi. Još jedna manifestacija ovog pitanja
jeste da li korisnici imaju pristup ovim mestima. Postoji veoma mali broj mesta na kojima se mogu
čuti alternativni glasovi. Posledično, postoji mali broj ili ne postoje nikakve prilike da korisnici
kulture izlože i podrže ove perspektive.
⇒ Nevoljnost za saradnju
U veoma maloj meri se priznaje značaj ili vrednost saradnje kao katalizatora ideja, korišćenje
resursa ili učenje novih metoda. Akteri u sferi kulture ne sarađuju međusobno; oni ne pozivaju ili ne
pokreću saradnju sa drugim granama ili pod-sektorima kulture.
⇒ Autoritet bez rukovođenja
U većini sektora, pasivno se priznaje ili postoji veoma mala svest o potrebi za rukovođenjem u
službi zajednice. Većina ispitanika kako iz OGD-a tako i iz reda javnih institucija sa ponosom je
opisala svoje iskustvo, postignute rezultate i poboljšanja koja su preduzeli, ali kada svi oni treba da
se suoče sa hijerarhijom, kulturom rizika i inovacije, nemaju nikakav liderski stav da podstaknu
osoblje, privuku svoju publiku, utvrde uspešne strategije.
⇒ Osećaj prava i nepostojanje preduzetničkog duha
Iako se smanjuju ili nestaju međunarodni izvori finansiranja, očekivanje finansijske zavisnosti od
državnog, regionalnog ili lokalnog budžeta dalje se povećava. Postoji nedostatak priznanja ili
zainteresovanosti za ulogu društvenog preduzetništva, marketinga ili bilo kojih drugih sredstava
kojim bi se izgradio povratak svih ovih investicija iz drugih izvora. U samom korenu ovog fenomena
leži percepcija da muzej ili pozorište nije pružalac koji treba da brine o prohtevima potrošača.
Tvrdnja koja se prožima jeste da bi umetnost i kultura trebalo da budu podržani svojim pukim
6. Nastavak
Mapiranje kulturnih operatera predstavlja sredstvo za viši nivo upoznavanja sa kulturnim okruženjem na
Kosovu, njegovim agensima i resursima; kao takav trebalo bi da se upotrebi od strane EU i Ministarstva
kulture, u cilju razmene znanja, planova i dodeljivanje budžeta koji su zasnovani na potražnji i omogućuju
bolji položaj zajednice. Kako bi se postigli ovi konačni ciljevi, preporučuje se nekoliko radnji ovim dvoma
glavnim primaocima pregleda i zaključaka mapiranja kulturnih operatera:
Kancelariji EU na Kosovu
 Kratkoročna preporuka: Razviti kapacitet za sprovođenje popisa kulturnih operatera: Ovaj proces
mapiranja sektora kulture počinje stoga popisom kulturnih operatera, njihovim glavnim
rezultatima, nije isključiv ali treba dalje da se proširi i podrži radnim stolovima na opštinskom nivou
među relevantnim akterima, javnim institucijama i izvršnim partnerima u domenu kulture, kako bi
se nastavila kratkoročna i srednjeročna strategija za koherentan odgovor na praznine i izazove
identifikovane mapiranjem.
 Dugoročna preporuka: Uspostaviti sistem praćenja za ažuriranje i razmatranje zaključaka
mapiranja i profila popisa
Popisna lista opsežna je u toj meri da je prilagodljiva promenama i izmenama. Pošto se kulturna
scena Kosova povećava a novonastali akteri preduzimaju korake dok su ostali manje sposobni da
odgovore na nove izazove i trendove, tesno ex - post praćenje moglo bi poslužiti da se aktualizuje
sadašnji popis i da se uskladi sa budućim mogućnostima i ograničenjima koji se mogu javiti.
Ministarstvu kulture, omladine i sporta
 Kratkoročna preporuka: Poboljšati pristup informacijama
Popisna lista trebalo bi da se upotrebi kao svakodnevno rutinsko sredstvo za koordinaciju aktivnosti
i da se dozvoli isprofilisanim kulturnim OGD-ima i javnim ustanovama da budu izložene širim i
delotvornijim informacijama, da razmene iskustva i da potencijalno ostvare partnerstva;
 Dugoročna preporuka: Upotrebiti nalaze kulturnog mapiranja kako bi se podstakle politike i
olakšao kulturni razvoj zajednice.
Kulturno mapiranje trebalo bi da bude propraćen punopravnim procesom kulturnog planiranja
vođenog od strane zajednice koji je krunisan jasnom vizijom za Kosovo, koja identifikuje dugoročne
ciljeve i strategije i konkretne zadatke za njihovo postizanje. Ovi ciljevi i zadaci bi nakon toga trebalo
da postanu okosnica strateških odluka o načinu dodeljivanja vladinih resursa, koji obuhvataju
finansijska sredstva, zakonodavstvo, izgradnju kapaciteta, planiranje pristupačnosti itd.
Pregled izveštaja
U velikom izobilju pristupa konceptu kreativnih industrija, pristup UNCTAD-a činio se
prikladnim svrsi i kontekstu ovog procesa: “ Kreativne industrije mogu biti definisane kao
ciklus stvaranja, produkcije i komercijalizacije proizvoda i usluga koje koriste znanje i
intelektualni kapital kao glavne doprinose. Iste se bave uzajamnim dejstvom različitih podsektora koji se nalaze u rasponu od tradicionalnih zanata, knjiga, vizuelnih i izvođačkih
umetnosti do tehnološki intenzivnijih i uslužno usmerenijih polja kao što su muzička i filmska
industrija, televizija i radio, novi mediji i dizajn”.
Ciljevi ocene bili su da se:
- utvrdi potencijal sektora kreativnih industrija kao celine i nekih posebnih pod -sektora na
Kosovu shodno lancu vrednosti: stvaralaštvo-proizvodnja-distribucija-potrošnja
- analiziraju prednosti, slabosti, prilike i pretnje u sektoru i pod-sektorima;
- predlože najviše obedavajudi pod-sektori za bududu podršku;
- daju kratkoročne i srednjeročne preporuke koje mogu uobličiti okvir za sveobuhvatnu
politiku za unapređenje kulturnih industrija.
Metodologija primenjena za postizanje ovih ciljeva podrazumevala je kombinaciju ličnih
sastanaka sa reprezentativnom grupom aktera (državnih i nedržavnih aktera) u 5
administrativnih okruga na Kosovu i istraživanje nacionalnog i političkog konteksta i
pozivanje na aktuelne prakse u kulturnim industrijama. Imajudi u vidu vreme na
raspolaganju za istragu i posebno kulturni kontekst na Kosovu, ova ocena ograničena je na
slededih 6 pod-sektora sa neposrednijom umetničkom komponentom: film, muzika,
izvođačke umetnosti, knjige i izdavaštvo, vizuelne umetnosti, zanati i dizajn.
Gledano u celosti, studija sadašnje situacije u ovim pod-sektorima u skladu sa lancem
vrednosti, pokazuje da postoji koliko perspektiva toliko i problema na koje treba odgovoriti:
(a) Postoji održiva osnova u smislu stvaralaštva, sa veoma aktivnom gru pom
stvaralaca i specijalizovanih NVO-a na nacionalnom i lokalnom nivou. Međutim, odsustvo
mehanizma kontrole za zaštitu prava na intelektualnu svojinu i za kampanju protiv piraterije
predstavlja ozbiljnu prepreku za kulturne stvaraoce;
(b) finansijska podrška javnog i privatnog sektora usmerena je više ka poslednjem
delu lanca vrednosti (potrošnja/javni pristup) nego što je usmerena ka ključnoj fazi
(c) raspodela domadih kulturnih proizvoda onemogudena je kako malim tako i slabim
unutrašnjim tržištem i ograničenim regionalnim tržištem, zahvaljujudi uglavnom
nepriznavanju Kosova od strane dve balkanske zemlje;
(d) na globalnom nivou, međutim, kosovski kulturni proizvodi (filmovi, numere,
zanati itd) mogu prodreti i pronadi specijalizovano tržište u potrazi za novinom i
autentičnošdu, pod uslovom da su konkurentni u smislu kvaliteta i troškova;
(e) potencijalni doprinos kreativnih industrija međuetničkom dijalogu, društvenoj
koheziji i prekograničnoj saradnji sagledan je i istražen do sada samo od strane građanskog
društva u prestonici i u nekim opštinama, sa nekim hvale vrednim aktivnostima koje bi se
mogle proširiti, ponoviti i promovisati i uz podršku vlade.
Imajudi u vidu nalaze do kojih se došlo po pod-sektoru i analizu SWOT celokupnog sektora
kulturne industrije, sledede preporuke predlažu kratkoročne i srednjeročne mere kako bi se
odgovorilo na glavne konvergentne potrebe:
1. Priprema sveobuhvatne strategije koja naglašava prirodu uzajamnih koristi kreativnih
industrija sa ekonomske i socio-kulturne tačke gledišta;
2. O ja ča van je z a ko no da vn o g i in stitu ci o na l no g o kvira kada govorimo o
primeni Zakona o autorskom i srodnim pravima donetom 2006. godine,
smanjenju piraterije i odredbama koje se odnose na filmske ko-produkcije;
3. Uspostavljanje kreativnih ljudskih resursa razvojem sinergija među kulturnim
stvaraocima i operaterima i veze između različitih kreativnih pod -sektora u cilju
ostvarivanja vedeg uticaja i vidljivosti;
4. O l a kša van je pri stu p a fi n an si jski m sre d stvi ma u okviru Programa EU
pod nazivom
‘Kultura 2007-2013’ i ‘Ulaganje u ljude’ i kroz fiskalne podsticaje za investicije u
privatnom sektoru.
Ove globalne mere upotpunjene su konkretnim preporukama u vezi sa potrebama slededih
obedavajudih pod-sektora: filmska industrija; muzička industrija; zanati i dizajn; izvođačke
Ovaj izveštaj ocene, uistinu nije iscrpan ved je osmišljen da posluži kao radni dokumenat za
(a) diskusiju oko razrade Nacionalne strategije za kreativne industrije;
(b) seminar na nacionalnom nivou sa svim odnosnim akterima o prioritetnim potrebama
i ciljevima ove Strategije, primenom pristupa odozdo-naviše;
(c) detaljniju studiju i sakupljanje podataka o razvoju predloženih obedavajudih sektora film, muzika, zanati i izvođačke umetnosti- kao potencijal za ekonomski razvoj na
1. Definicija, obim i metodologija
1.1 Definicije
Iako se izrazi kreativna i kulturna industrija često koriste jedan umesto drugog, prvi
obuhvata širi raspon pod-sektora i koristi se u sve vedoj meri. Razlog za ovim je uglavnom
nedavno širenje novih tehnologija, posebno digitalizacija koja nudi nove mogudnosti za
stvaranje malih kreativnih preduzeda i za brz razvoj postojedih . Štaviše, koncept kreativnih
industrija ima prednost pružanja vedeg značaja “kreativnim” elementima sektora u smislu
“industrijskog, razvoja sadržaja i proizvodnje i distribucije.
U sporazumu sa Kancelarijom veze Evropske komisije (ECLO) na Kosovu, tokom
preliminarnog sastanka održanog 23. septembra 2011. godine, ocena se ne upuduje stoga na
‘kulturnu industriju’ – pomenutu u prvobitnom Projektnom zadatku projekta ‘Kultura za
sve’1- ved na ‘kreativnu industriju’
Najčešde citirana definicija kreativnih industrija jeste ona koja je formulisana od strane
Odeljenja za kulturu, medije i sport (DCMS) u Ujedinjenom Kraljevstvu krajem 1990-ih.
Kreativne industrije definisane su kao “oni poduhvati koji vode poreklo u individualnoj
kreativnosti, veštinama i talentu i koji nose potencijal bogatstva i stvaranja radnih mesta
stvaranjem intelektualne svojine.”
Međutim, definicija koja se koristi od strane Konferencije Ujedinjenih nacija za trgovinu i
razvoj (UNCTAD) čini se više odgovarajudom za svrhu ove studije:
“ Kreativne industrije mogu biti definisane kao ciklus stvaranja, produkcije i komercijalizacije
proizvoda i usluga koje koriste znanje i intelektualni kapital kao glavne doprinose. Iste se
bave uzajamnim dejstvom različitih pod-sektora koji se nalaze u rasponu od tradicionalnih
zanata, knjiga, vizuelnih i izvođačkih umetnosti do tehnološki intenzivnijih i uslužno
usmerenijih polja kao što su muzička i filmska industrija, televizija i radio, novi mediji i
1.2 Obim ocene
Sektor kreativnih industrija obuhvata široki raspon pod-sektora, do 13 u Dokumentu
kartografije Velike Britanije (1998). Međutim, imajudi u vidu raspoloživo vreme i poseban
kulturni kontekst na Kosovu, ova ocena ograničava se na slededih 6 pod-sektora sa
neposrednijom umetničkom komponentom: film, muzika, izvođačke umetnosti, knjige i
izdavaštvo, vizuelne umetnosti, zanati i dizajn.
Iako su zanati često uključeni u sektor kulturnog nasleđa, ovde se preispituju sa tačke
gledišta njihovog socio-ekonomskog i kulturnog potencijala i u vezi sa savremenom
proizvodnjom u vezi sa dizajnom. Ovaj pristup razmotren je od strane g. Hakena Demirija,
U stavovima 2.2 i 2.3(c)
Izveštaj pripremljen od strane Sekretarijata UNCTAD-a za sastanak panela na visokom nivou o kreativnoj
ekonomiji i industrijama za razvoj, Accra, Ghana 20-25. aprila 2008.
vođe tima na projektu EU/CoE pod nazivom “Podrška promovisanju kulturne raznolikosti na
Kosovu” kao pristup koji je u potpunosti komplementaran komponenti projekta koja se
odnosi na nematerijalno kulturno nasleđe i kulturni turizam. 3 Ministarstvo kulture,
omladine i sporta, glavni korisnik projekta ‘Kultura za sve’ Kancelarije veze EK takođe se
slaže sa potrebom da se zanati uključe u ovu ocenu kreativnih industrija na Kosovu.4
Slično, iako kulturni turizam nije formalno uključen u kreativne industrije i i dalje je u
početnoj fazi razvoja na Kosovu, on se smatra relevantnim za ovu studiju na slededim
osnovama: (a) kultura postaje sve više značajna komponenta u turističkim proizvodima
pošto omogudava diferencijaciju na veoma konkurentnom globalnom tržištu ;5 (b) turizam
služi kao snažan vektor za povedavanje vrednosti kulture i za sakupljanje prihoda, koji sa
druge strane doprinosi održavanju i razvoju kulturne proizvodnje i kreativnosti ; (c) kulturni
turizam predstavlja ‘transverzalnu’ industriju sa značajnim uticajem na vedinu kreativnih
industrija. Zaista, industrija je uobličena i podržana snabdevanjem kulturnim artiklima,
aktivnostima i događajima. Njen uticaj na kreativne industrije je direktan kroz kupovinu
proizvoda i usluga na licu mesta (knjige, zanati, umetnička dela) i pozitivan na izvoz kulturnih
proizvoda, pošto postoji veda verovatnoda da pojedinci u direktnom kontaktu sa kulturom
ostanu u kontaktu sa tom kulturom kupovinom muzike, knjiga, audiovizuelnih proizvoda itd .
1.3 Metodologija
Ocena namerava da:
- utvrdi potencijal sektora kreativnih industrija kao celine i nekih konkretnih pod-sektora
na Kosovu, u skladu sa lancem vrednosti: stvaralaštvo-proizvodnja-distribucija-potrošnja;
- analizira prednosti, slabosti, prilike i pretnje u sektoru i pod-sektorima;
- predloži najviše obedavajude pod-sektore za bududu podršku;
- pruži kratkoročne i srednjeročne preporuke koje mogu sačinjavati okvir za
sveobuhvatnu politiku za unapređivanje kulturnih industrija.
Ista je sprovedena između 23. septembra i 19. oktobra 2011. kroz kombinaciju:
- sastanaka i intervjua sa odnosnim akterima: javnim institucijama, regionalnim
razvojnim agencijama (RRA), građanskim društvom (NVO-i, kulturna udruženja,
preduzetnici…) i privatnim sektorom;
- poseta nekim postojedim kulturnim institucijama (pozorišta, muzičke škole, muzeji itd)
- istraživanja nacionalnog i političkog konteksta; upudivanje na aktuelno razmišljanje i
debata o sektoru i
- direktno iskustvo o razvoju sektora u različitim delovima sveta.
Usled veoma ograničenog vremena (20 radnih dana) dodeljenog ovom složenom procesu,
korišdenje metodologije stvaranja uzoraka je neizbežno, uz opasnost ispuštanja značajnih
informacija. U vreme misije ocene, bili su na raspolaganju samo prvobitni sirovi nalazi do
kojih se došlo kartografskim procesom.
Tokom radne sesije održane 11. oktobra 2011.
Kao što je izneo g. Goranci, direktor Odeljenja za kulturu tokom sastanka održanog 12. oktobra 2011.
Prema anketi koju je sproveo Flash Eurobarometer (februar 2009) o stavovima Evropljana ka turizmu,
otprilike 20% svih turista motivisani su prvenstveno kulturnim ciljem a dodatnih 35% uključuje kulturnu
komponentu u svoja putovanja (posete istorijskim nalazištima, nastupi, kulturni događaji/festivali itd.
Međutim, uz pomod regionalnih razvojnih agencija, mogude je bilo organizovati nekoliko
sastanaka sa odabranim akterima u svim regionima Kosova i održati diskusije sa direktorima
za kulturu u nekim opštinama (vidi Aneks 1- l i sta o d rž a n i h sa st anaka). Pored toga,
ciljevi i metodologija ocene predstavljeni su grupi promotera kulture u regionu
Gjilan/Gnjilana, tokom Informativnog dana organizovanog od stran RRA-Istok dana 18.
oktobra 2011. (vidi
l i stu u česn i ka u A
neksu 2).
Posledični izveštaj o oceni zaista nije iscrpan, ali su njegovi nalazi i preporuke organizovani
na takav način da prokrče put za detaljniju studiju o “razvoju kulturnih industrija, kao
potencijala za ekonomski razvoj na Kosovu”.
2. Kontekst
2.1 Aktuelna situacija u sektoru kulture na Kosovu
Od nasilnih događaja koji su se desili 2004. godine i od najnedavnijeg proglašenja
nezavisnosti februara 2008, kosovsko društvo nalazi se u brzo promenljivom tranzicionom
periodu okarakterisanom nestabilnim etničkim odnosima između kosovsko-albanske vedine i
lokalnog srpskog stanovništva, posebno u severnom delu. Postkonfliktne intervencije od
strane javnih organa i međunarodne zajednice usredsređene su na infrastrukturu i izgradnju
institucija umesto na strukturne promene za delotvorno rešavanje konflikta. Na Kosovu, i u
drugim konfliktnim i post-konfliktnim situacijama u svetu, podrška za raznolikost kulturnog
izražavanja i kulturnih razvojnih procesa nije sagledana kao prioritet. Ovo može biti
objašnjeno razumevanjem kulture u ograničenom smislu beletristike, likovnih umetnosti i
pisama a ne u širem značenju koje joj je dato od strane međunarodne zajednice, koja
obuhvata takođe “moduse života, osnovna prava ljudskih bida, sisteme vrednosti, tradicije i
verovanja”.6 Kultura se na Kosovu još uvek ne smatra sektorom, značajnim kao što su
poljoprivredni ili industrijski sektor i kao motor za rekonstrukciju, socijalnu koheziju i
ekonomski razvoj.
Posledično, kulturni život na Kosovu ograničen je na neke godišnje događaje koji se
održavaju u vedim gradovima, odnosno na Međunarodni filmski festival studentskog filma i
pozorišta i festivali džeza u Prizrenu i Festival džeza u severnoj Mitrovicë/Mitrovici. Nedelje
kulture organizovane od strane nekih ambasada za promovisanje njihovih odnosnih kultura
takođe se organizuje u glavnom gradu, sa istaknutim izuzetkom turske nedelje u Prizrenu .
Između ovih sporadičnih događaja, postoji veoma mali broj redovnih kulturnih ponuda širom
zemlje, posebno za mlade koji sačinjavaju vedinu stanovništva.
Takođe, koncentracija kulturnih institucija i mesta u glavnom gradu ograničuje podjednaki
pristup različitih zajednica kulturnim proizvodima, bez obzira da li lokalnim, regionalnim ili
međunarodnim. Shodno tome, jedini bioskop koji i dalje7 funkcioniše na Kosovu-Bioskop
ABC-nalazi se u Prishtinë/Prištini, kao što je slučaj sa jedinim Fakultetom umetnosti za obuku
u izvođačkim i vizuelnim umetnostima i tri aktivna pozorišta (kosovsko Narodno pozorište,
Svetska konferencija o kulturnim politikama, MONDIACULT, Mexico City, 1982.
Postoje drugi bioskopi po kosovskim gradovima ali koji ne funkcionišu redovno i koji trebaju renoviranje i
novu opremu, slično situaciji sa pozorištima
pozorište Oda i pozorište Dodona). Takođe postoje pozorišta u Pejë/Pedi, Gjilan/Gnjilanu i
Đakovici ali trebaju održavanje i modernu opremu, posebno centralno grejanje za publiku
tokom predstava u zimskoj sezoni8. Direkcija za kulturu, omladinu i sport u ovim i drugim
opštinama ima tendenciju da dodeli ograničena finansijska sredstva na njihovom
raspolaganju za omladinske i sportske aktivnosti umesto ulaganja u kulturne projekte.9 Na
nacionalnom nivou, Ministarstvo kulture, omladine i sporta i dalje ostaje jedno od najmanje
finansiranih ministarstava u vladi.
Kulturne aktivnosti usmerene ka etničkim manjinama- Srbima, zajednicama Roma, Aškalija i
Egipdana- za unapređivanje unutar i međuetničkog dijaloga u suštini se sprovode od strane
nekih aktivnih organizacija građanskog društva, uz podršku međunarodnih agencija za
saradnju (Švajcarski kulturni program na zapadnom Balkanu, Švedska agencija za
međunarodni razvoj-SIDA, Kanadska agencija za međunarodni razvoj- CIDA, na primer).
U drugom smislu, bogati potencijal kreativnih umetnika nije razvijen u potpunosti usled
nepogodnog geografskog i pravnog okruženja. Sa jedne strane, činjenica da je Kosovo
okruženo kopnom sa svi strana, kako u geografskom tako i u političkom smislu, ne olakšava
kretanje ovih umetnika i njihov rad u celom regionu Balkana i dalje. Do danas, Kosovo je
priznato od strane samo 85 država članica UN-a (uključujudi 22 evropske države) dok ga dve
susedne zemlje- Srbija i Bosna i Hercegovina- ne priznaju. Sa druge strane, još uvek ne
postoji koherentan stav kada govorimo o autorskom pravu, naplati autorskog honorara i
intelektualnoj svoji uprkos postojedem zakonodavnom okviru. Zakon o autorskom pravu i
srodnim pravima, usvojen 29. juna 2006, još uvek se ne primenjuje i strategija borbe protiv
istih tek treba da bude razvijena.
Gledano u celosti, postoji jasna potreba da se podstakne, revitalizuje i ojača kulturni sektor u
sadašnjem kontekstu evropske perspektive na Kosovu. Ovo podrazumeva iznad svega
sveobuhvatnu strategiju koja opisuje različite načine na koje se kreativne industrije povezuju
sa ekonomskim i socijalnim razvojem, dok je podrška pružena raznolikosti kulturnog
izražavanja sagledana kao profitabilna investicija u nacionalni i lokalni ponos i poverenje .
2.2 Projekat “Kultura za sve” i povezani programi EU
Očuvanje i promovisanje kulturne raznolikosti na Kosovu upravo predstavlja opšti cilj
projekta “Kultura za sve” kojim od 2010. godine upravlja Kancelarija veze EK a koji se
sprovodi od strane organizacije Ars Progetti S.P.A, u okviru Instrumenta pretpristupne
pomodi (IPA). Što se tiče dvojne uloge kreativnih industrija –ekonomskog napretka i socijalne
kohezije- razvoj ovog sektora kao preimudstvo za kosovsku privredu ispravno se čini jednim
od konkretnih ciljeva projekta i komplementaran je dvoma ciljevima - “unapređivanja
kulturne raznolikosti i među-kulturnog dijaloga” i “ojačavanja kulturnog sektora kao vektora
kreativnosti i socijalne inovacije”.
Komponenta razvoja kreativnih industrija na projektu “Kultura za sve” takođe se odnosi na
druga dva tekuda programa na Kosovu:
Ironično, Pozorište u Gnjilanu ima centralno grejanje ali ved neko vreme postoji rupa na krovu i nema
sredstava za njegovu opravku.
U proseku, između 50.000 i 60.000€ ali Opština Vushtri/Vučitrn na primer ima samo 20.000€
Podrška EU/Saveta Evrope promovisanju kulturne raznolikosti (IPA 2008). Ovaj
projekat ima za cilj da istraži potencijal kulturnog nasleđa kao sredstva za
pomirenje i dijalog između zajednica, kroz podizanje svesti i ed ukaciju, kao
početak razvoja ekonomskog potencijala ovog konkretnog sektora na Kosovu. Kao
što je prethodno istaknuto (cf.1.2) , sinergija se može razviti između 2 projekta u
sferi savremenih zanata inspirisanih kulturnim nasleđem i promovisanjem
kulturnog turizma zasnovanog na nasleđu putem izvođačkih umetnosti (muzika,
ples, scenska postavka);
Podrška EU ekonomskom razvoju regiona Prizrena kroz Projekat ‘Južni region
Kosova- nova turistička destinacija’. Aktivnosti na projektu obuhvataju tehničku
pomod u pripremi poslovnih planova za tradicionalne zanate i podršku za
uspostavljanje preduzeda, prijave za kredite i subvencije. Ove aktivnosti od
posebnog su značaja za lokalni razvoj i ojačavanje malih preduzeda u sektoru
kreativne industrije a izvršna agencija - Arbeiter –Samariter-Bund (ASB-Nemačka)
spremna je da pruži podršku u ovom smislu.10
Štaviše, lokalni akteri u kreativnim industrijama, mogu učestvovati u slededa dva programa
evropske zajednice:
• KULTURA 2007-201311
Program predlaže mogudnosti za finansiranje svih kulturnih sektora i svih kategorija
kulturnih operatera koji doprinose razvoju kulturne saradnje na evropskom nivou, sa ciljem
podsticanja javljanja evropskog državljanstva.
Program uglavnom promoviše:
 transnacionalnu pokretljivost kulturnih aktera;
 transnacionalni promet umetničkih i kulturnih radova i proizvoda;
 međukulturni dijalog i razmenu.
 Sa ukupnim budžetom od 400 miliona EUR za period od 2007 – 2013. godine Program
omogudava sufinansiranje oko 300 različitih kulturnih akcija godišnje
Ulaganje u ljude predstavlja tematski program koji je pokrenut od strane Instrumenta za
razvojnu saradnju EK (DCI), koji obuhvata: 1) ulaganje u ljude; 2) životnu sredinu i održivo
upravljanje prirodnim resursima uključujudi energiju; 3) nedržavne aktere i lokalne vlasti u
razvoju; 4) sigurnost hrane; 5) migracije i azil; 6) zemlje potpisnice Protokola o šederu ACP
Ulaganje u ljude raspolaže kulturnom komponentom koja ima za cilj da ojača kapacitete
regionalnih kulturnih aktera, delujudi u mrežama i na koordinisan način; za poboljšavanje
programa i koordinaciju kulturnih radnji sa regionalnim obimom u tredim zemljama u cilju
razvoja dugoročnih vizija kulturnih politika.
2.3 Globalna svest o kulturi i kreativnim industrijama za razvoj
Kao što je diskutovano sa gđom Dafinom Hoxhom, šefom Kancelarije ASB/Kosovo tokom sastanka održanog
13. oktobra 2011.
Uz rezervu da Kosovo potpiše protokol o saradnji sa DG EAC
Analiza izgleda za razvoj kreativnih industrija u kopnenoj zemlji kao što je Kosovo mora
takođe biti izvršena u odnosu na aktuelne trendove u Evropskoj uniji i u preostalom delu
U nedavnim godinama, EU je usmerila novi pristup ka uvođenju kulturne dimenzije kao
sveobuhvatan elemenat svoje razvojne strategije. Shodno tome, transverzalni aspekti
kulture sada su postali prioritet evropskog programa za bududu saradnju . Različite dimenzije
veze između kulture, razvoja i socijalne stabilnosti sada su bolje priznat e, odnosno u smislu
uloge kulture bilo kao sredstva razvoja i socijalne uključenosti ili kao snažne pokretačke
ekonomske sile. Kao što to iznosi generalni direktor za razvoj Evropske komisije: “Kreativno i
kulturno aktivno društvo predstavlja dinamičan elemenat ekonomske i socijalne inovacije sadi seme za cvetanje originalnih ideja i pruža novi i obnovljeni doprinos društvenom
korpusu.” 12
Druge međunarodne organizacije koje tradicionalno nisu intervenisale u sektoru kulture
počinju da uključuju pitanja kulture u svoje programe saradnje. Ovo je slučaj sa
Međunarodnom kancelarijom rada (ILO), Programom Ujedinjenih nacija za razvoj (UNDP),
Sekretarijatom Komonvelta ili Među-američkom razvojnom bankom (IDB). U skladu sa
nalazima Međuvladine konferencije UNESCO-Svetske banke održane 1999. godine na temu
“Kultura je bitna: resursi za finansiranje i ekonomika kulture u održivom razvoju” održanoj u
Firenci, Italija, mnoge od ovih organizacija zalažu se za to da bi podrška pružena kreativnim
industrijama trebalo da bude redefinisana kao investicija u razvoj a ne kao troša k.
Pozitivna promena stava od strane donosilaca politike i političkih analitičara, bez obzira da li
u starim industrijalizovanim zemljama ili u razvijenim, podržana je ne samo impresivnim
statistikama13 ved i dolaskom novog koncepta “kreativne ekonomije”. Kreativnost i inovacija
nalaze se u samom jezgru ove nove ekonomije; danas, u kreativnim industrijama, ono što
donosi vrednost i prihode jesu tradicionalne zanatske aktivnosti kao što su pevanje, ples ili
gluma, propradene tehnološkim veštinama i poslovnim sluhom. Multinacionalne kompanije
kao što su Nike i Coca Cola ne upravljaju fabrikama ved narativima. A jezik koji koriste je jezik
pripovedača, zabavljača, umetnika.
3. Nalazi o kreativnim industrijama zasnovanim na lancu vrednosti
Praktično ne postoji nikakva dokumentacija posebno o kreativnim industrijama na Kosovu,
osim u nekim izveštajima o glavnim filmskim, pozorišnim i muzičkim festivalima u
Pristinë/Prištini i Prizrenu.14 Informacije sakupljene tokom kratkih ali intenzivnih sastanaka i
G. Stephano Manservisi u članku pod nazivom «Da li postoji novi pristup kulturi i razvoju strategije Razvojne
politike EU ? »
Na primer: Prema Svetskom izveštaju UN-a za 2009, “Globalne kulturne industrije sačinjavaju više od 7%
globalnog BDP-a. Tokom 1990-ih, kulturne industrije ostvarile su porast u prosečnoj stopi koja je dva puta veda
u odnosu na uslužne industrije i 4 puta u odnosu na proizvodnu industriju u zemljama OECD”; U Gvatemali,
kulturne industrije porasle su stopom od 7.3% godišnje od 2001 do 2005. Ovo je viša stopa nego što je to slučaj
u vedini drugih privrednih sektora (Izveštaj o kreativnoj privredi UNCTAD-a za 2008).
Neke manje naznake pojavljuju se u “Studiji obima za razvoj kreativnih preduzetnika u Albaniji, Kosovu,
BJRM-u i Ujedinjenom Kraljevstvu” pripremljenoj od strane Britanskog saveta i autora Lee Comer decembra
2005. godine
diskusija u 5 regiona (centar, sever, jug, istok i zapad) rezimirane su u smislu poštovanju
lanca vrednosti koji karakteriše sledede pod-sektore:
- filmska industrija
- muzička industrija
- zanat i dizajn
- knjige i izdavaštvo
Situacija u drugim pod-sektorima, kao što su izvođačke umetnosti (pozorište, opera i ples) i
vizuelne umetnosti (slikarstvo, skulptura, fotografija) ne mogu biti izmereni merilom
proizvodnje i komercijalizacije pošto su zasnovani više na njihovom sadržaju nego na
kapacitetima za reprodukciju. Oni pružaju nematerijalne intelektualne ili umetničke usluge
putem ekskluzivnih proizvoda. Pored toga, nije bilo dovoljnog vremena na raspolaganju da
se istraže ove oblasti aktivnosti. Shodno tome, sledi kratka prezentacija u odeljku 3.5 koji
sledi u nastavku a koja ističe neke od glavnih nalaza u pogledu ova dva pod-sektora.
3.1 Filmska industrija
• Stvaralaštvo:
- Obuka u režiranju i produkciji filmova dostupna je samo na Fakultetu umetnosti
Univerziteta u Pristina/Prištini. U suprotnom, postoji samo nekoliko formalnih mogudnosti
za obuku;
-Radionice i predavanja na master studijama od strane istaknutih međunarodnih stručnjaka
drže se tokom Međunarodnog festivala studentskog filma i pozorišta -SKENA UP u
Pristinë/Prištini svake godine u decembru, još od 2003;
-Pored festivala SKENA UP, druga dva redovna festivala – Međunarodni festival
dokumentarnog i kratkometražnog filma (DOKUFEST) u avgustu i Međunarodni festival
Priština film u septembru - pružaju prilike da stvaraoci filma sa Kosova i filmski studenti
pokažu svoje kreacije i da se inspirišu od strane režisera iz drugih delova sveta;
• Proizvodnja:
-5 filmova proizvedeno je od 1999. godine uz pomod finansijskih sredstava Ministarstva
kulture, omladine i sporta a kojim je upravljao Kosovski kinematografski centar (KSC)15
-Od 39 filmova (umetnički i srednjemetražni) predstavljenih na 3. Izdanju festivala PRIFilm
2011. godine, 2 je dolazilo sa Kosova;
-1. koprodukcija preduzeta od 2008. godine jeste sa BJRM-om;16
-Sadašnja finansijska sredstva izdvojena od strane Ministarstva (400.000€) obuhvataju 3
umetnička filma u post-produkcijskoj fazi, pisanje scenarija za 3 dokumentarca i 1 animirani
-Po drugi put tokom festivala PRI Film, Forum je okupio stvaraoce filma sa Kosova i iz drugih
balkanskih zemalja i evropske stručnjake za koprodukciju, prodaju i marketinško plasiranje
-Prema rečima direktora KSC-a, trenutno je u fazi pripreme nacrt sporazuma sa javnim TV
kanalom za (a) koprodukciju odabranih filmova i tehničku podršku za dokumentarce; (b)
Filmove su producirali Kosovafilm i privatni producenti.
U 2004. godini ostvarena je koprodukcija sa Hrvatskom.
emitovanje filmova nakon iskorišdavanja u periodu od 2/3 godine. Pored toga, uspostavljena
ja radna grupa za izmenu Zakona o kinematografiji, u cilju uključivanja konkretnih odredbi o
• Distribucija:
-Kompanija za distribuciju i filmske nastupe-“GENCI” predstavlja 1. i jedinu kompaniju za
distribuciju na Kosovu koja poseduje jedini funkcionalan bioskop (bioskop ABC) u zemlji;
- Bioskop ABC ima kapacitet od 248 sedišta i emituje u proseku 25 umetničkih filmova
godišnje. Postoji mali porast u broju filmova prikazanih tokom festivala PRI i SKENA UP i
tokom filmskih nedelja organizovanih od strane nekih ambasada (britanske, francuske,
nemačke, indijske, švajcarske i turske);
-1 bioskopska sala u južnoj Mitrovicë/Mitrovici emituje 1 film nedeljno uz pomod tehničara iz
bioskopa ABC u Prištini;
-“GENCI” ima prava za distribuciju filmova Columbia Pictures (preko Hrvatske) , 20th Century
Fox (preko Srbije i Albanije) i nekih nezavisnih producenata;
-“GENCI” je član 2 mreže: “EUROPA Cinemas” od 2001. i “European Distribution” od 2008;
• Potrošnja/Javni pristup:
-Manjina javnosti-uglavnom odrasli u glavnom gradu imaju pristup filmovima sa Kosova i iz
inostranstva tokom cele godine;
- Publika u bioskopu ABC u Prishtinë/Prištini je samo prosečna. Mladi smatraju da je ulaznica
(3€) suviše skupa i preferiraju da provode vreme i troše novac u kafidima i disko klubovima!
Pored toga, jeftine, piratske kopije filmova koji se prikazuju lako su pristupačne na tržištu”18;
-Festival DOKUFESTT u Prizrenu privlači široku javnu publiku: 9.000 posetilaca koji pladaju
(ulaznicu od 2€) i negde oko 25.000 ljudi na koncertima tokom izdanja 2011;
-Festival SKENA UP u Prishtina/Prištini zabeležio je značajan porast, između 1. izdanja
održanog 2003. godine i 8. izdanja održanog 2010, u smislu gledalaca – sa 1,050 na 7,000
gledalaca- a u smislu prikazanih filmova – sa 85 na 106;.
- Festival pod nazivom ‘Rolling Film Festival’, koji je usmeren ka filmovima koji govore o
stvarnosti romske zajednice kako unutar tako i van Kosova, takođe je zabeležio porast
između 2010. i 2011. godine u broju prikazanih filmova (sa 26 na 30) i u publici (sa 1,700 na
2,300 posetilaca);
- Postoje 3 male/lokalne inicijative za unapređivanje svesti o filmskoj industriji među
mladima: (a) Prikazivanje kratkometražnih filmova u školama od strane NVO-a “ANP” u
Gjilan/Gnjilanu, u saradnji sa organizatorima DOKUFESTT-a; (b) organizovanje ‘Bioskopa na
otvorenom’ od 2008. godine od strane NVO-a “7 ART” u Mitrovicë/Mitrovici (jug) i (c)
filmska nedelja organizovana od strane organizacije ‘Community Building Mitrovicë’ -CBMtokom koje se prikazuju filmovi na albanskom i srpskom jeziku, u okviru projekta ‘Inovativne
laboratorije’ namenjenog mladima čiji je pokrovitelj UNICEF.
Sa sastanka sa g. Fatosom BERISHOM održanog 11. oktobra 2011.
Citat gđe Miradije VLLHU, upravnika bioskopa ABC Priština
•Postoji razuman potencijal mladih talenata koje treba iskoristiti međutim neophodna
je veda tehnička obuka, posebno u pisanju scenarija
•Produkcija je ograničena samo na državno finansiranje bez mehanizma za
privlačenje privatnih investicija
•Međunarodni donatori, nekomercijalni i komercijalni sponzori intervenišu u suštini u
organizovanju filmskih festivala
•Mreža za distribuciju van glavnog grada je loša i ne postoji kada govorimo o regionu
Balkana i šire
•Pitanje kretanja ograničava učešde filmskih stvaralaca i producenata na regionalnim
i međunarodnim festivalima
•Postojede inicijative za stvaranje svesti o obrazovnoj i društvenoj ulozi
kinematografije treba da budu ojačane i poboljšane
•Gledano u celosti, odsustvo mera za suzbijanje piraterije i uređivanje prava na
intelektualnu svojinu stvara ozbiljan prekid u lancu vrednosti zato što ne podstiče
stvaralaštvo, što sa druge strane utiče na produkciju i distribuciju filmova izrađenih na
3.2 Muzička industrija
• Stvaralaštvo:
- Postoji spoznata potreba mladih talentovanih osoba da studiraju muziku na
univerzitetskom nivou. Međutim, predmeti ponuđeni na javnoj akademiji pate zbog
odsustva opreme i kvalifikovanih nastavnika. Dve posledice jesu da (a) muzičari koji su
studirali u inostranstvu više vole da drže privatne časove kada se vrate kudi nego da predaju
u javnim ustanovama; (b) jedino studenti iz dobro obrazovanih porodica u visokoj klasi
društva mogu priuštiti neophodnu naprednu privatnu obuku;
- Jedna privatna muzička škola nedavno je uspostavljena (septembar 2011) u
Prishtina/Prištini, na inicijativu gđe Mizbah Kaqamaku, nakon njene obuke u Austriji.
‘Muzička i umetnička škola Mizbah i prijatelji’ propisno je registrovana od strane
Ministarstva za obrazovanje i dobila je podršku Holandske ambasade za obezbeđivanje
muzičkih instrumenata. Negde oko 60 studenata u svim starosnim grupama, uzrasta od 7 do
14 godina, pohađa časove po modelu Konzervatorijuma, za mesečnu nadoknadu od 125€;
- Časovi na master studijama i radionice organizovane tokom Međunarodnog džez festivala
održanog u prestonici, pružaju prilike studentima i nastavnicima muzike da nauče nešto više
o različitim metodama bavljenja i nastupanja u okviru džez muzike;
- Što se tiče situacije van Prishtina/Prištine, postoji javna muzička škola u Gjilan/Gnjilanu
koju pohađa 370 učenika u svim razredima za violinu, klavir, klarinet; još jedna funkcioniše u
Prizrenu i prema rečima predstavnika NVO-a ‘Shari Behari’,19 postoji deficit nastavnika za
bošnjačku decu dok privatne časove baleta drži nastavnica iz Tirane;
- Projekat ‘Škola rok muzike’ u Mitrovicë/Mitrovici primeren je u nekoliko aspekata: plasiran
oktobra 2009. godine uz podršku holandskog NVO-a ‘Muzičari bez granica”20, od strane
organizacija Community Building Mitrovica (CBM) i IKV Pax Christi, isti ima za cilj da ponovo
izgradi kulturni sastav grada koji je nekada bio poznat na Balkanu kao jedna od “prestonica
roka”. Lokalni muzičari obučavaju negde oko 100 mladih rok muzičara sa obe strane reke
Ibar, okupljajudi ih zajedno u godišnjoj letnjoj školi i povezujudi ih putem interneta .
Sa sastanka sa g. Edisom MUSTAFI održanog u Prizrenu 13. oktobra 2011.
Ova podrška završava se krajem septembra 2012. i organizacija CBM se nalazi u potrazi za alternativnim
izvorom finansiranja
• Proizvodnja:
- Govoredi uopšteno, postoji sve manje finansijskih sredstava na raspolaganju za produkciju
snimljene muzike nego što je to slučaj sa sredstvima izdvojenim za zalaganje i inicijative
podizanja svesti kroz muzičke festivale;
- U 2011, DIT& NAT BOOK CAFÉ u Prištini objavio je malu muzičku marku za promociju
inovativnih muzičkih bendova; 4 CD-a je urađeno do danas. Prema rečima direktora
Prištinskog džez festivala, postoje uslovi za snimanje muzike kao i kvalifikovani inženjeri
zvuka, ali postoji nedostatak muzičkih instrumenata i mesta za njihovo javno
• Distribucija:
- Sa sve vedim pristupom internetu i mrežama veb korisnika, posebno u glavnim gradovima,
postoji mno go više mu z i ke ko ja se izvodi u ž i vo n ego što je to slu ča j sa
d i stri b u ci jo m snimljene muzike od strane kosovskih umetnika. Opasnost koja leži
ovde jeste to što ovi umetnici, producenti i drugi imaoci prava ne dobijaju prihode
ostvarene njihovim radom;
- Sa ciljem pružanja doprinosa predviđenoj primeni Zakona o autorskom pravu, nedavno
uspostavljeno ‘Udruženje muzičkih kompozitora, izvođača i producenata’ (OAPIK) ostvarilo je
kontakte sa radio i televizijskim stanicama (najvedi potrošači kosovske muzike). Njegov
osnivač i upravnik predlaže da 30% finansijskih sredstava sakupljenih primenom zakona o
autorskom pravu bude posvedeno na investicije u promociju kulture22 ;
- Savremeni albanski kosovski muzičari, odnosno rok bendovi, uspevaju da prodaju svoje
muzičke numere ne samo u zemlji ved i u dijaspori i u Albaniji. Albanski satelitski/kablovski
TV kanal, “My Music”, prikazuje lokalnu i međunarodnu muziku sa materijalnim procentom
kosovsko-albanskih bendova.23
• Potrošnja/Javni pristup:
- Još uvek nisu dostupni nikakvi podaci o kupovini snimljene muzike na Kosovu . Kao što je to
slučaj sa filmskom industrijom, pristup javnosti tradicionalnim i savremenim muzičkim
produkcijama uglavnom se ostvaruje putem nekoliko godišnjih festivala, kao što su:
(a) “Festa e Muzikës”, organizovan od 2008. godine u sklopu svetske proslave ‘Fête de la
Musique’ koja se održava 21. juna. Uz finansijsku podršku projekta “Kultura za sve”
ECLO, Ambasade Francuske i Opštine Prishtinë/Pristina, izdanje u 2010. održano je u
različitim oblastima prestonice i na glavnom trgu grada Prizrena sa programom
sačinjenim od različitih muzičkih žanrova (od klasične muzike do džeza i roka do
tradicionalne muzike) koju su izvodile kosovsko-albanske grupe kao i romski, srpski,
bošnjački i turski muzičari;
(b) “Pri štin ski d ž ez festiva l ”, organizovan od 2004. godine u novembru u cilju
promocije lokalnih kosovskih umetnika i javnog otkrivanja poznatih međunarodnih džez
muzičara . Izdanje iz 2010. godine održano je uz finansijsku podršku projekta
“Kultura za sve”
ECLO-, među ostalim donatorima, kako bi se omogudilo učešde grupa muzičara kao što
je ‘Crazy People’s Band’- iz Grčke. Festival je sada priznat kao jedan od značajnih
kulturnih događaja na Kosovu i o istom se naširoko izveštava od strane lokalnih TV i
radio stanica;
Sa sastanka sa g. Illirom BAJRI održanog 26. septembra 2011.
Sa sastanka sa g. Florentom BOSHJAKU održanog 28. septembra 2011.
Izvor : « Kosovo, the Bradt Travel Guide » priredili Gail Warrender i Verena Knaus,2. izdanje, 2010.
(c) ‘F esi tiva l d žez a i bl u za gra d a n a sever u u severnoj Mitrovicë/Mitrovici još
od 2003. uz finansijsku podršku projekta “Kultura za sve” ECLO-a, 7. izdanje održano
od 20. do 22. maja 2010- organizovano je od strane NVO-a ‘UNIJA-M’ i održani su
nastupi lokalnih muzičara i nekih izvanrednih umetnika iz Australije, Nemačke, Grčke,
Italije, Španije, Srbije i SAD. Festival je privukao veliki broj obožavalaca džeza i
bluza i o istom je naširoko izveštavano u medijima (štampa, radio i televizija)24.
Trebalo bi pomenuti Muzičku školu ‘Tefta Tashko’ u Mitrovicê/Mitrovici čiji je orkestar
sastavljen od mladih u grupi od 13-20 godina održao nastupe širom Kosova i učestvovao na
muzičkim događajima, kao što su Festival DAM, Festival zvuka flaute itd. Osnivač/direktor
orkestra, g. Kushtrim Gashi takođe je uspostavio saradnju sa japanskim muzičkim
koordinatorom Toshio Yanagisawa. On trenutno radi na projektu stvaranja ‘Orkestra mladih
Kosova’ u saradnji sa drugim muzičkim školama u zemlji i sa orkestrom iz Bazela u
Promocija m uzik e etni čki h m a nji na cilj je (samo) dva festivala:
i) Festival ku l tu re R o ma , A ška l i ja i Egi p dan a (23-29. maja 2011) organizovan
u okviru
‘Strategije za integraciju zajednica Roma, Aškalija i Egipdana u Republici Kosovo’ (EU
SIMRAES), finansiran od strane Evropske komisije i primenjen od strane Fondacije za
otvoreno društvo. Ključni događaj Festivala bio je koncert održan u Pozorištu Oda u
Prishtinë/Prištini na kome su učestvovali lokalni romski umetnici i gosti iz BJRM.
ii) Festival prijateljstva u Prizrenu organizovan od strane NVO-a ‘SHARI BEHARI’ .Izdanje
u 2011. godini nije moglo biti održano zbog političke situacije i nedostatka finansijskih
sredstava iz Kancelarije premijera. Međutim, koncert bošnjačkih muzičara organizovan
je septembra 2011. godine uz podršku Opštine (Direkcija za kulturu), Ambasade
Švajcarske i turskog KFOR-a i na istom je prisustvovalo negde oko 5,000 posetilaca koji su
pladali simboličnu ulaznicu od 1€.
•U smislu stvaralaštva, savremena muzička scena je aktivnija i živahnija nego što je to slučaj sa
scenom klasične muzike
•Postoji nedostatak takmičenja za podsticanje kreativnosti mladih klasičnih muzičara, u
poređenju sa, na primer drugim balkanskim zemljama kao što su BJRM i Srbija
•Malom broju postojedih akademija i javnih škola potrebni su kvalifikovaniji nastavnici i
•Postoji odsustvo raznolikosti u muzičkim produkcijama kojima dominiraju kosovskoalbanski umetnici
•Ekonomske pogodnosti odgovarajudeg mehanizma za iskorišdavanje svojinskih prava lokalnih
muzičara još uvek nisu shvadene, nasuprot onome što je slučaj u drugim zemljama, u Hrvatskoj,
na primer
•Sinergija između 2 džez festivala (u Prištini i severnoj Mitrovici) neophodna je i korisna u
sadašnjem kontekstu
•Nastupi uživo nose vede izglede za razvoj nego što je to slučaj sa snimljenom
•Gledano u celosti, uloga muzičke industrije kao motora za razvoj i posebno kao
vektora kulturne raznolikosti i razumevanja među zajednicama zahteva vede
podizanje svesti u javnosti i privatnom sektoru
Izvor : ‘Završni izveštaj o projektu’ podnet od strane predsednika Organizacionog odbora
3.3 Zanati i dizajn
- Ne postoji nikakvo formalno stručno usavršavanje u umetničkim zanatima 25. Niti predmeti
za usavršavanje zanatlija koji se ved bave ovim poslom. Prenos veština za kreiranje proizvoda
uglavnom se nastavlja usmenom tradicijom;
- Od 2005. godine, jedna privatna škola za dizajn u Prishtina/Prištini nudi 3-godišnji predmet
modnog dizajna malom broju učenika (trenutno 10) iz svih delova Kosova. Nakon njihove
obuke, dizajneri ili otvaraju svoje prodavnice i rade za VIP klijente ili postaju profesori u
privatnim ili javnim umetničkim školama;
- Jedna istaknuta najbolja praksa jeste zajednički rad između dizajnerke Krenare Rugova
(obučene u poznatoj Školi Parsons u Njujorku i Parizu) i zanatlija koji se bavi graviranjem
srebra i tkanjem u radu na nekim jedinstvenim kreacijama. Modna revija koja ilustruje
proces dizajna u zanatima zakazana je za decembar 2011. godine u Prishtinë/Priština, uz
finansijsku podršku projekta ECLO ‘Kultura za sve’.
- Sirovine koje se koriste u tekstilu i tkanju proizvode se lokalno: plantaža pamuka u blizini
Prizrena i biljke za prirodne boje, kožu i drvo. Međutim, postoji opasnost da plantaža
pamuka bude zatvorena zbog nedostatka potražnje dok je fabrika tekstila u Gjilan/Gnjilanu
sada napuštena. Postoje velike rezerve kaolina za keramiku u oblastima Gnjilana i Kamenice.
Srebro i zlato za rad na nakitu se uvoze;
-Obim i raznovrsnost zanatskih proizvoda dostupnih na tržištu prilično je slaba zahvaljujudi
rušenju mnogih radionica tokom rata i tim više što nisu vođene potražnjom. Zaista,
tradicionalni proizvodi- uglavnom narodna nošnja, tepisi, džakovi ili dilimi- ne odgovaraju
uvek savremenim ukusima na lokalnom ili međunarodnom nivou.
- Glavni kanali za distribuciju zanatskih proizvoda jesu lokalni sajmovi i/ili tržišta . U Prizrenu,
koji uživa dugi ugled zbog svog filigranskog nakita, proizvodi se takođe izvoze, uglavnom u
Izrael i Rusiju26;
- Upotreba najčešdeg prostora za distribuciju nije trenutno praksa. Dva primera vredna
pomena jesu 1° “Vodenica” u Dečanima koja služi kao prodavnica za proizvode žena uz
pomod 2 NVO-a (‘7 SHITATORI’ i ‘JETA’) i 2° Inicijativa NVO-a “OTVORENA VRATA” da podrži
prodavnicu suvenira u Omladinskom centru Newborn u Prištini, uz podršku Kanadske
agencije za međunarodni razvoj (CIDA).
Potrošnja/Javni pristup:
Postojede škole nude obuku u uslužnim zanatima (izrada nameštaja,vodoinstalaterstvo, frizeraj itd )
Informacije pružene od strane NVO-a ‘SHARI BEHARI’
- Od 2005. godine, NVO “OTVORENA VRATA” organizuje godišnji Sajam zanatlija u centru
Prištine tokom Dana evropske baštine. Ovom prilikom, javnost može pronadi niz različitih
zanatskih proizvoda iz svih delova Kosova koje su izradile Alb anke, Srpkinje i Goranke;
- Organizacija ‘OTVORENA VRATA’ takođe je organizovala 2011. godine Karavan radinosti iz
Prištine do Gnjilana, Mitrovice i Albanije, uz podršku Ministarstva kulture, omladine i sporta i
Opštine Priština. Prema rečima koordinatora ovog događaja “svi ručni radovi prodati su
prilično dobro zato što je izvršena dobra selekcija proizvoda (srebro, drvo, tekstil i vez)”27.
 Zanati pripadaju dugoj tradiciji koja može biti oživljena i prilagođena
savremenim potrebama i ukusima
 Oni su nezamenjivi kako bi se osigurao kontinuitet i razvoj ove tradicije kroz
stručno usavršavanje mladih
 Sadašnja proizvodnja je dobra ali se može jednostavno poboljšati kako bi
doprela do šireg tržišta. Ovo podrazumeva vedi broj intervencija u smislu rada na dizajnu i
tehničku obuku zanatlija u cilju podsticanja inovacije i prilagođavanja lokalnom,
regionalnom i međunarodnom tržištu
 Korišdenje lokalno proizvedenih materijala i prirodnih boja zajedno sa
koji odražavaju nasleđe raznolikosti zajednica može
predstavljati dodatnu vrednost zanatima “proizvedenim na Kosovu”
 Postoji prostor za stvaranje vedeg broja zanatlijskih prodavnica suvenira
širom Kosova, posebno kada se uzme u obzir potražnja dijaspore koji tragaju za
originalnim poklonima koje de poneti kudi sa odmora
 Mogu se razviti veze između savremenih zanata nadahnutih kulturnim
nasleđem zajednica i ruralnim turizmom, u skladu sa ciljevima i aktivnostima dva
finansirana od strane EU: “Podrška
unapređenju kulturne raznolikosti na Kosovu” i “Južni region Kosova – Nova turistička
 Gledano u celosti, kulturna i socio-ekonomska uloga zanata na Kosovu daleko
je od dobro shvadene od strane nacionalnih i lokalnih organa i od strane međunarodnih
agencija za saradnju.
3.4 Knjige i izdavaštvo
-Lokalni književni talenti postoje ali je kreativnost u ovom sektoru okarakterisana
paradoksalnom situacijom: postoji više publikacija o Kosovu nego onih napisanih od strane
kosovskih pisaca, dok postoji sve veda znatiželja u inostranstvu o onome što se događa u
ovoj zemlji! Nakon konflikta koji se odigrao 1999, napisane su brojne studije i doktorske teze
o Kosovu od strane akademika i novinara širom sveta 28;
Citat gđe Beti MUHARREMI, osnivača/direktora organizacije OTVORENA VRATA na sastanku održanom 7.
oktobra 2011.
Impresivna lista može se nadi u Bradt Travel Guide to Kosovo (Dodatak 3), objavljenom 2010.
- Kosovsko-albanska književnost razvijena je kasno zbog ograničenja u obrazovanju na
albanskom jeziku koja su trajala do dalekih 1960-ih. Najvedi deo srpske književnosti, sa
druge strane, usredsređen je ka piscima u Beogradu;
- Jedan od efekata paralelnog sistema obrazovanja jeste odsustvo shvatanja i
zainteresovanosti nove generacije za knjige koje su napisane na jednom od dva službena
jezika (albanskom i srpskom). Još jedna posledica jeste porast broja autora koji više vole da
koriste engleski jezik kako bi dopreli do šire publike kudi i u inostranstvu .
- Vedina knjiga, posebno udžbenika, objavljuje se u Albaniji i Srbiji ;
- Jedna od najvedih lokalnih izdavačkih kuda- Dukagjini Publishing- uspostavljena u Peja/Pedi
od 1999, ima naprednu opremu za štampanje i kompjuterske sisteme za pripremu knjiga .
Ista objavljuje prevedene verzije romana i književnih proznih dela svetske literature;
-MM Publishing, nezavisan NVO, angažovan je od 2000. godine na izdavanju knjiga sa
poezijom, o politici i modernim umetnostima i ista objavljuje književni časopis. Broj
odštampanih primeraka je međutim veoma ograničen (500 do 600), zbog čega postoje
inicijative kompanije MM Publishing da sprovede regionalni projekat pod nazivom “Nestali
identitet” (sa Rumunijom, Slovenijom i Albanijom) i zajedničko objavljivanje sa srpskim
izdavačem kolekcije kratkih priča i pesama pod nazivom “Iz Beograda sa ljubavlju” i “Sa
Kosova sa ljubavlju”).
- Postoji mali broj knjižara i cene su relativno visoke pošto se vedina knjiga uvozi, uglavnom iz
Albanije .
- Kupovina knjiga putem specijalizovanih veb stranica kao što je Amazon je retka i i dalje
predstavlja “nešto što pripada eliti” prema rečima osnivača kompanije MM Publishing
-Knjižare Dukagjini u Prishtina/Prištini i Peja/Pedi nude mali ali dobro snabdeven odeljak na
engleskom jeziku o istoriji Kosova kao i književno štivo;
-U prestonici postoji mogudnost pronalaženja jeftinijih knjiga , proze i neproznih dela
prevedenih i uvezenih iz Albanije, na štandovima postavljenim izvan Hotela Grand.
Potrošnja/Javni pristup:
- Kosovski Albanci čitaju veoma malo u poređenju sa Albanijom. Tačno je da veliki broj
porodica ne može da priušti kupovinu knjiga. Javne biblioteke, bez obzira da li govorimo o
Narodnoj biblioteci u Prištini ili opštinskim/regionalnim bibliotekama (u Prizrenu,
Gjilan/Gnjilanu, Mitrovici, Gjakova/Đakovici, Ferizaj/Uroševcu) nemaju atraktivnu kolekciju
proze i drugih književnih dela i loše se poseduju. Univerzitetski studenti čine se uslovljenim
činjenicom da uče po činjeničnom principu i nemaju znatiželju da istr aže knjige i da
pogledaju izvan onoga što je sadržano u njihovom nastavnom planu.29
- Postoje, međutim, dve interesantne inicijative dovođenja javnosti u kontakt sa knjigama u
neformalnom, prijatnom okruženju: (a) DIT & NAT BOOK CAFÉ u centru Prištine, koji je
otvoren 2008. Isti privlači mešovitu publiku (lokalnu i stranu) iz svih starosnih grupa koja je u
porastu svake subote uveče kada se održavaju džez nastupi lokalnih muzičara ; (b) Kreativan
centar koji je nedavno uspostavljen u južnoj Mitrovici od strane NVO-a “ 7 ART”, uz podršku
Na primer, gđa Majinda KELMENDI, profesor vizuelnih umetnosti na Univerzitetu u Prištini rekla nam je nešto
o svojim neuspešnim pokušajima da podstakne svoje studente da pročitaju neke referentne knjige o istoriji
slikarstva i skulpture u Narodnoj biblioteci.
Opštine. Centar, obuhvata biblioteku sa odeljkom za prozna i druga književna dela na
različitim jezicima kao i sa posebnim odeljkom za dečju književnost.
 Jezičke barijere snažno ograničavaju proizvodnju i raspodelu knjiga od strane kosovskih
autora: lokalno, usled opadajudeg broja dvojezičkih čitalaca (na albanskom i srpskom jeziku)
i na međunarodnom nivou zbog odsustva prevoda
 Postoji veda potražnja za konvencionalnim i dobro poznatim autorima nego za mladim
autorima (odsustvo književnih nagrada, redovni sajmovi knjiga ili finansijska sredstva za
 Inicijative kao što su Book Café u Prištini i Mitrovici ili “karavan pisaca” za
manjinske zajednice RAE (organizovan od 2000. godine od strane Kosovske fondacije za
otvoreno društvo) predstavljaju dobre prakse koje mogu biti razvijene i ponovljene u
drugim opštinama sa relativno skromnom javnom podrškom
 Gledano u celosti, neposredni i srednjeročni izgledi za razvoj izdavačkog sektora i knjiga na
Kosovu izgledaju prilično loše, osim i sve dok ne dođe do (a) oštrog porasta u prisustvu i
korišdenju knjiga u školama (od nivoa osnovne škole) i na javnim i privatnim univerzitetima
kako bi se utvrdili šabloni njihove potrošnje; (b) široka kampanja podizanja svesti o značaju
čitanja kao kulturne navike i, značajnije (c) sve vede korišdenje novih tehnologija za
digitalizaciju procesa
i objavljivanje na internetu književnih radova,
referentnih knjiga, naučnih publikacija itd .
3.5 Izvođačke i vizuelne umetnosti
(a) Nalazi o izvođačkim umetnostima
Obuka se u suštini pruža od strane Katedre dramskih umetnosti Univerziteta u
Prishtina/Prištini po ruskom modelu specijalizacije od 1. godine (u glumi/režiji/scenskoj
postavci). Neke radionice i nastava na master studijama vode se od strane međunarodnih
gostiju na Međunarodnom festivalu studentskog filma i pozorišta SKENA UP.
Postoje neka javna mesta na kojima se može ostvariti pristup dramskim nastupima . Pored
Narodnog pozorišta u Prishtinë/Prištini, Ministarstvo kulture, omladine i sporta nadgleda
neka profesionalna pozorišta na opštinskom/regionalnom nivou (u Đakovici, Gjilan/Gnjilanu,
Prizrenu). Pored toga, Opština Skenderaj /Srbica nedavno je oformila renovirano i dobro
opremljeno pozorište kapaciteta do 500 sedišta vlastitim finansijskim sredstvima;30 međutim
nedostaju informacije kada govorimo o obimu u kome se ove postojede strukture koriste u
potpunosti tokom cele godine u smislu nastupa i javnog učešda.
Nezavisno pozorište ODA u Prishtinë/Prištini ostaje do danas jedina nezavisna pozorišna
kompanija na Kosovu koja poseduje svoj vlastiti prostor. Pored svojih pozorišnih produkcija,
ODA održava nastupe iz Albanije, BJRM i sa balkanskog područja uopšteno, kao i iz Evrope i
Sa sastanka sa g. Ferizom ZEQIRIJEM, direktorom Odeljenja za kulturu, omladinu i sport
SAD. ODA je takođe član najvede mreže pozorišta u Evropi- Neformalnog skupa evropskih
pozorišta (IETM), Balkan Express mreže pozorišta u Balkanskom regionu a od 2009. godine,
učestvuje u evropskoj mreži izvođačkih umetnosti na otvorenom”. Takođe je nastupalo u
Njujorku, Frankfurtu i Londonu.
SKENA UP/ Međunarodni festival studentskog filma i pozorišta stvoren 2003, sada je čvrsto
uspostavljen kao glavni kulturni događaj ne samo na Kosovu ved na celom Balkanu. Isti pruža
dragocene mogudnostima studentima dramskih umetnosti ne samo da predstave svoj rad
ved služi i kao sredstvo za umrežavanje za razmenu sa pozorišnim grupama iz nekih 50
Gledano u celosti, svojstvena uloga pozorišta – sa jedne strane, kao umetničkog vida
izražavanja svih zajednica i sa druge strane, kao sredstva za obrazovanje dece i mladih i
kao sredstva za podsticanje međuetničkog dijaloga – nije u potpunosti zapažena.
(b) Vizuelne umetnosti
Kosovski umetnici obučeni su bilo na Fakultetu umetnosti Univerziteta u Prishtinë/Prištini ili
u inostranstvu, odnosno u Nemačkoj i Austriji.
Kao što je primedeno kod knjiga i čitanja, ne postoji nikakva “kultura slike i skulpture” među
stanovništvom, posebno mladima. Ovo je verovatno posledica malog prioriteta koji se
pridaje umetničkom obrazovanju u školskom sistemu.
Malobrojne umetničke galerije skoncentrisane u centru Prishtinë/Prištine, izlažu slike
njihovih vlasnika i privlače samo poznavaoce umetnosti. Poseban izuzetak jeste galerija
EXOPART 40, u blizini Univerziteta u Prishtinë/Prištini, gde se održava nekoliko kolektivnih,
tematskih izložbi. Osnivač/direktor galerije takođe je pokretač originalnog projekta
usmerenog ka deci iz reda zajednice kosovskih Albanaca u Prishtinë/Prištini i deci iz srpske
zajednice iz Gračanice.31
4. SWOT analiza aktuelne situacije
Prednosti, slabosti, prilike i pretnje u sektoru kreativnih industrija na Kosovu proizašle su iz
ključnih nalaza do kojih se došlo u različitim pod-sektorima i uzimaju u obzir pregled kulturne
situacije opisane u odeljku 2.1. Ponekada se dešava da elemenat snage (na primer,
raznolikost kultura) popusti pred slabostima (u ovom slučaju, odsustvo među-kulturnog
dijaloga). Ovo nije kontradikcija ved paradoks usled posebnog političkog, društvenog i
kulturnog konteksta.
4.1 Prednosti
-Politička volja: Restrukturiranje Ministarstva kulture, omladine i sporta u
2011. odražava novu volju za razvoj sektora kulturne industrije. Zapravo, izmenjena
Organizaciona tabela Odeljenja za kulturu obuhvata Odsek za knjige, Odeljenje za
Gđa Majlinda KELMENDI, planira da podnese projekat u okviru Komponente 2 (« Podrška održavanju
međuetničkih kulturnih događaja”) projekta ‘Kultura za sve’
potvrđivanje i autorsko pravo i Kancelariju za integraciju i razvojnu koordinaciju koji bi
trebalo da pružaju savete i podršku o nekim od ključnih pitanja u pogledu promocije
kosovskih kulturnih proizvoda u inostranstvu i zaštite prava kreativnih umetnika;
-Međunarodna podrška: Kao mlada nezavisna država, Kosovo uživa
zainteresovanost i podršku međunarodne zajednice. Značajna pomod ved se pruža za
kulturni razvoj od strane Evropske komisije (u okviru Instrumenta pretpristupne pomodiIPA), putem jednog broja Sporazuma o saradnji (odnosno kanadski CIDA, švedska SIDA,
nemački GTZ) i bilateralnih partnera;
-Kulturni i ljudski kapital: Kosovo poseduje bogato kulturno nasleđe i glavnu
osnovu stvaralaca sa veštinama i talentima, dva elementa koja sačinjavaju osnovu za razvoj
kreativnih industrija;
- Aktivno građansko društvo: Postoji puno privatnih inicijativa na
nacionalnom i lokalnom nivou od strane kulturnih NVO-a i udruženja, koje mogu biti
proširene, ponovljene i promovisane kada govorimo o filmu, muzici, čitanju, izvođačkim
umetnostima, zanatima i dizajnu (festivali, Book Café, muzička škola, modne revije). Neki
NVO-i razvili su izvanredne programe za promociju kultura i proizvoda manjina, kao što su
festival i koncerti Fondacije za otvoreno društvo od strane i za grupe RAE ili one
organizovane od strane NVO-a ‘SHARI BEHARI’ za bošnjačku zajednicu;
- Komparativna prednost: Globalno tržište okupirano je standardizovanim
proizvodima, i paradoksalno se nalazi u potrazi za- novim, lokalnim, autentičnim ponudama.
U okviru ovog fenomena “glokalizacije”, kulturni artikli i usluge – filmovi, muzika, pozorište,
knjige i zanati- sa Kosova uživaju prednost činjenicom da su još uvek nepoznati. Shvadeno je
da ovi proizvodi moraju i dalje biti konkurentni u smislu troškova/kvaliteta kako bi prodrli do
svog specijalizovanog tržišta.
4.2 Slabosti
- Parcijalan pristup: filmska produkcija, muzika, zanati, modni dizajn itd. još uvek nisu
povezani na takav način da kreativnost u njihovom jezgru sačinjava faktor koji ih definiše .
One nastavljaju da se sagledavaju kao različite i zasebne aktivnosti, a ne kao sektor;
- Uska vizija: Kultura je sagledana u svom ograničenom smislu umetnosti, pisma i zabave,
na margini razvoja. Zbog toga nedostaje globalni pristup kulturnoj, socijalnoj i ekonomskoj
vrednosti kreativnih industrija;
-Odsustvo među-ministarske saradnje i strategije koje bi povezale kreativne industrije sa
drugim sektorskim prioritetima, odnosno obrazovanjem, turizmom, zapošljavanjem i
- Odsustvo modernog profesionalnog obrazovanja: Postoje nedovoljni modusi za razvoj
tehničkih veština u posebnim oblastima (kao što su pisanje scenarija, montaža filma) i
poslovno upravljanje kreativnim preduzedima (posebno na zanatskim tržištima). Pored toga,
postojedi akademski predmeti na Fakultetu umetnosti ne stvaraju potrebne veze između
obuke i stvaranja radnih mesta. Evidentna je potreba za boljim kulturnim upravljanjem u
svim kreativnim industrijama.
- Odsustvo finansijskih sredstava za produkciju: Finansijska podrška javnog i privatnog
sektora usmerena je ka kraju lanca vrednosti (potrošnja/javni pristup) a ne ka početnim
fazama stvaralaštva i proizvodnje. Donatori se nalaze u vedem iskušenju da budu pokrovitelji
događaja sa velikom vidljivošdu, kao što su filmski, muzički ili pozorišni festivali, umesto da
ulože u produkciju filmova, pesama ili knjiga;
- Slabo unutrašnje tržište: Ne samo zbog relativno malog stanovništva, visoke stope
nezaposlenosti, loših kanala distribucije i skromne kupovne nodi ved i zbog, iznad svega,
odsustva zainteresovanosti i ponosa kada govorimo o nacionalnim kulturnim proizvodima .
Kulturni ukusi su skoro isključivo okrenuti ka zapadu ((SAD-u i Evropi); potencijalni potrošači,
posebno mladi, čine se mnogo više zasenjenim uvezenim, jeftinim kulturnim proizvodima
koji predstavljaju šund (filmovi, muzika, moda);
- Nemogudnost oduška vani: Nepriznavanje Kosova od strane nekih balkanskih zemalja
(Bosna i Hercegovina; Srbija) i njegovo priznavanje do danas od strane samo 85 država UN-a
(a) ne olakšava regionalne sporazume o saradnji i slobodan promet kosovskih kulturnih
proizvoda i kreativnih proizvođača, i (b) lišava zemlju blagodeti koje uživaju države
potpisnice međunarodnih paktova na polju kulture.32 Vizna ograničenja sprečavaju kosovske
umetnike da učestvuju u vedim kulturnim događajima u regionu Balkana i dalje .
- Slabo upravljanje pravima i naplata autorskih honorara: Odsustvo mehanizma
kontrole za zaštitu svojinskih prava stvaralaca verovatno predstavlja najvedu štetu po razvoj
kreativnih industrija na Kosovu. Ono takođe predstavlja izvor nepravedne konkurencije u
raspodeli kreativnih radova zbog piraterije, posebno u filmskoj i muzičkoj industriji.
4.3 Prilike
- Proces decentralizacije stvara nove prilike za lokalno umrežavanje u sferi kulturnih
aktivnosti. Direkcija za kulturu u svakoj opštini može biti partner i fasilitator za razvoj malih
kulturnih preduzeda na lokalnom nivou;
- Mreža regionalnih razvojnih agencija (RRA) uspostavljena uz podršku EU podržava
mala kulturna preduzeda da optimalno iskoriste lokalne mogudnosti i raspoložive resurse .
Ova mreža, uspostavljena uz podršku EU, može takođe olakšati partnerstva između vlada,
opština, privatnih preduzeda i NVO-a.
Odnosno 3 konvencije UNESCO-a: Univerzalna konvencija o autorskom pravu (1952,1971) ; Konvencija o
zaštiti nematerijalnog kulturnog nasleđa (2003) i Konvencija o zaštiti i unapređivanju raznolikosti kulturnog
izražavanja (2005). Sve druge balkanske zemlje ratifikovale su ove konvencije.
-Ove regionalne agencije mogu posebno pružiti podršku i pomod potencijalnim
kandidatima za subvencije u vezi sa EK, odnosno u sklopu programa “Kultura 2007-2013” i
“Ulaganje u ljude”;
- Razvoj kulturnog/ruralnog turizma, u okviru podrške EU/Saveta Evrope upudene
promociji kulturne raznolikosti nudi mogude sinergije uz promociju kreativnih industrija . Kao
što je pokazano mnogim studijama načinjenim od strane Svetske turističke organizacije
(WTO), zaista postoji sve veda zainteresovanost turista da otkriju ne samo nalazišta i
spomenike ved i autentične kulturne proizvode putem nastupa uživo, zanatskih sajmova,
festivala pozorišta i plesa itd;
- Potencijalna uloga dijaspore kao promotora i potrošača kulturnih proizvoda i
usluga ‘izrađenih na Kosovu. Uprkos oštrom padu nakon 1999. godine, i dalje postoji
procenjeni broj od 400.000 Kosovaca (1/5 stanovništva) koje žive u inostranstvu, uglavnom u
Nemačkoj, Švajcarskoj, Švedskoj, Austriji, UK i SAD-u. Mnogi od njih žele da sa sobom kudi
ponesu tipične umetničke suvenire sa svog odmora, ali ne mogu lako pronadi ove proizvode.
4.4 Pretnje
- Politička nestabilnost, kao posledica nagomilanih predrasuda i odsustva
komunikacije između albanske i srpske zajednice, može predstavljati glavnu prepreku za
razvoj kreativnih industrija;
- Zabrinutosti oko razvojnih pitanja, kao što su porast nezaposlenosti i pad u porastu
BDP-a, mogu voditi ka prekidu u zainteresovanosti vlade i podrške pružene kulturnim
projektima i programima;
- Aktuelna finansijska kriza može imati negativan uticaj na bilateralno i
međunarodno finansiranje, obeshrabrujudi sponzore iz privatnog sektora
-Manje vidljiva i štetnija pretnja jeste efekat zasebnog sistema obrazovanja u
pogledu sposobnosti dece i mladih da shvate i cene vrednost kulturnih proizvoda iz različitih
zajednica. Ovo može biti ublaženo uvođenjem umetničkog obrazovanja i nastojanjima
građanskog društva da razvije vedi broj međuetničkih i projekata unutar zajednice .
5. Preporuke
Glavni nalazi po sektoru aktivnosti i analize SWOT celokupnog sektora kulturnih industrija
otkriva skup konvergentnih potreba, kao što su: strateški pristup, institucionalna podrška za
unapređenje i zaštitu, kulturno i umetničko obrazovanje dece; tehnička i upravljačka obuka;
finansiranje proizvodnje; mogudnosti razmene sa stvaraocima sa Balkana, iz Evrope i sveta.
Neke potrebe su, međutim, specifičnije u obedavajudim pod-sektorima, odnosno filmskom,
muzičkom, izvođačkih umetnosti i zanata i pozivaju na posebne mere.
Štaviše, sledede šire i konkretne preporuke uzimaju u obzir sadašnji politički i ekonomski
kontekst i prave razliku između onih mera koje se mogu primeniti na kratak rok i onih koje
zahtevaju srednjeročnije planiranje.
5.1 Preporuke u pogledu celokupnog sektora kreativnih industrija
Priprema sveobuhvatne strategije
Na kratak rok, preporučuje sa da politička volja za podržavanje kreativnih industrija bude
pretočena u strategiju pripremljenu u konsultaciji sa svim odnosnim akterima : centralnim i
lokalnim institucijama (ministarstvima, opštinama, regionalnim razvojnim agencijama…) i
nevladinim akterima (NVO-i, kreativni preduzetnici, umetnička udruženja, privatni
operateri…). Ovakav pristup odozdo-naviše obezbeđuje lokalno vlasništvo i dugoročni uticaj i
može se sprovesti u dva koraka: (a) konsultacije u svakom od 5 administrativnih okruga
Kosova; (b) organizovanje Nacionalnog seminara.
Ova Strategija trebalo bi da:
 naglasi p ri rod u višestru ki h ko ri sti kreativnih industrija sa ekonomske i
sociokulturne tačke gledišta;
 stavi akcenat na veze sa drugim širim razvojnim programima, koji se nalaze u
rasponu od stvaranja radnih mesta do turizma, socijalne uključenosti
manjina, sprečavanja/rešavanja konflikta i međukulturnog dijaloga;
 bude razrađena u vezi sa- i kao dopuna- programu podizanja svesti o
vrednosti identifikovanja kreativnih industrija kao sektora u okviru samih
kreativnih stvaralaca i potencijalnih podržavalaca iz privatnog sektora.
O ja ča van je z a ko n od a vn o g i i n stitu cio n
al no g o kvira
Preporučuje se
(a) na kratak rok, preduzimanje hitnih mera u cilju:
 efektivne primene Zakona o autorskom i drugim srodnim pravima usvojenog
2006. U skladu sa relevantnim pravilima i propisima;
 uspostavljanja d ru štava z a naplatu autorskih prava (za film, muziku i
nastupe) za uspešnu primenu ovih propisa. Stvaranje ovih društava može biti
negovano od strane Odseka za autorsko pravo Ministarstva kulture koje de
osigurati da je svako društvo za naplatu autorskih prava dobilo odgovarajudi
mandat od strane autora i drugih nosilaca autorskog i drugih srodnih prava da
ovlaste ekonomsku eksploataciju njihovih radova;
 eliminisanja ili barem smanjivanja pre o vla đu ju de p i ra teri je domade
muzike i
filmova koja proizilazi iz ilegalnog digitalnog kopiranja i elektro nskog prenosa;
 finalizacije izmena i dopuna na Zakon o kinematografiji kako bi se uključile
odredbe o koprodukciji filmova u skladu sa sadašnjim praksama u Evropskoj
Na srednji rok:
 Razviti p o mo dn e p ol i tike ja vn i m e mitovanjem i pri drugim operaterima
u audiovizuelnom sektoru. Ove
preferencijalne tarife reklamiranja za domade kulturne proizvode na javnoj
televiziji i radio stanicama; 2° redovno prikazivanje kosovskih filmova
(umetničkih i dokumentarnih filmova) nakon perioda iskorišdavanja u
bioskopskim salama i 3° mogude citiranje sadržaja sa radio i televizijskih
mreža za promociju domadih muzičkih i pozorišnih nastupa od strane
manjinskih zajednica;
 Stvoriti ‘Fond za promociju kreativnih industrija’ sačinjen od utvrđenog
procenta napladenih autorskih prava33 i posvedenih investicijama u sektoru.
Ovakvim Fondom mogu zajednički upravljati Ministarstvo kulture,
predstavnici društava za naplatu prava i NVO-i koji su posebno uključeni u
ostvarivanje međuetničkog dijaloga.
Pro n a la ž en je kre a tivn i h l jud ski h re su rsa
U sadašnjoj raznovrsnosti inicijativa, projekata i programa i ograničenih finansijskih
sredstava, preporučuje se preduzimanje slededih mera:
(a) na kratak rok:
 Razviti si n ergije i z među stva ra l a ca i o p era tera u istom polju,
u cilju poboljšavanja koordinacije i vidljivosti njihovih odnosnih projekata, na
primer između 3 organizatora međunarodnih filmskih festivala u Prištini i
Prizrenu, između organizatora dva džez festivala u Prištini i severnoj Mitrovici
i između festivala NVO-a usmerenih ka manjinskim zajednicama;
 Stvoriti veze i z među raz l i či tih kre a ti vn ih in d u strija u cilju
povedavanja javnog
uticaja i uzajamnih koristi, kao što su na primer održavanje Sajma zanatlija pri
održavanju svakog godišnjeg filmskog ili drugog festivala ili pri pozorišnim
nastupima tokom Festivala rok muzike;
 Pružiti i z gra d n ju ka p a ci teta i o bu ku ka o o d go vo r na u ob i ča jen
e n ed o statke u
veštin a ma u sektoru kreativnih industrija. Kratki kursevi za kulturne
operatere, preduzetnike i upravnike u svim poljima stoga mogu biti
organizovani po nižim cenama i mogu se usredsrediti na: pripremu projekata,
poslovno planiranje i izradu budžeta, upravljanje autorskim pravom, strategije
javnog informisanja itd. Ova obuka može biti zasnovana na iskustvu
nacionalnih stručnjaka i profesionalaca u regionalnim razvojnim agencijama ili
preduzeta u saradnji sa stranim specijalizovanim organizacijama.
Na srednji rok:
 U sp o stavi ti z a jedn i čku p la tfo rmu /inkubator za sve kreativne
industrije. Ova
zajednička struktura trebalo bi da olakša kombinaciju aktivnosti proizvodnje i
distribucije koja je sposobna da promoviše kreativnost, istraživačke aplikacije
o aktuelnim trendovima a koja je sponzorisana iz privatnih i javnih finansijskih
sredstava. Na primer, dizajneri mogu raditi sa zanatlijama i režiserima filmova
/pozorišnih predstava na odgovarajudim lokalnim kostimima za film/dramu ,
pod pokroviteljstvom privatnih i javnih finansijskih sredstava.
Zajednički iznos napladenih prava u Evropi i SAD-u je ogroman ali ova preporuka može najbolje biti shvadena
primerom jedne balkanske zemlje, Hrvatske u kojoj se negde oko 12M € napladuje na godišnjoj osnovi…
O l a kša van je p ri stu pa fi na n si jski m sre d stvi ma
Inovativne šeme finansiranja i javno-privatna partnerstva od presudnog su značaja za
poboljšavanje pristupa kapitalu kulturnih aktera, promotora i preduzetnika. Zaista,
tradicionalni oblici ulaganja u kulturu, kao što su subvencije i dotacije, nisu dovoljni, redovni
i suviše su neizvesni. Među postojedim održivim inovativnim šemama, ona koja uživa najvedi
ugled jeste šema Drž a vn e l u trije U jed in jen o g Kra l jevstva . Od 1995, kreativne
industrije u velikoj meri su podržane prihodima ogranaka lutrije u UK, u skladu sa politikom i
finansijskim smernicama izdatim od strane državnog sekretara za kulturu, medije i
sport 34. Još jedna
finansijska inovacija jeste šem a mi kro kre d i tiran ja koja potiče iz Grameen
Banke u Bangladešu iz 1976. godine i koja je od tada proširena i na druge razvijene i ze mlje
u razvoju. Ista pruža male kredite kulturnim preduzetnicima koji nisu u stanju da ispune
najminimalnije kvalifikacije kako bi dobili tradicionalne kredite, posebno obuhvatajudi žene
koje se bave domadom radinošdu u seoskim oblastima. Slično, investicioni fondovi za
mikrofinansiranje uspostavljeni su na regionalnom nivou, stvaranjem partnerstava u kojima
javni donatori rade sa privatnim donatorima u cilju pružanja zajmova mikro i malim
preduzedima. Interesantan primer jeste Evropski fond za jugoistočnu Evropu (EFSE),
uspostavljen 2005. finansijskim sredstvima izdvojenim za Albaniju, Bugarsku, BJRM,
Moldaviju i Rumuniju.
Preporučuje se preduzimanje slededih mera:
na kratak rok
 Organizovati radionice u svakom od 5 administrativnih okruga, u saradnji sa
odnosnim regionalnim razvojnim agencijama, o modalitetima i postupcima za
p ri do b i jan je ko ri sti o d mo gu dn o sti fi n an si ra n ja u o kviru Pro gra
ma EU ‘Kultura
2007-2 01 3’ i ‘Ulaganje u ljude’;
 S tvo ri ti od go var a ju de o kru ž en je u ci l ju p o d stica n ja in vestici
ja u privatnom sektoru za proizvodnju kulturnih proizvoda
usluga, putem 1°
jasne Nacionalne strategije
koja predviđa okvir politike za ulagače; 2° efektivnog korišdenja propisa o
intelektualnoj svojini i finansijskih povlastica što predstavlja vid
garancije finansijskih doprinosa /donacija; 3° glavna grupa kulturnih
promotora obučenih u marketinškim tehnikama, upravljačkim veštinama,
autorskim i srodnim pravima, sposobna da pripremi realne predloge
Na srednji rok
 Zacrtati kreativne industrije među razvojne prioritete bilateralnih sporazuma
o saradnji sa ‘prijateljskim’
balkanskim zemljama. Ova preporuka
prethodno pomenutu o ‘Fondu za promociju kreativnih industrija’ (cf.5.1.2b);
 Predvideti fiskalne mere i programe za smanjenje poreza z a p ri vla
čen je
p ri vatni h u l a ga ča kao što su poreski krediti za patronat ili oduzimanje
Za svaku £ potrošenu na lutrijski tiket, 20% ide u ‘Dobrotvorni fond Lutrije’ koji finansira projekte kojima se
podstiču novi talenti, inovacija i odličnost. U sklopu ove šeme, negde oko £27 milijardi sakupljeno je u
dobrotvornu svrhu a više od 374.000 subvencija dato je za projekte do novembra 2011.Izvor: Zvaničan sajt
Vlade: www.lottery.culture-gov-uk
pri dodeljivanju donacija, povoljni poreski uslovi u vezi sa određenom
kulturnom robom i proizvodima koji se koriste u njihovoj izradi.
5.2 Preporuke u pogledu obedavajudih pod-sektora
5.2.1 Filmska industrija
(a) Kratkoročne mere
 Organizovati seminar o pisanju scenarija za dugometražne filmove i TV serije;
 Razviti upotrebu novih tehnologija (digitalizovani procesi) u cilju povedavanja
obima produkcije istovremenim smanjenjem troškova;
 Pro ši ri ti p o sto jede među na ro dn e fi l mske festiva l e na sve vede
gradove Kosova digitalizovanim kopijama i u postojedim kulturnim objektima
(pozorišta, centri zajednice, na otvorenom)
(b) Srednjeročne mere
 Stvoriti mrežu za distribuciju i prikazivanje filmova- nacionalnih i stranih- u
svim vedim gradovima modernizovanjem postojedih bioskopskih sala i/ili
pružanjem opreme za digitalnu projekciju filmova u centrima zajednice i
školama, uz podršku vlade i opštine;
 Ojačati mehanizam finansiranja za koprodukciju kosovskih filmova (igranih i
dokumentaraca), uz nadu usvajanja izmenjenog Zakona o kinematografiji i na
osnovu rezultata prvih iskustava u 2004. sa Hrvatskom i od 2008. sa BJRM;
 Preduzeti studiju izvodljivosti filmskih lokacija na Kosovu za strane filmove, po
modelu Hrvatske i Rumunije
5.2.2 Muzička industrija
(a) Kratak rok
 Imajudi u vidu usko nacionalno tržište i negativne efekte piraterije i
preuzimanja sa interneta, preporučuje se da se stavi vedi akcenat na
mu z i čke n a stup e u ž i vo nego na snimanu muziku. Vredi podsetiti
da su koncerti održani uživo povodom DOKUFESTT-a 2010. godine u
Prizrenu privukli mnogo više posetilaca nego što je bilo gledalaca na
projekcijama filmova (25.000 u odnosu na 9.000!). Uz njihov
potencijal okupljanja velikih publika, posebno mladih muzičkih
obožavalaca i vidljivosti koju nude, postoji velika šansa da koncerti
uživo privuku finansijska sredstva kompanija.35
 Organizovati
među etn i čke muz i čke festiva l e za promociju
kulturne raznolikosti, odnosno u okviru projekata kulturnog turizma
(b) Srednji rok
Na primer, SONY Music kupila je vedinu akcija mađarskih nastupa uživo grupe ‘Show Time Budapest’ u 2010.
Kako bi nadogradila “mnogobrojne sinergije između industrija snimljene i muzike uživo”. Izvor: TIME Magazine,
novembar 2011.
‘Ko so v skog
omladinskog orkestra’ imajudi u vidu aktuelnu inicijativu koju je
preduzeo g. Kushtrim Gashi, kompozitor i osnivač orkestra Muzičke škole
u Mitrovicë/Mitrovici koji je prethodno pomenut (vidi odeljak 3.2). Ova
studija može takođe biti nadahnuta svetski poznatim primerom
‘Omladinskog simfonijskog orkestra iz Karakasa.36
5.2.3 Zanati i dizajn
Nasuprot drugim pod-sektorima, kao što su bioskopi, izdavaštvo i muzička industrija, zanati
su manje zahtevni u smislu tehnoloških inovacija i stoga zahtevaju manji finansijski kapital i
bliži su lokalnim resursima i tradicionalnom znanju. Sa relativno malim investicijama i
odgovarajudom organizacijom lanca vrednosti (stvaralaštvo-proizvodnja-komercijalizacija),
zanati mogu odigrati značajnu ulogu u društvenom razvoju, stvaranju radnih mesta i
privrednom rastu na Kosovu. U tom cilju, preporučuju se sledede praktične mere:
(a) Kratak rok
(b) Srednji rok
 Organizovati kratke sesije obuke (dve nedelje do jednog meseca)
usmerene ka
sa vrša van ju veštin a
za obavljanje zanatskog
rada u
slededim sektorima: vez, filigranstvo, tkanje, grnčarstvo i rezbarenje;
 Unaprediti partnerstva sa lokalnim dizajnerima i zanatima za razvoj novih
proizvodnih linija. Dizajnom i poznavanjem tržišnih rendova, kosovski
zanatski proizvodi mogu se razviti sa tradicionalnih i etničkih ka modernim
i savremenim formama;
 Stvoriti objekte za izlaganje i akcijsku prodaju u sinergiji sa odabranim
lokacijama za razvoj ruralnog/kulturnog turizma i ispunjavanja potražnje
za suvenirima od strane posetilaca iz dijaspore;
 Organizovati sajmove zanata povodom međunarodnih prigoda/festivala
koji se održavaju u vedim gradovima na Kosovu
 Organizovati god i šn je t a kmi čen je n a ci ona l n ih z an a ta u
cilju stvaranja marke “Made in Kosovo” za proizvode koji odgovaraju
kriterijumima kvaliteta, dizajna i originalnosti zajedno sa istorijskim,
etničkim i regionalnim značajem;
 Olakšati učešde predstavničke grupe dobitnika nagrada na regionalnim
i evropskim sajmovima radinosti, posebno u smislu viznih zahteva;
 Pripremiti katalog odabranih kosovskih proizvoda narodne radinosti sa
fotografijama, tehničkim karakteristikama, objašnjenjima o kulturnoj
pozadini i kontakt adresama (poštanski i na internetu)
5.2.4 Izvođačke umetnosti
Zahvaljujudi ‘El Sistema’, Državnom sistemu muzičkog obrazovanja Venecuele, više od 400.000 mladih, od
kojih mnogi iz oblasti u kojima su lišeni datih mogudnosti, dobijaju besplatnu školarinu, muzičke uređaje i
mogudnost učešda na koncertima širom sveta.
Kratak rok
 Preispitati obuku koja se nudi na Katedri za dramske umetnosti
Univerziteta u Prištini i koja je specijalizovana od 1. godine (gluma,
režija, scenska postavka itd) u duhu klasične ruske metode;
 Pružiti prilike ši ro j ja vn o sti z a p ri stu p predstavama koje se
igraju na
Međunarodnom festivalu studentskog filma i pozorišta / SKENA UP,
putem sinergije sa opštinskim pozorištima u Đakovici, Gjilan/Gnjilanu,
Prizrenu i Srbici;
 Promovisati aktivnije ulogu po zo ri šta kao sredstva za obrazovanje
i mladih i kao sredstvo za međukulturni dijalog, u skladu sa konceptom
‘Pozorište za razvoj’ primenjenog u mnogim postkonfliktnim i
zemljama u tranziciji.

1. Rationale and objectives of the Cultural Operators