Međunarodno krivično
pravo i praksa
1. Uvod
2. Šta je međunarodno
krivično pravo?
3. Opšta načela
4. Međunarodni krivični
sudovi
5. Primjena u domaćim
pravnim sistemima
6. Genocid
7. Zločini protiv čovječnosti
8. Ratni zločini
Materijali za praktičnu obuku
Odbrana
i osnove
za isključenje
odgovornosti
9. Oblici krivične odgovornosti: izvršilaštvo i saizvršilaštvo
10. Oblici krivične odgovornosti:
odgovornost nadređenog
11. Odbrana i osnove za
isključenje odgovornosti
dio projekta Pravda i ratni zločini
koji je finansirala Europska unija
Izradio International Criminal Law Services (ICLS)
12. Krivični i dokazni
postupak
13. Odmjeravanje kazne
14. Žrtve i svjedoci
15. Saradnja i međusobna pravna pomoć
Finansirala
Europska unija
Projekat
implementirali:
FOUNDATION
NASTAVNA OBLAST 11.
ODBRANA I OSNOVE ZA
ISKLJUČENJE ODGOVORNOSTI
Dio OSCE-ODIHR/ICTY/UNICRI projekta „Podrška prenošenju znanja i materijala u predmetima
ratnih zločina MKSJ-a domadim sudovima“
International Criminal Law Services (ICLS)
i
Prikazi i oznake koji su korišteni u ovoj publikaciji kao i prezentacija materijala ne podrazumijeva
izražavanje bilo kakvog mišljenja u ime Sekretarijata Ujedinjenih nacija, Međunarodnog krivičnog
suda za bivšu Jugoslaviju (MKSJ), Organizacije za sigurnost i saradnju u Evropi (OSCE) – Ureda za
demokratske institucije i ljudska prava (ODIHR) ili International Criminal Law Services (ICLS) u
vezi sa pravnim statusom bilo koje zemlje, teritorije, grada, područja ili njihovih organa vlasti ili u
vezi sa razgraničenjem njihovih teritorija, odnosno granica.
Autorska prava © ICLS– OSCE-ODIHR
ii
SADRŽAJ
11.
Odbrana i druge osnove za isključenje odgovornosti ........................................................ 1
11.1. Uvod ................................................................................................................................ 1
11.1.1. Opis nastavne oblasti ............................................................................................... 1
11.2. Međunarodno pravo i praksa ........................................................................................... 3
11.2.1. Imunitet i amnestija ................................................................................................. 3
11.2.2. Posebne odbrane ..................................................................................................... 6
11.3. Regionalno pravo i praksa SFRJ ....................................................................................... 15
11.4. SFRJ................................................................................................................................ 16
11.4.1. Propusti da se dokažu obilježja krivičnog djela ....................................................... 16
11.4.2. Krivični zakon SFRJ ................................................................................................. 17
11.5. BiH ................................................................................................................................. 20
11.5.1. Imunitet ................................................................................................................. 20
11.5.2. Amnestija............................................................................................................... 21
11.5.3. Propust da se dokažu obilježja krivičnog djela ........................................................ 22
11.5.4. Posebna odbrana ................................................................................................... 23
11.6. Hrvatska ......................................................................................................................... 30
11.6.1. Imunitet ................................................................................................................. 30
11.6.2. Amnestija............................................................................................................... 31
11.6.3. Posebna odbrana ................................................................................................... 32
11.7. Srbija.............................................................................................................................. 36
11.7.1. Imunitet ................................................................................................................. 36
11.7.2. Amnestija............................................................................................................... 36
11.7.3. Propust da se dokažu obilježja krivičnog djela ........................................................ 37
11.7.4. Posebne strategije odbrane ................................................................................... 40
11.8. Dodatna literatura .......................................................................................................... 44
11.8.1. Literatura ............................................................................................................... 44
11.8.2. Članci ..................................................................................................................... 44
11.8.3. Predmeti ................................................................................................................ 44
iii
MATERIJALI ZA OBUKU IZ MEĐUNARODNOG KRIVIČNOG PRAVA I PRAKSE
ICLS
11. ODBRANA I DRUGE OSNOV E ZA ISKLJUČENJE ODGOVORNOSTI
11.1. UVOD
Predmetni materijal za obuku pripremljen je od strane International Criminal Law Services (ICLS)
u okviru projekta OSCE-ODIHR/ICTY/UNICRI, pod nazivom „Pravda i ratni zločini“, koji finansira
Europska unija. Uvodne napomene o načinu korištenja materijala sadržane su u nastavnoj oblasti
1., koja također obuhvada i ogledni predmet/studiju slučaja i hipotetičke primjere koji se mogu
koristiti u nastavi, te i druge korisne dodatke. Materijali su namijenjeni da edukatorima iz oblasti
prava u Bosni i Hercegovini (BiH), Hrvatskoj i Srbiji posluže prvenstveno kao izvor i sredstvo za
obuku, ali su također predviđeni za prilagođavanje i upotrebu u drugim pravnim sistemima u
regionu. Kad je to bilo potrebno, uvrštena su pitanja za raspravu, sugestije i druge napomene
korisne za nastavu. Nadalje, edukatori se podstiču da materijale prilagode potrebama polaznika i
konkretnim okolnostima svakog predavanja. Edukatori se također podstiču da materijale po
potrebi ažuriraju posebno u pogledu nove sudske prakse ili izmjena i dopuna krivičnih zakona u
svojim relevantnim pravosudnim sistemima.
U svakoj nastavnoj oblasti daje se opšti pregled međunarodnog krivičnog prava koji je relevantan
za predmet same oblasti, nakon čega se prelazi na raspravu o mjerodavnom pravu i sudskoj
praksi u BiH, Hrvatskoj i Srbiji. U materijalima se koristi najrelevantnija i dostupna sudska praksa.
Treba napomenuti da u slučajevima u kojima je citirana prvostepena presuda, autori teksta
posebno su vodili računa da osiguraju da je dio na koji se pozivaju potvrđen u žalbenom
postupku. Edukatorima može biti od koristi da raspravljaju i o drugim predmetima koji također
mogu biti relevantni ili ilustrativni za svaku temu, te da polaznike zamole da govore o
predmetima sa kojima su se susretali i iskustvima koja su imali.
11.1.1. OPIS NASTAVNE OBLASTI
Predmetna nastavna oblast bavi se odbranom i osnovama za isključenje odgovornosti u
postupcima pred međunarodnim sudovima. Uvodni dijelovi nastavne oblasti razmatraju pitanja
imuniteta i amenstije. Nakon toga nastavna oblast se bavi „odbranom“ ili osnovama za
isključenje odgovornosti, uključujudi i:
Službeno svojstvo;
Naredbe nadređenih;
Samoodbrana;
Krajnja nužda i nužda;
Neuračunljivost ili smanjena uračunljivost;
Opijenost (samoskrivljena neuračunljivost);
Alibi;
Pravna i stvarna zabluda;
Vojna nužda;
Tu quoque; i
Odmazda.
1
NASTAVNA OBLAST 11.
ODBRANA
U dijelu koji je posveden regionu, nastavna oblast se bavi konceptima odbrane koji se koriste
pred domadim sudovima u BiH, Hrvatskoj i Srbiji u predmetima krivičnih djela ratnih zločina,
zločina protiv čovječnosti i genocida. Predmetna nastavna oblast ne nudi detaljno objašnjenje
svih koncepata odbrane u predmetima krivičnih djela ratnih zločina, zločina protiv čovječnosti i
genocida. Za potpuniju diskusiju o odbrani u predmetima pred međunarodnim sudovima i
domadim sudovima, uz ovu nastavnu oblast potrebno je koristiti i Priručnik za branioce projekat Pravda i ratni zločini.
11.1.1.1.
ISHODI NASTAVNE OBLASTI
Na kraju ove nastavne oblasti polaznici treba da razumiju:




Da li određene vrste imuniteta mogu predstavljati prepreku krivičnom gonjenju;
Razlike između funkcionalnog i ličnog imuniteta;
Da li amnestija predstavlja prepreku krivičnom gonjenju; i
Različite odbrane pred MKSJ-om, MKSR-om i MKS-om, kao i pred domadim sudovima u
regionu.
Napomene za edukatore:
 Iako de polaznici uglavnom biti sudije i tužioci, važno je da razumiju različite vrste
odbrane koje su se razvile u međunarodnom pravu kako bi ih mogli predvidjeti i
ocijeniti tokom bududih istraga i krivičnog gonjenja.
 Edukatori treba da osiguraju da polaznici kroz diskusiju razmotre različite koncepte
odbrane koji su se razvili u međunarodnom pravu, te do koje mjere se ti koncepti
mogu primijeniti pred domadim sudovima. Za očekivati je da se u postupcima pred
domadim sudovima branioci oslone na koncepte odbrane u međunarodnom pravu.
 Ogledni predmet koristide tužiocima pri razmatranju koji koncept odbrane optuženi
može koristiti i kako de oni u svojstvu tužioca odgovoriti na svaku od tih odbrana.
 Međunarodni dio ove nastavne oblasti prvo se bavi imunitetom i amnestijom kod
kojih je mogude krivično gonjenje pred međunarodnom sudovima, a potom svakom
od zasebnih vrsta odbrane koje su uvrštene u statute MKSJ-a, MKSR-a i MKS-a.
 Radi postizanja navedenih ciljeva, na početku važnih odjeljaka nalaze se rubrike
naslovljene kao „Napomene za edukatore“. U napomenama se naglašavanju
najvažnija pitanja koja edukatori treba da obrade, potom pitanja koja edukatorima
mogu poslužiti da usmjere polaznike da se fokusiraju na važne aspekte i da podstaknu
diskusiju, kao i relevantni dijelovi oglednog predmeta, a koji predstavljaju praktične
primjere koji su predmet podučavanja.
2
MATERIJALI ZA OBUKU IZ MEĐUNARODNOG KRIVIČNOG PRAVA I PRAKSE
ICLS
11.2. MEĐUNARODNO PRAVO I PRAKSA
11.2.1. IMUNITET I AMNESTIJA
Prije nego razmotrimo svaku od specifičnih vrsta odbrane u međunarodnom pravu, važno je
razumijeti da imunitet i amnestija ne predstavljaju prepreku za krivično procesuiranje pred
međunarodnim krivičnim sudovima. Kao što je naznačeno u nastavku, imunitet i amnestija mogu
se koristiti kao odbrana pred domadim sudovima — vidi dijelove 11.5.1 (BiH), 11.6.1(Hrvatska) i
11.7.1 (Srbija).
11.2.1.1.
IMUNITET
Međunarodno pravo najčešde prepoznaje dva tipa
imuniteta: funkcionalni imunitet i lični imunitet. Ove vrste
imuniteta prihvataju se na osnovu suvereniteta država, te
se tako mogu primijeniti samo prilikom krivičnog
procesuiranja pred domadim sudovima. Niti funkcionalni
niti lični imunitet ne predstavljaju prepreku za krivično
gonjenje pred međunarodnim ili hibridnim krivičnim
sudovima.
Niti funkcionalni niti lični
imunitet ne predstavljaju
prepreku za krivično gonjenje
pred međunarodnim ili
hibridnim krivičnim sudovima.
Statuti MKSJ/MKSR članovi 7(2)/6(2)
Nevažnost svojstva službene osobe
Nijedna optužena osoba, bilo da se radi o šefu države ili vlade ili o odgovornom državnom
funkcioneru, ne može biti oslobođena krivične odgovornosti niti joj se može ublažiti kazna
na osnovu njenog službenog položaja.
3
NASTAVNA OBLAST 11.
ODBRANA
Funkcionalni imunitet (imunitet rationae materiae) može se primijeniti na vladine dužnosnike
koji djeluju u službenom svojstvu. On štiti njihove radnje i široko se primjenjuje na svakog ko
obnaša državne dužnosti. Zaštidene osobe ne mogu se teretiti za krivična djela ukoliko su
postupali po službenoj dužnosti jer se smatra da su djelovali kao produžena ruka vlasti, a ne kao
pojedinci. Uobičajeno se mogu teretiti samo za krivična djela ukoliko su djelovali u svom ličnom
interesu. Funkcionalni imunitet nema ograničenja u smislu trajanja, naime, osoba se ni u kojem
trenutku ne može teretiti za krivična djela počinjena dok je djelovala u svojstvu službene osobe.
Statut MKS-a član 27.
Nebitnost službenog svojstva
1. Ovaj Statut se jednako primjenjuje na sva lica bez razlike zasnovane na službenom
svojstvu. Posebno, službeno svojstvo šefa države ili vlade, člana vlade ili skupštine,
izabranog predstavnika ili vladinog dužnosnika nipošto ne izuzima lice iz krivične
odgovornosti saglasno ovom Statutu niti samo po sebi i kao takvo predstavlja osnov za
smanjenje kazne.
2. Imuniteti ili posebna procesna pravila koja mogu sledovati uz službeno svojstvo lica,
kako prema domadem tako i prema međunarodnom pravu, nisu prepreka da Sud vrši
svoju nadležnost nad takvim licem.
Međutim, napravljen je izuzetak za neke od teških krivičnih djela od međunarodne važnosti. U
predmetu Pinochet, britanski Dom lordova zauzeo je stav da se imunitet bivšeg šefa države ne
odnosi i na postupak po optužbama za mučenje.1 Neki od nacionalnih sudova proširili su ovaj
izuzetak kako bi uključili i krivična djela zločini protiv čovječnosti i druga teška međunarodna
krivična djela.2
Lični imunitet (imunitet rationae personae)
primjenjuje se na visokopozicionirane vladine
dužnosnike, poput šefova država ili diplomata.
Međutim, ostaje nejasno koji tačno vladini dužnosnici
uživaju lični imunitet. Lični imunitet štiti osobu i
apsolutan je sve dok je osoba na datom položaju. 3
Zasnovan je na ideji da vladini dužnosnici moraju biti
oslobođeni prijetnji krivičnim sankcijama kako bi efikasnije radili svoj posao i olakšavali
Međunarodni sud pravde zauzeo je
stav da ne postoji izuzetak za lični
imunutet pred nacionalnim
sudovima, čak ni za teška
međunarodna krivična djela.
1
R. v. Bow Street Metropolitan Stipendiary Magistrate and others, ex parte Pinochet Ugarte (No. 2)
[1999.] 1 All ER 577, HL.
2
Vidi npr., Bouterse (2000) 51 NEDERLANDSE JURISPRUDENTIE 302; UN Doc. A/CN.4/596, 31.3.2008. god., ¶¶
180 – 190; Tihomir Blaškid, broj predmeta IT-95-14-A, Drugostepena presuda od 29.7.2004. god., ¶ 41.
3
Na primjer, svaki od sedam lordova koji su odlučivali u predmetu Pinochet naveo je da bi Pinochet uživao
imunitet od krivičnog gonjenja pred nacionalnim sudovima da je bio šef države u tom trenutku. Ove
odluke su navedene u literaturi, dio 11.8 na kraju ove nastavne oblasti.
4
MATERIJALI ZA OBUKU IZ MEĐUNARODNOG KRIVIČNOG PRAVA I PRAKSE
ICLS
međunarodne odnose. Dakle, dok su na datom položaju, ne može im se suditi za krivična djela
koja su počinili bilo kao pojedinci ili u svojstvu službene osobe. Međutim, kada osoba napusti
položaj može joj se suditi za krivična djela koja je počinila dok je bila na službenom položaju, pod
uslovom da je djelovala u ličnom interesu.
Međunarodni sud pravde (MSP) zauzeo je stav da ne postoji izuzetak za lični imunitet pred
nacionalnim sudovima, čak ni za teška međunarodna krivična djela.4 Ipak, MSP je zauzeo i stav da
lični imunitet ne predstavlja prepreku za krivično gonjenje pred međunarodnim sudovima.5
11.2.1.2.
AMNESTIJA
Zakonom o amnestiji onemogudava se krivično gonjenje (a ponekad i građanske parnice) u državi
u kojoj se primjenjuje.6 Amnestija ima dugačku istoriju.7 Status amenstije u međunarodnom
pravu nije jasan. Postoje neke naznake da amnestija ne predstavlja prepreku za krivično gonjenje
lica za počinjenje određenih krivičnih djela, poput mučenja.8 Žalbeno vijede Posebnog suda za
Sijera Leone navelo je da „norma da vlada ne može amenstirati teška kršenja međunarodnog
prava *…+razvija se u međunarodnom pravu.“9 Međuamerički sud za ljudska prava navodi da je:
Ovaj sud smatra da sve odredbe o amnestiji, odredbe o zastari i uspostava mjera
koje su dizajnirane da eliminišu odgovornost su nedopustive, zato što je njihova
namjera spriječiti istragu i kažnjavanje onih koji su odgovorni za teška kršenja
ljudskih prava kao što su mučenje, protivpravne, proizvoljne i egzekucije po
4
Nalog za hapšenje (D.R.C. protiv Belgije), [u daljem tekstu “Yerodia”+, 2002 Međunarodni sud pravde ¶
75 (14. feb).
5
Ibid. ¶ 61; vidi i Charles Taylor broj predmeta SCSL-2003-01-I, Odluka Žalbenog vijeda o imunitetu od
nadležnosti od 31.5.2004. god., ¶¶ 51 – 3 (Odluka se oslanja na predmet Yerodia i ističe da lični imunitet
ne predstavlja prepreku međunarodnim sudovima da ostvare svoju nadležnost te da sud dakle ima
nadležnost da vodi postupak protiv bivšeg liberijskog predsjednika Charles Taylora).
6
Vidi Ould Dah protiv Francuske, broj predmeta 13113/03, Evropski sud za ljudska prava, 17.3.2009. god.
(iznesen je stav da amnestija za mučenje data u Mauritaniji ne sprječava Francusku da krivično goni za
mučenje u Francuskoj).
7
Vidi ROBERT CRYER, I DR., AN INTRODUCTION TO INTERNATIONAL CRIMINAL LAW AND PROCEDURE 563 (2d ed. 2010)
[UVOD U MEĐUNARODNO KRIVIČNO PRAVO I POSTUPAK 563 (drugo izdanje iz 2010. godine)] za diskusiju o amnestiji,
njenim različitim primjenama i oblicima.
8
Vidi General Comment 20, Compilation of General Comments and General Recommendations Adopted
by Human Rights Treaty Bodies, (Opšti komentar 20, Zbirka opštih komentara i opštih preporuka komisija
za konvencije o ljudskim pravima) UN Doc. HRI\GEN\1\Rev. 1 at 30 (1994) (u kom stoji da su amenstije za
državne dužnosnike za mučenje „generalno nesaglasne“ sa dužnosti da se krivično gone osobe koje krše
ljudska prava); Anto Furundžija, broj predmeta IT-95-17/1-T, Prvostepena presuda od 10.12.1998., ¶ 155
(u kojoj presudi se iznosi stav da amnestije za mučenje ne predstavljaju prepreku za krivično gonjenje jer
je mučenje jus cogens); vidi i Radovan Karadžid, broj predmeta IT-95-5/18-PT, Odluka po drugom zahtjevu
optuženog za pregled i objelodanjivanje: pitanje imuniteta, Pretresno vijede, 17.12.2008.
9
Morris Kallon i Brima Kamara, predmet broj SCSL-2004-15-AR72(E), Odluka o osporavanju nadležnosti:
amnestija u skladu sa Sporazumom iz Lomé, Žalbeno vijede, 13.3.2004., ¶ 82.
5
NASTAVNA OBLAST 11.
ODBRANA
kratkom postupku i prisilno nestajanje, a koja su zabranjena zato što krše
neotuđiva prava priznata međunarodnim konvencijama o ljudskim pravima.10
Rimski statut propisuje da amnestija ne predstavlja prepreku za krivično gonjenje pred
Međunarodnim krivičnim sudom. Prema Rimskom statutu, države imaju obavezu da krivično
procesuiraju teška krivična djela, inače de to uraditi Međunarodni krivični sud.11 Tužioci su stava
da su autori Rimskog statuta ispravno odabrali krivično procesuiranje kao odgovor na
međunarodna krivična djela.12
11.2.2. POSEBNE ODBRANE
Napomene za edukatore:
 Ovaj dio se bavi pojedinačnim vrstama odbrane koje su naznačene u Statutu MKSJ-a i
MKS-a ili onim koje priznaje praksa tih sudova.
 Važno je da polaznici shvate da se mnogi od koncepata odbrane kojima se koriste
optuženi zasnivaju na neusaglašenim činjenicama u datom predmetu. Optuženi se
često oslanjaju na alternativnu verziju događaja koju potkrijepljuju njihovi dokazi. Ova
nastavna oblast se nede baviti ovim vrstama odbrane niti de nuditi primjere iz
predmeta pred međunarodnim sudovima. Međutim, polaznici u svakom slučaju
trebaju naglasiti predmete na kojima su radili, a u kojima je koncept odbrane bio takav
da bi mogao potpadati pod specifične koncepte odbrane kakvi su opisani u
predmetnoj nastavnoj oblasti.
 Rezultat ovog pozivanja na neusaglašene činjenice je da se mnogi od koncepata ovdje
opisane odbrane ne koriste često, čime je i sama praksa ograničena. Polaznike treba
ohrabriti da diskutuju o razlikama između odbrane koja se koriste pred MKSJ-om i
MKS-om. Treba ih pitati da li se ove vrste odbrane koriste pred domadim sudovima i,
ako je odgovor potvrdan, koje elemente ta odbrana sadrži. U mjeri u kojoj je to
mogude, potrebno je koristiti praktične primjere iz predmeta iz nacionalnih jurisdikcija,
u cilju poticanja diskusije. Edukatori treba da imaju na umu da koriste ogledni predmet
kao način provjere da li su polaznici razumjeli zakonske uslove svake od odbrana.
10
Predmet Barrios Altos protiv Perua, Series C No. 75 [2001], Međuamerički sud za ljudska prava 5,
14.03.2001.
11
Rimski Statut, Preambula.
12
Ured tužioca Međunarodnog krivičnog suda, Policy Paper on the Interests of Justice (U službi interesa
pravde), 3. – 4. septembar 2007.
6
MATERIJALI ZA OBUKU IZ MEĐUNARODNOG KRIVIČNOG PRAVA I PRAKSE
11.2.2.1.
ICLS
RELEVANTNE ODREDBE
Relevantne odredbe Statuta MKSJ-a i MKS-a navedene su u ovoj nastavnoj oblasti. Dok Rimski
statut MKS-a pruža zakonski okvir za odbranu, MKSJ je razvio vlastite osnove za isključivanje
odgovornosti kroz svoja pravila i sudsku praksu.13
Praksa MKS-a obuhvata nekoliko specifičnih osnova za isključenje odgovornosti. Međutim, isto
tako ne razrađuje neke od koncepata odbrane koje su priznali drugi međunarodni sudovi. Član
31, stav 3. daje sudu slobodu da razmotri i druge koncepte odbrane koji nisu regulisani
odredbama Rimskog statuta dok god je odbrana zasnovana na jednom od izvora prava koji
priznaje Rimski statut.14
MKS Statut
Član 31. Osnovi za isključenje krivične odgovornosti
1. Pored drugih osnova za isključenje krivične odgovornosti propisanih ovim Statutom,
lice nije krivično odgovorno ako u vreme izvršenja takvog dela:
(a) bolovao od duševne bolesti ili smetnje uslijed koje nije bio sposoban rasuđivati o
nezakonitosti ili naravi svoga ponašanja ili upravljati svojim ponašanjem sukladno
zahtjevima zakona;
(b) stanje opijenosti razara sposobnost tog lica da proceni nezakonitost ili narav svog
dela ili sposobnost da kontroliše svoje ponašanje da bi udovoljilo zakonskim uslovima
osim ako je opijenost bila dobrovoljna pod okolnostima pod kojima je lice znalo ili
prenebeglo opasnost da de usled opijanosti verovatno izvršiti delo koje predstavlja
krivično delo iz nadležnosti Suda;
(c) postupa razložno da bi odbranilo sebe ili drugo lice ili, u slučaju ratnih zločina da bi
odbranilo imovinu koja je bita za opstanak tog lica ili drugog lica ili imovinu bitnu za
ostvarenje vojnog zadatka, od neposredne i nezakonite upotrebe sile na način
srazmeran stepenu opasnosti koji preti tom ili drugom licu ili zaštidenoj imovini.
Činjenica da je lice učestvovalo u odbrambenom svojstvu snaga, sama po sebi ne
predstavlja osnov za isključenje krivične odgovornosti saglasno ovom podstavu;
(d) postupak koji, prema navodima, predstavlja krivično delo iz nadležnosti Suda
proizlazi iz prinude kao posledice pretnje neposredno predstojedom smrdu, trajnom ili
neposrednom ozbiljnom telesnom povredom tog ili drugog lica, to lice postupa na
neophodan i razložan način da bi izbeglo tu pretnju ukoliko namerava da uzrokuje vedu
štetu od one koju želi da izbegne. Takva prijetnja može potedi od:
(i) drugih lica; ili
(ii) drugih okolnosti van kontrole tog lica.
13
Vidi npr., Pravilnik o postupku i dokazima MKSJ-a, pravilo 67(b) koje propisuje odbranu alibijem ili neke
druge posebne odbrane, uključujudi i smanjenu uračunljivost ili neuračunljivost.
14
Kao što je naznačeno u Rimskom statutu, clan 21. Vidi nastavnu oblast 2., odjeljak 2.4.
7
NASTAVNA OBLAST 11.
ODBRANA
Član 31. Osnove isključenja kaznene odgovornosti (nastavak)
2. Sud de utvrditi primenjivost osnova za isključenje krivične odgovornosti propisane ovim
Statutom u predmetu u kojem se sudi.
3. Tokom glavnog pretresa Sud može da razmotri osnov za isključenje krivične
odgovornosti koji nije naveden u stavu 1. onda kada taj osnov proizlazi iz primjenjivog
prava predviđenog članom 21. Postupak vezan za taj osnov propisade se u Pravilniku o
postupku i dokazima.
Statut MKS
Član 32. Činjenična greška ili pravna greška
1. Činjenična greška je osnov za isključenje krivične odgovornosti samo ako poriče duševni
element kao uslov krivičnog dela.
2. Pravna greška u odnosu na to da li je određeni tip ponašanja krivično delo iz nadležnosti
Suda nije osnov za isključenje krivične odgovornosti. Međutim, pravna greška može da
bude osnov za isključenje krivične odgovornosti ako poriče duševni element kao uslov za
to krivično delo ili kako je propisano članom 33.
Svaki od koncepata odbrane naznačenih gore su razrađeni u ovoj nastavnoj oblasti, i to na način
kako se primijenjuju pred MKSJ-om, MKSR-om i MKS-om. Mnogi od ovih koncepata primjenjuju
se u BiH, Hrvatskoj i Srbiji i razmatrade se u dijelovima tih poglavlja vezanih za region. Polaznici
treba da primjete sličnosti i razlike u tumačenju i primjeni odbrane.
11.2.2.2.
SLUŽBENO SVOJSTVO
Niti jedna osoba ne se može pozivati na službeno
svojstvo kao opravdanje za ratne zločine pred
MKSJ-om, MKSR-om i MKS.15 Ono ne čini ni
15
Niti jedna osoba ne može se pozivati na
službeno svojstvo kao opravdanje za ratne
zločine pred MKSJ-om, MKSR-om i MKSom.
Blaškid, Drugostepena presuda ¶ 41; vidi i Statut posebnog suda za Sijera Leone, član 6.; Povelja
Nirnberškog suda, član VII; i Konvencija o genocidu, član IV.
8
MATERIJALI ZA OBUKU IZ MEĐUNARODNOG KRIVIČNOG PRAVA I PRAKSE
ICLS
odbranu ni olakšavajudu okolnost.16 Službeno svojstvo ne predstavlja prepreku osobnoj
nadležnosti i krivičnom gonjenju pred MKS-om.17
11.2.2.3.
NAREDBE NADREĐENIH
Član 7, stav 4. Statuta MKSJ-a i član 6, stav 4. Statut MKSR-a propisuju da se odbrana zasnovana
na naredbama nadređenog ne može koristiti ali dozvoljavaju da se naredbe nadređenih mogu
uzeti u obzir kao osnova za ublažavanje kazne.
Međutim, pred MKS-om, naredbe nadređenih mogu isključiti krivičnu odgovornost pod
određenim okolnostima:
Kada je optuženi imao pravnu obavezu da se povinuje naređenjima;
Kada optuženi nije znao da je naredba nezakonita; i
Kada naredba nije očito nezakonita.
Prema Rimskom statutu, naredbe da se počine genocid ili zločini protiv čovječnosti očito su
nezakonite.18
MKS Statut
Član 33. Naređenja pretpostavljenih ili pravni propis
1. Činjenica da je krivično delo iz nadležnosti Suda učinilo lice na osnovu naređenja vlade
ili pretpostavljenog, bilo vojnog ili civilnog, ne oslobađa to lice krivične odgovornosti
osim:
(a) ako je lice bilo pravno obvezno da posluša naređenje vlade ili datog pretpostavljenog;
(b) ako lice nije znalo da je naređenje nezakonito; i
(c) ako naređenje nije bilo očigledno nezakonito.
2. Za potrebu ovoga člana, naređenje da se izvrši genocid ili zločin protiv čovječnosti su
očito nezakonite.
11.2.2.4.
SAMOODBRANA/NUŽNA ODBRANA
Iako nije naznačeno u Statutu MKSJ-a, ovaj Sud je stava da
se samoodbrana može koristiti kao primjenjiv koncept
odbrane u običajnom međunarodnom pravu, te da
definicija iznesena u Statutu MKS-a odražava odredbe
16
Rimski statut, član 27(1).
Ibid. član 27(2).
18
Ibid. član 33.
17
9
Samoodbrana se ne može korisiti
kao izgovor za planirani napad
na civilno stanovništvo.
NASTAVNA OBLAST 11.
ODBRANA
koje se nalaze u skoro svim nacionalnim zakonima i kao takva čini običajno međunarodno
pravo.19 Međutim, samoodbrana se ne može koristiti kao izgovor za planirani napad na civilno
stanovništvo.20
Prema Rimskom statutu, samoodbrana, odbrana druge osobe ili imovine mogu biti osnov za
isključenje krivične odgovornosti. Mora postojati opasnost od „neposredne i nezakonite
upotrebe sile.“21 Optuženi mora da reaguje razborito i u skladu sa prijetnjom. Odbrana imovine
može se koristiti samo kao odbrana za krivično djelo ratni zločin i samo u vezi sa imovinom koja
je od suštinske važnosti za preživljavanje optuženog ili druge osobe, ili za završetak vojnog
zadatka.22
11.2.2.5.
PRINUDA I KRAJNJA NUŽDA
Statut MKSJ-a ne sadrži odredbe o krajnjoj
nuždi i prinudi. Međutim, MKSJ se bavio
ovim problemom u svojoj praksi. Vedina
članova žalbenih vijeda MKSJ-a smatra da,
kada se radi o uzimanju nevinih života,
vojnik kojem se stavljaju na teret zločin
protiv čovječnosti ili ratni zločini u
međunarodnom pravu ne može koristiti
prinudu kao potpunu odbranu, ali se ista može uzeti u obzir pri ublažavanju kazne.
Kada se radi o uzimanju nevinih života, vojnik
kojem se stavljaju na teret zločin protiv
čovječnosti ili ratni zločini u međunarodnom
pravu ne može koristiti krajnju nuždu kao
potpunu odbranu, ali se ista može uzeti u obzir
pri ublažavanju kazne.
Sudije žalbenog vijeda MKSJ-a navode u izdvojenom i protivnom mišljenju da:
Opšte pravno načelo koje priznaju civilizovane države je da optužena osoba snosi
manju krivicu i da manje zaslužuje punu kaznu kada određeno zabranjeno delo vrši
pod prinudom [poput] neposrednih pretnji po život optuženog ako on odbije da
počini krivično delo. [S druge strane] u velikom broju pravosudnih sistema,
prinuda se priznaje kao potpuna odbrana koja oslobađa optuženog od bilo kakve
krivične odgovornosti *…+ *,+ u drugim pravosudnim sistemima prinuda u načelu ne
predstavlja potpunu odbranu od krivičnih dela, ved služi samo kao faktor koji može
da ublaži kaznu koja treba da se izrekne osuđenoj osobi.23
Rimski statut prihvata krajnju nuždu kao strategiju odbrane u slučajevima kada je optuženi
djelovao u krajnjoj nuždi zbog prijetnji smrdu ili iz straha od neprekidne ili neposredne fizičke
povrede po optuženog ili drugu osobu. Radnje optuženog moraju biti uzrokovane prijetnjom i on
mora razborito djelovati kako bi izbjegao prijetnju. Nadalje, optuženi ne smije imati namjeru da
19
Dario Kordid, broj predmeta IT-95-14/2-T, Prvostepena presuda od 26.2.2001., ¶¶ 449-451.
Milan Martid, broj predmeta IT-95-11-A, Drugostepena presuda od 8.10.2008. godine, ¶ 268.
21
Rimski statut, član 31(1)(c).
22
Statut Međunarodnog krivičnog suda, član 31(1)(c).
23
Dražen Erdemovid, broj predmeta IT-96-22-A, Izdvojeno i protivno mišljenje Sudije Lia, Žalbeno vijede,
07.10.1997., ¶¶ 66, 73-5, 88.
20
10
MATERIJALI ZA OBUKU IZ MEĐUNARODNOG KRIVIČNOG PRAVA I PRAKSE
ICLS
prouzrokuje više štete od štete koju je pokušavao da izbjegne. Prijetnje može uputiti druga
osoba ili mogu biti rezultat okolnosti van kontrole optuženog.24
11.2.2.6.
NEURAČUNLJIVOST I SMANJENA URAČUNLJIVOST
Smanjena uračunljivost optuženog
relevantna je za kaznu koja de se izredi
ali ne može biti odbrana koja bi vodila
oslobađajudoj presudi.
Relevantni princip zakona na kom su zasnovani i
anglosaksonsko pravo i kontinentalno pravo jeste
da je smanjena uračunljivost optuženog /
osumnjičenog relevantna za kaznu koja de se izredi
ali ne može biti odbrana koja bi vodila
oslobađajudoj presudi.25
S druge strane, ukoliko optuženi pokrene pitanje neuračunljivosti, osporava pretpostavku
uračunljivosti time što se izjašnjava da je neuračunljiv. Ovo je potpuna odbrana od krivičnih djela
za koja se tereti. Time što zastupa ovakav koncept odbrane, okrivljeni nosi teret dokazivanja da u
vrijeme izvršenja krivičnog djela djelovao sa takvim nedostatkom rasuđivanja, zbog duševne
bolesti, da nije bio svjestan prirode i vrste svojih djela, ili, ako je i bio svjestan, da nije znao da je
ono što radi pogrešno. Takva odbrana, u slučaju da je uspješna, predstavlja potpunu odbranu od
krivičnih djela za koja se tereti i rezultira oslobađajudom
Neuračunljivost predstavlja
presudom.26 Pravilo 67(B)(i)(b) iz Pravila o postupku i
potpunu odbranu od optužbi.
dokazima MKSJ-a propisuje posebnu odbranu koja
27
uključuje smanjenu uračunljivost ili neuračunljivost.
Pred Međunarodnim krivičnim sudom ova odbrana može se koristiti ako je optuženi, u vrijeme
izvršenja djela, bolovao od duševne bolesti uslijed koje nije bio sposoban da rasuđuje o
nezakonitosti ili da kontroliše svoje ponašanje.28 Ova vrsta odbrane naizgled je ograničena na
„duševne“ a ne psihičke poremedaje.29 Također, za pozivanje na ovu odbranu, duševno stanje
mora biti „razoreno“ a ne samo smanjeno. Smanjena uračunljivost nije kao takva naznačena u
Rimskom statutu ali prema članu 31, stav 3, može se smatrati odbranom.
Vidi također pravilo 74bis Pravilnika o postupku i dokazima MKSJ-a i MKSR-a, koje propisuje da
pretresno vijede može naložiti da se obavi ljekarsko, psihijatrijsko ili psihološko vještačenje.30
Također, pravilo 135. Pravilnika o postupku i dokazima MKS-a propisuje da je mogude izvršiti
medicinsko vještačenje optuženog kako bi se utvrdilo da li je sposoban da mu se sudi i ukoliko
nije, da se suđenje odgodi.31
11.2.2.7.
OPIJENOST
24
Rimski statut, član 31(1)(d).
Vidi npr., Zejnil Delalid i dr. (Čelibidi), broj predmeta IT-96-21-A, Drugostepena presuda, ¶ 590; vidi i¶
839.
26
Ibid. ¶ 582.
27
Pravilnik o postupku i dokazima MKSJ-a, pravilo 67(B)(1)(b).
28
Rimski statut, član 31(1)(a).
29
COMMENTARY ON THE ROME STATUTE OF THE CRIMINAL COURT / KOMENTAR RIMSKOG STATUTA KRIVIČNOG SUDA 525
(Otto Triffterer izdanje 1999. god.).
30
Pravilnik o postupku i dokazima MKSJ-a, pravilo 74bis.
31
Pravilnik o postupku i dokazima MKS-a, pravilo 135.
25
11
NASTAVNA OBLAST 11.
ODBRANA
Opijenost također može isključiti krivičnu odgovornost pred MKS-om. Optuženi se ne može
smatrati krivim ukoliko je u vrijeme izvršenja djela bio u stanju opijenosti do te mjere da nije
mogao shvatiti nezakonitost svog ponašanja ili da ga nije mogao kontrolisati. Treba napomenuti
da stanje opijenost mora biti takvo da uništi uračunljivost optuženog – smanjenje, čak i
ekstremno, nije dovoljno. Ovakva odbrana ne može se koristiti ako se optuženi voljno opio i ako
je znao, ili zanemario rizik, da postoji velika vjerovatnoda da de u stanju opijenosti počiniti
krivično djelo u nadležnosti MKS-a.32
11.2.2.8.
ALIBI
Ukoliko se optuženi brani alibijem, on samo poriče da je bio u položaju da počini krivično djelo.
Zastupanjem ove odbrane, optuženi pred optužbu stavlja zadatak da eliminiše razumnu
mogudnost da je alibi istinit.33 Svrha alibija je da baci
Uspješan alibi ne zahtjeva
razumnu sumnju na tvrdnje tužilaštva; tužilaštvo snosi
odlučujude dokaze o mjestima na
teret dokazivanja svih aspekata predmeta van svake
kojima je bio optuženi.
razumne sumnje, uprkos alibiju na koji se poziva
odbrana.34
Uspješan alibi ne zahtjeva neoborive dokaze o kretanju optuženog.35 Alibi ne isključuje
mogudnost da je optuženi počinio krivično djelo; alibi samo treba da dovede do razumne sumnje
da je optuženi bio u položaju da počini krivično djelo.36
Kada se odbrana alibijem pravilno koristi, tužilaštvo je
Alibi samo treba da dovede do
dužno utvrditi da su činjenični navodi istiniti, uprkos
razumne sumnje da je optuženi
alibiju.37 Na primjer, tužilaštvo može pokazati da alibi ne
bio u položaju da počini krivično
obuhvata u potpunosti period kada je optuženi navodno
djelo.
počinio krivično djelo. U slučaju kada je na osnovu dokaza
o alibiju prima facie objašnjeno šta je optuženi radio u
vrijeme počinjenja krivičnog djela, tužilaštvo mora „da eliminiše razumnu mogudnost da je alibi
istinit.“38 Na primjer, tužilaštvo može da pokaže da dokazi o alibiju nisu vjerodostojni. Tužilaštvo
nema obavezu da istraži alibi.39
MKS također propisuje odbranu alibijem iako ista nije propisana Rimskim statutom.
Prema pravilu 67(B)(i)(a) Pravilnika o postupku i dokazima MKSJ-a i pravilu 79. Pravilnika o
postupku i dokazima MKS-a, odbrana mora obavijestiti tužilaštvo ukoliko de koristiti alibi i
navesti informacije o alibiju.
32
Rimski statut, član 31(1)(b).
Čelibidi, Drugostepena presuda ¶ 581.
34
Clèment Kayishema, broj predmeta MKSR-95-1-T, Prvostepena presuda od 21.5.1999., ¶ 234; Protais
Zigiranyirazo, broj predmeta MKSR-01-73-A, Drugostepena presuda od 16.11.2009., ¶ 17.
35
Zigiranyirazo, Drugostepena presuda ¶ 42.
36
Vidi ibid. ¶ 43.
37
Ibid. ¶ 19.
38
Juvènal Kajelijeli, broj predmeta MKSR-98-44A-A, Drugostepena presuda od 23.5.2005., ¶ 41;
Kayishema, Drugostepena presuda ¶ 106.
39
Ferdinand Nahimana, broj predmeta MKSR-99-52-A, Drugostepena presuda, 28.11.2007.,¶¶ 417-8.
33
12
MATERIJALI ZA OBUKU IZ MEĐUNARODNOG KRIVIČNOG PRAVA I PRAKSE
11.2.2.9.
ICLS
STVARNA ZABLUDA I PRAVNA ZABLUDA
Prema Rimskom statutu, pogrešna predodžba o činjeničnoj situaciji isključuje krivičnu
odgovornost ukoliko isključuje subjektivni elemenat navodnog krivičnog djela.40 Pravna zabluda
može isključivati krivičnu odgovornost ukoliko isključuje subjektivni element navodnog krivičnog
djela.41 Zabluda u vezi s tim da li neka radnja čini krivično djelo ne može biti odbrana pred MKSom.42
11.2.2.10.
VOJNA NUŽDA/POTREBA
Žalbeno vijede MKSJ-a smatra da vojna nužda ne može činiti odbranu za napade na civile.43
Nadalje, žalbeno vijede je u više navrata zauzelo stav da se apsolutna zabrana napada na civile
„ne može ograničiti po osnovu vojne nužde.”44
Međutim, vojna nužda može se koristiti kao odbrana
pod određenim okolnostima. Na primjer, Rimski
statut propisuje da se vojna potreba može koristiti
kao osnova za isključenje odgovornosti za krivično
djelo ratni zločin kada se uništava imovina. Član
8(2)(a)(iv) propisuje da velika uništavanja imovine predstavljaju krivično djelo ratni zločin kada
ista nisu opravdana vojnim potrebama i kada se čine nezakonito i samovoljno.
Žalbeno vijede MKSJ-a smatra da
vojna nužda ne može činiti odbranu
za napade na civile.
11.2.2.11.
TU QUOQUE
Argument tu quoque glasi da kršenja međunarodnog
humanitarnog prava, bududi da ih je protivnik počinio,
pravdavaju slična kršenja zaradene strane u sukobu.
Međutim, tu quoque odbrana nema mjesta u modernom
međunarodnom humanitarnom pravu jer implicira da je
humanitarno pravo zasnovano na uskim bilateralnim
40
Tu quoque odbrana nema mjesta u
modernom međunarodnom
humanitarnom pravu.
Rimski statut, član 32(1).
Ibid. član 32(2).
42
Ibid.
43
Pavle Strugar, broj predmeta IT-01-42-A, Drugostepena presuda od 17.07.2008., ¶ 275 citiat iz predmeta
Stanislav Galid br. IT-98-29-A, Drugostepena presuda od 30.11.2006., ¶ 132,fn 706.
44
Galid, Drugostepena presuda, ¶ 130 citat iz predmeta Tihomir Blaškid, broj IT-95-14-A, 29.6.2004.,
Drugostepena presuda, ¶ 109, i Kordid, Drugostepena presuda ¶ 54. U ovom smislu, borbena dejstva na
obje strane predstavljaju relevantnu činjenicu za donošenje ocjene o tome šta se smatra protivpravnim
napadom a šta se može smatrati prihvatljivim kolateralnim gubicima, ali ona nemaju nikakav uticaj na
rečenu zabranu (Galid, Drugostepena presuda fn. 704). Također je navedeno da prisustvo pokojeg borca
među napadnutim stanovništvom ne znači nužno da to stanovništvo u suštini, u pravnom smislu, prestaje
biti civilno (Galid, Drugostepena presuda ¶ 136). Vidi i nastavnu oblast 7. za detaljnu diskusiju o civilnom
stanovništvu.
41
13
NASTAVNA OBLAST 11.
ODBRANA
razmjenama prava i obaveza. Nasuprot tome, vedi dio korpusa humanitarnog prava postavlja
apsolutne obaveze koje su bezuslovne i nisu zasnovane na reciprocitetu.45
11.2.2.12.
ODMAZDA
U praksi MKSJ-a, odmazda nad civilima zabranjena je
u svim oružanim sukobima.46 Odmazda se sastoji od
nezakonitih postupaka koji se poduzimaju kao
odgovor na nezakonite postupke koje je počinila
suprotstavljena oružana sila u pokušaju da odvrati drugu stranu od činjenja daljnjih nezakonitih
radnji. Odmazda, odnosno represalije, zabranjene su po Dodatnom protokolu I koji se
primjenjuje u međunarodnim oružanim sukobima. Dodatni protokol II ne pominje odmazdu ali,
kao što je navedeno gore, praksa MKSJ-a je takva da je odmazda zabranjena u svim oružanim
sukobima.
Odmazda nad civilima zabranjena je
u svim oružanim sukobima.
45
Zoran Kupreškid i dr., broj predmeta IT-95-16-T, Prvostepena presuda od 14.1.2000., ¶¶ 515-520;
Martid, Drugostepena presuda ¶ 111.
46
Martid, Odluka o reviziji optužnice od 8.3.1996. ¶¶ 15 – 16; vidi i Martid, Drugostepena presuda ¶ 263,
koji se tiče odmazdi uopšteno.
14
MATERIJALI ZA OBUKU IZ MEĐUNARODNOG KRIVIČNOG PRAVA I PRAKSE
11.3. REGIONALNO PRAVO I PRAKSA SFRJ
Napomene za edukatore:
 U narednom dijelu, nastavna oblast se fokusira na nacionalna zakonodavstva BiH,
Hrvatske i Srbije. Međutim, ne preporučuje se diskusija o pojedinačnim regionalnim
odjeljcima tokom obuke iz ove nastavne oblasti. Zbog toga se u međunarodnom
dijelu navode najvažniji regionalni zakoni i dopune. Dole navedeni dijelovi pružaju
temelj za detaljniju diskusiju o nacionalnim zakonima za osobe koji de ih
primjenjivati pred njihovim domadim sudovima.
 Kako je Krivični zakon SFRJ još uvijek relevantan za koncepte odbrane kod krivičnih
djela koja su počinjena tokom sukoba u bivšoj Jugoslaviji, važno je početi sa
odredbama ovog zakona i sa diskusijom o važnosti i primjenjivosti ovih odredbi.
 Važno je da edukatori imaju na umu da pravna tradicija SFRJ-a nije koristila
koncepte „odbrane“ ili „teorije odbrane“ (ili „teorije tužilaštva“) kakve se koriste u
zemljama precedentnog prava. Prema KZ SFRJ, svako krivično djelo imalo je svoja
osnovna obilježja koja ga razlikuju od drugih krivičnih djela. Kao i u svim krivičnopravnim sistemima, tužilaštvo je moralo da dokaže svako pojedinačno obilježje.
Osnovna odbrana bila je tvrdnja da tužilaštvo nije uspjelo da dokaže sva ili neka od
osnovnih obilježja, čime ni navodna radnja ne bi činila krivično djelo prema
optužnici. Dakle, edukatori treba da uzmu u obzir da iako neuspjeh da se dokažu
obilježja krivičnog djela ne predstavlja posebnu odbranu, diskusija o ovoj temi
navedena je u diskusiji o regionalnom zakonu kao način postavljanja odbrane za
krivična djela ratnog zločina, zločina protiv čovječnosti i genocida.
 Edukatori treba da imaju na umu da nastavna oblast 5. pruža detaljan pregled
načina na koji je međunarodno pravo inkorporirano u nacionalna zakonodavstva.
Zbog toga se ovim pitanjem nedemo detaljno baviti u ovom dijelu nastavne oblasti.
Najkorisnije bi bilo završiti prvo sa obukom iz nastavne oblasti 5. prije nego što se
pređe na obuku iz nastavnih oblasti koje se bave krivičnim djelima u užem smislu.
 Nakon dijela o Krivičnom zakonu SFRJ, ova nastavna oblast bavi se u zasebnim
dijelovima zakona koji su na snazi u BiH, Hrvatskoj i Srbiji, i to kako bi polaznici iz tih
zemalja mogli da se fokusiraju samo na svoju prasku. Najrelevantnija praksa citirana
je gdje god je bilo mogude. Treba ohrabriti polaznike da navedu vlastite predmete
kao primjer za diskusiju o konceptima odbrane iz ove nastavne oblasti.
 Jedan od veoma efikasnih načina da se podstaknu polaznici je da ih se pita da
analiziraju jedan od najvažnijih predmeta koji se tiče ovog pitanja a koji je iz
njihovog domadeg pravosuđa. Neki od predmeta su citirani u nastavku, dok druge
mogu prezentirati sami polaznici ili ih mogu ponuditi edukatori.
15
ICLS
NASTAVNA OBLAST 11.
ODBRANA
U postupcima po predmetima ratnih zločina koji su se desili tokom sukoba u bivšoj Jugoslaviji,
entitetski sudovi u BiH i Distriktu Brčko uglavnom primjenjuju Krivični zakon SFRJ. Sud BiH
uglavnom ne primjenjuje Krivični zakon SFRJ, ved Krivični zakon BiH.
Sudovi u Hrvatskoj primjenjuju OKZ RH kao zakon koji je bio primjenjiv u vrijeme izvršenja
krivičnih djela koja su počinjena tokom sukoba u bivšoj Jugoslaviji; odredbe OKZ RH vezane za
odbranu oslanjaju se na odredbe iz Krivičnog zakona SFRJ.
U postupcima po predmetima ratnih zločina koji su se desili tokom sukoba u bivšoj Jugoslaviji,
sudovi u Srbiji primjenjuju ili Krivični zakon SFRJ ili Krivični zakon Savezne Republike Jugoslavije
(SRJ), koji također odražava koncept odbrane onako kako je naznačen u Krivičnom zakonu SFRJ.
Iz tog razloga, u nastavku se navode relevantne odredbe Krivičnog zakona SFRJ.
11.4. SFRJ
11.4.1. PROPUSTI DA SE DOKAŽU OBILJEŽJA KRIVIČNOG DJELA
Prema Krivičnom zakonu SFRJ, svako krivično djelo, uključujudi i krivična djela iz Glave XVI
(krivična djela protiv čovječnosti i međunarodnog prava), ima osnovna obilježja koja ga razlikuju
od svakog drugog krivičnog djela.
Tužilaštvo treba da dokaže svako pojedinačno osnovno obilježje. Ukoliko tužilaštvo propusti da
dokaže neke od tih obilježja, onda navodna radnja ne čini krivično djelo iz optužnice.
Kako sva osnovna obilježja moraju biti
opisana u činjeničnom opisu optužnice,
osnovna odbrana po ovom principu sastoji
se od osporavanja postojanja nekih ili svih
obilježja krivičnog djela opisanog u
optužnici.
Osnovna odbrana po ovom principu sastoji se
od osporavanja postojanja nekih ili svih
obilježja krivičnog djela opisanog u optužnici.
Radnja može činiti neko drugo krivično djelo ukoliko radnja, koja je opisana i dokazana, sadrži
osnovna obilježja drugog krivičnog djela. Na primjer, ukoliko je došlo do ubistva ili ranjavanja
neprijateljskog vojnika nakon što je isti zarobljen, takva radnja činila bi krivično djelo ratni zločin
protiv ratnih zarobljenika prema članu 144. Krivičnog zakona SFRJ. Međutim, ukoliko se ubistvo
ili ranjavanje neprijateljskog vojnika desilo nakon što je isti položio oružje ili se predao, ali prije
nego što je zarobljen, takvo ubisto ili ranjavanje činilo bi krivično djelo „protivpravno ubijanje i
ranjavanje neprijatelja“ prema članu 146. Krivičnog zakona SFRJ.47 Ili, na primjer, u slučaju da
krivično djelo za koje se optuženi tereti sadrži obilježje po kom je radnja „protivna
međunarodnom pravu“ i ta radnja ne bude dokazana, takva radnja ne može činiti krivično djelo
za koje se osoba tereti.
47
Komentar krivičnog zakona Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije, Savremena administracija,
1978., str. 508. Član 144. Krivičnog zakona SFRJ (ratni zločin protiv ratnih zarobljenika) predviđa kaznu od
najmanje pet godina zatvora dok je najteža smrtna kazna, a član 146(1) KZ SFRJ (protivpravno ubijanje i
ranjavanje neprijatelja) predviđa kaznu od najmanje 1 godine do 15 godina zatvora.
16
MATERIJALI ZA OBUKU IZ MEĐUNARODNOG KRIVIČNOG PRAVA I PRAKSE
ICLS
Sve novonastale države nakon raspada SFRJ kasnije su usvojile ovaj princip da se dokazuju sva
obilježja krivičnog djela.
11.4.2. KRIVIČNI ZAKON SFRJ
U nastavku se razmatraju najvažniji koncepti odbrane prema Krivičnom zakonu SFRJ,48 kao i
njihovi posebni elementi koji su posebno istaknuti za polaznike.
11.4.2.1.
AMNESTIJA
Član 101. Krivičnog zakona SFRJ glasi:
Licima koja su obuhvadena aktom amnestije daje se oslobođenje od gonjenja ili
potpuno ili delimično oslobođenje od izvršenja kazne, zamenjuje se izrečena
kazna blažom kaznom, određuje se brisanje osude, ili se ukida određena pravna
posledica osude.49
Član 103. propisuje da se davanjem amnestije ili pomilovanja ne dira u prava tredih lica koja se
zasnivaju na osudi.50
11.4.2.2.
NAREĐENJE PRETPOSTAVLJENOG
Prema članu 239. Krivičnog zakona SFRJ, nede se kazniti potčinjeni ako učini krivično delo po
naređenju pretpostavljenog, a to se naređenje tiče službene dužnosti, osim ako je:
naređenje bilo upravljeno na izvršenje ratnog zločina;
ili kakvog drugog teškog krivičnog dela, ili
ako je bilo očigledno da izvršenje naređenja predstavlja krivično delo.
Potčinjeni ne može biti kažnjen ako je počinio krivično djelo po naređenju pretpostavljenog
a koje se tiče službene dužnosti, osim ako je:
naređenje bilo upravljeno na izvršenje ratnog zločina,
naređenje bilo da se počini drugo teško krivično djelo,
ako je bilo očigledno da izvršenje naređenja predstavlja krivično djelo.
11.4.2.3.
SAMOODBRANA/NUŽNA ODBRANA
Član 9. Krivičnog zakona SFRJ propisuje da je nužna odbrana osnova za isključenje krivične
odgovornosti:
(1) Nije krivično delo ono delo koje je učinjeno u nužnoj odbrani.
48
Krivični zakon SFRJ, Službeni list br. 44/76, 36/77, 34/84, 74/87, 57/89, 3/90, 38/90.
Ibid. član 101.
50
Ibid. član 103.
49
17
NASTAVNA OBLAST 11.
ODBRANA
(2) Nužna je ona odbrana koja je neophodno potrebna da učinilac od sebe ili
drugog odbije istovremeni protivpravni napad.
(3) Učinilac koji je prekoračio granice nužne odbrane može se blaže kazniti, a ako
je prekoračenje učinio usled jake razdraženosti ili prepasti izazvane napadom,
može se i osloboditi od kazne.
11.4.2.4.
KRAJNJA NUŽDA
Prema članu 10. Krivičnog zakona SFRJ, krajnja nužda može biti osnov za isključenje krivične
odgovornosti kada je počinilac počinio krivično djelo kako bi otklonio neposrednu opasnost po
sebe ili drugog i to kada:51
Počinilac nije uzrokovao opasnost;
Opasnost nije mogla biti drugačije uklonjena osim tim radnjama; i
Učinjeno zlo počinioca ne smije biti vede od zla koje je prijetilo.52
Ukoliko je počinilac sam izazvao opasnost ali iz nehata, ili je prekoračio granice krajnje nužde,
sud ga može blaže kazniti, a ako je prekoračenje učinjeno pod osobito olakšavajudim
okolnostima sud ga može i osloboditi od kazne.53
Ono što je važno za predmete ratnih zločina je da član 10. stav 4. propisuje da „nema krajnje
nužde ako je počinilac bio dužan da se izloži opasnosti.“54
11.4.2.5.
NEURAČUNLJIVOST I SMANJENA URAČUNLJIVOST
Prema članu 12. Krivičnog zakona SFRJ, neuračunljiv je onaj počinilac koji u vrijeme izvršenja
krivičnog dela:
nije mogao shvatiti značaj svog dela, ili
nije mogao upravljati svojim postupcima
usled trajne ili privremene duševne bolesti, privremene duševne poremedenosti ili
zaostalog duševnog razvoja.
U takvim situacijama nema krivične odgovornosti.
Ukoliko zbog neuračunljivosti počinitelj nije
mogao da shvati značaj svojih radnji ili mu je
sposobnost upravljanja postupcima bila znatno
smanjena, sud može da mu izrekne blažu
kaznu.
Ukoliko je sposobnost počinitelja da shvati
značaj svojih radnji ili da upravlja svojim
postupcima bila znatno smanjena zbog
gore navedenih uslova, sud može da mu
izrekne blažu kaznu (znatno smanjena
sposobnost).
Međutim, počinilac de biti krivično odgovoran ukoliko je:
51
KZ SFRJ, član 10(1) – (2).
Ibid. član 10(2).
53
Ibid. član 10(3).
54
Ibid. član 10(4).
52
18
MATERIJALI ZA OBUKU IZ MEĐUNARODNOG KRIVIČNOG PRAVA I PRAKSE
ICLS
upotrebljavao alkohol ili droge ili se na neki drugi način doveo u stanje u kojem nije
mogao shvatiti značaj svojih radnji ili upravljati svojim postupcima; i
prije nego što se doveo u to stanje djelo bilo obuhvadeno njegovim umišljajem ili ako je
u odnosu na krivično djelo kod njega postojao nehat (a zakon za takvo djelo predviđa
krivičnu odgovornost i za nehat).
11.4.2.6.
PRAVNA ZABLUDA
Prema članu 17. Krivičnog zakona SFRJ, sud može ublažiti kaznu počiniocu koji iz opravdanih
razloga nije znao da je to djelo zabranjeno.
Nije bilo neophodno da počinilac bude svjestan da krši pravila međunarodnog prava svojim
djelovanjem.55
11.4.2.7.
STVARNA ZABLUDA
U skladu sa članom 16. stav 1. Krivičnog zakona SFRJ, nije krivično odgovoran učinilac koji u
vreme izvršenja krivičnog dela nije bio svjestan nekog njegovog zakonom određenog obilježja; ili
koji je pogrešno smatrao da postoje okolnosti prema kojima bi, da su one stvarno postojale, to
djelo bilo dozvoljeno.
11.4.2.8.
ZAŠTITA STANOVNIŠTVA I VOJNA NUŽDA/POTREBA
Komentar Krivičnog zakona SFRJ propisuje da vojna potreba može da opravda neke radnje dok
god su zakonite, poput:
Prisilnog preseljenje stanovništva sa okupirane teritorije koje se vrši kako bi se zaštitili
civili ili zbog imperativnih vojnih potreba (u tom slučaju okupaciona sila treba da
obezbjedi smještaj, hranu i potrebne higijenske uslove);56
Prisilnog rada koje se sprovodi u interesu civilnog stanovništva sa okupirane teritorije;57
Izuzimanja zaliha hrane, odjede, prevoznih sredstava ili pružanje usluga u vidu radne
snage za potrebe okupacione vojske, dok god je isto na lokalnom nivou i uzima u obzir
ekonomsku snagu države i potrebe civilnog stanovništva.58
55
Vidi npr. Komentar Krivičnog zakona SFRJ, strana 501.
Ibid. strana 499.
57
Ibid. strana 499.
58
Ibid.
56
19
NASTAVNA OBLAST 11.
ODBRANA
11.5. BIH
Napomena za edukatore:
 U ovom dijelu navode se i razmatraju koncepti odbrane prema Krivičnom zakonu BiH.
Ovaj zakon primjenjuje Sud BiH, te se stoga ove vrste odbrane mogu primjenjivati pred
tim sudom.
 Kako entitetski sudovi u BiH i sudovi u Distriktu Brčko uglavnom primjenjuju Krivični
zakon SFRJ, važno je da se o prethodnom djelu prodiskutuje sa polaznicima.
 Polaznike treba podstadi da se uključe u diskusiju kako bi uporedili koncepte odbrane
koji se mogu koristiti pred Sudom BiH sa onima koje se mogu primjenjivati pred
entitetskim sudovima.
 Edukator može zatražiti od polaznika da zamisle da se ogledni predmet procesuira
pred domadim sudovima. Polaznici treba da razmotre koje bi se vrste odbrane mogle
koristiti na osnovu dokaza koji su ponuđeni u sažetku predmeta i kako bi oni kao
tužioci mogli da obore neke od tih odbrana.
Krivični zakon BiH primjenjuje se pred Sudom BiH u predmetima ratnih zločina koji su počinjeni
tokom sukoba na području bivše Jugoslavije, iako je Krivični zakon SFRJ bio krivični zakon na
snazi u vrijeme kada su ta krivična djela počinjena. Međutim, ukoliko se ocijeni da je Krivični
zakon SFRJ povoljniji po počinitelja, Sud BiH primjenjuje Krivični zakon SFRJ. Entitetski sudovi u
BiH i sudovi u Distriktu Brčko primjenjuju Krivični zakon SFRJ kao tempore criminis zakon.59 O
ovoj temi bide više govora u nastavnoj oblasti 5.
11.5.1. IMUNITET
Zakon o imunitetu kao osnova za isključenje ili ograničenje primjene krivičnih zakona primjenjuje
se na neke osobe u zavisnosti od njihovog službenog svojstva (npr. diplomati i konzuli, drugi
međunarodni službenici, šefovi stranih država i njihovi pratioci dok su na teritoriji BiH, šefovi
diplomatskih misija i članovi njihovih porodica, diplomatsko osoblje i njihove porodice ako nisu
državljani BiH) ili dok obnašaju određene javne funkcije (npr. članovi parlamenta, sudije itd.).60
Za razliku od ovog, procesnopravni imunitet odnosi se i utiče samo na započinjanje, odnosno
vođenje krivičnog postupka i gasi se nakon isteka mandata. 61
59
Više o ovome u nastavnoj oblasti 5.
Komentar Krivičnog/kaznenog zakona Bosne i Hercegovine, Savjet/Vijede Evrope / Evropska komisija,
2005., str. 81-82 (Commentary of the BiH Criminal Code, pp. 81-82).
61
Ibid. str. 82.
60
20
MATERIJALI ZA OBUKU IZ MEĐUNARODNOG KRIVIČNOG PRAVA I PRAKSE
ICLS
Pitanje imuniteta regulisano je odredbama Krivičnog zakona BiH,62 kao i Zakonima o imunitetu
BiH, FBiH, RS i Distrikta Brčko.63
U skladu za Zakonima o imunitetu BiH, FBiH, RS i Brčko distrikta, imunitet se može koristiti kao
odbrana u krivičnim postupcima vezanim za delegate oba doma državnog i entitetskih
parlamenata, članove kantonalnih zakonodavnih tijela FBiH i članove Skupštine Distrikta Brčko.
Ipak, ovaj imunitet dodjeljuje se gore pomenutim osobama samo u vezi sa „postupcima
izvršenim u okviru njihove dužnosti“, tj. radnjama koje proističu iz dužnosti koje pojedinac ima u
vezi sa gore pomenutim institucijama.64 Na imunitet se mogu pozvati u bilo koje vrijeme, ali on
se ne može smatrati opštom preprekom za krivično gonjenje.65
Odredbe Krivičnog zakona BiH, Glava XVII (krivična djela protiv čovječnosti i vrijednosti zaštidenih
međunarodnim pravom), u vezi sa imunitetom zasnivaju se na odgovarajudim odredbama
Statuta MKSJ-a i MKS-a.66 Član 180(1) Krivičnog zakona BiH glasi:
Službeni položaj bilo kojeg lica, bilo da se radi o šefu države ili vlade, ili o
odgovornoj službenoj osobi vlade, ne oslobađa takvu osobu krivice niti utječe na
ublažavanje kazne.
Nije bitno da li su imunitet ili posebne
proceduralne odredbe zasnovane na
odredbama nacionalnog zakonodavstva ili
međunarodnog prava.67 Dakle, kada se sudi
u predmetima ratnih zločina, takav imunitet
ne predstavlja prepreku krivičnom gonjenju
niti čini osnovu za oslobađanje takvih osoba
od odgovornosti ili ublažavanje kazne.68
U procesuiranju predmeta ratnih zločina,
takvi imuniteti ne predstavljaju prepreku
krivičnom gonjenju niti čine osnove za
oslobađanje takvih osoba od odgovornosti ili
ublažavanje kazne.
11.5.2. AMNESTIJA
Krivični zakoni BiH, FBiH, RS i Distrikta Brčko69 propisuju nekoliko vrsta amnestije, uključujudi i:
oslobođenje od krivičnog gonjenja (abolicija);
potpuno ili djelimično oslobođenje od izvršenja kazne;
zamjenjuje se izrečena kazna blažom kaznom;
62
Treba napomenuti da pitanje imuniteta regulišu i Krivični zakoni FBiH, RS i Brčko distrikta, ali da
trenutno razmatramo samo Krivični zakon BiH jer jedino taj krivični zakon sadrži odredbe vezane za
krivična djela protiv čovječnosti i vrijednosti zaštidenih međunarodnim pravom i odredbe vezane za
neprimjenjivost imuniteta na takva krivična djela.
63
Zakon o imunitetu BiH, Službeni glasnik BiH br. 32/02, 37/03 i 75/09; Zakon o imunitetu FBiH, Službene
novine FBiH br. 52/02 i 19/03; Zakon o imunitetu RS, Službeni glasnik RS br. 69/02; Zakon o imunitetu
Distrikta Brčko, Službeni glasnik BD br. 2/03.
64
Zakon o imunitetu BiH, član 3.
65
Ibid. član 4.
66
Komentar Krivičnog zakona BiH, 2005, str. 557, 595.
67
Ibid. str. 595.
68
Ibid.
69
KZ BiH, član 118.; KZ FBiH, član 122.; KZ RS, član 116.; i KZ BD, član 122.
21
NASTAVNA OBLAST 11.
ODBRANA
određuje se brisanje osude; ili se
ukida određena pravna posljedica osude.
Amnestiju za krivična djela propisana Krivičnim zakonom BiH može dati Parlamentarna skupština
BiH putem zakona. Amnestiju za krivična djela propisana Krivičnim zakonom FBiH, Krivičnim
zakonom RS i Krivičnim zakonom Distrikta Brčko može dati Parlament FBiH, Narodna skupština
RS-a i Skupština Distrikta Brčko putem zakona.
Zakon o amnestiji FBiH iz 1999. godine,70 Zakon o
U predmetima ratnih zločina pred
amnestiji RS iz 2005. godine71 i Zakon o amnestiji
sudovima u BiH amnestija nije
Distrikta Brčko iz 2001. godine72 ukinuli su i potpuno
validna odbrana.
oslobodili kazni (i izrečenih kazni i neodsluženih
dijelova kazni) sve osobe koje su počinile bilo kakva
krivična djela po krivičnim zakonima na snazi na teritoriji FBiH i RS u periodu od 01.01.1991.
godine do 22.12.1995. godine. Međutim, amnestija garantovana ovim zakonima nije uključivala
najteža krivična djela počinjena tokom tog perioda (npr. ubistvo, silovanje, teži oblici pljačke
itd.), uključujudi i:
krivična djela precizirana Statutom MKSJ-a;
krivična djela protiv čovječnosti i međunarodnog prava iz Glave XVI preuzetog Krivičnog
zakona SFRJ.73
Dakle, u predmetima ratnih zločina pred sudovima u BiH amnestija nije prihvatljiva odbrana.
11.5.3. PROPUST DA SE DOKAŽU OBILJEŽJA KRIVIČNOG DJELA
Kao i u Krivičnom zakonu SFRJ, svako krivično djelo u Krivičnom zakonu BiH, uključujudi i krivična
djela u Glavi XVII (krivična djela protiv čovječnosti i vrijednosti zaštidenih međunarodnim
pravom), ima osnovna obilježja koja ga razlikuju od bilo kog drugog krivičnog dijela.
Tužilaštvo treba da dokaže svako od tih obilježja datog krivičnog djela. Ukoliko tužilaštvo
propusti da dokaže neka od osnovnih obilježja, onda navodna radnja ne može činiti krivično djelo
za koje se neka osoba tereti.
Neka radnja može činiti neko drugo krivično djelo ukoliko isto, nakon što je navedeno i
dokazano, sadrži osnovna obilježja drugog krivičnog djela. Na primjer, ako progon nije počinjen
sa ciljem da se u potpunosti ili djelimično istrijebi skupina ljudi na nacionalnoj, etničkoj, rasnoj ili
vjerskoj osnovi, isto ne može činiti krivično djelo genocida prema članu 171. Krivičnog zakona
BiH. Međutim, ako su svi drugi uslovi zadovoljeni, ista radnja može činiti krivično djelo zločina
protiv čovječnosti prema članu 172. stav 1. tačka h. Krivičnog zakona BiH.74 Ili, na primjer, ako
70
Zakon o amnestiji FBiH, Službene novine FBiH br. 48/99.
Zakon o amnestiji RS, Službeni glasnik RS br. 95/05.
72
Zakon o amnestiji BD, Službeni glasnik BD br. 10/01, 16/01, 19/07.
73
Zakon o amnestiji FBiH i Zakon o amnestiji BD poziva se na krivična djela iz Glave XVI preuzetog Krivičnog
zakona SFRJ i krivična djela propisana Statutom MKSJ-a, dok se Zakon o amnestiji RS odnosi samo na
krivična djela propisana Statutom MKSJ-a.
74
Vidi npr., Komentar Krivičnog zakona BiH, 2005, str. 565.
71
22
MATERIJALI ZA OBUKU IZ MEĐUNARODNOG KRIVIČNOG PRAVA I PRAKSE
ICLS
radnje optuženog ne predstavljaju kršenje međunarodnog prava, ili nisu počinjene tokom rata,
oružanog sukoba ili okupacije, radnje ne mogu činiti krivično djelo ratni zločin ali mogu činiti
neko drugo krivično djelo (npr. ubistvo, silovanje, nanošenje teških tjelesnih povreda itd.) ako su
dokazana sva druga potrebna obilježja krivičnog djela.75
Kako sva osnovna obilježja nekog krivičnog djela treba da budu opisana u činjeničnom opisu
optužnice, osnovna odbrana po ovom principu sastoji se od osporavanja nekih ili svih osnovnih
obilježja krivičnog djela za koje se neka osoba tereti onako kako je opisano u optužnici.
11.5.4. POSEBNA ODBRANA
U ovom dijelu navode se različiti koncepti odbrane prema Krivičnom zakonu BiH.76 Istaknuti su
elementi svake vrste odbrane i u mjeri u kojoj je to poznato, analizirani su najvažniji predmeti u
kojima su primjenjivane takve vrste odbrane.
11.5.4.1.
NAREDBE NADREĐENIH
Činjenica da je neka osoba postupala po
naređenju vlade ili neke njoj nadređene
osobe, ne oslobađa je krivice, ali može
utjecati na ublažavanje kazne.
11.5.4.2.
U skladu sa članom 180. stav 3. Krivičnog
zakona BiH, činjenica da je neka osoba
postupala po naređenju vlade ili neke njoj
nadređene osobe, ne oslobađa je krivice, ali
može utjecati na ublažavanje kazne ako sud
smatra da to interesi pravičnosti zahtijevaju.
SAMOODBRANA / NUŽNA ODBRANA
Član 24. Krivičnog zakona BiH:
(1) Nije krivično djelo ono djelo koje je učinjeno u nužnoj odbrani.
(2) Nužna je ona odbrana koja je neophodno potrebna da učinitelj od sebe ili drugog
odbije istovremeni ili direktno predstojedi protupravni napad, a koja je srazmjerna
napadu.
(3) Učinitelj koji prekorači granice nužne odbrane može se blaže kazniti, a ako je
prekoračenje učinio zbog jake razdraženosti ili straha izazvanog napadom, može se i
osloboditi od kazne.
75
Vidi npr., ibid. str. 572-573.
KZ BiH, Službeni glasnik BiH br. 03/03, 32/03, 37/03, 54/04, 61/04, 30/05, 53/06, 55/06, 32/07, 08/10,
prečišdeni tekst, dostupno na www.sudbih.gov.ba.
76
23
NASTAVNA OBLAST 11.
ODBRANA
U predmetu Stupar i drugi odbrana je tvrdila da su zatvorenici ubijeni u samoodbrani.77 Žalbeno
vijede cijenilo je da je ovaj argument u suprotnosti sa činjenicama datog predmeta.
Žalbeno je vijede zaključilo da je tačno da je ubijanju zarobljenika u Kravici prethodio incident
prilikom kojeg je jedan od zarobljenika oteo pušku od jednog pripadnika voda „Skelani“ i ubio ga,
dok se druga osoba, zamjenik komandanta odreda, povrijedila pokušavajudi da spriječi
zarobljenika da nastavi pucati u druge.78 Vijede je našlo da je zarobljenik odmah ubijen, te da je
ubrzo nakon toga, na zarobljenike otvorena vatra prvo iz puškomitraljeza M84, a onda i iz
automatskih pušaka, nakon čega je uslijedilo bacanje bombi.79 Nadalje, vijede je konstatovalo da
je ubijanje zarobljenika u skladištu trajalo oko sat i pol nakon čega je odred otišao sa te lokacije
da bi bio zamijenjen pripadnicima drugih jedinica koji su nastavili da pucaju i bacaju bombe
duboko u nod.80
Imajudi u vidu ukupne okolnosti pod kojim se cjelokupan događaj odigrao, žalbeno vijede smatra
da niko od zatvorenih u skladištu nije skrivio smrt jednog od pripadnika odreda iz Skelana i
naglašava da su zatvorenici bili nenaoružani, iscrpljeni, a neki povrijeđeni i ranjeni, dok su
optuženi bili pod punim naoružanjem.81 Nadalje, prostor skladišta bio je potpuno zatvoren,
izuzev prozora na zadnjem dijelu koje su čuvali optuženi. 82 Dakle, žalbeno vijede je stava da
zatvorenici nisu ni u kom slučaju predstavljali prijetnju naoružanim vojnicima, te se ne može
govoriti o postupanju u samoodbrani.83
Žalbeno vijede je zaključilo:
[D]a nije postojao nikakav „napad“ u smislu u kojem se taj termin koristi u članu
24. KZ BiH, te da je reakcija optuženih jasno i nedvosmisleno bila krajnje
nesrazmjerna bilo kakvoj prijetnji od strane nenaoružanih zarobljenika, koji su
bez ikakve sumnje bili pod dobrim osiguranjem u skladištu.84
11.5.4.3.
KRAJNJA NUŽDA
Član 25. Krivičnog zakona BiH propisuje krajnju nuždu:
Član 25. Krivičnog zakona BiH
(1) Nije krivično djelo ono djelo koje je učinjeno u krajnjoj nuždi.
(2) Krajnja nužda postoji kad je djelo učinjeno da učinitelj od sebe ili drugog otkloni
istovremenu ili direktno predstojedu neskrivljenu opasnost koja se na drugi način nije
mogla otkloniti, a pritom učinjeno zlo nije vede od zla koje je prijetilo.
77
SudUčinitelj
BiH, Stupar
i drugi,
predmeta
X-KRZ-05/24,
Drugostepena
presudagranice
od 09.09.2009.
¶ 473.
(3)
koji
sam broj
izazove
opasnost
ali iz nehata,
ili prekorači
krajnje god.,
nužde,
Ibid.
¶
475.
79 može se blaže kazniti, a ako je prekoračenje učinjeno pod osobito olakšavajudim
Ibid.
80 okolnostima, može se i osloboditi od kazne.
78
Ibid.
Ibid. ¶ 476.
82 (4) Nema krajnje nužde ako je učinitelj bio dužan izložiti se opasnosti .
Ibid.
83
Ibid.
84
Ibid. ¶ 474.
81
24
MATERIJALI ZA OBUKU IZ MEĐUNARODNOG KRIVIČNOG PRAVA I PRAKSE
11.5.4.4.
ICLS
SILA I PRIJETNJA
Sila i prijetnja također mogu činiti odbranu prema članu 25a. Krivičnog zakona BiH koji glasi:
Član 25a. Krivičnog zakona BiH
(1) Nije krivično djelo ono djelo koje je počinjeno pod dejstvom neodoljive sile (vis
absoluta).
(2) Počinilac koji je počinio krivično djelo pod dejstvom odoljive sile ili prijetnje može se
blaže kazniti (vis compulsiva ili vis moralis).
(3) U slučaju iz stava (1) ovog člana, počiniocem krivičnog djela smatrat de se lice koje je
primjenilo neodoljivu silu.
11.5.4.5.
NEURAČUNLJIVOST I SMANJENA URAČUNLJIVOST
Član 34. Krivičnog zakona BiH propisuje da nije uračunljiva osoba koja u vrijeme učinjenja
krivičnog djela nije mogla shvatiti značaj svog djela ili nije mogla upravljati svojim postupcima
zbog trajne ili privremene duševne bolesti, privremene duševne poremedenosti ili zaostalog
duševnog razvoja.
Ukoliko je, zbog nekog gore pobrojanog stanja, sposobnost počinioca da shvati značaj svog djela
ili da upravlja svojim postupcima bila bitno smanjena (nasuprot potpunoj neuračunljivosti), može
se blaže kazniti.
Nije uračunljiva osoba koja u vrijeme učinjenja krivičnog djela nije
mogla shvatiti značaj svog djela ili nije mogla upravljati svojim
postupcima zbog trajne ili privremene duševne bolesti, privremene
duševne poremedenosti ili zaostalog duševnog razvoja.
Međutim, učinitelj krivičnog djela krivično je odgovoran i ne ispunjava uslove za smanjenje kazne
ako je smanjenu uračunljivost prouzrokovao:
upotrebom alkohola, droga ili na drugi način doveo sebe u stanje u kome nije mogao
shvatiti značaj svog djela ili upravljati svojim postupcima; i
ako je u vrijeme dovođenja u to stanje djelo bilo obuhvadeno njegovim umišljajem ili je u
odnosu prema krivičnom djelu kod njega postojao nehat (a zakon za takvo djelo
propisuje krivicu i za nehat).
25
NASTAVNA OBLAST 11.
ODBRANA
U predmetu Ljubinac Radisav odbrana je isticala da je u vrijeme izvršenja krivičnog djela optuženi
bio pod stalnim utjecajem alkohola, te stoga neuračunljiv.85 Vijede je konstatovalo je odbrana
pozvala svjedoke koji su govorili o optuženom kao o pijanici i osobi koja „se ni za šta nije
pitala“.86 Izvršeno je neuropsihijatrijsko vještačenje optuženog kako bi se utvrdilo stanje njegove
uračunljivosti u vrijeme izvršenja krivičnog djela te je utvrđeno da je optuženo bio smanjeno
uračunljiv, ali ne bitno.87 Vijede je zaključilo da u skladu sa članom 34. Krivičnog zakona BiH, ove
činjenice ne mogu biti osnov ni za ublažavanje niti za povedanje kazne krivično odgovornoj
osobi.88
11.5.4.6.
ALIBI
Alibiji su se koristili kao odbrana u velikom broju predmeta.89 Neki od njih analiziraju se u
nastavku.
U predmetu Damjanovid Goran i drugi, odbrana se žalila na rješenje pvostepenog vijeda da ne
pokloni vjeru svjedocima odbrane koji su pokušali da pruže alibi obojici optuženih navodedi da
optuženi Goran i Zoran nisu bili prisutni na relevantnom mjestu u određeno vrijeme.90
Žalbeno vijede podržalo je stav prvostepenog vijeda i našlo da je postajala mala vjerovatnoda da
su dva vojno sposobna muškarca (optuženi Goran Damjanovid i svjedok na okolnosti alibija
Zdravko Jovid), pripadnici Vojske RS, bili slobodni da odu u posjetu u bolnicu na Koranu u vrijeme
opsežne vojne akcije i napada na Ahatovide.91 Vijede je u nastavku istaklo da je alibi uglavnom
oboren iskazima svjedoka tužilaštva koji su prepoznali optuženog na licu mjesta, te da je
zasnovan na nedosljednom iskazima svjedoka odbrane koji međusobno protivrječe jedan
drugom.92
Što se optuženog Zorana Damjanovida tiče, Žalbeno vijede potvrdilo je stav prvostepenog vijeda i
zaključilo da je alibi nepouzdan zbog nedosljednosti.93 Žalbeno vijede našlo je da su u poređenju
sa svjedocima tužilaštva, svjedoci odbrane koji su saslušani na okolnosti alibija djelovali
neuvjerljivo i da se činilo da svoje izjave prilagođavaju potrebama optuženog za alibijem.94
U predmetu Kurtovid Zijad, Apelaciono vijede također je potvrdilo zaključke prvostepenog vijeda
da je odbrana alibijem bila neuspješna zbog vjerodostojnosti svjedoka odbrane i tužilaštva.95
85
Sud BiH, Ljubinac Radisav, broj predmeta X-KR-05/154, Prvostepena presuda od 8.3.2007. god., str. 28
(str. 26 BHS) (potvrđeno po žalbi).
86
Ibid. str. 28 (str. 27 BHS).
87
Ibid.
88
Ibid. str. 28-29 (p. 27 BHS).
89
Za više primjera vidi npr., Sud BiH, Jankovid Gojko, broj predmeta X-KR-05/161, Prvostepena presuda od
16.2.2007. god., str. 47-50 (str. 45-48 BHS); Lelek Željko, broj predmeta X-KRZ-06/202, Drugostepena
presuda od 12.1.2009. god., ¶¶ 34-36; Savid Momir, broj predmeta X-KR-07/478, Prvostepena presuda od
3.7.2009. god., str. 85 et seq (str. 74 et seq BHS).
90
Sud BiH, Damjanovid Goran i dr., broj predmeta X-KRZ-25/107, Drugostepena presuda od 19.11.2007.,
str. 9 (str. 9 BHS); vidi i Damjanovid Goran i dr., Prvostepena presuda, str. 10 (str. 11 BHS).
91
Damjanovid Goran i dr., Drugostepena presuda, str. 9 (str. 9 BHS).
92
Ibid.
93
Ibid. str. 10 (str. 9 BHS).
94
Ibid.
95
Sud BiH, Kurtovid Zijad, broj predmeta X-KRZ-06/299, Drugostepena presuda od 25.3.2009., ¶¶ 68 – 70.
26
MATERIJALI ZA OBUKU IZ MEĐUNARODNOG KRIVIČNOG PRAVA I PRAKSE
ICLS
Prema Apelacionom vijedu, izjave svjedoka odbrane da je optuženi bio na liniji tokom
vremenskog perioda kada su krivična djela počinjena ne predstavlja čvrst alibi.96 Konkretno,
Apelaciono vijede smatra da je optuženi mogao samoinicijativno odlaziti do mjesta gdje su
izvršena krivična djela tokom večernjih sati (u vrijeme kad su zlodjela i izvršena) i vratiti se ujutro
u Komandu po nova zaduženja pošto je Komanda bila stacionirana samo na tri kilometra
udaljenosti.97
11.5.4.7.
PRAVNA ZABLUDA
U skladu sa članom 38. Krivičnog zakona BiH, učinitelj krivičnog djela koji iz opravdanih razloga
nije znao da je to djelo zabranjeno, može se osloboditi od kazne.
Nije neophodno da je učinitelj svjestan da krši pravila međunarodnog prava svojim
ponašanjem.98
11.5.4.8.
STVARNA ZABLUDA
Član 37. stav 1. Krivičnog zakona BiH propisuje da nije kriv počinilac koji počini djelo u
neotklonjivoj stvarnoj zabludi.
Prema članu 37. stav 2. Krivičnog zakona BiH, stvarna zabluda je neotklonjiva ako počinilac u
vrijeme izvršenja krivičnog djela nije bio svjestan nekog njegovog zakonom propisanog obilježja,
ili je pogrešno smatrao da postoje okolnosti prema kojima bi, da su one stvarno postojale, to
djelo činile dozvoljenim.
11.5.4.9.
ZAŠTITA STANOVNIŠTVA I VOJNA NUŽDA/POTREBA
Kao što je objašnjeno u Komentaru Krivičnog zakona BiH u vezi sa krivičnim djelom ratni zločini
protiv civilnog stanovništva, pravila međunarodnog prava koja su na snazi u ratnim uslovima
dozvoljavaju u određenim slučajevima da okupaciona sila, zaradena strana ili njihovi organi mogu
poduzeti određene mjere kojim ograničavaju ili narušavaju slobode i prava civilnog
stanovništva.99 Na primjer:
Rekvizicija ili oduzimanje imovine od neprijatelja dozvoljeno je, ali samo u okvirima koje
određuje ekonomska snaga stanovništva i lokalna pravila.100
Da bi preseljenje civilnog stanovništva od strane okupacione sile činilo ratni zločin protiv
civilnog stanovništva potrebno je, između ostalog, da to preseljenje bude izvršeno
protivno pravilima međunarodnog prava.101
Uništavanje imovine ili prisvajanje imovine koje je opravdano vojnim potrebama nede
činiti ratni zločin protiv civilnog stanovništva.102
96
Ibid. ¶ 79.
Ibid.
98
Vidi npr., Komentar Krivičnog zakona BiH, 2005., str. 573.
99
Vidi npr., ibid. str. 572.
100
Vidi npr., ibid.
101
Vidi npr., ibid. str. 573.
97
27
NASTAVNA OBLAST 11.
Dakle, vojne potrebe mogu činiti osnove za isključenje
krivične odgovornosti za neke radnje koje bi inače činile
ratne zločine prema Krivičnom zakonu BiH.
11.5.4.10.
ODBRANA
Vojne potrebe mogu činiti osnove
za isključenje krivične
odgovornosti za neke radnje koje
bi inače činile ratne zločine.
TU QUOQUE
U predmetu Krešo Lučid, Žalbeno vijede navelo je da tu quoque odbrana:
[s+e može tumačiti kao da kršenje međunarodnog humanitarnog prava, bududi
da ih je i protivnik činio, opravdavaju slična kršenja zaradene strane. Međutim,
tu quoque odbrani nema mjesta zainteresovanosti u savremenom
međunarodnom humanitarnom pravu.103
Tu quoque odbrana mora biti
univerzalno odbačena jer je u
principu pogrešna.
Apelaciono vijede nadalje je istaklo da tu quoque odbrana
mora biti univerzalno odbačena i da je u principu pogrešna
jer pretpostavlja da je „humanitarno pravo zasnovano na
uskoj bilateralnoj razmijeni prava i obaveza.“104
Apelaciono vijede smatra da umjesto toga „vedi dio ovog korpusa prava postavlja apsolutne
obaveze, i to one koje su bezuslovne, odnosno, drugim riječima, nisu zasnovane na
reciprocitetu.“105
Apelaciono vijede odbacilo je tu quoque argument optuženog da je naime Armija RBiH prva
napala opdinu Kreševo i grad Kreševo.106 Apelaciono vijede zauzelo je stav da se ovo pitanje može
posmatrati iz obrnute perspektive.107 Vijede je imalo u vidu utvrđene činjenice MKSJ-a po kojima
je na području Srednje Bosne (Lašvanska dolina) HVO napao civilno bošnjačko stanovništvo
vršedi njegov progon što nije bio razlog da njegov protivnik, Armija RBiH, čini slična djela
granatiranjem civilnih ciljeva na području Kreševa.108.
11.5.4.11.
OSPORAVANJE IDENTITETA OPTUŽENOG
U predmetu Zoran Jankovid, odbrana je istakla razlike u opisu optuženog koje su iznijela dva
svjedoka tokom prvog prepoznavanja i pred sudedim vijedem.109 Generalna primjedba odbrane
bila je vezana za izgled optuženog (posebno boju njegovih očiju), mjesta gdje je radio i njegovo
prezime.110 Sudede vijede zaključilo je da nije bilo mogude jasno identifikovati optuženog i da
102
Vidi BiH KZ, član 173(1)(f); vidi i Komentar Krivičnog zakona BiH, 2005., str. 572.
Sud BiH, Krešo Lučid, broj predmeta X-KRZ- 06/298, Drugostepena presuda od 16.12.2008., ¶ 38 –
poziva se na predmet Kupreškid i dr., Prvostepena presuda ¶¶ 51, 515-520.
104
Lučid, Drugostepena presuda ¶ 38.
105
Ibid., poziva se na Human Rights Watch, Genocid, Ratni Zločini, Zločini Protiv čovječnosti, Tematska
zbirka izvoda iz jurisprudencije MKSJ-a, UNDP, Srbija i Crna Gora, 2004., str. 143
106
Lučid, Drugostepena presuda ¶ 41.
107
Ibid.
108
Ibid.
109
Sud BiH, predmet Zoran Jankovid, broj X-KR-06/234, Prvostepena presuda od 19.6.2007., str. 11 (str. 10
BHS) (Presuda potvrđena po žalbi)
110
Ibid.
103
28
MATERIJALI ZA OBUKU IZ MEĐUNARODNOG KRIVIČNOG PRAVA I PRAKSE
ICLS
tužilaštvo nije dokazalo van razumne sumnje da je optuženi osoba koju su vidjeli svjedoci u
kritično vrijeme i na kritičnom mjestu.111
11.5.4.12.
POKUŠAJ
Član 27. Krivičnog zakona BiH:
Učinitelj koji pokuša učiniti krivično djelo nepodobnim sredstvom ili prema nepodobnom
predmetu, može se osloboditi od kazne ili se može blaže kazniti.
Član 28. Krivičnog zakona BiH:
(1) Učinitelj koji je pokušao učiniti krivično djelo, ali je dobrovoljno odustao od kažnjivog
pokušaja, može se osloboditi od kazne.
(2) U slučaju dobrovoljnog odustanka od kažnjivog pokušaja učinitelj de se kazniti za one
radnje koje čine neko drugo samostalno krivično djelo.
Član 26. Krivičnog zakona BiH:
(1) Ko s umišljajem započne činjenje krivičnog djela, ali ga ne dovrši, kaznit de se za
pokušaj krivičnog djela ako se za to krivično djelo može izredi kazna zatvora od tri godine ili
teža kazna, a za pokušaj drugog krivičnog djela kad zakon izričito propisuje kažnjavanje i za
pokušaj.
(2) Učinitelj de se za pokušaj krivičnog djela kazniti u granicama kazne propisane za to
krivično djelo, a može se i blaže kazniti.
Članovi 26., 27. i 28. Krivičnog zakona BIH sadrže odredbe u vezi sa pokušajem počinjenja
krivičnog djela.
111
Ibid., str.19 (str. 17 BHS)
29
NASTAVNA OBLAST 11.
ODBRANA
11.6. HRVATSKA
Napomene za edukatore:
 Naredni dio bavi se odredbama OKZ RH vezanim za odbranu. Ove odredbe primjenjuju
se na krivična djela koja su se desila tokom sukoba u bivšoj Jugoslaviji. Ovaj odjeljak se
u početnom dijelu bavi pitanjima imuniteta i amnestije, a kasnije nabraja posebne
strategije odbrane i njihove elelmente koje propisuje OKZ RH.
 Analizirani su najvažniji predmeti koji se tiču ovih vrsta odbrane u mjeri u kojoj su
poznati. Polaznici treba da ocijene ove predmete i identificiraju one kojima su se i
sami bavili kako bi diskutovali o praksi vezanoj za odbranu prema ovom zakonu.
 Iako zakon iz 1998. godine nije primjenjiv na sukobe koji su se desili tokom sukoba u
bivšoj Jugoslaviji, polaznici mogu diskutovati o oblicima odbrane koje propisuje ovaj
zakon, te mogu razmotriti da li bilo koja od njih može biti uzeta u obzir.
 Također je mogude koristiti ogledni predmet, gdje de se od polaznika tražiti da zamisle
da se ogledni predmet procesuira pred domadim sudovima. Polaznici treba da
razmotre koje bi se vrste odbrane mogle koristiti na osnovu dokaza koji su ponuđeni u
sažetku predmeta i kako bi oni kao tužioci mogli da obore neke od tih odbrana.
11.6.1. IMUNITET
Saborski zastupnici u Hrvatskoj uživaju imunitet pred domadim sudovima. Hrvatski Ustav
propisuje da zastupnici ne mogu biti pozvani na krivičnu
Imunitet ne isključuje odgovornost
odgovornost, pritvoreni niti kažnjeni za izraženo
u predmetima u kojima je saborski
mišljenje ili glasanje u Hrvatskom saboru. Međutim,
zastupnik optužen da je počinio
imunitet ne isključuje odgovornost u predmetima u
ratni zločin.
kojima je saborski zastupnik optužen da je počinio ratni
zločin.112
Mandatno-imunitetno povjerenstvo Hrvatskog sabora mora da odluči o tom pitanju prije
početka postupka protiv saborskog zastupnika. Na primjer, saborski zastupnik Branimir Glavaš
oglašen je krivim i osuđen na osam godina zatvora za ratne zločine nakon što mu je oduzet
imunitet od krivičnog gonjenja.113
112
Ovaj imunitet se odnosi i na sudije. Ustav Hrvatske, članovi 119. i 123., (Narodne novine br. 56/90,
135/97, 8/98 – pročišdeni tekst, 113/2000, 124/2000 – pročišdeni tekst, 28/2001, 41/2001 – pročišdeni
tekst, 55/2001 – ispravka).
113
Županijski sud u Zagrebu, predmet Glavaš i ostali, broj K-rz-1/07, Prvostepena presuda od 8.5.2009.
Glavašev imunitet je skinut glasanjem Mandatno-imunitetnog povjerenstva Hrvatskog sabora 11.5.2009.
30
MATERIJALI ZA OBUKU IZ MEĐUNARODNOG KRIVIČNOG PRAVA I PRAKSE
ICLS
11.6.2. AMNESTIJA
Kao što je opisano u nastavnoj oblasti 13., Hrvatski sabor može amnestirati osobe od specifičnih
krivičnih djela tokom određenog vremenskog perioda ili donijeti poseban zakon u tu svrhu.
Nakon sukoba u bivšoj Jugoslaviji, Hrvatski sabor je donio tri zakona o opdem oprostu tokom
1996. godine.114
Zakon o opdem oprostu daje opštu amenstiju od krivičnog gonjenja i postupaka protiv počinitelja
krivičnih djela tokom ili vezano za agresiju, oružanu pobunu ili oružane sukobe koji su se desili u
periodu od 17.08.1990. godine do 23.08.1996. godine. Amnestija se također odnosi na izvršenje
pravosnažnih presuda izrečenih počiniteljima krivičnih djela naznačenih u Zakonu. Ukoliko je
osoba proglašena krivom za počinjenje krivičnog djela prije nego što je usvojen Zakon o opdem
oprostu, u skladu s provođenjem Zakona o opdem oprostu, ta osoba ne mora da služi kaznu.115
Ukoliko je započeto krivično gonjenje za krivična djela koja potpadaju pod Zakon o opdem
oprostu, isto se mora obustaviti, a ukoliko su krivični postupci pokrenuti, isti de se sudskom
odlukom obustaviti po službenoj dužnosti. Ako je osoba na koju se amnestija odnosi lišena
slobode, ona de se pustiti na slobodu sudskom odlukom.116
Amnestija za krivična djela prema odredbama člana 1.
Zakona ne uključuje počinitelje najtežih povreda
humanitarnog prava koje imaju karakter ratnih zločina,
odnosno, krivičnih djela prema članovima 119. do 137.
Osnovnog Krivičnog zakona Republike Hrvatske,117 kao i
krivičnog djela terorizma koje je regulisano odredbama
međunarodnog prava.118
Amnestija ne uključuje
počinitelje najtežih kršenja
humanitarnog prava koja
imaju karakter ratnih zločina.
U predmetu Čepin, optuženi je tvrdio da je sud ved donio odbijajudu presudu za krivično djelo
koje njemu stavlja na teret,119 pošto je optuženi amnestiran za ubistvo prema Zakonu o opdem
oprostu. Međutim, sud je zaključio da čak i ako se optužnica tiče istog događaja, to ne spriječava
sud da ga osudi za krivično djelo ratni zločin protiv civilnog stanovništva jer se ne radi samo o
djelu protiv života i tijela ved i o djelu koje je upravljeno protiv međunarodnog prava. Pošto je
dokazano da optuženi nije postupao u skladu sa pravilima i običajima rata tokom oružanog
sukoba i da nije djelovao u skladu sa pravilima međunarodnog prava koje štiti civilno
stanovništvo tokom oružanog sukoba, oglašen je krivim za krivično djelo zločin protiv civilnog
stanovništva. Dakle, sud je odbio prigovor odbrane da se predmet tiče krivičnog djela o kojem je
ved presuđeno.120
114
Zakon o oprostu od 25.9.1992.; Zakon o opdem oprostu od 17.5.1996.; Zakon o opdem oprostu od
20.9.1996.
115
Zakon o opdem oprostu, član 1 (Narodne novine Republike Hrvatske br. 80/1996).
116
Ibid. član 2 (Narodne novine Republike Hrvatske br. 80/1996).
117
Narodne novine Republike Hrvatske, br. 31/93 – prečišdeni tekst, 35/93, 108/95, 16/96, i 28/96.
118
Zakon o opdem oprostu, član 3. (Narodne novine Republike Hrvatske br. 80/1996).
119
Županijski sud u Osijeku, Čepin, broj predmeta K-4/97-159, Prvostepena presuda.
120
Županijski sud u Osijeku, predmet Čepin, br. K-33/06, Prvostepena presuda od 21.3.2007.
31
NASTAVNA OBLAST 11.
ODBRANA
11.6.3. POSEBNA ODBRANA
U nastavku se navodi analiza svake od posebnih vrsta odbrane prema OKZ RH. Naglašeni su
elementi tih vrsta odbrane, te su analizirani najvažniji predmeti iz sudske prakse, u mjeri u kojoj
su poznati.
11.6.3.1.
NAREDBE NADREĐENIH
Sudovi primjenjuju OKZ RH za krivična djela koja su se desila tokom sukoba u bivšoj Jugoslaviji.
Treba naglasiti da OKZ RH ne poznaje doktrinu odgovornosti nadređenog.121
Sudovi mogu cijeniti činjenicu da je
krivično djelo počinjeno po naredbi
nadređenog kao olakšavajudi
faktor pri odmjeravanju kazne. Ta
činjenica ne može činiti potpunu
odbranu.
Sudovi mogu cijeniti činjenicu da je krivično djelo
počinjeno po naredbi nadređenog kao olakšavajudi
faktor pri odmjeravanju kazne. Ta činjenica ne može
činiti potpunu odbranu jer ne isključuje odgovornost
počinioca krivičnog djela. Međutim, kada je riječ o tome
da li postupanje po naređenjima ili prenošenje
naređenja predstavlja olakšavajudu okolnost, stavovi
suda variraju od predmeta do predmeta.
Više informacija o odmjeravanju kazne dostupno je u nastavnoj oblasti 13.
11.6.3.2.
SAMOODBRANA / NUŽNA ODBRANA
Hrvatski krivični zakon propisuje da nije krivično djelo ono djelo koje je počinjeno u nužnoj
odbrani: kada je prijeko potrebno da počinitelj od sebe ili drugoga odbije istodobni ili izravno
predstojedi protivpravni napad. Ako počinitelj prekorači granice nužne odbrane, može se blaže
kazniti, a ako je prekoračenje počinio zbog jake razdraženosti ili prepasti prouzročene napadom,
može se i osloboditi kazne.122
Iako se samoodbrana koristila kao koncept odbrane u nekim
predmetima vezanim za krivična djela opšteg kriminaliteta, u
predmetima ratnih zločina Sud nije prihvatao takvu odbranu.
Sud nije prihvatao
samoodbranu kao odbranu u
predmetima ratnih zločina.
Na primjer, u predmetu Koranski, iako je optuženi tvrdio da
je krivično djelo počinjeno u nužnoj odbrani i iako je Županijski sud prihvatio takvu odbranu kao
važedu u prvostepenoj presudi, Vrhovni sud je osudio Mihajla Hrastova na sedam godina
zatvora.123
Optuženi se tereti da je ubio zatvorenike koji se dobrovoljno predali (te su dakle bili hors de
combat). Optuženi je svjedočio da se zarobljenici nisu zaista predali jer su napali njega i njegove
saborce. Dakle, optuženi je tvrdio da je morao ubiti zatvorenike u samoodbrani. Prvostepeni sud
121
Od 1.10.2004. godine, odgovornost nadređenog uključena je u hrvatski zakon i preuzeta iz člana 28.
Rismkog statuta. Krivični zakon od 15.7.2004. god. (Narodne novine Republike Hrvatske br. 105/04). Vidi i
Ana Garačid, Komentar Kaznenog zakona, Organizator, Zagreb 200 (2009.). Zapovjedna odgovornost je
detaljnije razrađena u nastavnoj oblasti 10.
122
Hrvatski Osnovni krivični zakon, član 7. - OKZ RH (Narodne novine Republike Hrvatske br. 32/93).
123
Hrvatski Vrhovni sud, predmet Koranski, br. Kž-12/09, Drugostepena presuda od 24.11.2009.
32
MATERIJALI ZA OBUKU IZ MEĐUNARODNOG KRIVIČNOG PRAVA I PRAKSE
ICLS
je našao da su svjedočenje optuženog i njegovog saborca kao i balistički izvještaj vjerodostojni
dokazi. Sud nije cijenio da su svjedočenja žrtava i sudsko-medicinsko vještačenje vjerodostojni
dokazi.124
Vrhovni sud je po žalbi ispitao sve svjedoke i vještake i utvrdio da je Županijski sud pogrešno
zaključio da je optuženi postupao u nužnoj odbrani. Vrhovni sud smatra da su svjedočenja žrtava,
te sudsko-medicinski nalazi i mišljenje vjerodostojni dokazi. Dakle, Vrhovni sud je zaključio da je
optuženi ubio zatvorenike koji su se predali.125
11.6.3.3.
PRISILA I KRAJNJA NUŽDA
OKZ RH propisuje da nije krivično djelo ono djelo ono koje je počinjeno radi toga da počinitelj
otkloni od sebe ili drugoga istodobnu neskrivljenu opasnost koja se na drugi način nije mogla
otkloniti, a pri tome počinjeno zlo nije vede od zla koje je prijetilo.126
Takođe, ako je počinitelj napravio razumnu pogrešku u vezi sa okolnostima navodne radnje (ako
je na primjer osoba koristila igračku pištolj da napadne počinioca koji je imao osnova da vjeruje
da je to pravi pištolj i s toga povrijedio napadača) bide kažnjen za nehat ako zakon za počinjeno
krivično djelo propisuje kaznu za nehat.127
Odbrana krajnje nužde ne može se koristiti ako je počinitelj bio dužan izložiti se opasnosti jer
postoji veda vjerovatnoda da se takve osobe, zbog svog zanimanja, izlože opasnosti (npr.
policajci, doktori, vojnici, itd.).128
U predmetu Čepin, optuženi Tomislav Dilber tvrdio je da je djelovao pod prisilom kada je ubio
čovjeka jer je bio u strahu za svoj život. Dilberov nadređeni, Fred Marguš, navodno je prijetio
Dilberu smrdu ako ne ubije zatvorenika. Sud nije našao da je Dilberova odbrana pouzdana te je
odlučio da prijetnja njegovog nadređenog nije bila dovoljno ozbiljna i da je optuženi Dilber
mogao spasiti tog čovjeka.129 Sud je primjenio Zakon o obrani i zaključio da vojnik Hrvatske
vojske nije dužan pokoriti se naredbi nadređenog da počini krivično djelo.130 Činjenica da je
optuženi Dilber djelovao po naređenju uzeta je ipak kao olakšavajudi faktor (vidi nastavnu oblast
13. o odmjeravanju kazne).131
11.6.3.4.
NEURAČUNLJIVOST I SMANJENA URAČUNLJIVOST
Prema OKZ RH, nije uračunljiv počinitelj koji u vrijeme izvršenja krivičnoga djela nije mogao
shvatiti značenje svojega djela ili nije mogao upravljati svojim postupcima zbog trajne ili
124
Županijski sud u Karlovcu, predmet Mihajlo Hrastov, br. K-7/04, Prvostepena presuda od 28.3.2007.,
str. 25 - 26.
125
Hrvatski Vrhovni sud, broj predmeta Kž-738/07, Drugostepena presuda od 4.5.2009., str. 19.
126
Hrvatski Osnovni krivični zakon, član 8(2) - OKZ RH (Narodne novine Republike Hrvatske br. 32/93).
127
Ibid. član 8(3) - OKZ RH (Narodne novine Republike Hrvatske br. 32/93).
128
Ibid. član 8(4) - OKZ RH (Narodne novine Republike Hrvatske br. 32/93).
129
Čepin, Prvostepena presuda, str. 27.
130
Zakon o obrani od 20.9.1991., član 48. (Narodne novine Republike Hrvatske br. 49/1991).
131
Čepin, Prvostepena presuda, str. 28.
33
NASTAVNA OBLAST 11.
ODBRANA
privremene duševne bolesti, privremene duševne poremedenosti ili nekog drugog ozbiljnog
duševnog poremedaja.132
Počinitelj krivičnoga djela kojemu je uračunljivost bila bitno smanjena zbog nekoga gore
pomenutog stanja u vrijeme počinjenja krivičnog djela može se blaže kazniti.133
Krivično je odgovoran počinitelj krivičnoga djela koji je upotrebom alkohola, droga ili na drugi
način doveo sebe u stanje u kojemu nije mogao shvatiti značenje svojega djela ili upravljati
svojim postupcima, ako je prije nego što se doveo u to stanje djelo bilo obuhvadeno njegovim
umišljajem ili je u odnosu prema krivičnome djelu kod njega postojao nehat (a zakon za takvo
djelo predviđa krivičnu odgovornost i za nehat). 134
U predmetu Čepin, optuženi Fred Marguš tvrdio je da zbog neuračunljivosti nije mogao shvatiti
svoja djela te da shodno tome ne može biti smatran odgovornim za navodno krivično djelo. U
medicinskom nalazu i mišljenju vještaka navodi se da iako je sposobnost optuženog bila
umanjena u vrijeme izvršenja krivičnog djela, on je ipak bio u stanju da shvati značaj počinjenog
krivičnog djela i bio je u stanju da manipuliše svojim postupcima. Sud je shodno tome našao da
iako mu je uračunljivost bila smanjena, optuženi je ipak bio u stanju da shvati sva osnovna
obilježja krivičnog djela: da je krivično djelo usmjereno protiv civilnog stanovništva i da krši
međunarodno pravo.135 Iz tog razloga, optuženi nije bio oslobođen ali je njegova smanjena
uračunljivost uzeta u obzir kao olakšavajudi faktor što je vodilo izricanju blaže kazne (vidi
nastavnu oblast 13. o odmjeravanju kazne).136
11.6.3.5.
ALIBI
U hrvatskom Krivičnom zakonu alibi se ne propisuje
kao vrsta odbrane ali predstavlja čest argument u
praksi.
U hrvatskom Krivičnom zakonu alibi
se ne propisuje kao vrsta odbrane ali
predstavlja čest argument u praksi.
Na primjer, u predmetu Čepin, optuženi Fred Marguš
branio se alibijem. Međutim, Sud je konstatovao da
niti jedna njegova izjava ne potkrjepljuje činjenicu da nije bio prisutan na licu mjesta.137
Odbrana u predmetu Lora također se oslanjala na alibi, ali sud je odlučio da je dokazano van
svake razumne sumnje da je optuženi počinio krivično djelo.138
132
Hrvatski Osnovni krivični zakon, član 10(1) - OKZ RH (Narodne novine Republike Hrvatske br. 32/93).
Ibid. član 10(2) - OKZ RH (Narodne novine Republike Hrvatske br. 32/93).
134
Ibid. član 10(3) - OKZ RH (Narodne novine Republike Hrvatske br. 32/93).
135
Čepin, Prvostepena presuda, str. 12.
136
Ibid. str. 28.
137
Čepin, Prvostepena presuda, str. 11.
138
Županijski sud u Splitu, predmet Lora, br. K-93/04, Prvostepena presuda od 2.3.2006.
133
34
MATERIJALI ZA OBUKU IZ MEĐUNARODNOG KRIVIČNOG PRAVA I PRAKSE
11.6.3.6.
ICLS
STVARNA I PRAVNA ZABLUDA
Nije kriv počinitelj krivičnoga djela koji iz opravdanih
razloga nije znao niti je mogao znati da je to djelo
zabranjeno.139
Nije kriv počinitelj krivičnog djela koji
iz opravdanih razloga nije znao niti je
mogao znati da je to djelo
zabranjeno.
Ukoliko je zabluda bila otklonjiva, počinitelj se može
blaže kazniti.140
Ukoliko je zabluda bila otklonjiva,
počinitelj se može blaže kazniti.
Nije kriv počinitelj koji u vrijeme izvršenja krivičnog
djela nije bio svjestan nekog njegovog zakonom
određenog obilježja krivičnog djela.141
Ako je počinitelj bio u zabludi o zakonskim obilježjima
krivičnog djela zbog nehata, krivično je odgovoran za djelo počinjeno iz nehata (kad zakon i za
takvo djelo propisuje krivičnu odgovornost).142
139
Osnovni krivični zakon R. Hrvatske, član 15(1) - OKZ RH (Narodne novine Republike Hrvatske br. 32/93).
Ibid. član 15(2) - OKZ RH (Narodne novine Republike Hrvatske br. 32/93).
141
Ibid. član 14(1) - OKZ RH (Narodne novine Republike Hrvatske br. 32/93).
142
Ibid. član 14(2) - OKZ RH (Narodne novine Republike Hrvatske br. 32/93).
140
35
NASTAVNA OBLAST 11.
ODBRANA
11.7. SRBIJA
Napomena za edukatore:
 U narednom dijelu razmatraju se odredbe Krivičnog zakona Savezne Republike
Jugoslavije vezane za odbranu. Ove odredbe, kao i odredbe iz Krivičnog zakona SFRJ,
primjenjuju se na krivična djela koja su se desila tokom sukoba u bivšoj Jugoslaviji. U
svom uvodnom dijelu, ovaj odjeljak baviti se imunitetom i amnestijom, nakon čega de
biti nabrojane posebne vrste odbrane i njihovi elementi koje propisuje Krivični zakon
Savezne Republike Jugoslavije.
 Analizirat de se predmeti u kojima je zastupana takva vrsta odbrane u onoj mjeri u
kojoj je to poznato. Treba ohrabriti polaznike da analiziraju ove predmete i ukažu na
predmete na kojima su radili, a kako bi diskutovali o praksi vezanoj za odbranu po
odredbama ovog zakona.
 Iako se Krivični zakonik iz 2006. godine ne primjenjuje na krivična djela počinjena
tokom sukoba u bivšoj Jugoslaviji, polaznici treba da diskutuju o vrstama odbrane koje
ovaj zakonik propisuje i da razmotre da li se i jedna od njih može uzeti u obzir.
 Edukator može zatražiti od polaznika da zamisle da se ogledni predmet procesuira
pred domadim sudovima. Polaznici treba da razmotre koje bi se vrste odbrane mogle
koristiti na osnovu dokaza koji su ponuđeni u sažetku predmeta i kako bi oni kao
tužioci mogli da obore neke od tih odbrana.
U Republici Srbiji, predmeti ratnih zločina procesuiraju se na osnovu zakona koji su bili na snazi u
Republici Srbiji u vrijeme izvršenja krivičnih djela, tj. primjenjuje se ili Krivični zakon SFRJ ili
Krivični zakon Savezne Republike Jugoslavije (koji vedim djelom odražava Krivični zakon SFRJ,
uključujudi i odredbe vezane za odbranu).
11.7.1. IMUNITET
Prema Ustavu Srbije iz 2006. godine, narodni poslanici Narodne skupštine Republike Srbije,
Predsjednik Republike Srbije, Predsjednik i članovi Vlade, dok vrše svoju dužnost, uživaju
imunitet koji ih, ako se pozovu na njega, štiti od pritvora ili krivičnog gonjenja za djelo za koje je
predviđena kazna zatvora, osim u slučaju kada Narodna skupština (za poslanike Skupštine ili
Predsjednika) ili Vlada (za Premijera ili ministra) ukine imunitet.143
11.7.2. AMNESTIJA
Osim opštih odredbi o amnestiji u Krivičnom zakonu SFRJ i Krivičnom zakonu Savezne Republike
Jugoslavije (vidi odjeljak 11.4.2.1 gore), kao i odredbi važedeg Krivičnog zakona iz 2006. godine,
143
Ustav Srbije, članovi 103., 119. i 134. (2006. godina).
36
MATERIJALI ZA OBUKU IZ MEĐUNARODNOG KRIVIČNOG PRAVA I PRAKSE
ICLS
postoje dva posebna zakona o amnestiji koji se tiču krivičnih djela počinjenih tokom oružanog
sukoba.
Zakon o amnestiji iz 2001. godine daje amnestiju licima koja su u periodu od 27.04.1992. godine
do 7.10.2001. godine učinila, odnosno za koja postoji osnovana sumnja da su učinila krivična
djela protiv vojske i služenja vojnog roka, oružane pobune, pozivanja na nasilnu promjenu
ustavnog uređenja.144
Zakon o amnestiji iz 2002. godine amnestira lica koja su u periodu od 01.01.1999. do 31.05.2001.
godine na teritorijama opština Preševo, Bujanovac i Medveđa učinila, odnosno za koja postoji
osnovana sumnja da su učinila krivično djelo terorizma (iz člana 125. Krivičnog zakona SRJ) i
krivično djelo udruživanja radi neprijateljske delatnosti (član 136. KZ SRJ). 145
Niti jedan od ovih zakona ne amnestira osobe za bilo koje krivično djelo naznačeno u Glavi XVI
Krivičnog zakona SRJ (krivična dela protiv čovečnosti i međunarodnog prava).
11.7.3. PROPUST DA SE DOKAŽU OBILJEŽJA KRIVIČNOG DJELA
Ovo je uobičajena strategija odbrane. Na odgovarajudim mjestima treba uputiti na specifična
obilježja krivičnih djela u nastavnim oblastima 6., 7. i 8., kao i na vrste odgovornosti u nastavnim
oblastima 9. i 10. U nastavku je naznačeno nekoliko primjera. Vidi dio 11.4.1 vezan za odbranu
prema Krivičnom zakonu SFRJ.
11.7.3.1.
POSTOJANJE ORUŽANOG SUKOBA ILI OKUPACIJE
U predmetu Lekaj, u svojoj žalbi Vrhovnom sudu, odbrana je isticala da je krivično djelo za koje je
optuženi osuđen počinjeno nakon što je Vojno-tehnički sporazum stupio na snagu, te da dakle u
to vrijeme nije bilo oružanog sukoba.
Vrhovni sud odbacio je žalbene navode i zaključio da je Vojno-tehnički sporazum sadržavao
odredbu koja je određivala period od 11 dana za demilitarizaciju i povlačenje oružanih snaga
Jugoslavije sa teritorije Kosova i Metohije. Vrhovni sud našao je da je povlačenje
podrazumijevalo vojnu akciju, te da je shodno tome, oružani sukob prestao nakon što je taj
period istekao. Vrhovni sud zaključio je da je ovaj pristup u skladu sa članom 6(II) IV Ženevske
konvencije.146
144
Zakon o amnestiji, Službeni glasnik SRJ 9/01, članovi 1. i 2.
Zakon o amnestiji, Službeni glasnik SRJ 37/02, član 1.
146
Vrhovni sud Srbije, predmet Lekaj, br. Kz I P3 3/06, Drugostepena presuda od 26.2.2007., str. 4.
145
37
NASTAVNA OBLAST 11.
11.7.3.2.
ODBRANA
STATUS ŽRTAVA
U predmetu Ovčara, žalbom se osporavao zaključak sudedeg vijeda da predmetno krivično djelo
u stvari predstavlja ratni zločin protiv ratnih zarobljenika.147 Odbrana je tvrdila da dole nabrojene
činjenice dokazuju da žrtve nisu bili ratni zarobljenici:148
Pripadnici hrvatskih oružanih snaga nisu mogli biti definisani kao ratni zarobljenici niti im
je mogao biti dat takav status, s obzirom da je Hrvatska tada još bila u sastavu
međunarodno priznate države – SFRJ, pa prema tome, nije ni imala pravo na sopstvene
oružane snage.149
Mnogi koji su ranije počinili ratne zločine krili su se u bolnici u Vukovaru, „maskiravši“ se
u bolesnike.150
Status ratnih zarobljenika nije bio jasno definisan, niti je status žrtava pravilno
upodobljen sa Ženevskim konvencijama jer se:
o Među ubijenim nalaze i dve žene, od kojih je jedna bila u visokom stepenu trudnode,
a druga stara 60 godina, što bi ukazivalo na postojanje civila među ubijenima.151
o Kod 50 ekshumiranih lica nađeni su medicinski zavoji, što implicira na zaključak da je
reč o ranjenicima ili bolesnicima.152 U vezi sa ovim, odbrana ukazuje i na mogude
kršenje odredbe člana 37. prvog Dopunskog protokola Ženevske konvencije.153
Odbrana je smatrala da stav prvostepenog suda u kom se tvrdi da je umišljaj okrivljenih –
izvršilaca krivičnog djela bio usmjeren ka izvršenju krivičnog dela prema ratnim zarobljenicima
jer su ih oni tako smatrali i doživljavali, ne može u potpunosti riješiti, odnosno obuhvatiti sva
naprijed pomenuta pitanja.154
Po ocjeni Apelacionog suda pravilno je prvostepeni sud postupio kada je oružani sukob na
području Vukovara u to vrijeme okvalifikovao kao unutrašnji oružani sukob, koji zapravo
predstavlja sukob na teritoriji jedne države (tada još uvijek jedine međunarodno priznate države
SFRJ), gdje oružane snage druge države ne učestvuju u vojnim operacijama.155 Žalbeno vijede
zaključilo je da je unutrašnji oružani sukob uređen kako domadim, tako i međunarodnim pravom,
zatim posebno i članom 3. zajedničkim za sve Ženevske konvencije iz 1949. godine, Dopunskim
protokolom II, drugim posebnim ugovornim pravilima koja se odnose na unutrašnji oružani
sukob i pravilima međunarodnog običajnog prava.156
Žalbeno vijede nadalje je istaklo da što se pak tiče statusa ratnog zarobljenika, on se ne pojavljuje
u unutardržavnom oružanom sukobu, osim ako se strane u sukobu ne saglase da taj status
147
Vede za ratne zločine, Žalbeni sud u Beogradu, predmet Ovčara, br. Kz1 PO2-1/2010, Drugostepena
presuda od 23.6.2010., ¶ 69; Vidi i Vrhovni sud Srbije, predmet Škorpioni, br. Kz. I p.z. 2/07, Drugostepena
presuda od 13.6.2008., str. 9-10.
148
Ibid. ¶ 72.
149
Ibid. ¶ 70.
150
Ibid.
151
Ibid. ¶ 71.
152
Ibid.
153
Ibid. ¶ 72.
154
Ibid.
155
Ibid. ¶ 73.
156
Ibid.
38
MATERIJALI ZA OBUKU IZ MEĐUNARODNOG KRIVIČNOG PRAVA I PRAKSE
ICLS
obezbede licima lišenim slobode.157 Potvrđujudi zaključak prvostepenog vijeda, žalbeno vijede je
našlo da se u konkretnom slučaju radi o ratnim zarobljenicima i to ved zbog toga što je kod
izvršilaca ovog krivičnog dela evidentno postojala svest da se radi o pripadnicima protivne
strane, jer okrivljeni, svedoci, svedoci saradnici, dakle svi govore o ratnim zarobljenicima, iako
među njima postoje i dve kasnije ubijene žene i određeni broj izvesno medicinski zbrinutih lica,
dakle ranjenika.158 U prilog zaključcima, žalbeno vijede pozvalo se na spisak Glavnog štaba
saniteta RH, kao i stav Vlade SAO Krajine, kojim se od JNA traži predaja zarobljenika.159 Žalbeno
vijede navelo je da ovu činjenicu potvrđuju određeni dokumenti JNA, poput ratnog dnevnika, iz
kojeg proizlazi da je JNA pristala na primjenu odredbi međunarodnog prava.160 Žalbeno vijede
smatra da ova činjenica ne samo da govori o postojanju pregovora između strana u sukobu, u
kojima se između ostalog dogovaralo i o statusu lica lišenih slobode, ved i da ide u prilog
zaključku da se takva lica tretiraju kao ratni zarobljenici.161
Žalbeno vijede smatra da iz ovih pismenih dokaza kao i iskaza saslušanih lica proizilazi nesumnjiv
zaključak da su pripadnici hrvatskih oružanih snaga bili identifikovani i stavljeni pod nadzor JNA u
svojstvu ratnih zarobljenika.162 Ovakav tretman odnosio se ne samo na lica lišena slobode
prilikom predaje i preuzimanja bolnice, ved i nešto ranije prilikom predaje tzv. Mitničkog
bataljona hrvatskih oružanih snaga.163 Apelacioni sud potvrdio je pravilnost zaključaka
prvostepenog vijeda u pogledu statusa ratnih zarobljenika, koji za posledicu ima pravilan
zaključak istog suda da je kasnijim postupkom prema zarobljenim pripadnicima hrvatskih
oružanih snaga postupljeno suprotno članu 3. stav 1. tačka a) i c), članu 4. stav 1., 2. i 4. III
Ženevske konvencije i članu 4. stav 1. i stav 2. tačka a) Dopunskog protokola.164
Po ocjeni drugostepenog suda, prisustvo dve žene, za koje se pretpostavlja da su bile civili i
određenog broja ranjenika, a što bi impliciralo i na kršenje i nekih drugih Ženevskih konvencija,
ne dovodi u sumnju pravilan zaključak prvostepenog suda da je reč o krivičnom delu protiv ratnih
zarobljenika.165 Činjenica da je nesumnjivo najvedi broj ubijenih lica pripadao licima koja su imala
status ratnih zarobljenika, te da je kod okrivljenih postojala svest o tome da su ta lica ratni
zarobljenici, da su ih okrivljeni i povređivali i ubijali u kontekstu činjenice da ih oni smatraju
157
Ibid. ¶ 74.
Ibid.
159
Ibid. ¶ 75.
160
Ibid. Apelacioni sud spominje i Naredbu Komande Prve VO od 18.11.1991. iz koje proizilazi da je JNA
pristala da pripadnike hrvatskih oružanih snaga smatra ratnim zarobljenicima i da se prema njima ima
primeniti III Ženevska konvencija. Ratni dnevnik Gardijske motorizovane brigade upuduje na istu činjenicu,
a ovaj dokaz je također pročitan tokom glavnog pretresa. Na strani 02935479 Dnevnika za dan 18.11.1991.
godine, major M4 je uneo belešku: „K-dant OG „Jug“ razgovarao sa predstavnikom (poverenikom) HDZ za
Vukovar oko uslova za predaju ustaških snaga u Vukovaru. Završeno je bezuslovnom predajom i
garantovana sigurnost ustaškim snagama u skladu sa Ženevskom konvencijom ”.
161
Ovčara, Drugostepena presuda¶ 75.
162
Ibid. ¶ 76.
163
Ibid.
164
Ibid.
165
Ibid. ¶ 77.
158
39
NASTAVNA OBLAST 11.
ODBRANA
ratnim zarobljenicima, jeste osnov za pravilan zaključak da su oštedeni bili ratni zarobljenici.166
Stoga su žalbe u ovom dijelu odbijene kao neosnovane.167
Vrhovni je sud potvrdio pravilnost zaključka prvostepenog vijeda 168 da niti jedna od žrtava nije
bila borac, ved da su to bili civili koji su bili lišeni slobode, pritvoreni i držani radi razmjene.
Također su se oslanjali na svjedočenje jednog od pritvorenih Hrvata koji je tvrdio da je zarobljen
u civilnoj odjedi i bez ikakvih vojnih oznaka.169
11.7.4. POSEBNE STRATEGIJE ODBRANE
U nastavku se analiziraju posebne strategije odbrane prema Krivičnom zakonu SRJ, koje su se
primjenjivale u više predmeta.
11.7.4.1.
SAMOODBRANA / NUŽNA ODBRANA
U predmetu Nenad Malid (Stari Majdan), Vede za ratne zločine odbacilo je argument optuženog
da je djelovao u samoodbrani. Vijede je zaključilo da je ta odbrana u suprotnosti sa činjenicama
predmeta, kako slijedi:
Optuženi je taj koji je rekao žrtvi da izađe a ne obratno;
Jedna od žrtava imala je probodne i prostrijelne rane, što takođe govori da čak i da je
došlo do napada, takva odbrana ne bi bila apsolutno potrebna;
Jednoj od žrtava pucano je u glavu; i
Riječi koje je optuženi izgovorio dok je izlazio iz kafane sa jednom od žrtava („Ja du
njega“) i kad se vratio („Ja sam njega“) dok je povlačio prst preko vrata kao prikaz onoga
što se desilo toj osobi koju je izveo vani.170
11.7.4.2.
KRAJNJA NUŽDA
U predmetu Ovčara, odbrana je osporavala izrečenu presudu optuženom pozivajudi se na krajnju
nuždu i tvrdedi da ga je nepoznata osoba natjerala pod prijetnjom oružja da učestvuje u ubijanju
ratnih zarobljenika.171 Žalbeno vijede je međutim odbacilo žalbene navode jer odbrana nije
uspjela da iznese dokaze koji bi potkrijepili takve navode.172
166
Ibid. ¶ 82.
Ibid. ¶ 84.
168
Vede za ratne zločine, Okružni sud u Beogradu, predmet Boro Trbojevid (Velika Peratovica), br.
K.V.5/08, Prvostepena presuda od 27.5.2009., str. 29.
169
Vrhovni sud Srbije, predmet Boro Trbojevid (Velika Peratovica), br. Kz.I Rz 2/09, Drugostepena presuda
od 27.5.2009., str. 2.
170
Vede za ratne zločine, Okružni sud u Beogradu, predmet Nenad Malid (Stari Majdan), br. KV 3/2009,
Prvostepena presuda od 7.12.2009., str. 35 (potvrđena po žalbi).
171
Ovčara, Drugostepena presuda, ¶¶ 118-119.
172
Ibid. ¶ 119.
167
40
MATERIJALI ZA OBUKU IZ MEĐUNARODNOG KRIVIČNOG PRAVA I PRAKSE
11.7.4.3.
ICLS
NEURAČUNLJIVOST
Nakon što je razmotrilo nalaz i mišljenje vještaka u kom je stajalo da jedan od optuženih boluje
od posttraumatskog stresnog poremedaja (PTSP) u predmetu Zvornik I (Slavkovid i drugi), sud
nije prihvatio odbranu zasnovanu na neuračunljivosti, odnosno smanjenoj uračunljivosti
optuženog.173
11.7.4.4.
NEURAČUNLJIVOST I SMANJENA URAČUNLJIVOST
U predmetu Malid, sud je prihvatio nalaze i mišljenje
Sud je zaključio da je sposobnost
vještaka (vještak sudske medicine i psihijatar) da je
optuženog da shvati značaj svog
optuženi bio u stanju trenutno smanjene
djela ili da upravlja svojim
uračunljivosti tokom izvršenja krivičnog djela koje je
postupcima bila znatno smanjena.
bilo rezultat kombinacije akutne alkoholizovanosti,
Međutim, ta činjenica je uzeta u
izmijenjene psihe uslijed konzumacije alkohola tokom
obzir kao olakšavajuda okolnost a
dužeg vremenskog perioda i njegovih ličnih
ne kao odbrana.
karakteristika - skromnih intelektualnih sposobnosti,
emotivne nestabilnosti, niskog praga tolerancije u
stresnim situacijama i velike impulsivnosti.174 Sud je zaključio da je sposobnost optuženog da
shvati značaj svog djela ili da upravlja svojim postupcima bila znatno smanjena. Međutim, ta
činjenica uzeta je u obzir kao olakšavajuda okolnost, a ne kao odbrana.175
11.7.4.5.
OPIJENOST
U predmetu Medak, sud je našao da navodna alkoholizovanost jednog od optuženih u vrijeme
izvršenja krivičnog djela nije značajno umanjila njegovu sposobnost da shvati i upravlja svojim
postupcima. Zaključak je utemeljen na nalazu i mišljenju vještaka da se optuženi sjeda događaja,
te da je u vrijeme događaja bio dovoljno sposoban da fokusira svoje radnje, komunikaciju i
pažnju na vrijeme i ljude oko njega.176
11.7.4.6.
ALIBI
Žalba u predmetu Lekaj navodi da su prvostepenom presudom pogrešno utvrđene činjenice iz
predmeta.177 Optuženi je prigovorio činjenici da je prvostepeno vijede odbacilo izjave svjedoka
koji pružaju alibi optuženom: njegov boravak u Albaniji u vrijeme izvršenja krivičnog djela.178
Apelacioni sud potvrdio je zaključak sudedeg vijeda. Konstatovano je da je optuženi bio u
Đakovici u vrijeme izvršenja krivičnog djela jer je to prvostepeno vijede utvrdilo van svake
173
Vede za ratne zločine, Okružni sud u Beogradu, Zvornik I (Slavkovid et al.), broj predmeta KV 5/05,
Prvostepena presuda od 29.5.2008., str. 182 (potvrđena po žalbi – Vrhovni sud Srbije, Zvornik I (Slavkovid i
ostali), broj predmeta. Kz I RZ 3/08, Drugostepena presuda od 08.04.2009., str. 17).
174
Nenad Malid, Prvostepena presuda, str. 26.
175
Ibid. na str. 37.
176
Odeljenje za ratne zločine, Viši sud u Beogradu, predmet Medak (Lazid i dr.), br. K.Po2 36/2010,
Drugostepena presuda od 15.6.2010., str. 46 (potvrđena po žalbi).
177
Vrhovni sud Srbije, predmet Lekaj, br. KZ.I P3 3/06, Drugostepena presuda od 26.2.2007., str. 9.
178
Ibid.
41
NASTAVNA OBLAST 11.
ODBRANA
razumne sumnje.179 Žalbeno vijede našlo je da su svjedočenja oštedenih strana koji su bez
sumnje prepoznali optuženog kao pripadnika OVK i izvršioca inkriminisanih radnjih od presudnog
značaja.180 Vijede je također zaključilo da je jedna od oštedenih strana znala optuženog od ranije,
te da su drugi oštedeni svjedočili da su vidjeli optuženog u Đakovici zajedno sa drugim
pripadnicima OVK onog dana kada je Vojska SRJ odlazila, da je bio naoružan i u uniformi.181
Žalbeno vijede potvrdilo je zaključke sudedeg vijeda u vezi sa svjedocima koji se svjedočili na
okolnosti alibija.182
U predmetu Sireta, optuženi je tvrdio da je napustio područje gdje je izvršeno krivično djelo
(Vukovar) prije njegovog počinjenja. Sud je odbacio ovu odbranu jer je bila u suprotnosti sa
ranijim iskazima dvojice svjedoka saradnika vezanim za prisustvo optuženog na licu mjesta, te iz
razloga što ta odbrana nije potkrijepljena iskazima svjedoka na okolnosti alibija, koji su ostavili
otvorenom mogudnost da je optuženi bio u Vukovaru na dan izvršenja krivičnog djela.183
U predmetu Medak, sud nije prihvatio alibi koji je ponudio jedan od optuženih jer je našao da su
izjave svjedoka na okolnosti alibija neuvjerljive i kontradiktorne i da im je cilj da zaštite
optuženog od odgovornosti.184
U predmetu Sinan Morina, Vrhovni sud je poništio provstepenu presudu kojom je optuženi
oslobođen, te je zakazano ponovno suđenje. Vrhovni sud je zasnovao svoju odluku na propustu
prvostepenog suda da odgovori na odbranu optuženog, odnosno da je bio u Njemačkoj u vrijeme
izvršenja zločina na Kosovu i da je ocjeni.185
11.7.4.7.
OSPORAVANJE IDENTITETA OPTUŽENOG
Jedan od optuženih u predmetu Zvornik I (Slavkovid i drugi) oslobođen je iz razloga što ga vedina
svjedoka nije prepoznala kao počinioca, niti na fotografiji koja je predočena svjedocima tokom
istrage, niti tokom glavnog pretresa. Samo je jedan svjedok rekao, i to na glavnom pretresu, da
„misli“ da je optuženi osoba sa specifičnim nadimkom („Bosanac”), koji je imao jedan od
počinitelja. Međutim, sud je zaključio da mnogi na tom području imaju isti nadimak. Njegovo
svjedočenje o radnjama i ponašanju optuženog sud je ocijenio kao neprecizno.186
U predmetu Podujevo II (Ðukid), optuženi se u žalbi pozvao na pogrešnu identifikaciju, ističudi da
svjedoci – oštedenici nisu prepoznali optuženog kao jednog od počinilaca tokom prve
identifikacije pred istražnim sudijom. Apelacioni sud odbio je ovu odbranu uzimajudi u obzir da je
optuženi znatno smršao od tog događaja, kao i mladost svjedokâ i fizičku i mentalnu traumu koju
su preživjeli u trenutku izvršenja krivčnog djela (zadobili su teške povrede i izgubili članove
179
Ibid. str. 10.
Ibid.
181
Ibid.
182
Ibid. str. 10-11.
183
Odeljenje za ratne zločine, Okružni sud u Beogradu, predmet Damir Sireta, br. K.V. 9/2008, Prvostepena
presuda od 23.6.2009, str. 44-46.
184
Odeljenje za ratne zločine, Viši sud u Beogradu, predmet Medak (Lazid i dr.), br. K.Po2 36/2010,
Drugostepena presuda od 15.6.2010., str. 38-39 (potvrđena po žalbi).
185
Vrhovni sud Srbije, predmet Sinan Morina, br. Kz. I RZ 1/08, Drugostepeno rješenje da se ukine presuda
od 3.3.2009., str. 4.
186
Zvornik I (Slavkovid i dr.), Prvostepena presuda, str. 189-193 (potvrđena po žalbi).
180
42
MATERIJALI ZA OBUKU IZ MEĐUNARODNOG KRIVIČNOG PRAVA I PRAKSE
ICLS
porodice). Sud smatra da nemogudnost svjedoka da identifikuju optuženog ne mora da znači da
on nije bio na licu mjesta zločina jer su oni prepoznali one koje su zapamtili, a također postoje i
drugi dokazi koji idu u prilog njegovom prisustvu i učestvovanju u krivičnom djelu.187
187
Odeljenje za ratne zločine, Apelacioni sud u Beogradu, predmet Podujevo II, br. Kž1 Po2 2/2011,
Drugostepena presuda od 11.2.2011. ¶¶ 10 – 11.
43
NASTAVNA OBLAST 11.
ODBRANA
11.8. DODATNA LITERATURA
11.8.1. LITERATURA
Bohlander, M., Boed, R. i Wilson, R., urednici, DEFENCE IN INTERNATIONAL CRIMINAL
PROCEEDINGS / ODBRANA U MEĐUNARODNIM KRIVIČNIM POSTUPCIMA (Transnational Pub, 2006.).
Cassese, A., INTERNATIONAL CRIMINAL LAW, (2d ed.) (Oxford, 2008) (A. Cassese,
MEĐUNARODNO KRIVIČNO PRAVO, drugo izdanje, Oxford, 2008. godina).
May, L., CRIMES AGAINST HUMANITY: A NORMATIVE ACCOUNT / ZLOČINI PROTIV ČOVJEČNOSTI:
NORMATIVNI PREGLED (Cambridge University Press, 2005.).
11.8.2. ČLANCI
Ambos, K., Defences in International Criminal Law / Odbrana u međunarodnom
krivičnom pravu, RESEARCH HANDBOOK ON INTERNATIONAL CRIMINAL LAW. Bentram S. Brown
(urednik) (Edward Elgar Publishing, 2011.)
Fournet, C., Judicial Development of the Law of Defences by the International Criminal
Tribunals / Pravosudni razvoj propisa o odbrani pred međunarodnim krivičnim sudovima,
Darcy, S., i Powderly, J., JUDICIAL CREATIVITY AT THE INTERNATIONAL CRIMINAL TRIBUNALS (Oxford
University Press, 2010.).
Van der Wilt, H., Justifications and Excuses in International Law: An Assessment of the
Case-law of the ICTY / Opravdanja i izgovori prema međunarodnom pravu: Procjena
sudske prakse MKSJ, priredili Swart, B., Zahar, A., i Sluiter, G. (urednici), THE LEGACY OF THE
INTERNATIONAL CRIMINAL TRIBUNAL FOR THE FORMER YUGOSLAVIA (Oxford University Press,
2011.).
11.8.3. PREDMETI
Rješenje Doma lordova Ujedinjenog Kraljevstva u predmetu Pinochet 3:
http://www.publications.parliament.uk/pa/ld199899/ldjudgmt/jd990324/pino1.htm.
Rješenje Međunarodnog suda pravde u predmetu Yerodia: http://www.icjcij.org/docket/files/121/8126.pdf.
o
Izdvojeno mišljenje Predsjednika Guillaume: http://www.icjcij.org/docket/files/121/8128.pdf.
o
Izdvojeno mišljenje sudija Higgins-a, Kooijmans-a i Buergenthal-a:
http://www.icj-cij.org/docket/files/121/8136.pdf.
44
Download

Odbrana i osnove za isključenje odgovornosti