Godina 4-5, broj 4-5
Sarajevo, decembar / prosinac 2009.
ICSL – GODIŠNJAK
MEĐUNARODNOG SUSRETA BIBLIOTEKARA SLAVISTA U SARAJEVU
Vol 4-5 (2008-2009)
ICSL – YEARBOOK
OF INTERNATIONAL CONVENTION OF SLAVICIST LIBRARIAN’S
IN SARAJEVO
Vol 4-5 (2008-2009)
ISSN 1840-1295
Časopis izlazi jedanput godišnje
Izdavači:
Fondacija “KEMAL BAKARŠIĆ”
Franje Račkog 1, Sarajevo
IKD "UNIVERSITY PRESS" d.o.o. Sarajevo
Hamdije Kreševljakovića 33
P.O. Box 420
71 000 SARAJEVO
Bosna i Hercegovina
Tel: ++ 387 33 713-585
Fax:++ 387 33 713-586
e-mail: [email protected]
http:/www.openbook.ba/icsl
Uredničko vijeće:
Robert Donia (University of Michigan, Ann Arbor, USA)
Dragan S. Marković, IKD "UNIVERSITY PRESS" d.o.o. Sarajevo
Saša Madacki, Centar za ljudska prava Univerziteta u Sarajevu
DTP i tehničko uređenje
Saliha Ganić-Marković IK "MAGISTRAT" d.o.o., Sarajevo
Tisak
Štamparija FOJNICA d.o.o., Fojnica
YEARBOOK OF INTERNATIONAL CONVENTION OF SLAVICIST LIBRARIANS’ IN SARAJEVO 2008-2009
SADRŽAJ / TABLE OF CONTENT
2008. godina
Bea Klotz (Central and Eastern European Online Library, Frankfurt):
Findability – Accessability – Reliability. Why to be conservative in the digital age?
9
Goran Trailović (Gradska biblioteka Pančevo, Pančevo):
Mesto susreta – www.citaliste.com
15
Mario Hibert (Filozofski fakultet Univerziteta u Sarajevu, Sarajevo):
Relevantnost kritičkog bibliotekarstva: prilog kritici informacijskog društva
19
Valerija Žagar, Tereza Poličnik-Čermelj,
(Narodna in univerzitetna knjižnica Ljubljana, Slovenija):
Razvoj međuknjižnične posudbe i suvremenih usluga za korisnike
(između tradicije i tranzicije)
35
Karen Rondestvedt (Stanford University Libraries, USA):
Staffing and Workflow for No Backlogs at Stanford University Libraries
49
Amra Rešidbegović (Nacionalna i univerzitetska biblioteka BiH, Sarajevo):
Ljudi – najvažniji korak na putu znanja do cilja
55
Vera Petrović (Univerzitetska biblioteka “Svetozar Marković“, Beograd),
Bojana Vukotić (Narodna biblioteka Srbije, Beograd):
Kadrovska struktura u visokoškolskim bibliotekama na teritoriji uže Srbije
65
Bojana Vukotić (Narodna biblioteka Srbije, Beograd):
Osoblje javnih biblioteka u Srbiji
73
Vladimir Šekularac (Narodna biblioteka Srbije, Beograd):
Finansiranje biblioteka u Srbiji
91
Beba E. Rašidović (Fakultet kriminalističkih nauka Sarajevo):
Model edukacije korisnika – Fakultet kriminalističkih nauka Sarajevo
97
Ivana Nikolić (Narodna biblioteka Srbije, Beograd):
Kupovina i drugi vidovi nabavke publikacija za slanje u inostranstvo
– iskustva Narodne biblioteke Srbije
104
3
ICSL godisnjak4-5novo:ICSL godisnjak 13.4.2011 11:45 Page 4
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
Nevenka Hajdarović (Nacionalna i univerzitetska biblioteka BiH, Sarajevo):
Obrazovanje bibliotekara – heremeneutički i aksiološki pristup obradi
dokumenata
108
Sanja Stepanović Todorović (Biblioteka Srpske akademije nauka i umjetnosti, Beograd):
Saradnja Biblioteke SANU sa drugim institucijama
111
Milan Grba (The British Library, London):
Kolekcije jugoistočne Evrope u Britanskoj biblioteci:
prezentacija za 4. ICSL u Sarajevu 21. aprila 2008
117
2009. godina
Dragana Sabovljev (Gradska narodna biblioteka “Žarko Zrenjanin”, Zrenjanin):
Povratak korisnika u biblioteke – analiza mogućnosti
126
Goran Trailović (“Pančevačko čitalište”, Pančevo):
Biblioteka kao mesto susreta
138
Beba E. Rašidović(Fakultet za kriminalistiku, kriminologiju i sigurnosne studije
Univerziteta u Sarajevu):
Bibliotekarsko-korisničke kontroverze !?
141
Vera Petrović (Univerzitetska biblioteka “Svetozar Marković“, Beograd):
Korisnici i korišćenje bibliotečke građe u Univerzitetskoj biblioteci
“Svetozar Marković” u Beogradu
151
Ivana Nikolić (Narodna biblioteka Srbije, Beograd):
Korisnici u svetu i korisnici iz sveta
158
Dejan Vukićević (Narodna biblioteka Srbije, Beograd):
Korisnici zavičajnih fondova
163
Irina Pejić
Bibliotečki katalog otvorenog koda
169
Selma Zulić
Informaciono doba: umreženo društvo i otvoreni kod
173
Maja Pandža
Digitalna nejednakost
186
Mile Stojić (Fondacija za izdavaštvo/nakladništvo FBiH, Sarajevo)
Tko izdaje izdavaštvo?
198
In memoriam: Meliha Pirija
201
Sonja Polimac (Nacionalna i univerzitetska biblioteka BiH, Sarajevo):
ICSL – Godišnjak Međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
Bibliografija 2005. – 2007. godina
205
4
YEARBOOK OF INTERNATIONAL CONVENTION OF SLAVIC LIBRARIANS’ IN SARAJEVO
2008-2009
Dragi čitaoci i čitateljke,
Izuzetno mi je zadovoljstvo ponuditi vam na čitanje dvobroj Međunarodnih susreta
bibliotekara slavista u Sarajevu za 2008. i 2009. godinu. Iako nije praksa objavljivati
dvogodišnjake (i da, većina bibliotekara se grozi takvog šlamperaja), mi smo se u redakciji
na taj potez odlučili iz finansijskih razloga. Da li treba ponavljati priču o recesiji, manjku
para...? Ne treba, te stoga i nećemo. Počeh ovaj uvodnik pravdanjem, no onda shvatih da
je to potpuno izlišno... svakom je njegova muka najveća, te stoga mi nije namjera pristajati
na muku nikome. Hajde da pričamo o lijepim stvarima...
Te 2008. i 2009. godine sastali smo se u Sarajevu da razgovaramo o dvije izuzetno bitne
teme: o korisnicima, kadrovima i finansijama. U preko četrdeset radova diskutirali smo o
evoluciji biblioteka, relevantnosti bibliotečkog identiteta, povećanju broja uposlenika u
bibliotekama, zbirkama i bibliotekama za jezičke manjine, o povratku korisnika u biblioteke, novim modelima privlačenja korisnika, otvorenom kodu... Žao mi je što zbornik nije
u stanju prenijeti atmosferu koja je vladala tokom Susreta, no u svakom slučaju može
prenijeti dio diskusija i razgovora o ovim bitnim temama. U zborniku koji je pred Vama
predstavljeno je ukupno 22 rada i dva sjećanja na našu prerano preminulu kolegicu i
prijateljicu Melihu Piriju. Uz izvinjenje donosimo i preštampanu verziju rada Beate Klotz
iz 2007. godine koji je omaškom objavljen sa nedostatkom dijela teksta.
Gledajući ranije zbornike, (pa i ovaj koji je pred nama) često se potezala priča o
znanstvenom karakteru našeg skupa. Unutar tih kafanskih bistrenja bibliotekarstva (i
naravno minder bibliotekarstva kao posebnog oblika bistrenja u Bosni i Hercegovini),
nekoliko puta je izranjala priča o uspostavi strogih znanstvenih kriterija za učešće i
prezentacije na vašim i našim susretima, kao i o tzv. opštem poznanstvenjivanju (jel'
uopšte postoji ovaj oblik?) susreta. Dakle, bilo je ideja o stvaranju jedne strahovito dosadne
konferencije. Međutim, nakon detaljnih razgovora i debata, odlučili smo ostaviti format
po kojem ICSL i jeste specifičan: ICSL je mjesto susreta, razgovora, građenja porušenih
mostova, sklapanja prijateljstava, uspostave odnosa. Mi želimo sačuvati taj duh
prijateljskog odnosa koji, evo, već godinama svakog proljeća desetine bibliotekara iz
regije i ostatka svijeta vraća u Sarajevo na naše susrete. Želja nam je da godišnjaci ne
završe kao još jedna periodička publikacija u nizu na polici depoa, nego da ostanu kao
podsjetnik na lijepe trenutke svakom bibliotekaru koji je učestvovao na susretima.
Srdačno Vaš,
Saša Madacki,
generalni sekretar
Međunarodnih susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
5
UNIVERSITY PRESS
PUBLISHING & BOOKTRADING COMPANY, SARAJEVO
tel. ++ 387 33 713 585
H. Kreševljakovića 33
e-mail: [email protected]
fax. ++ 387 33 713-586
UNIVERSITY PRESS Sarajevo, Bosnia and Herzegovina, as a specialized booktrading company supplies
university and scientific librararies with books and periodicals on South Slavic languages.
We continuously supply with books and periodicals the following libraries:
• BIBLIOTEKA CRNOGORSKE AKADEMIJE NAUKA I UMJETNOSTI, PODGORICA, CRNA GORA
• BIBLIOTEKA PRAVNOG FAKULTETA SVEUČILIŠTA U OSJEKU, OSIJEK, HRVATSKA
• BIBIOTEKA PRAVNOG FAKULTETA SVEUČILIŠTA U ZAGREBU, HRVATSKA
• BIBLIOTEKA SRPSKE AKADEMIJE NAUKA I UMETNOSTI, BEOGRAD, SRBIJA
• BIBLIOTHEQUE DE DOCUMENTATION INTERNATIONALE CONTEMPORAINE, NANTERRE, FRANCE
• BIBLIOTHEQUE NATIONALE DE FRANCE, PARIS, FRANCE
• BRITISH LIBRARY, LONDON, UK
• CAMBRIDGE UNIVERSITY LIBRARY, CAMBRIDGE, UK
• CENTRALNA NARODNA BIBLIOTEKA “ĐURĐE CRNOJEVIĆ” CETINJE, CRNA GORA
• CLEVELAND PUBLIC LIBRARY, CLEVELAND, USA
• CLINTON-MACOMB PUBLIC LIBRARY, CLINTON TOWNSHIP, USA
• COLUMBIA UNIVERSITY LIBRARIES, NEW YORK, USA
• COLUMBIA UNIVERSITY LAW LIBRARY, NEW YORK, USA
• DAVIS LIBRARY, UNIVERSITY OF NORTH CAROLINA AT CHAPEL HILL, CHAPEL HILL, USA
• FINE ARTS LIBRARY HARVARD UNIVERSITY, CAMBRIDGE, USA
• GRAZ UNIVERSITY LIBRARY, GRAZ, AUSTRIA
• HATCHER LIBRARY UNIVERSITY OF MICHIGAN, ANN ARBOR, USA
• HARVARD COLLEGE LIBRARY, HARVARD UNIVERSITY, CAMBRIDGE, USA
• HOOVER INSTITUTION ON WAR, REVOLUTION AND PEACE STANFORD, USA
• HRVATSKI DRŽAVNI ARHIV, ZAGREB, HRVATSKA
• INDIANA UNIVERSITY LIBRARIES, BLOOMINGTON, USA
• INSTITUT FOR BALKAN STUDIES, THESSALONIKI, HELLAS
• KNJIŽNICA PRAVNOG FAKULTETA SVEUČILIŠTA U RIJECI, RIJEKA, HRVATSKA
• KNJIŽNICA PRAVNE FAKULTETE, LJUBLJANA, REPUBLIKA SLOVENIJA
• KNJIŽNICA UNIVERZA V MARIBORU PRAVNA FAKULTETA, MARIBOR, SLOVENIJA
• KRIMINALISTIČKO POLICIJSKA AKADEMIJA, BEOGRAD, SRBIJA
• LIBRARY OF CONGRESS, WASHINGTON D.C. USA
• LIBRARY OF THE INTERNATIONAL CRIME TRIBUNAL FOR THE FORMER YOUGOSLAVIA, THE HAGUE, NETHERLANDS
• MAX-PLANCK INSTITUT FUR AUSLANDISCHES INTERNATIONALES PRIVATRECHT, HAMBURG, GERMANY
• MAX – PLANCK INSTITUT FUR AUSLANDISCHES OFFENTLICHES RECHT UND VOLEERRECHT, HEIDELBERG, GERMANY
• M.I.T. LIBRAIARIES, MASSACHUSETTS INSTITUTE OF TECHOLOGY, CAMBRIDGE, USA
• NARODNA BIBLIOTEKA SRBIJE, BEOGRAD, SRBIJA
• NÁRODNÍ KNIHOVNA ČESKÉ REPUBLIKY, SLOVANSKÁ KNIHOVNA, PRAHA, ČESKÁ REPUBLIKA
• NATIONAL CENTRE FOR EDUCATIONAL RESOURCES, OSLO, NORWAY
• NACIONALNA I SVEUČILIŠNA KNJIŽNICA HRVATSKE, ZAGREB, HRVATSKA
• NEW YORK PUBLIC LIBRARY, NEW YORK, USA
• RUHR – UNIVERSITÄT BOCHUM, GERMANY
• SCHOLL OF SLAVONIC AND EAST EUROPEAN STUDIES LIBRARY, UNIVERSITY COLLEGE LONDON, UK
6
• STAATSBIBLIOTHEK ZU BERLIN PREUSSISCHER KULTURBESITZ, BERLIN, GERMANY
• STANFORD UNIVERSITY LIBRARIES, STANFORD, USA
• SWISS INSTITUTE OF COMPARATIVE LAW, LAUSANNE, SWITZERLAND
• TAYLOR BODLEIAN SLAVONIC & MODERN GREEK LIBRARY, OXFORD, UK
• UNIVERSITAT WIEN BIBLIOTHEKS - UND ARCHIVWESEN, UB WIEN, AUSTRIA
• UNIVERSITÉ PARIS III-SORBONNE NOUVELLE, BIBLIOTHEQUE INTERUNIVERSITAIRE
DES LANGUES ORIENTALES, PARIS, FRANCE
• UNIVERSITY OF CALIFORNIA LIBRARIES, LOS ANGELES, USA
• UNIVERSITY OF PITTSBURG LIBRARIES, PITTSBURG, USA
• UNIVERSITY OF WASHINGTON LIBRARIES, SEATLE, USA
• UNIVERSITY OF WISCONSIN LIBRARIES– MADISON, USA
• YALE UNIVERSITY LIBRARIES, NEW HAVEN, USA
• YESHIVA UNIVERSITY LIBRARY, NEW YORK, USA...
According to the needs of university and scientific libraries, we form four basic types of lists/bulletins
concerning available editions:
• BHLISTS, the editions from Bosnia and Herzegovina with editions which publish people from Bosnia
and Herzegovina who live in foreign countries, the editions from other countries concerning Bosnia
and Herzegovina;
• CROLISTS, the editions from Croatia with editions which publish people from Croatia who live in
foreign countries, the editions from other countries concerning Croatia;
• MONTENEGROLIST, the editions from Montenegro;
• YULISTS, the editions from Serbia;
• LAWLISTS, law history of Bosnia and Herzegovina, Croatia and Serbia, current laws and regulations in
Bosnia and Herzegovina, Croatia and Serbia and all other editions in the domain of law and
administration in these countries.
We form lists according to the publishing production in these countries. One list usually consists of 50-70 titles.
LAWLISTS usually consists of some smaller number of titles.
According to demands of libraries we also form special lists that treat some specific subject matter.
If your library also wants to have a reliable vendor of monographic and serial editions on South Slavic
languages, please contact us.
We will send to you additional information and our lists of available editions with a pleasure.
Mr Dragan Marković, Managing Director
(++ 387) 33 71 35 85;
(++ 387) 33 71 35 86;
(++ 387) 33 71 35 87;
E-mail: [email protected]
7
YEARBOOK OF INTERNATIONAL CONVENTION OF SLAVICIST LIBRARIANS’ IN SARAJEVO 2008-2009
UDK/UDC 004.738 5
Findability – Accessability – Reliability
Why to be conservative in the digital age?
Bea Klotz
Central and Eastern European Online Library, Frankfurt (www.ceeol.com)
It may appear as a kind of coquetry if the
operator of an online portal like the
“Central and Eastern European Online
Library” suddenly starts to speak about
the need of some conservative mind in
the digital age.
So it might be useful first to explain what
I consider as a conservative approach to
working in this realm of digitized information: Modifying the famous thesis of
Walter Benjamin, the basic question
which really matters is about “The
Information in the Age of its Technological
Reproducibility”. So I would like to define
as “conservative” in this context any
approach to the usage of information,
which is distinguished by constantly
exposing ourselves to the reflection of
Benjamin’s question.
What happens around us is not a hype any
more, it rather appears as a kind of Tsunami. It is peculiar enough, if we pride
ourselves on surfing on the top of the
wave, while it is much more likely to be
devoured by it.
Yet I will focus on some practical aspects
rather than making an excursion into
philosophy. The text in your hands
(Picture No.1) is an extract of a lecture
given by Janice Pilch last November in
Washington to the audience of the
AAASS-congress. Her schedule might be
continued until the beginning of March
this year when the Bavarian State Library
signed a contract with Google for
cooperation in large scale digitization of
public domain books. At the press
conference dedicated to this contract
conclusion, it’s been the Bavarian – just
Christian-Social Party’s – minister for
science, who, in his speech, quoted the
biblical sentence that “those who seek will
find” and replaced it by the more up-todate version “those who google will find”.
And again we may interpret it as a
confirmation of a Benjamin thesis, this
time about “Capitalism as Religion”.
The European Commission predicted
digitization of 11 Million books in the
framework of the Digital Library Project.
Taking alone the Bavarians and their
9
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
Bea Klotz
Picture No.1
cooperation with Google, then digitization of 1 Million books has been
announced in the press conference. But
no librarian, no Google representative, no
European Commissioner seems to be
both ready and able to tell us, what the
final result of all these endeavors and
investments will be from the users’ point
of view.
The president of the French National
Library, since his first public presentation
of fierce opposition to the Google project,
is accused of just being a typical French
Anti-American man, eager to push French
content and to battle against Anglophone
supremacy. Yet, by nature, this is exactly,
what the director of the French National
Library is paid for and he is just doing his
job. To me his opposition seems to be
based rather in a kind of republican spirit
à la Benjamin than in Anti Americanism
10
Picture No.2
Findability - Accessibility - Reliability
or Anti-Googleism. Regarding the French
National Library (Picture No. 2) it might
be only its architecture, not the institution
as such, which gives the impression of a
“Moloch”. But obviously from the point of
view of its president, a private shareholder
company, having the digitized stocks of
the Oxford Bodleian Library, the Library
of Congress, the Bavarian State Library
etc. stored on a terabyte range of harddisks, all but immediately awakes such an
association.
In times of globalization it doesn’t matter
whether the owners of this company are
Americans, Europeans or Chinese. What
matters is the question, whether or not
we want to see such a gigantic reservoir of
information in the hands of a private company, whose strategic decisions must
depend on economic rather than philanthropic criteria. And where is the prophet
to tell us, how economic interests in the
Internet will develop in the next 3
decades?
Based on Benjamin this is obviously a
pretty conservative question, but it is
legitimate and may be even necessary.
But let me return to the question about
the result of digitization as such. What – if
all those ambitious projects predict
millions of digitized books – what will be
the real result for the users, accessible
worldwide, usable worldwide?
Taking as an example Jacob Burckhardt’s
“History of the Renaissance in Italy”, its
first edition in German from 1860 is
covering 576 pages.
So what will we finally get as users and
beneficiaries of digitization? Will it be 576
Picture files? Will it be a huge PDF file
compiled from 576 Pictures? Or will it be
a native file based on a text, which results
from OCR-Reading of 576 scans? In the
latter case, for OCR reading is always erroneous, who will proofread those millions
of pages to correct the mistakes of OCR?
Would it be so wrong to assume, that currently we are in a phase of “primary accumulation”, and the question about any
future result must remain un-answered,
because nobody knows, when finally we
will dispose of such infallible software
making us readable texts out of all these
billions of pages, which are going to be
scanned in the meantime?
Definitely, wherever only some thousands
of books are currently going to be digitized,
no editorial work can ever be done on the
result of digitization. It will not even be
possible to do some technical work, as for
instance cleaning and approving the scan
files in order to make them readable as print
or on screen in a more comfortable way. So
whatever will be “accessible” in mid-term
future, it will supposedly suffer from a
twofold deficiency:
The readable and/or printable digital
object will always be a file, based on the
scanned Picture, and its quality of reading
either on screen or in print-out will always
be similar to those thousands of xerocopies we used to make in the libraries
since the 1970ies. Picture No. 3 shows you
one page from the digital library of the
German Max-Planck-Institute for the
11
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
Bea Klotz
Picture No.3
European History of Law as it can be read
on the screen. Picture No. 4 shows you
the same page as it looks printed out on
paper.
Since searching and indexing is the core
business of Google, searchability is absolutely essential for any digitizing project.
Yet searchability needs OCR conversion
into text, which remains erroneous.
Google itself doesn’t need to care about
those errors. For instance, if the name
“Franceso Petrarca” appears on 15 pages in
Burckhardt’s work, to cope with Google’s
needs, it is always sufficient, if it is correctly
recognized on 10 pages out of these 15.
Google’s user searching anyhow for Petrarca will get the information that Burckhardt
12
wrote something about him, in which
book he did and in which libraries on this
globe the book can be found. So Google
has made a great job, but what about the
librarians?
Could a librarian be pleased of an index
of any book showing a 2% error quote?
And could they really be satisfied, if the
online accessible digital “History of the
Renaissance in Italy” will be accessible in a
format and quality in which 576 pages can
be read only by those users who have a
really good health insurance contract?
Otherwise the digital book will be useful
only for those users, who just search for a
particular 10 pages extract from it, and
which they immediately need for a specific
Findability - Accessibility - Reliability
Picture No.4
scholarly purpose. To get this extract
online – however and without any doubt
– is a great comfort. But again, it will
remain a question for Benjamin’s successors, how far it will enhance the human
addiction to make more and more only
fragmentary use of those works.
How lovely to know, that the entire works
of Burckhardt in the English translation
of S.G.C. Middlemoore from 1878 can be
downloaded for free from a server of the
Boise State University in Idaho – an
information, however, which again comes
to me via Google. But, admittedly, I find
this information only if I know before, that
“Petrarca” in the English translation is
spelled “Petrarch”.
I want to present you Picture No. 5 as a
sample of best-practice digitization. This
collection of patristic texts comprises 81
volumes from Ambrosius to Zeno di
Verona in German translation. It is a
critical edition, giving the state of research
of the beginning of 20th century. I leave it
13
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
up to you to decide, whether such
conservative and serious work is based
more on the fact, that it is made in
Bea Klotz
Switzerland, or on the topic of Latin and
Greek literature.
Picture No.5
14
YEARBOOK OF INTERNATIONAL CONVENTION OF SLAVIC LIBRARIANS’ IN SARAJEVO Vol. 4-5
UDK/UDC 02(05)+02(0.034.2)(05)
Mesto susreta - www.citaliste.com
Goran Trailović,
Gradska biblioteka Pančevo, [email protected]
SAŽETAK:
Rad je posvećen Pančevačkom čitalištu, uticajnom stručnom bibliotekarskom glasilu koje izdaje
Gradska biblioteka Pančevo (Srbija) i njegovom virtuelnom izdanju.
Među neumorne istraživače novih sazvežđa u bibliotečkom univerzumu svakako spada i Pančevačko čitalište,
časopis Gradske biblioteke Pančevo. U
svetu stručne i informativne periodike je
već sedam godina, fizički prisutan na tri
kontinenta i veći broj zemalja Starog i
Novog sveta. Nova zastavica je, ove
godine, zabodena u vreli pesak Kube.
Pre toga – Vašington, London, Helsinki...
Kada je reč o temama i zemljama koje su
prisutne u Čitalištu, mapirana je i Afrika i
Azija. Nije malo za jednu ne tako veliku
javnu biblioteku i grad na obodu Austrougarske? I nije malo za jedan polugodišnjak sa ograničenim budžetom.
U stvari početan godišnji budžet je nula
dinara, evra, kuna, kako vam drago... Iz te
pozicije redakcija kreće, svake godine, u
avanturu zvano Čitalište! Zahvaljujući
Ministarstvu kulture Srbije, ove godine
glasilo je pozicionirano u virtuelnom
svetu na adresi citaliste.com.
Za dva meseca, koliko je sajt “živeo u
ilegali”, bilo je hiljadu posetilaca (radoznalih, veštih i obaveštenih), što je i
početni tiraž štampane publikacije. Kada
obnarodovano prisustvo Čitališta na netu
broj poseta se u jednom danu udvostručio. Sticajem okolnosti taj dan je bio
12. mart 2008. godine, prilično sumoran
dan za zemlju koja je obeležavala petogodišnjicu od ubistva premijera dr Zorana
Đinđića.
Sada je časopis dostupan u svakom
trenutku u globalnom okruženju. Namera
redakcije je da u hodu otklanja sve
tehničke i jezičke barijere i bogati sadržaj
elektronskog izdanja. Ovih dana je
sklopljen ugovor sa jednom beogradskom agencijom koja će redovno dostavljati pres kliping koji se odnosi na
15
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
biblioteke u medijima. Istoimena “rubrika”
na sajtu će tako postati najpotpunija
arhiva napisa o bibliotekama u srpskoj
štampi.
Arhiva napisa u štampanim medijima biće
dopunjena i arhivom video i audio zapisa,
sa transkriptima, iz elektronskih medija.
Sledi preuzimanje zapisa sa agencijskih
portala, a kada mogućnosti budu dozvolile i širenje medijskog prostora koji će biti
opserviran.
Ovo je samo deo planova redakcije koja
želi da i u novom hiper prostoru postavi
pouzdan svetionik i kreira ugodno mesto
susreta prijatelja i bibliotekara bez granica.
Biti prvi
Biti prvi, biti ekskluzivan, biti za korak
ispred konkurencije i imati profesionalni
pristup, najviši su zahtevi koje urednici
uspešnih sajtova stavljaju sebi u zadatak.
To su, naravno, i imperativi Čitališta, ali
ono, pre svega, nastoji da kolegama pruži
potrebne informacije. Često se određeni
prilog nađe na više sajtova, obično na još
samo jednom ili dva sajta. Ponekad samo
Čitalište, u bibliotekarskom okruženju, ima
određeni prilog, ili bude brži od oficijelnog sajta neke organizacije, a reč je o
prilogu koje se nje tiče. U ovim okvirima
redakcija nalazi razloge posećenosti, a
smatra da su bitni i poverenje i naklonost
čitalaca štampanog izdanja.
Da li se citaliste.com razlikuje od drugih
bibliotečkih sajtova? Smatramo da ne
može da bude nekih velikih razlika, i zato
redakcija, ni kada je dizajn, ni kada je
struktura u pitanju, imala nameru da
16
Goran Trailović
kreira e-izdanje koji bi se po svaku cenu
razlikovalo od drugih. Želela je da ono
bude pregledno i lako za korišćenje, a ne
neka epohalna post tvorevina, ali je ipak
nastojala, kada je sadržaj u pitanju, da
pruži više od drugih. Možda je to najočiglednije u “rubrici” Biblioteke u štampi.
Na internet stranicama Čitališta dat je pres
kliping koji se odnosi na aktivnosti
biblioteka, odnosno njihovo pominjanje
u štampi. Početak je bio herojski, dnevno
(ili pre – noćno) pregledana je sva važnija
periodika i markirani su linkovi na
određene informacije njihovih e-izdanja
(pančevačka biblioteka je već nekoliko
godina na neprikosnovenom prvom
mestu po broju periodičnih publikacija
koje prima). Kada je ova ubitačna aktivnost izgubila sportski karakter, redakcija
se oslonila na Ebart medijsku dokumentaciju. Zanimljivo je da je ova dokumentacija bogatija od Ebartove, zato što
agencija čuva, u načelu, samo odabrane
verzije informacije, a ne sve priloge koji se
na istu temu, odnosno događaj, pojave u
štampi. Osim toga, mi imamo i mogućnost
da u arhivu dodajemo informacije koje
preuzmemo iz drugih izvora.
Arhiva je dostupna bez ograničenja i
može se koristiti u različite svrhe, ali je
njena osnovna uloga da nas dnevno
informiše o radu drugih biblioteka. Na
osnovu ovih priloga možemo da
izvučemo zaključke o tome šta zanima
medije i na koji način sami da postanemo
“vidljiviji”.
Kreirano je jedno, rekli bismo, ugodno
“mesto susreta”, “virtuelni bibliotečki
korzo”, kako bi to rekla naša koleginica iz
Mesto susreta – www.citaliste.com
Zrenjanina, Dragana Sabovljev. Želja je da
se posetioci sajta lepo osećaju i nađu
svoje omiljeno mesto. Otvorenost i
demokratičnost štampanog “Čitališta”,
preneto je i u virtuelni prostor.
Na sajtu se nalaze osnovne informacije o
časopisu, izdavaču, uredništvu, mogućnostima pretplate, kontaktima... Svih deset
starih brojeva su, bez izmena, dati u PDF
formatu, a aktuelni, 11. broj, predstavljen
je u sažetom obliku. Naime, “čitaoci” imaju
skeniranu koricu, sadržaj broja i izvode iz
svih tekstova linkovane na sadržaj. Dakle,
dobijaju skraćenu verziju originalnog
izdanja.
Kada se objavi novi, majski broj, prethodni
će biti dostupan zainteresovanima u
punom tekstu, ali će na sajtu ostati i
skraćena verzija. Ne samo zato što daje
brzu i preglednu informaciju o objavljenim tekstovima, već i zbog toga što nudi
određene sadržaje koje ne možete naći u
originalnom izdanju (najčešće je reč o
fotografijama i ilustracijama, koje su, uz
to, u kolor “štampi”, čega nema u Gutembergovoj verziji).
Mada ima priloga saradnika, sajt sa svojih
dvadeset prstiju rade: vebmajstor Branko
Jevđević (bojankenadlanu.com), kome
idu sve hvale za funkcionalan robot-sajt i
urednik Goran Trailović. Budno oko
lektora, D. Sabovljev, markira sve jezičke
nekoreknosti.
Za sada su gotovo svi sadržaji dostupni
svima, bez posebne registracije ili pretplate
i namera je da tako bude i ubuduće. Jedino
se učesnici Foruma moraju registrovati.
Pitanje funkcionisanja Foruma je posebna
priča. Kada je tehnički kreator sajta
ponudio ovu mogućnost, prihvaćena je
upravo kao - mogućnost. Redakcija ni
jednog trenutka nije imali iluziju da će on
biti posećen i da će se razviti nekakva
spontana diskusija. Ali je forum ponuđen
posetiocima ako budu imali potrebe da
postave neku svoju temu, a postoje i
određene planove za budućnost.
U jednom trenutku, na sajtu su bila i dva
video priloga (jedan nam je doneo i
visoko mesto na Guglovom pretraživaču).
Ovi sadržaji su privremeno skinuti i,
nažalost, i kada budemo ponovo postavili
slične priloge, moći će da ih vide samo
oni koji budu imali dobar protok, jer je
medij izuzetno zahtevan. Ali tehnika
napreduje, a sajt je okrenut svetloj
budućnosti.
Na početku je bila ideja
U skladu sa zahtevima organizatora
ovogodišnjeg skupa da se ne govori samo
o rezultatima već i o načinima na koji su
postignuti, želimo da istaknemo da je ova
prilično uspela priča počela - ni iz čega.
Rodila se iz ideje da biblioteka pokrene
časopis, prepoznavanja potreba struke i
lične upornosti. Kada je izdavač shvatio
da pančevačka biblioteka ne može sama
da finansira “Čitalište” odlučeno je da
drugim bibliotekama u Srbiji ponudi
pretplatu na časopis (do tada je distribucija bila potpuno besplatna). Kolege su
već znale šta “kupuju” i u velikoj meri su
podržali projekat. Do danas ovo je jedino
stručno bibliotečko glasilo u Srbiji koje se
usudilo da izađe na tržište. Među pretplatnicima su i Kongreska biblioteka u
17
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
Vašingtonu i Britanska biblioteka u
Londonu, a veliki broj potencijalnih pretplatnika u okruženju ne može da izvrši
pretplatu zbog određenih administrativnih problema.
U međuvremenu časopis je našao nove
finansijere, a pretplata je ostala kao
dopunski vid finansiranja i pokazatelj
rejtinga i poverenja. Prvi finansijer je
osnivač, grad Pančevo, a drugi Ministarstvo kulture Srbije. Nije bilo lako
ubediti državnu vlast ni na lokalnom ni
na republičkom nivou da podrže glasilo,
ali se upornost isplatila.
Iako je redakcija bila jako ponosna na
štampano glasilo, postavilo se pitanje
iskoraka u virtuelni svet. Ponovo je samo
ideja bila na početku. Ugled štampanog
izdanja otvorio je put ka digitalizaciji,
digitalnoj arhivi i osnovnim podacima o
časopisu i izdavaču priključen je pres
kliping i aktuelne informacije iz sveta
bibliotekarstva. Rejting i posećenost sajta
18
Goran Trailović
rasla je iz dana u dan. Ćiriličnu verziju je
pratila latinična, a pitanje je vremena kada
će biti ustanovljeno izdanje na nekom od
svetskih jezika.
Pitanje finansiranja sajta je sasvim
drugačije prirode od pokrivanja troškova
štampanog izdanja. Za sajt je obezbeđen
“početni kapital”, ali se postavio problem
mesečnog servisiranja i plaćanja pres
klipinga. Moguća rešenja se razmatraju i
postoje dobre šanse da se u narednom
periodu postavi stabilnija struktura finansiranja. U međuvremenu, redakcija se
oslanja na vlastite snage i podršku
izdavača.
Problem sa periodikom je taj da morate
da održavate proklamovani ritam izdavanja, a sajt morate da ažurirate dnevno.
Dakle, ko god razmišlja o sličnim projektima mora da ima u vidu ovaj zahtev i
spremnost da istraje u teškim trenucima
imajući u vidu značaj projekta koji je
pokrenuo.
YEARBOOK OF INTERNATIONAL CONVENTION OF SLAVIC LIBRARIANS’ IN SARAJEVO Vol. 4-5
UDK/UDC 659.2:023.4 ; 02-028.43 ; 001:316.4
Relevantnost kritičkog bibliotekarstva:
prilog kritici informacijskog društva
Mario Hibert, M.A.
Filozofski fakultet u Sarajevu, Odsjek za komparativnu knji`evnost i bibliotekarstvo
SAŽETAK:
Temeljno polazište ovog rada jeste pitanje: da li su bibliotekari (zanemarujući svoje socijalnu i
interpretacijsku odgovornost) postajući informacijskim stručnjacima digitalnog doba zapravo
idealno sredstvo – instrumenti – za ostvarivanje novog informacijskog poretka, nove
informacijske ekonomije?
S tim u vezi, rad pokušava akcentirati aktualne spoznaje o značaju i važnosti artikuliranja
konzistentne i održive odbrane bibliotekarstva naglašavajući važnost promišljanja strategija
otpora (J. E. Buschman, M. Gorman, R. Litwin, E. D’Angelo, T. Samek, John M. Budd) analiziranjem
funkcionalnosti modela društvenog aktivizma bibliotekara u informacijskom društvu
(informacijske politike u kiberprostoru) sa posebnim osvrtom na propitivanje mogućnosti
jačanja intelektualnog konsenzusa struke kao proaktivnog demokratskog odgovora bibliotekara
na privatiziranje javnog dobra, eroziju javne sfere i komodifikaciju informacija.
Ključne riječi: bibliotekar vs. informacijski stručnjak, kritičko bibliotekarstvo, društvo znanja.
UVOD
”Dok je stara tehnologija proizvodila i distribuirala materijalne sirovine, nova
tehnologija proizvodi i emitira informaciju. Sirovina u novoj tehnologiji više nije
materija, već um.”
“Tradicionalno su se ratovi vodili zbog teritorija i ekonomske prevlasti.
Informacijski se rat vodi u svrhu stjecanja teritorija svojstvenog informacijskom
dobu, dakle, ljudskog uma...”
”Svijest postaje nešto što se može “skinuti“ s Interneta, izrezati iz matrice
animalnosti i obesmrtiti u obliku informacije.”
HAKIM BEY
Aktuelna razumijevanja globalne kulturne industrije, uloge tehnologije u industriji znanja,
političkom uticaju interneta, direktno utiču na promišljanje transformacije bibliotekarstva
19
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
u novom kontekstu, digitalnoj stvarnosti
koja počiva na tehnološko-znanstvenoj
idejnosti i ekonomsko-informatičkoj
akceleraciji Istraživanje uticaja informacijsko-komunikacijske tehnologije i pratećeg determinističkog tehnološkog
diskursa kao paradigme informacijskog
društva uokviruje isprazna demagoška
floskula “društvo znanja“ zbog čega
ispitivanje posljedica ekonomske globalizacije, čiji korporacijski trendovi (new
managerialism, networked information
economy) ugrožavaju, kako javnu misiju
bibliotekarstva, tako i socijalni status
javnih ustanova uopće, traži redefiniranje
pozicije bibliotečke struke koja svoju
misiju osiguravanja jednakopravnosti
pristupa informacijama danas zanemaruje
usljed sve učestalijeg nekritičkog preuzimanja korporacijskih modela tržišnog
poslovanja. Nejednakost inherentna
konceptima korporacijske globalizacije
ne samo da sužava prostor javnog, već se
zaštita javnog dobra u strogo kontroliranom društvu više ne uzima kao suštinska
odrednica bibliotečke profesije budući da
se od javnih ustanova sve češće očekuje
da svoje poslovanje vode poput poslovnih tvrtki: da se natječu za projekte kako
bi namaknule sredstva za kupnju tehnološke opreme, da prate razvitak tehnologije i uspostavljaju nove službe i usluge
koje se zasnivaju na tehnologiji, da u
svom poslovanju primjenjuju metode i
postupke prenesene iz poslovnog svijeta,
da mjere svoju uspješnost uspoređi1
20
Mario Hibert
vanjem s poslovnim organizacijama, da
se reklamiraju, traže sponzore i donatore,
da na digitalizaciju građe troše više novca
nego na kupnju novih naslova itd.
Društvene strukture sačinjene od informacijskih mreža kao i nova javna filozofija
informacijske politike namjesto kultiviranja osjećanja društvene odgovornosti
bibliotekara insistiraju na novoj poziciji i
ulozi bibliotekara koja promiče korporacijsku globalizaciju postavljajući standarde “globalne biblioteke“ koji pred
“globaliziranog bibliotekara“ stavljaju
očekivanja da se potvrdom njegove/
njezine neutralnosti dokaže i obrani
apolitičnost unatoč društvenim problemima koji ih okružuju.1 Upravo se od
biblioteka očekuje da, najprije revidiraju
stanovišta proizišla iz mita o njihovoj
neutralnosti koji struku drži podalje od
društvene i političke realnosti u kojoj
bibliotekari obavljaju svoje profesionalne
dužnosti. Zbog toga primarnost zadaće
biblioteka da služe korisnicima, budu na
usluzi društvenoj zajednici, jeste preduvjet za demonstriranje osjetljivosti za
krucijalne probleme informacijskog društva kao pretpostavljenog nositelja demokratizacijskih promjena. Polazeći od etosa
intelektualne slobode, neprestano prizivajući kritički diskurs, ovaj rad ima za cilj
potvrditi kako se zanemarivanjem društvene i interpretacijske odgovornosti
oblikuje i otvara prostor u kome informacijski stručnjaci digitalne ere postaju
instrumenti novog svjetskog poretka
Durrani, Shiraz. “Struggle to ensure equal library rights for all; A challenge to librarians“. Talk at the
“fair library“ seminar organized by BiS Gothenberg Book and Library Fair, 23.-26. September 2004.
Available at: http://www.bok-bibliotek.se (02.01.2009.)
Relevantnost kritičkog bibliotekarstva: prilog kritici informacijskog društva
budući da oni, poput suvremenih komunikacijskih sistema, postaju neutralni,
indiferentni posmatrači globalizacije
univerzalističkih vrijednosti (ljudska prava,
demokracija, sloboda i kultura).
I
Postaviti pitanje društvenoj odgovornosti
odnosno profesionalnoj etici u kojem bi
se ogledala sposobnost bibliotekara da
se aktivno suprotstavlja “redukciji komunikacije na monolog“2 i shodno tome
sagledao realitet konteksta u kome se
dešava ne samo praksa upravljanja i
organiziranja znanja već uopće način na
koje se nove generacije bibliotekara osposobljavaju za djelatnu ulogu u društvu
znanja, suštinski je koncept kritičke
interpretacije javne misije bibliotekarstva.3 Diskreditiranjem govora o ciljevima,
smislu, značenjima i vrednotama, ugrožava se, ne samo društveni status
biblioteka kao idealnih sistema podrške
demokratizaciji društva, već se “oslobađanjem” od brige za održivost intelektualnog okruženja koje ohrabruje obrazovanje, neovisno mišljenje i građanske
slobode, sužava prostor razmjene javnog
dobra, sfere koja je za svrsishodnost
profesije utemeljene na idealu o dijeljenu
2
3
4
i razmjeni znanja (tradiciji koja je suštinski
u opreci sa idejom o obrazovanju stavljenom u službu komercijalnog interesa) od
presudnog značaja. Zbog toga prepoznavanje političkog konteksta bibliotečkog i
informacijskog posla za funkcionalno i
održivo civilno društvo od izuzetne je
važnosti baš kao i razumijevanje socijalnog utemeljenja bibliotečke prakse koja
stoji u opreci tržišnom kapitalizmu koji ne
može biti garant održivosti misije da se
osiguraju jednaki uvjeti za pristup informacijskim resursima, realizira temeljna
inkluzivistička ideja društva znanja.
Održivost ovakvog ideala je moguća tak
ukoliko prihvatimo da su biblioteke kombiniranjem ekonomskom komunitarizma
i društveno-intelektualnog libertarijanizma4 kao temeljne institucije demokratske odgovornosti ujedno i idealna
podrška opstojnosti informacijskog
društva, te da je ključni izazov kulturnoj
politici digitalnog doba osiguravanje
pretpostavki da informacijsko-komunikacijske tehnologije budu implementirane na način da stimuliraju i unaprijede
opće javno obrazovanje, kreativnost,
komunikativnost i intelektualne slobode
uopće. Suvremena teorija pretpostavlja
dužnost biblioteka i bibliotekara da
pružaju otpor tehnologijama nadzora
Budd, John M. Self-Examination. The Present and Future of Librarianship. Westport, Connecticut.:
Libraries Unlimited (Beta Phi Mu Monograph Series), 2008.
Misija javnog obrazovanja je od suštinske važnosti za demokraciju, stoga javne biblioteke kao
institucije demokratske odgovornosti predstavljajući ideju javnog bibliotekarstva trebaju imati
vodeću ulogu u procesu institucionalne i društvene obnove. Vidjeti: McCabe, Ronald B. Civic
Librarianship. Renewing the social mission in public library. Lanham, Maryland: The Scarecrow
Press, Inc, 2001.
D’Angelo, Ed. Barbarians at hte Gates of Public Libraries: How Postmodern Consumer Capitalism
Threatens Democracy, Civil Education and the Public Good. Duluth, Minnesota: Library Juice Press, LLC.,
2006.
21
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
(mrežama kontrole), podržavaju i razvijaju
nove politike (nove taktike) kontrakulture
tj. da kao institucije demokratske odgovornosti aktivno doprinose izgradnji
civilnog društva.5 Ispunjene ovog zadatka
ovisi o spremnosti i sposobnosti da se
razumije, predstavlja i brane tri najugroženije vrijednosti globaliziranog svijeta:
“znanje, javno dobro i sloboda pristupa“,6
vrijednosti od kojih ovisi svaka rekonceptualizacija temelja demokratizacije. Iz tog
razloga podizanje političke svijesti među
bibliotekarima i informacijskim stručnjacima, posebice o problematici koja se
dotiče globalne ekonomije, slobodnog
tržišta i konzumerizma, ne samo da postaje nezaobilazan etički prijepor već ujedno
predstavlja nedvosmislen poziv bibliotekarima da reaktualiziraju i brane svoju
interpretativnu i kritičku ulogu i tako iznova
osvoje izgubljenu poziciju “čuvara kapije“.7
Informacijska etika kao nova disciplina
informacijskih znanosti izuzetnu važnost
duguje istraživanju uloge bibliotekara u
dekonstrukciji globalne kulturne industrije.
5
6
7
22
Mario Hibert
Tranzicijski prijelaz ka informacijskom
društvu, umreženom znanju, sa svojim
dominantnim diskursom informatizacije,
pristupa elektronskim resursima koji bi
zadovoljio informacijske potrebe nove
generacije korisnika osigurava komunikacijsku nužnost promišljanju da biblioteke
moraju postati svjesne važnosti svoje uloge
u izgradnji civilnog društva da osiguravanjem slobodnog pristupa informacijama (otvorenog, nepristrasnog, ideloški
dekontaminiranog i transparentnog)
preuzmu odgovornosti za probleme od
javnog interesa. S tim u vezi, ohrabrivanje
civilih strategija, društvene angažiranosti
za jednakopravno upravljanje i korištenje
informacijskih resursa, poticanje socijalnog
aktivizma, osiguravanje intelektualnih
sloboda, djelovanje u pravcu smanjivanja
polarizacija na “informacijski bogate“ i
“informacijski siromašne“ jesu načini za
premoštavanje digitalnog jaza odnosno
preuzimanje odgovornosti za pravičnu
raspodjelu i distribuciju informacija zbog
čega ovo područje postaje temeljna oblast
Samek, Toni. Librarianship and Human Rights: A twenty-first century guide. Oxford: Chandos Publishing,
2007. pg. xxii.
th
Klein, Naomi. “Why Being a Librarian is a Radical Choice“. Dissident Voice (July, 15 2003.)
http://www.dissidentvoice.org/Articles7/Klein_Librarian.htm (05.09.2007.)
Ed D’Angelo objašnjava nužnost da se suočimo sa opasnostima i izazovima koji stoje pred
bibliotečkom profesijom danas. Ukoliko bibliotekari ne žele biti u potpunosti uklonjeni iz biblioteka,
demokratizacijskih centara “informacijskog društva”, onda je upravo od izuzetne važnosti
uspostavljanje i revitaliziranje kritičkog bibliotekarstva kao dijela našeg udjela u odbrani prava na
pristup informaciji, pristup znanju. Ako zanemarimo misiju biblioteka da garantiraju korištenje
informacija kao ekonomsko, socijalno i kulturno pravo građana, ukoliko će “javne biblioteke biti
upravljane kao korporacijski lanci knjižara”, kako ćemo onda moći povjerovati inkluzivističkoj
retorici o“društvu znanja” ako tri osnovna potpornja na kojima opstoji institucija javne biblioteke:
demokracija, obrazovanje građana i javno dobro, erodiraju do zabave, konzumerizma i
karnevalizacije javne sfere. Vidjeti više u D’Angelo, Ed. Barbarians at hte Gates of Public Libraries:
How Postmodern Consumer Capitalism Threatens Democracy, Civil Education and the Public Good.
Duluth, Minnesota: Library Juice Press, LLC., 2006.
Relevantnost kritičkog bibliotekarstva: prilog kritici informacijskog društva
istraživanja i odgovornosti bibliotekara, ali
također i dužnost da se etička, profesionalna zadaća razumijeva kao manifestacija istinske povezanosti sa (globalnom)
društvenom zajednicom. Tek u tom
slučaju pretpostavljeni telos tj. svrsishodnost informacijskog poziva – uključivanje
u debate koje podstiču istraživanje etičkih
izazova – (posebice onih glede ekonomskog liberalizma prošlog stoljeća u
kojem su gotovo u potpunosti dokinuti
imperativi služenja javnom dobru) može
polučiti promjene bezuslovno potrebne
profesiji kojoj se pripusuje uloga čuvara
humanosti.
8
9
II
Informacija se više nego ikada ranije
tretira kao resurs koji treba eksploatirati
na isti način kako se nekada radila industrijska eksploatacija materijalnih resursa.
Civilizacija kakvu smo poznavali u samo
nekoliko desetljeća je izmijenila svoju tradiciju slobodnog stvaranja u kontrolirano.8 Pozitivistička snaga vezivanja pojma
informacije za ono što se može izmjeriti,
kvantificirati bitovima,9 pa onda i kao
digitalna informacija uz marginalne
troškove umnožavati do beskonačnosti
ne gubeći na kvaliteti, neograničeno
kopirati i jednostavno distribuirati, istis-
Lawrence Lesig, lider pokreta Creative Commons, priznati profesor prava pri Stanford Law School
i osnivač Stanford Center for Internet and Society, autor je teorije o kulturi dozvola (permission
culture) koja se izvodi iz teze da se Internet preobražava u skladu sa vladajućom ideologijom
društva koja drži kako se “svijetom najbolje upravlja kada je podijeljen među privatnim vlasnicima.“
Putem zakona o intelektualnom vlasništvu se potiče i širi kontrola nad sadržajem, te se u sprezi prava
i tehnologije ogleda promjena početne arhitekture Interneta.
Vidjeti. Lesig, Lawrence. “The architecture of innovation“. Duke Law Journal 51 (6). Digital Library
of Commons. http://dlc.dlib.indiana.edu/archive/00002378/ (12.02.2009.)
Ključni trenutak za razvoj novog značenja pojma informacija vodi porijeklo iz informacijske teorije
razvijene u prvoj polovini XX stoljeća. Matematička teorija komunikacije Shannona i Weavera
(teorija količine informacija) smislu tj. značenju poruke postavlja istoznačnost kao imperativ, te se
stoga koncept informacije kao “signala“ - fizičkog nositelja poruke - koji treba prenijeti od tačke A
do tačke B, od izvora do odredišta, između ostalog, može posmatrati i kao svojevrsna redukcija
identiteta bibliotekara na mehaničko prenošenje poruke posredstvom tehnologije. Nove generacije
bibliotekara (informacijskih stručnjaka) mnogo više važnosti pridaju tehničkim znanjima
(sintaktičkom, tehničkom aspektu komunikacije) – proučavanju procesa prijenosa informacija
odgovarajućim kanalom veze - manje se interesujući za smisao i sadržaj poruke. Izostavljanje i
zanemarivanje interesa za recepciju kao ishodište komunikacije odnosno informaciju kao ono što
se porukom razumije (novi kvalitet) razotkriva poziciju informacijskih znanosti kao upitno
humanističke discipline budući da se ista informacionalizam postavlja za temelj društva znanja.
Umreženo društvo kao nova vrstu društvene strukture, kako tvrdi Manuel Castells, osigurava
gospodarenje temeljeno tehnološkoj paradigmi te se stoga informacijka znanost razotkriva tek
kao sredstvo (alatka) u stvaranju informacijskih mreža (podloga za novu informacijsku ekonomiju,
novi informacijski poredak). Vidjeti više. Tuđman, Miroslav. Je li informacijska znanost još uvijek
društvena znanost? INFuture 2007: The Future of Information Sciences (7.-9., November, Zagreb,
Croatia). Zagreb: Department of Information Sciences, 2007.
Litwin, Rory. “Classic and Neo-Information’“. Library Juice Concentrate. Ed. Rory Litwin. Duluth,
Minnesota: Library Juice Press, LLC., 2006. page. 20.
23
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
nula je povezanost informacije sa kontekstom – informacija je ostala lišena
odgovornosti da znači. S tim u vezi bibliotekarstvo kao humanistička, duhovna
znanost, više nije u stanju da svoj identitarni dualitet,10 tj. simultanost konzervativnosti i progresivnosti11 (inherentan
konfliktu između pragmatizma i idealizma/altruizma) prihvati kao plodonosno
područje dijaloške napetost oprečnih
gledišta koje stoji u direktnoj vezi sa
prirodom poziva. Tvrdnja da je u informacijskom društvu korištenje pojma
“informacijski stručnjak”, relevantnije od
npr. pojma – bibliotekar – ima namjeru
strateški opravdati tezu o informacijskoj
paradigmi utemeljenoj na novoj tehnologiji obrade informacija i utjecaju te
tehnologije na stvaranje i primjenu
znanja. Upravo iz tog razloga ovaj odnos
traži, kako interkulturalnu kontekstualizaciju, tako i utvrđivanje distinkcije
između stručnog obrazovanja i etičkih
10
11
12
13
24
Mario Hibert
odgovornosti. Teoretičari bibliotekarstva,
baš kao i suvremene teorije o društvu
znanja, drže kako je insistiranje na naglašavanju ove napetosti ključna odrednica
za očuvanje, kako digniteta, tako i
integrireta profesije koja svoju komunikacijsku situaciju predmnijeva kao hermenautičku pretpostavku za razvoj humanosti uopće, te da ona umnogome ovisi o
prepoznavanju da ono “što se propagira i
proklamira pod nazivom društvo znanja
pri pozornijem motrenju očituje kao
retorička gesta koja ideji obrazovanja
duguje manje nego čvrstim političkim i
ekonomskim interesima“.12 Doba elektronske komunikacije putem oslobađajućeg, demokratizirajućeg medija –
Interneta, uz radikalno usložnjavanje
koncepta dijeljenja i razmjene, pa samim
tim i organizacije odnosno upravljanja
informacijama13 uvodi nas u politiku
borbe za dominaciju nad kulturnim
tržištem, kao i nastojanja da se institu-
Jason Budd tvrdi kako je današnje biblotekarstvo zrelo za samopropitivanje putem dijalektičke
fenomenologije, te da se bibliotekarstvo danas nalazi u procjepu između obrazovanja i struke.
Budd također naglašava kako je između obrazovanja i kapitalizma danas jasno moguće ustvrditi
analogiju: obrazovni okvir danas akcentira tehničku manipulaciju informacijom kao robom. Budd,
John M. Self-Examination. The Present and Future of Librarianship. Westport, Connecticut.: Libraries
Unlimited (Beta Phi Mu Monograph Series), 2008. page. 246.
Gorman, Michael. Our enduring values: Librarianship in the 21st Century. Chicago, London: American
Library Association, 2000. page 174.
Liessmann, Konrad Paul. Teorija neobrazovanosti: Zablude društva znanja. Zagreb: Naklada Jesenski
i Turk, 2008.
Koncept intelektualnog vlasništva uvelike mijenja stavove o tome šta je etički ispravno ili pak
nezakonito (potreba da se izbalansiraju interesi između korisnika i nosioca autorskih prava izvodi
se iz legitimnog interesa tj. prava javnosti na slobodan pristup informacijama dok novi režim
zaštite intelektualne svojine kao totalitarne tendencije invazivnih i represivnih režima posjedovanja)
predstavlja stjecište brojnih kontroverzi, a tek jedna od napomena se tiče kako za zemlje u razvoju
ovaj concept ima sasvim drugačije značenje i posljedice nego za razvijene industrijske zemlje.
Vidjeti više. Stiglitz, Joseph. “Intellectual -property rights and wrongs“. Project Syndicate. An
Association of Newspapers Around the World.
Available at: http://www.project-syndicate.org/commentary/stiglitz61/English (15.03.2008.)
Relevantnost kritičkog bibliotekarstva: prilog kritici informacijskog društva
cionalne prakse iz analognog preslikaju
na digitalno društvo.14 Imajući to u vidu,
ali također i tvrdnje kako lakoća pristupa
(informacijama) sabotira tvorbu znanja15
očekivan ishod ovakvog (postmodernog)
stanja jeste da nova terminologija
(informacijski specijalist, informacijski
manager) oblikuje i novi tip kulture u
kome značenje, činjenična vrijednost,
istinitost i lažnost, “objektivnost informacije“ postaju njezini irelavantni atributi.
Terminološki obrat otkriva orijentaciju
prema tehnološkom determinizmu koji je
ovladao savremenim bibliotekarstvom16
budući da upravljanje i organizacija informacija u virtualnom kontekstu, novom
informacijskom prostoru (kiberprostoru)
uzrokuje promjene u prirodi naše kulture
14
15
16
17
u potpunosti mijenjajući percepciju
struke. Korpus javnog znanja u kiberprostoru se organizira na novi način: javno
znanje je ono što je stvoreno, razmijenjeno u javnoj sferi, čime izostaju, iščezavaju kriteriji na osnovu kojih bi znanje
moglo biti kategorizirano iz pozicija
objektivnosti i istinitosti. Informacijska
znanost se u 21. stoljeću više ne bavi
realnim svijetom već je njezino područje
cyberspace: digitalni svijet u kojem su
iščezle temeljne kategorije “istinitog” i
“objektivnog” svijeta zbog čega je i moguće ustvrditi kako se tradicionalni predmet informacijske znanosti – javno znanje
– više ne može objektivizirati utvrđivanjem istine i zakonitosti organizacije i
razmjene znanja u realnom svijetu.17
Na zakonskom nivou pooštravanjem režima intelektualnog vlasništva; tehničkom nivou, kontrolom
nad digitalnim dobrima putem otežavanja ili onemogućavanja slobodnog pristupa; i konačno,
ekonomskom nivou, favoriziranjem pružanja tj. naplate usluga namjesto razmjene. Vidjeti više
Stadler, Felix. Open Cultures and the Nature of Networks. Novi Sad: Futura publikacije, 2005.
http://felix.openflows.com/pdf/Notebook_eng.pdf (10.11.2007.)
“Znanje u društvu znanja je iskrcano znanje. Znanje se ne da iskrcati iz skladišta. Znanje nije
uskladišteno ni u tradicionalnim arhivim i knjižnicama, niti u modernim bankama podataka. Unatoč
raširenom mIšljenju da organizacije posjeduju znanje, no one ga ne posjeduju. One u najboljem
slučaju mogu stvoriti uvjete na temelju koji je znanje njihovim aktera moguće međusobno dovoditi
u suodnos i davati drugima. Zbog toga ni u jednoj banci podataka, ni u kojem mediji koji
nestrukturirano gomila podatke ne nalazimo znanje. Znanje uvijek znači moći dati odgovor na
pitanje što je nešto i zašto je to što jest. Znanje se zbog toga ne može konzumirati, obrazovna
mjesta ne mogu biti uslužna preduzeća, a prilagodba znanja ne može ludički uslijedit jer to bez
pomoći mišljenja jednostavno ne polazi za rukom. Iz tog se razloga znanje ne može menadžerski
upravljati.“ Vidjeti: Liessmann, Konrad Paul. Teorija neobrazovanosti: Zablude društva znanja.
Zagreb: Naklada Jesenski i Turk, 2008.
Tržišna subordinacija i informacionalizam su idoli “blizanci“ kojima su naklonjeni antihumanistički
orijentirani tehnokrati kojima stvaranje uvjeta za društvenu emancipaciju ne samo da nije prioritet
već se bibliotekari kao posvećenici ideji prosvjetiteljstva, te orijentacijom ka ideji da se zajedničko
svjetsko naslijeđe učini intelektualno dostupnim i iskoristivim, doživljavaju kao izravna prijetnja
kontroliranom društvu. Vidjeti. Rosenzweig, Mark. “The basis of a humanist librarianship in the
ideal of human autonomy“. Progressive Librarian 23 (Spring 2004).
http://www.libr.org/pl/23_Rosenzweig.html (10.12.2008.)
Tuđman, Miroslav. Je li informacijska znanost još uvijek društvena znanost? INFuture 2007: The
Future of Information Sciences (7.-9., November, Zagreb, Croatia). Zagreb: Department of
Information Sciences, 2007.
25
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
Informacijske znanosti su i same doprinijele
oblikovanju “virtualne stvarnosti” kao
području čiji predmet istraživanja čine
digitalni objekti. Paradoksalno, informacijska znanost još uvijek koristi kategorijalni aparat o “objektivnom” svijetu iz 20.
stoljeća, te se pozivanjem na informacijsko
društvo nastoji graditi alibi na osnovu
kojeg bi se moglo tvrditi kako su i pored
promjenjenih okolnosti informacijske
znanosti i dalje društvena znanost, dok
za utemeljenje (odbranu) informacijskih
znanosti nedostaje – utvrđivanje istine o
virtualnoj stvarnosti, dakle, preispitivanje
filozofskih, socijalnih i teorijskih polazišta
objektivnosti u digitalnom svijetu: “bez
redefiniranja predmeta i područja informacijske znanosti u kontekstu nove
digitalne stvarnosti informacijska znanost
će se svesti tek na uslužnu djelatnost, na
struku bez teorije i kao znanost –
nestati.”18
18
19
20
26
Mario Hibert
III
Kulturni pesimizam proizišao kritike tržišne
logike i poduzetničke ideologije, upozorava nas na oprez kada su u pitanju
pozicije mišljenja koje drže da su bibliotekama namjesto bibliotekara danas
potrebniji IT profesinalci, IT specijalisti, IT
menadžeri, uopće stručnjaci koji ne samo
da se mogu mnogo jednostavnije distancirati od tradicionalnih vrijednosti bibliotekarstva (zanemarujući kompleksne
društvene promjene koje proizvodi tehnologija) budući da se njihova konkretna
djelatnost može mnogo jednostavnije
staviti u kontekst “mjerljive učinkovitosti“
i time postati dijelom kompetetivnomenadžerske paradigme koja preobražava sektor društvenih znanosti.19 Odustajanje od (samo)refleksije i zauzimanja
čvrstih kritičkih pozicija spram aktuelnog
stanja u bibliotečko-informacijskoj znanosti posljedica je nekritičkog prihvataja
dominantnih diskursa kojima se informacijsko društvo etablira na “tehnološkoj
racionalnosti“20 koja je politički, eko-
Ibidem.
“U pravilu ovaj koncept polazi od toga da će se napredne ekonomije isključivo zasnivati na onim
istraživačkim intenzivnim tehnologijama koje predstavljaju motor i konzekvenciju proizvodnje
znanja. U posljednje vrijeme u brzom su se slijedu kao takvi nositelji nade više ili manje uspjele
etablirati informacijske, genske, bio- i nano-tehnologije. Zapravo se ove tehnologije u velikoj mjeri
zasnivaju na znanstvenom znanju, a tko god investira u istraživanja i razvitak, nedvojbeno
pospješuje ekspanziju primjenjenih znanosti.“ Vidjeti: Liessmann, Konrad Paul. Teorija
neobrazovanosti: Zablude društva znanja. Zagreb: Naklada Jesenski i Turk, 2008. str. 32.
Herbert Marcuse je ovom sintagmom opisao logiku društva koje znanstvenim i tehnološkim
progresom “jednodimenzionalnog društva“ stvara pretpostavke za dominaciju. Prema njegovim
riječima racionalnost visokorazvijenog industrijskog društva je duboko iracionalna (racionalno
rasuđivanje je potpalo pod tehnološki razum, ono što se danas priznaje kao racionalno je tehnološka
racionalnost koja dovodi do nekritičnosti u kojim će se sferama razvijati tehnologija). Totalitarizam
tehnološkog racionalniteta djeluje posredstvom manipuliranja potrebama dodijeljujući interese.
Jedna od temeljnih značajki svakog totalitarnog društva ja identificiranje jedinke s društvom te
prevođenje društvenih potreba u individualne, a za ovaj proces prema Marcuseu su najzaslužniji
agensi publiciteta i sredstva masovne komunikacije koje ne možemo odrediti niti kao instrumente
Relevantnost kritičkog bibliotekarstva: prilog kritici informacijskog društva
nomski i društveno institucionalizirana.21
Jednodimenzionalno usmerenje se, dakle,
nije manifestovalo samo u tehnologiji, već
i u socijalnom kontekstu kao ekstremni
ekonomizam“tehnoznanstvene idejnosti
koja utječe na korijene etičko-moralnog
duha svakog društva i kulture.“22 Teoretičari frankfurtske škole (Adorno, Horkheimer, Marcuse) usmjeravaju svoja kritička
stanovišta spram reifikacije i komodifikacije informacija tj. njihovog odvajanja od konteksta i kulturnih procesa te je
iz tog razloga kritika tehnološkog,
informacijskog društva nadasve odgovarajuća strategija denunciranja diskursa
društva znanja kao globalnog modela
tehnokapitalizma, neoliberalizma i korporacijske globalizacije. Osiguravanje slobodnog pristupa informacijskoj tehno-
21
22
23
24
logiji bez razumijevanja konteksta ne
može voditi ka društvu znanja već
potrošačkom društvu u kome se informacije konzumiraju i zaboravljaju čim se
zadovolji trenutačna informacijska potreba. Upravo zbog toga temeljni pojam
informacijskih znanosti – relevantnost – je
potrebno izučavati ne samo u tradicionalnom smislu (kao mjeru djelotvornosti
između izvorišta i odredišta) već kao
rezultat prosudbe tj. sposobnosti rekontekstualizacije informacije.23
Na koji se onda način suočiti sa vladajućom logikom informacionalizma kao
tehnološkom paradigmom koja postavlja
temelj za jednu vrstu društvene strukture
koju Manuel Castells naziva umreženim
društvom.24 Podložnost parametrima
informacije i razonode niti kao agense manipulacije i indoktrinacije, jer su podjednako i jedno i
drugo. Tehnološka racionalnost zaposjeda polje kulture i manipulativnim tehnikama proizvodi
masovnu kulturu. Marcuse, Herbert. Čovjek jedne dimenzije, Rasprave o ideologiji razvijenog
industrijskog društva. Sarajevo: Veselin Masleša, 1968.
Pyati, Ajit K. “Critical Theory and Information Studies: a Marcusean infusion.“ Policy Futures in
Education. Vol. 4, No. 1 (2006).
Gualberto Gismondi objašnjava kako su se znanosti činile idealnim sredstvom za racionalno
spoznavanje, uređenje i gospodarenje svijetom, te da je scijentistička misao koja je oduzela
legitimnost filozofiji, etici i religiji ujedno i diskreditirala govor o ciljevima, smislu, značenjima i
vrednotama čime se otvorio ponor između znanosti i života (čovjekovog svijeta). “Znanost umjetno
manipulira stvarima pomoću sve moćnijih i sofisticiranijih umjetno napravljenih tehničkih sredstava.
Znanost usmjerena na istraživanje nezainteresirano za istinu sve je više ujedinjavala gospodaranje
i manipuliranje zbiljom, prihvaćajući kategorije koristi, moći i učinkovitosti.“ Vidjeti više. Gismondi,
Gualberto. “Etika znanstvenog rada“. Status – magazin za političku kulturu i društvena pitanja 12
(zima, 2007). Mostar: Udruga građana “Dijalog“, 2007.
“Relevantnost je odnos. Relevantnost je svojstvo. Relevantnost ima kontekst, izvanjski i unutarnji.
Relevantnost je promjenjiva. Relevantnost se javlja u nekoliko iskaza ili vrsta. Relevantnost nije
zadana. Relevantnost je rezultat zaključivanja. Relevantnost se izvodi. Relevanstnost uključuje
odabir. Relevantnost uključuje interakciju.” Saračević, Tefko. “Relevantnost i kako se istraživala“.
Vjesnik bibliotekara Hrvatske 50, 1/2 (2007).
www.hkdrustvo.hr/datoteke/284/vbh/God.50(2007),br. 1-2 (14.09.2008.)
Informacionalizam koji zamjenjuje industrijalizam primarno se ne odnosi na društvenu organizaciju
ili institucije već inforamcijske mreže na kojima se temelji nova ekonomija. Informacijske mreže
nameću svoju strukturalnu logiku uključivanja/isključivanja posredstvom informacijskih tehnologija
27
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
kapitalističke ekonomije predstavlja vrstu
protuprosvijetiteljskog projekta u kojem
“menadžer znanja“ ne zamjenjuje samo
obrazovanog stručnjaka, pedagoga, pa
čak i znanstvenika već uopće prihvata
“menadžement znanja“ kao sustav materijalnog gospodarstva koji eliminiranjem
odnosa znanja prema istini obrazovanje
pretvara u puko sredstvo ekonomizacije
znanstvenog znanja.25 Znanje je prestalo
biti cilj po sebi, ono postoji ako je isplativo,
proizvodi se ako je unosno. Korporativizacija bibliotečkih usluga uvelike
podsjeća kako iz biblioteka danas nestaju
upravo bibliotekari te ih zamjenjuju
marketinški i informatički eksperti, a
ulogu posredovanja u znanje preuzimaju
informacijski stručnjaci, specijalisti skloni
distanciranju i zanemarivanju tradicionalne kulture bibliotekarstva. Znanstveni
menadžment kao proizvod utilitarističkih
gledišta koja priznaju isključivo ekonomski procjenjive spoznaje stoji u apsolutnoj opreci spram dugo vremena
oblikovanih, građenih i čuvanih struktura
odnosno vrijednosti kakve npr. baštini
bibliotekarstvo u svojoj prosvjetiteljskoj
perspektivi. Udar menadžerijalizma na
25
26
27
28
28
Mario Hibert
javne biblioteke, upozorava David McMenemy26 razara struku budući da se novi
upravitelji priklanjaju logici privatnog
sektora bez ikakvog opravdanog razloga
kojim bi se mogle podržati promjene koje
dovode u pitanje imperative bibliotečkog
poziva da štiti javno dobro.27 Osigurati
pristup internetu i održavati javni pristup
Mreži u biblioteci nije ništa drugo do
sužavanje bibliotečke vokacije na primarno uslužnu djelatnost koja u potpunosti odgovara konzumentskom mentalitetu postmodernog društva kasnog
kapitalizma koji informaciju gleda kao
sadržaj nad kojim treba uspostaviti vlasništvo u svrhu eksploatacije. Pristup
informacijama bez osiguravanja pomoći
da se informacija razumijeva u kontekstu,
dakle osigura stručna pomoć u transformiranju informacija u znanje, očigledan
je rezultat nekritičkog prihvatanja filozofije menadžmenta znanja koji svoju
budućnost, između ostalog, također gradi
i na uštrb reformiranja uloge bibliotekara,
šta više, uvjetuje njihovo pretvaranje u
informacijske stručnjake vične kanalisanju
sadržaja.28 Shodno tome, trend pretvaranja biblioteka u kompjuterske centre u
koje stvaraju umreženi oblik proizvodnje, raspodjele i upravljanja čime se znanje industrijalizira tj.
premiješta u zonu ekonomske iskoristivosti. Castells objavšnjava kako u informacionalizmu, kao
dominantnom obliku organizacije društva našeg vremena, glavnu ulogu u stvaranju bogatstva,
moći i značenja ne igraju znanje i informacije, već da je se osobitost aktuelne informacijske
paradigme izvodi iz nove tehnologije obrade informacija.
Vidjeti Castells, Manuel. “Informacionalizam i umreženo društvo“. U Himanen, Pekka. Hakerska
etika i duh informacijskog doba. Zagreb: Naklada Jesenski i Turk, 2002.
Liessmann, Konrad Paul. Teorija neobrazovanosti: Zablude društva znanja. Zagreb: Naklada Jesenski
i Turk, 2008. str. 27.
McMenemy, David. Managerialism: a threat to professional librarianship? Library Review Vol. 56.
No.6, 2007. EBSCO database. (14.01.2008.)
U tom smislu jasno da demokratizacijski potencijal novog društvenog prostora, kiberspacea, ostaje
tek potencijalna zona afirmacije civilnog društva.
Obrazovna sfera kao i područje intelektualnog rada je oduvijek čuvalo stepen neovisnosti o tržištu
Relevantnost kritičkog bibliotekarstva: prilog kritici informacijskog društva
kojima asistiranje bibliotekara skoro da
postaje izlišno,29 samo govori u prilog
važnosti afirmiranja kritičkog diskursa
spram puke informatizacije biblioteka.
Nesumnjivo, danas je krajnje razložno
upustiti se u propitivanje suvremenog
društvenog konteksta u kome se bibliotekarstvo nerjetko predstavlja kao anahrona profesija.30 Pristajući na “fantazme
efikasnosti, iskoristivosti, kontrole, učinkovitosti i prilagođavanja“,31 bibliotečka
znanost danas krajnje nekritički prihvata i
usvaja dominantne informacijske diskurse
koji se tek deklarativno zauzimaju za
pojam informacije, ističući njenu presudnu
važnost za demokratizaciju, ekonomski
prosperitet, političku zrelost, te društveni
razvoj u cjelini. Ne samo biblioteke, već i
institucije poput škola i univerziteta,
29
30
31
32
uveliko osjećaju reperkusije prihvatanja
nove javne filozofije koja, redefinirajući
okolnosti pod kojima funkcioniraju javne
ustanove, odgovara prevashodno zahtjevima informacijske ekonomije. Ne poklanjanjem dovoljno pažnje napetosti koja
odvaja tradicionalnu etiku bibliotečkih
usluga od okvira informacijskog društva
u kome dominiraju privatizacijske stategije
i komodifikacija informacija, profesija se
izlaže opasnostima da se bez kritičkog pozicioniranja spram tehnokapitalizma
(elemenata njegove povezanosti sa ideologijom informacijskog društva), u virtuelnom prostoru (koji se otvara za oblikovanje novih taktika kritičkog aktivizma
odnosno redefiniranja identiteta) umjesto
postuliranja kritičkog bibliotekarstva,32
zago varaju prakse koje, po uzoru na
dok danas “sadržaj“ ima sasvim novu, specifičnu ulogu u sistemu digitalne trgovine. S tim u vezi Rory
Litwin upozorava kako bibliotekari ne smiju pristajati na odustajanje od tradicionalnih vrijednosti
profesioje koje su podrazumijevale obrazovnu ulogu (kritičko promišljanje i interpretaciju) zarad
prihvatanja uloge u sferi aktivnosti koja od njih čini tzv. “content people“ – osobe koje opslužuju
sferu razmjene (chanelling) “sadržaja“ kroz informacijske sisteme. Vidjeti. Litwin, Rory. “Classic and
Neo-Information’“. Library Juice Concentrate. Ed. Rory Litwin. Duluth, Minnesota: Library Juice
Press, LLC., 2006. page. 20.
Janes, Joseph. “But is it Librarianship? There’s more to free internet access then meets the eye.“
American Libraries. (November 01, 2007.) EBSCO database. (20.01.2008.)
Sa jedne strane dobrim dijelom zbog sputanosti mitom o neutralnosti koji gotovo da obeshrabruje
zauzimanje stava o društeno-političkim prijeporima, dok se, s druge strane, biblotekarstvo (već
uveliko naklonjeno trendovima sveopće informatizacije/virtualizacije) gotovo ustručava (odriče?)
mogućnosti zagovaranja društvenog aktivizma glede razvijanje politika inkluzivizma, socijalne
uključenosti (osiguravanja preduvjeta za slobodan pristup informacijama u novom informacijskom
poretku).
... sve samim oblicima neobrazovanosti, kako to ističe Lisserman, objašnjavajući kako se u “društvu
znanja“ reforimraju prostori obrazovanja u kojima humanistički ideali postaju relikti duha vremena
u kome se parametri prirodnih zananosti koje su usmjerene na primjenu nastoje nametnuti
humanističkim znanostima. Vidjeti: Liessmann, Konrad Paul. Teorija neobrazovanosti: Zablude
društva znanja. Zagreb: Naklada Jesenski i Turk, 2008.
Toni Samek definira kritičko bibliotekarstvo kao “izazov rekonceptualizaciji tradicionalne etike
intelektualne slobode“ kroz međunarodni pokret bibliotečkih i informacijskih radnika koji uzima
u obzir ljudska prava iznad profesionalnih zahtjeva: Vidjeti. Critical Librarianship: an Interview
with Toni Samek. The (unofficial) blog of the BCLA’s Intellectual Freedom Committee.
29
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
korporacije, okreću biblioteke otvorenoj
tržišnoj borbi tj. djelovanju isključivo u
svrhu zaštite interese ekonomske prirode.
Prihvatanjem nove javne filozofije prema
kojoj se ekonomija vidi kao jedini metod
za rješavanje problema, (izlaganje tržištu
i konkurenciji) biblioteke zanemaruju
svoju socijalnu misiju i važnost da predstavljaju javnu sferu, brane informaciju
kao javno dobro zbog čega postaje
razumljivo zbog čega su onda i informacijski stručnjaci postali daleko traženiji,
“relevantniji“ od bibliotekara.
Knačno, informacijske znanosti, “ako žele
biti društvena znanost, moraju doprinositi
moralnom, umnom i duhovnom razvoju
društvene zajednice – doprinos koji se
neće mjeriti tek tehničkim i kvantitativnim
pokazateljima (primjene ICT-a).33 Zbog
toga, borba za kritičke tačke profesije
kojoj ne bi nedostajalo odlučnosti anticipirati uslužnost potrošačke ideologije,
denuncirati obrazovne trendove koji
privileguju znanstveno znanje koje bi se
moglo kvantificirati, rangirati, zapravo
znači spremnost profesionalnog uključivanja u debate utemeljene na informacijskoj etici kao fokalnom socijalnom
diskursu novog doba, kako bi se sama
struka jasno očitovala u vezi sa krucijalnim
pitanjima, ne samo u vezi sa vrijednostima
na kojima bi trebalo počivati “informacijsko društvo”, već kako bi se pred-
33
34
30
Mario Hibert
uprijedile okolnosti koje sputavaju bibliotekare da jačaju pozicije svijesti o važnosti
njihove zadaće da budu izazov kulturnoj
politici umreženog društva tj. osiguravaju
pretpostavke da informacijsko-komunikacijske tehnologije budu implementirane na način da stimuliraju i unaprijede
opće javno obrazovanje, kreativnost, komunikativnost i intelektualne slobode uopće.
U PRILOG ZAKLJUČKU
U klasičnoj teoriji obrazovanja, znanje je,
podupirući i pospješujući cilj prosvjetiteljstva (da čovjek kao etički subjekt
može autonomno misliti i živijeti), oduvijek fungiralo kao moralno kvalifikacijska kategorija. Kada stvaranje, čuvanje,
raspodjelu, prenošenje i primjenu znanja
promišljamo isključivo prema modelu
proizvodnje materijalnog dobra postaje
jasno da pojmovi poput jednakosti i
socijalne pravde nisu u stanju odnijeti
prevagu nad “trendovskom retorikom
menadžmenta koja, kada su u pitanju
biblioteke, konstituira oblik izmještanja
javne sfere iz bibliotekarstva, što konsekventno prijeti njihovim nestankom
uopće.“34
Ako je suditi prema najaktuelnijim
teorijama (zabludama) o društvu znanja
koje slobodno ustvrđuju kako se, suprotno stalnom naglašavanju vrijednosti
http://bclaifc.wordpress.com/2007/11/13/critical-librarianship-an-interview-with-toni-samek/
(16.07.2008.)
Tuđman, Miroslav. Je li informacijska znanost još uvijek društvena znanost? INFuture 2007: The
Future of Information Sciences (7.-9., November, Zagreb, Croatia). Zagreb: Department of
Information Sciences, 2007.
Buschman, John. Dismantling the public sphere.
Relevantnost kritičkog bibliotekarstva: prilog kritici informacijskog društva
znanja, “ono zapravo uopće posebno ne
cijeni jer mu je pravo na spoznaju već
odavno oduzeto“35 tada nije teško ni
uvidjeti prijeteću konfliktnost situacije
koja već uveliko stoji u prezentu javnih
ustanova (institucija neprofitne orijentacije) koje, paradoksalno, tvrde da upravo
pokušavaju odbraniti znanje, jednu od
najvećih vrijednosti modernog društva.
Početkom novog stoljeća bibliotekari su
se našli u grandioznoj, ali nesigurnoj poziciji – sa jedne strane, skromno pripadajući institucijama koje predstavljaju
javni prostor, javnu sferu, dok su s druge
strane, kao “informacijski stručnjaci“ stali
u korak sa vladajućom neoliberalnom
ortodoksijom bivajući u “posebnim dosluhu s ‘informacijom’, tom novom vrstom
matrice postmodernog svijeta uopće.“36
Područje znanosti, koje principijelno
počiva na disciplini koja se temelji na
izučavanju organizacije, distribucije i
pristupa znanju, začuđujuće je olako
ignoriralo debate koje direktno dovode
u pitanje “dominaciju pozitivističke epistemologije u bibliotečkim i informacijskim
znanostima“,37 te je zbog toga nedostajalo
značajnijeg profesionalnog angažmana
35
36
37
38
39
40
koji bi izravnije pozvao na proučavanje
konteksta informacijskih znanosti u
svjetlu kritičkih tradicija tj. teorije “koja
može preuzeti sistematičnu i dijalektičku
analizu ekonomije, države, politike i njihovih povezanosti sa kulturom, ideologijom
i svakodnevnim životom.“38 Informacijski
stručnjaci se, uprkos činjenici da su poput
javnih insitucija podlegli kalkulacijama
koje podržavaju imperativi tržišne orijentacije (koji ne mogu stajati u službi
odbrane demokratske kulture niti reafirmirati temeljnu ideju bibliotekarstva da
nepristrasno, jednakopravno i slobodno
osigurava pristup informacijskim dobrima
zajedničkog kulturnog naslijeđa) danas
pretpostavljaju za legitimne predstavnike
društva znanja. Upravo zbog toga, tvrditi
kako je upotreba sintagme “informacijski
stručnjak“ relevantnija od pojma bibliotekar39 zapravo je krunski dokaz kako je
ovakva predodžba moguća samo zato što
je društvo znanja eliminiralo odnos znanja
prema istini, pa – menadžment znanja –
danas općenito može da “slovi kao novi
spasonosni nauk, dok menadžer znanja
zamjenjuje obrazovanog stručnjaka, pedagoga, pa čak i znanstvenika.“40 Nekritički pristanak na tehnološki determi-
Obzirom da “nema niti jednog priručnika za menadžment znanja koji u postupanju s tim novim
resursom ne vidi ključ za profi i uspjeh poduzeća.“ Vidjeti: Liessmann, Konrad Paul. Teorija
neobrazovanosti: Zablude društva znanja. Zagreb: Naklada Jesenski i Turk, 2008.
Litwin, Rory. “Classic and Neo-Information’“. Library Juice Concentrate. Ed. Rory Litwin. Duluth,
Minnesota: Library Juice Press, LLC., 2006.
Ibidem.
Kellner, Douglas. Critical Theory, Marxism and Modernity. Baltimore: Johns Hopkins University
Press, 1989.
Ovaj naizgled bezazleni terminološki obrat zapravo prikriva suštinski jezički, dakle kulturološki
prevrat koji umnogome utiče na razumijevanje prirode profesije.
Liessmann, Konrad Paul. Teorija neobrazovanosti: Zablude društva znanja. Zagreb: Naklada Jesenski
i Turk, 2008.
31
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
nizam te novi informacijski, dakle politički
poredak u kojem bibliotekari ostaju bez
prava na kritičku praksu odnosno afirmaciju profesionalnog identiteta kojim će se
prepoznavati “glas Drugog i prigrliti etički
diskurs“,41 uz izostavljanje kritičke teorije
kulture i tehnologije iz stručnog diskursa
bibliotečkih i informacijskih znanosti,42
tako vodi ka gotovo nezaustavljivoj eroziji
struke koja pripada klasičnoj nadležnosti
takozvanih duhovnih, odnosno humanističkih znanosti.
Stoga ovaj rad želi podsjetiti kako bibliotekari moraju razumijevati socijalnu prirodu informacija, istraživati društvenu prirodu znanja, te braniti javnu misiju bibliotekarstva, uopće vrijednosti koje stoje
pred značajnim izazovima digitalnog
doba. Kada ekonomija postane politika,
građanin i društvena zajednica postaju
41
42
43
32
Mario Hibert
subverzivni pojmovi, pa onda ne treba
čuditi što biti bibliotekar i danas i sutra
priziva aktivističke konotacije koje su se
još jučer, redukcijom na informacijsku
stručnost, izgubile, eliminirale, gubitkom
kritičnosti zarad tržišnih ideologema informacijskog društva (evaluacija, reformi i
konkurentonsti, sve samih oblika globalizacijskih otjelovljenja kontrole). Samopropitivanje je osnova profesionalnog
napretka i rasta, a ako smo birajući tehnologiju, koja nije kulturno neutralna, konstruirali profesionalno okruženje tako da
odgovara isključivo idejama tehnoznanstvenosti, odustali smo i od oblikovanja
društva, pa time i odgovornosti da služimo javnom interesu, humanističkoj
misiji da “kao bibliotekari eksploatiramo
preostala područja slobode u neslobodnom svijetu.“43
Budd, John M. Self-Examination. The Present and Future of Librarianship. Westport, Connecticut.:
Libraries Unlimited (Beta Phi Mu Monograph Series), 2008.
Ajit K. Pyati ukazuje kako kritičke teorije u tradiciji Marxa, Gramscija, Lukacsa i osobito Marcusea,
na žalost, nisu imale posebnu relevantnost, niti bile prisutne u studijima bibliotečkih i informacijskih
znanosti. Vidjeti: Pyati, Ajit K. “Critical Theory and Information Studies: a Marcusean infusion.“ Policy
Futures in Education. Vol. 4, No. 1 (2006).
Lee, Earl. Libraries in the Age of Mediocritiy. Jefferson, NC: McFarland & Co. Inc., 1998. str. 64.
Relevantnost kritičkog bibliotekarstva: prilog kritici informacijskog društva
Literatura:
Budd, John M. Self-Examination. The Present and Future of Librarianship. Westport, Connecticut.:
Libraries Unlimited (Beta Phi Mu Monograph Series), 2008.
Castells, Manuel. “Informacionalizam i umreženo društvo“. U Himanen, Pekka. Hakerska etika i
duh informacijskog doba. Zagreb: Naklada Jesenski i Turk, 2002.
Critical Librarianship: an Interview with Toni Samek. The (unofficial) blog of the BCLA’s
Intellectual Freedom Committee. Available at:
http://bclaifc.wordpress.com/2007/11/13/critical-librarianship-an-interview-with-tonisamek/ (16.07.2008.)
D’Angelo, Ed. Barbarians at hte Gates of Public Libraries: How Postmodern Consumer Capitalism
Threatens Democracy, Civil Education and the Public Good. Duluth, Minnesota: Library
Juice Press, LLC., 2006.
Durrani, Shiraz. “Struggle to ensure equal library rights for all; A challenge to librarians“. Talk at
the “fair library“ seminar organized by BiS Gothenberg Book and Library Fair, 23.-26.
September 2004. Available at: http://www.bok-bibliotek.se (02.01.2009.)
Gismondi, Gualberto. “Etika znanstvenog rada“. Status – magazin za političku kulturu i
društvena pitanja 12 (zima, 2007). Mostar: Udruga građana “Dijalog“, 2007.
Gorman, Michael. Our enduring values: Librarianship in the 21st Century. Chicago, London:
American Library Association, 2000.
Janes, Joseph. “But is it Librarianship? There’s more to free internet access then meets the eye.“
American Libraries. (November 01, 2007.) EBSCO database. (20.01.2008.)
Kellner, Douglas. Critical Theory, Marxism and Modernity. Baltimore: Johns Hopkins University
Press, 1989.
Klein, Naomi. “Why Being a Librarian is a Radical Choice“. Dissident Voice (July, 15th 2003.)
http://www.dissidentvoice.org/Articles7/Klein_Librarian.htm (05.09.2007.)
Lee, Earl. Libraries in the Age of Mediocritiy. Jefferson, NC: McFarland & Co. Inc., 1998.
Lesig, Lawrence. “The architecture of innovation“. Duke Law Journal 51 (6). Digital Library of
Commons. http://dlc.dlib.indiana.edu/archive/00002378/ (12.02.2009.)
Liessmann, Konrad Paul. Teorija neobrazovanosti: Zablude društva znanja. Zagreb: Naklada Jesenski
i Turk, 2008.
Litwin, Rory. “Classic and Neo-Information’“. Library Juice Concentrate. Ed. Rory Litwin. Duluth,
Minnesota: Library Juice Press, LLC., 2006.
Marcuse, Herbert. Čovjek jedne dimenzije, Rasprave o ideologiji razvijenog industrijskog društva.
Sarajevo: Veselin Masleša , 1968.
McCabe, Ronald B. Civic Librarianship. Renewing the social mission in public library. Lanham,
Maryland: The Scarecrow Press, Inc, 2001.
33
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
Mario Hibert
McMenemy, David. Managerialism: a threat to professional librarianship? Library Review Vol. 56.
No.6, 2007. EBSCO database. (14.01.2008.)
Pyati, Ajit K. “Critical Theory and Information Studies: a Marcusean infusion.“ Policy Futures in
Education. Vol. 4, No. 1 (2006).
Rosenzweig, Mark. “The basis of a humanist librarianship in the ideal of human autonomy“.
Progressive Librarian 23 (Spring 2004).
http://www.libr.org/pl/23_Rosenzweig.html (10.12.2008.)
Samek, Toni. Librarianship and Human Rights: A twenty-first century guide. Oxford: Chandos
Publishing, 2007.
Saračević, Tefko. “Relevantnost i kako se istraživala“. Vjesnik bibliotekara Hrvatske 50, 1/2 (2007).
www.hkdrustvo.hr/datoteke/284/vbh/God.50(2007),br.1-2 (14.09.2008.)
Stadler, Felix. Open Cultures and the Nature of Networks. Novi Sad: Futura publikacije, 2005.
http://felix.openflows.com/pdf/Notebook_eng.pdf (10.11.2007.)
Tuđman, Miroslav. Je li informacijska znanost još uvijek društvena znanost? INFuture 2007: The
Future of Information Sciences (7.-9., November, Zagreb, Croatia). Zagreb: Department of
Information Sciences, 2007.
34
YEARBOOK OF INTERNATIONAL CONVENTION OF SLAVIC LIBRARIANS’ IN SARAJEVO Vol. 4-5
UDK/UDC 024.68+025.133
Razvoj međuknjižnične posudbe
i suvremenih usluga za korisnike
(između tradicije i tranzicije)
Valerija Žagar
Narodna in univerzitetna knjižnica Ljubljana
e-mail: [email protected]
Tereza Poličnik-Čermelj
Narodna in univerzitetna knjižnica Ljubljana
e-mail: [email protected]
SAŽETAK
Međuknjižnična posudba predstavljena je kao tradicionalna služba knjižnice sa svim
promjenama koje su uvjetovane novim tehnologijama i novim formatima. Nadalje je analizirano
stanje i djelatnosti međuknjižnične posudbe, te novih službi Nacionalne i sveučilišne knjižnice
u Ljubljani s kojima ta pokušava odgovoriti na zahtjeve suvremenog korisnika.
Ključne riječi:
knjižnične usluge, međuknjižnična posudba, digitalizacija, EOD, Narodna i
sveučilišna knjižnica u Ljubljani.
ABSTRACT
Interlibrary loan is presented as a traditional library service with all the changes caused by new
technology and new formats. The analysis of the situation and current activities is introduced,
including new services established in the national library in order to come closer to the modern user.
Keywords: library services, interlibrary loan, digitisation, EOD, National and University Library
(Ljubljana)
1. Novonastali uvjeti za knjižnice
Zadovoljiti zahtjeve korisnika knjižnica je
u doba poplave različitih elektronskih
usluga vrlo zahtjevan zadatak jer je
dostup do različitih informacija skoro
neograničen. Kako će se knjižnice prilagoditi novonastalim uvjetima i novom
načinu rada uz evidentan porast elektroničkih publikacija i s njima povezanih
usluga? Da li će izdržati konkurenciju neknjižničnog sektora koji ima više financijskih sredstava, ponekad i znanja, da
nudi usluge slične onim u knjižnicama.
35
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
Da li će knjižnice uspješno iskoristiti prednosti koje imaju kao vlasnici knjižnične
građe i odigrati ulogu medijatora prilagodljivim stavom prema zahtjevima okoline i korisnika? (Vrana, 2005). Neki su
odgovori na postavljena pitanja utemeljeni u strateškom planu Narodne i sveučilišne knjižnice iz Ljubljane (slov.
Narodne in univerzitetne knjižnice, dalje
NUK) za razdoblje 2004-2008 gdje je
naglašeno, da je “za razvoj znanosti,
istraživanja, obrazovanje i stručni rad u svim
djelatnostima bitno da su što prije svi
značajni dokumenti, publikacije, istraživačka dostignuća itd., domaći i strani,
dostupni u elektronskom obliku na radnom,
odnosno studijskom mjestu (Strateški…,
2004). Zato je realizacija strateškog plana
usmjerena u organizaciju i formiranje
moderne e-knjižnice, koja nudi dostup do
informacija i publikacija na najjednostavniji i najbrži mogući način. Uz mnoge
projekte, koji se u tom trenutku realiziraju
u NUK-u smo za ovu priliku izdvojili razvoj
Slovenske digitalne knjižnice (www.dLib.si)
i projekt EOD (e-book on demand).
Izhodište za naš rad je bio razvoj tradicionalne službe knjižnice – međuknjižnične posudbe. Analizirali smo njezin rad
na osnovi hipoteze, da je nekadašnji trend
rasti broja zahtjeva zaustavljen i da
stagnira zbog ogromne ponude elektroničkih izvora dostupnih na webu i novonastalih usluga knjižnica.
1
2
3
36
Valerija Žagar, Tereza Poličnik-Čermelj
2. Kratak pregled razvoja i
zakonski temelji međuknjižnične
posudbe u Sloveniji
Kad je Austrija 1883. g. odlučila dozvoliti
međuknjižničnu posudbu u inostranstvo
svim knjižnicama, koje mogu pružati građi
određenu sigurnost (Žagar, 2000), je
prethodnica NUK, Študijska knjižnica za
Kranjsko, već bila upućena u rad na novim
temeljima međunarodne međuknjižnične
posudbe. Organizirana međuknjižnična
posudba u Sloveniji započela je u NUK,1
drugi značajniji slovenski centri za međuknjižničnu posudbu formirani su kasnije.2
Prvi slovenski pravilnik o međuknjižničnoj
posudbi bio je primljen 1962 g. na temelju
prvog zakona o knjižničarstvu kao upute
za posudba knjiga u Sloveniji (slov. “Navodila o izposojanju knjig med knjižnicami v
Ljudski republiki Sloveniji“). U zadnje
vrijeme posebna radna grupa stručnjaka
za međuknjižničnu posudbu priprema
Priporuke Saveza knjižničnih društava
Slovenije za djelo u slovenski međuknjižnični posudbi (slov. “Priporočila ZBDS
za delo v slovenski medknjižnični izposoji“).3
U skladu sa slovenskim Zakonom o knjižničarstvu (2001) knjižničarska je djelatnost
javna služba koja uključuje suradnju
knjižnica u međuknjižničnoj posudbi.
Uredba o osnovnim uslugama knjižnica
(2003) postavlja međuknjižničnu posud-
Prvi kvantitativni pokazatelji dostupni su u izvještaju za rad tek u 1951. g. (Poročilo…, 1952) sa
skromnih 62 narudžbi kao dobavljač i 145 poslatih narudžbi u druge knjižnice. Zabilježeno je već
surađivanje sa knjižnicama u Beču, Beogradu i Zagrebu.
Značajniji centri su formirani u Centralnoj medicinskoj knjižnici u Ljubljani (1965. g. ) i u Centralnoj
tehničkoj knjižnici u Ljubljani (1970. g.).
Koncept preporuke je dostižan na naslovu:
http://www.zbds-zveza.si/dokumenti/2008/porocilo_plan_ZBDS_2007_2008_tisk.pdf
Razvoj međuknjižnične posudbe i suvremenih usluga za korisnike (između tradicije i tranzicije)
bu među osnovne usluge knjižnica, koje
na žalost nisu besplatne.
3. Knjižnična mreža i
automatizacija postupaka
međuknjižnične posudbe
Tradicionalno dobro razvijena knjižnična
mreža u Sloveniji4 i organizacija centralnih
kataloga već u razdoblju prije računala
bila je dobar temelj za razvoj međuknjižnične posudbe. Neki autori smatraju,
da je za razvoj međuknjižnične posudbe
bila značajna automatizacija knjižničnih
postupka, posebno automatizacija centralnih kataloga (Kokole, 1978), koja je uz
kontrolu bibliografskih podataka i različitih mogućnosti pretraživanja omogućavala i određivanje nalazišta građe.
Posebno veliki doprinos sa gledišta pouzdanosti i efikasnosti međuknjižnične
posudbe predstavlja razvoj skupnih mrežnih kataloga (npr. COBIB.SI, the union
bibliographic/catalogue database) na
temelju standardnog formata zapisa (npr.
UNIMARC) i udaljenim dostupom 24 sata.
NUK je počeo automatizaciju prvih
knjižničnih postupaka već početkom
osamdesetih godina na području Centralnog kataloga.5 Razvoj se je proširio postupnim uključivanjem različitih servisa na
4
5
6
nivou COBISS2 (Co-operative Online Bibliographic System & Services), kao što su
katalogizacija, posudba, statistike itd. Za
korisnike je najznačajnija pojava OPAC-a i
e-narudžbe.
Sama međuknjižnična posudba doživjela
je prvu verziju automatizacije tek u servisu
COBISS3, kao prvi modul u novoj platformi. Od 2000. g. slovenske knjižnice ga
koriste. Razvoj COBISS-a je veoma značajan i sa vidika korisnika i njihovog
dostupa do međuknjižnične posudbe, jer
danas već omogućuje posredovanje
narudžbi.
4. Razvoj međuknjižnične
posudbe u NUK
NUK promovira usluge međuknjižnične
posudbe na različite načine, npr. kod
negativne lokalne posudbe ili pod okriljem edukacije korisnika o mogućnostima
korištenja knjižnice. Informacije o međuknjižničnoj posudbi su dostupne i u
tiskanim brošurama o knjižnici ili na estrani: http://www.nuk.uni-lj.si/.
Moguća je narudžba za međuknjižničnu
posudbu preko elektronskog formulara.
Dostupan je i elektronski formular u
modulu COBISS/OPAC, Moja knjižnica6
U anketi, koja je bila izvedena davne 1989 g. između tadašnjih jugoslavenskih knjižnica, su bile baš
slovenske knjižnice postavljena na prvo mjesto. “Slovenija je najviše razvijena jugoslavenska republika
s najbolje organiziranom knjižničnom infrastrukturom, međunarodnom posudbom i opskrbom sa
dokumentima” (Sečić, 1991).
Centralni katalog NUK je pripremio liste stranih serijskih publikacija u slovenskim knjižnicama,
npr. “Seznam tujih periodičnih publikacij v knjižnicah Slovenije 1982-1989”, izašle kao poseban broj
serijske publikacije Raziskovalec.
Narudžba se vrši samo jednim klikom, kod pretraživanja po katalogu u onim knjižnicama, koje su
odlučile, da tu uslugu ponude.
37
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
Valerija Žagar, Tereza Poličnik-Čermelj
Slika 1: Narudžba međuknjižnične posudbe preko OPAC-a
(vidi sl. 1). Slična je situacija i u nekim
državama bivše Jugoslavije.7
5. Međuknjižnična posudba
u brojkama
Ako pogledamo u prošlost vidimo, da je
razvoj međuknjižnične posudbe zadnjih
7
38
pedeset godina u NUK bio značajan. Na
području aktive, t.j. posudbe vlastitih
fondova, broj narudžbi se povećavao
mnogo više nego na području pasive, t.j.
posudbe iz drugih knjižnica (vidi graf 1 i
tab. 1).
Počeci međuknjižnične posudbe u pedesetim i šezdesetim godinama 20. stoljeća
Kao primjer uzeli smo Nacionalnu i sveučilišnu knjižnicu u Zagrebu (NSK) i Narodnu biblioteku
Srbije (NBS) i neke podatke NSK (Nacionalna…, 2003) i NBS (Narodna biblioteka…, <199?>) te
podatke iz domaćih stranica.
Razvoj međuknjižnične posudbe i suvremenih usluga za korisnike (između tradicije i tranzicije)
Graf. 1: Rast zahtjeva međuknjižnične posudbe NUK (1950-2007)
su troškovi za posudbu iz inostranstva
puno veći. Uz to je potrebno napomenuti,
da u Sloveniji tradicionalnu međuknjižničnu posudbu iz inostranstva vrši manji
broj knjižnica. Ovaj način posudbe još
uvijek zahtjeva pouzdane partnere s obje
strane a i kompetentnog i dobro educiranog knjižničara za identifikaciju najboljeg dobavljača.
predstavljaju skromne početke ove značajne knjižnične usluge na tom prostoru.
U sedamdesetim godinama dolazi do
značajnijeg porasta zahtjeva, a svaka
sljedeća decenija iskazuje još veći interes.
Usluge NUK su najznačajnije na području
posudbe iz vlastitih fondova slovenskim i
inostranim knjižnicama. Ova je usluga
relativno jeftina za korisnike iz Slovenije,
zato je mnogi koriste. Suprotno, posudba
iz drugih knjižnica u Sloveniji ili iz inostranstva, ne bilježi tako veliki porast, jer
U zadnje tri godine (Poročilo…., 2007) broj
zahtjeva u NUK se zaustavio na oko
Tabela 1: Broj zahtjeva međuknjižnične posudbe NUK (1950-2007)
Funkcija/godina
1950
1960
1970
1980
1990
2000
2007
Pasiva
145
203
300
1.367
1.210
2.018
2.118
Aktiva
62
132
605
2.
119
4.597
6.449
207
335
905
3.486
5.807
8.467
12.565
Ukupno
39
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
Valerija Žagar, Tereza Poličnik-Čermelj
13.000 zahtjeva godišnje8 (vidi tab. 2).
Služba nudi posudbu originala i dobavu
kopija iz svih značajnijih knjižnica i bibliografskih servisa u svijetu9. Istovremeno
omogućava elektronsku dobavu kopija
Godine
Primljeni
zahtjevi
Realizirani
zahtjevi
%
realizacije
2005
2006
2007
13.249
13.206
13.025
13.020
13.035
12.565
98%
99%
96%
na korisnikov elektronski naslov i urgentnu dobavu kopija za nekoliko sati. Uz
realizaciju između 96-99% zahtjeva predstavlja NUK kvalitetnije međuknjižnične
servise i na međunarodnoj razini.
5.1. Aktiva
NUK prima zahtjeve iz svih tipova
knjižnica i cjelokupne Slovenije, manji dio
zahtjeva dolazi iz inostranstva (Poročilo…,
2007).
Tabela 2: Međuknjižnična posudba NUK 2005-2007
Aktiva
godina
broj zahtjeva
realizacija
Slovenija
2005
10.794
10.632
2006
10.754
10.624
inostranstvo
2007
10.699
10.260
2005
211
196
2006
202
193
ukupno
2007
198
187
2005
11.005
10.827
2006
10.956
10.817
2007
10.897
10.447
Tabela 3: Međuknjižnična posudba NUK u druge knjižnice 2005-2007
Država/godina
Austrija
BiH
Crna Gora
Hrvatska
Italija
Mađarska
Makedonija
Srbija
Ostale države
2005
22
3
–
28
45
3
9
33
68
2006
16
15
2
21
59
2
13
2
72
2007
47
2
0
17
27
2
4
40
59
Ukupno
85
20
2
66
131
7
26
75
199
% ukupno
14%
3%
0%
11%
22%
1%
4%
12%
33%
Tabela 4: Primljeni zahtjevi iz susjednih i ostalih država 2005-2007
8
9
40
Međuknjižnična posudba u Sloveniji cjelokupno ne predstavlja ni 1% posudbe vlastite građe
(Narodna…, 1998-2008), a zato ima više razloga. Ako nabrojimo bar neke: Slovenija je geografski mala
država sa vrlo dobrom knjižničnom mrežom i mrežnim katalogom COBISS/OPAC, tako da korisnici
često sami obilaze i druge knjižnice sa aktualnom građom, značaj te usluge možda još nije dovoljno
istaknut, a usluga se naplaćuje. Kao u svijetu, tako i u Sloveniji najviše je koriste sveučilišne knjižnice,
za ostale je više izuzetak no pravilo.
OCLC (Prism), Subito, BL DSC i Proquest (UMI)-Doctoral Dissertations & Master Theses.
Razvoj međuknjižnične posudbe i suvremenih usluga za korisnike (između tradicije i tranzicije)
Zahtjeve šalju iz sveučilišnih, znanstvenih,
regionalnih i ostalih većih narodnih knjižnica u Sloveniji, realizacija u zadnje tri
godine je nešto više od 10.000 riješenih
zahtjeva. Iz inostranstva riješenih je malo
manje od dvjesta zahtjeva godišnje (vidi
tab. 3). U razdoblju 2005-2007 su zahtjevi
uglavnom iz nacionalnih i sveučilišnih
knjižnica iz susjednih država (Hrvatska
11%), posebno iz onih, gdje živi slovenska
narodna manjina (Austrija 14%, Italija
22%), Srbija 12%, BiH 3%, te iz Njemačke,
Kanade i Sjedinjenih Američkih Država
(33%).
5.2. Pasiva
NUK zahtjeve šalje u knjižnice u zemlji ili
u inostranstvo. U razdoblju 2005-2007. g.
poslano je preko tristo zahtjeva u slovenske knjižnice a u inostranstvo skoro
Pasiva
Godina
Broj zahtjeva
Realizacija
2005
368
366
Slovenija
2006
376
353
2007
389
363
2005
1.876
1.852
pet puta više (vidi tab. 5). Pasiva je
predstavljala u međuknjižnični posudbi
za razdoblje 2005-2007 u prosjeku samo
17% svih transakcija. Od svih poslanih
zahtjeva u prosjeku je samo 17% bilo
usmjerenih u slovenske knjižnice.
Ako je NUK u početku pedesetih godina
sudjelovao sa tri inostrane knjižnice, u
1973. g. sudjelovanje je zabilježeno sa 92
knjižnice, a 1994. g. već sa 116. Početkom
suradnje sa različitim online servisima za
međuknjižničnu posudbu se broj partnera radikalno smanjio ali se u uz to podigao
kvalitet rada. Zbog nepoznavanja srpskog
ili hrvatskog jezika mlađih generacija
posudba sa državama nekadašnje Jugoslavije nije više toliko aktualna kao prije
(Poličnik-Čermelj, Sešek, 2006) ali je u
zadnje tri godine još vitalna sa Hrvatskom
(3%) i Srbijom (1%), sa BiH u 2006. g. 28
inostranstvo
2006
2007
1.874
1.845
1.840
1.781
2005
2.244
2.218
ukupno
2006
2.250
2.193
2007
2.234
2.144
Tabela 5: Međuknjižnična posudba NUK iz drugih knjižnica 2005-2007
Država/godina
Austrija
BiH
Crna Gora
Hrvatska
Italija
Mađarska
Makedonija
Srbija
Ostale države
2005
42
1
0
51
16
8
0
14
1.744
2006
54
28
1
54
36
1
1
38
1.661
2007
69
0
0
50
16
2
1
22
59
Ukupno
165
29
1
155
68
9
2
74
5.092
% ukupno
3%
1%
0%
3%
1%
0%
0%
1%
91%
Tabela 6: Poslani zahtjevi u susjedne i druge države 2005-2007
41
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
Valerija Žagar, Tereza Poličnik-Čermelj
zahtjeva (vidi tab. 6). Najveće i najznačajnije dobavljače iz inostranstva za NUK
predstavljaju njemački Subito, kojemu
smo u 2007 g. poslali 947 zahtjeva i Velika
Britanija (ili servis BL DSC) sa 279 poslanih
zahtjeva, što znači preko 90% svih
zahtjeva.
6. Međuknjižnična posudba
po vrsti publikacija
NUK već tradicionalno vrši međuknjižničnu posudbu za istraživače, pedagoge
te studente humanističkih i društvenih
nauka, zato je struktura međuknjižnične
posudbe po vrsti građe specifična. Na
području posudbe iz drugih knjižnica je
broj zahtjeva u 2007. g. bio još uvijek u
korist posudbe originala (57%), a na
području posudbe iz fonda NUK predstavlja čak 82%.
Pasiva
Godina
Broj zahtjeva
Realizacija
Kopije – reprodukcije
2005
2006
2007
619
710
971
612
702
934
2005
1.625
1.581
Prijelaz iz tradicionalne međuknjižnične
posudbe u suvremenu dobavu dokumenata elektronskim putem najbolje
prikazuje radikalno povećanje broja slanja
članaka u e-obliku. Iz inozemstva je u
2005. godini primljeno 612 članaka u eobliku što predstavlja 87% svih članaka,
a u 2007. g. 934 (vidi tab. 7). Dio poslanih
dokumenata elektronskim načinom bio
bi još veći, da nisu bili prisutni problemi sa
opremom (Ariel).
Iz NUK-a poslano je u 2005. g. od ukupno
2.228 članaka 391 (18%) elektronskim
putem, a u 2007. g. taj se dio povećao na
684 članaka odnosno 34% (vidi tab.8 i graf
2). I kod aktive udio elektronskih dokumenata bio bi veći, da nisu bile tehnološke prepreke zbog neprikladne tehnologije (skener).
Originali
2006
1.540
1.516
2007
1.263
1.184
2005
2.244
2.193
Ukupno
2006
2.250
2.218
2007
2.234
2.118
Ukupno
2006
10.956
10.817
2007
10.897
10.447
Tabela 7: Međuknjižnična posudba originala i kopija iz drugih knjižnica 2005-2007
Pasiva
Godina
Broj zahtjeva
Realizacija
Kopije – reprodukcije
2005
2006
2007
2.312
2.243
2.008
2.228
2.196
1.989
2005
8.693
8.599
Originali
2006
8.713
8.621
2007
8.889
8.458
2005
11.005
10.827
Tabela 8: Međuknjižnična posudba originala i kopija u druge knjižnice 2005-2007
42
811
684
391
612
710
971
2.008
2.243
Razvoj međuknjižnične posudbe i suvremenih usluga za korisnike (između tradicije i tranzicije)
Graf 2: Prikaz povećanja broja poslanih dokumenata elektronskim putem (2006-2007)
Jedan od pokušaja, da knjižnice očuvaju
svoju neophodnu ulogu je i u organizaciji
i koordinaciji elektronskih podatkovnih
zbirki, što često predstavlja povezivanje
baza preko portala. Time se korisnicima
osigurava pristup e-publikacijama i
pomoć u snalaženju u obilju informacija
(Vrana, 2005).
gement i servisiranje e-knjižnice. Pored
organizacije i razvoja mrežne stranice te
predstavljanja servisa i službi10 vodi brigu
i za nabavku i ponudu elektronskih baza
podataka te razvoj Digitalne knjižnice
Slovenije. Pomoću službe je u 2007. g.
nabavljeno 32 podatkovni zbirki, većim
djelom pomoću nabavnog konzorcija11
COSEC. U skladu sa licenčnim dogovorima
sve zbirke su online dostupne iz svih
lokacija sveučilišta u Sloveniji.
Zato je za potrebe koordinacije i upravljanja aktivnosti razvoja e-knjižnice u NUK
ustanovljena Služba za izgradnju, mana-
Svoj cilj, izgradnju Digitalne knjižnice
Slovenije, je NUK predstavio na Slovenskom sajmu knjiga, studeni 2005. g. Portal
7. E-knjižnica i Digitalna
knjižnica Slovenije
10
11
Posjeta mrežne stranice u 2007. g. je za 93% veća od protekle godine i znači skoro 2.900.000 posjeta
stranice. Najviše posjetioca dođe na NUK mrežnu stranicu preko Googla.
U konzorciju surađuje 118 knjižnica i institucija. COSEC je jedan od 49 konzorcija koji od 2003 g.
djeluju u okviru međunarodnog konzorcija eIFL.net.
43
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
omogućuje jednostavan online dostup
do digitalnih sadržaja,12 koje je moguće
čitati, gledati i slušati – bez novčane
nadoknade. Portal uključuje različite vrste
knjižnične građe, omogućuje pretraživanje po bibliografskim podacima i
punom tekstu na osnovni i napredni
način, a sa otvorenom tehnološkom
zasnovom omogućuje i uključivanje drugih institucija.13 Uz to su riješeni tehnološki vidik,14 autorsko pravo,15 kao i promocija servisa. Vlasnici i upravljači mrežnih stranica mogu na svoju stranicu
dodati i mini-pretraživač za dLib.si. Cilj
Digitalne knjižnice Slovenije je digitalizacija što većeg broja publikacija, diseminacija i trajno očuvanje temeljne knjižnične građe (Krstulović, Štular Sotošek,
2007). Digitalna knjižnica Slovenije je
jedan od najvažnijih projekata sa širom
društvenom podrškom16 u strateškom
planu NUK za razdoblje 2007-2010.
Velika je prednost Digitalne knjižnice u
12
13
14
15
16
17
18
44
Valerija Žagar, Tereza Poličnik-Čermelj
bezgraničnom i besplantom dostupu do
publikacija koje inače veliki dio javnosti
nikada ne bi imao prilike vidjeti – nacionalne baštine i velikog djela znanstvene
literature.
8. EOD – e-knjige po narudžbi
Za razvoj novih usluga knjižnice značajan
je projekt EOD – e-knjige po narudžbi, u
kojeg je preko sufinanciranja Europske
komisije udruženih 13 europskih knjižnica
iz 8 europskih država,17 a od listopada
2007. i NUK. Osnovni koncept projekta,
kojeg je lansirala knjižnica Sveučilišta u
Innsbrucku je pokušaj, kako naručiti
knjigu, koja nije više pod autorskopravnom zaštitom18 u digitalnom obliku
preko mrežnog kataloga.
Kao kod svih novih knjižničnih usluga, bilo
je potrebno ustanoviti: 1) koja je ciljna
skupina korisnika, 2) kako pripremiti
infrastrukturu za izvođenje projekta, 3)
Početkom 2007. g. uključuje preko 170.000 jedinica, od toga 152.503 članaka iz starije i suvremene
slovenske periodike, 10.588 fotografija (portreta značajnih Slovenca i Slovenki), 280 starijih
monografskih publikacija, 1.070 skladbi, 65 starih zvučnih zapisa, 68 starih karata, 3.843 plakata i 101
diplomski rad, a broj jedinica kontinuirano raste.
Pored NUK u 2007. g. surađuju i Osrednja knjižnica Celje, Knjižnica Ivana Potrča Ptuj i Sveučilište u
Ljubljani.
Preko standarda za mrežnu žetvu podataka (“metadata harvesting“) Open Archive Initiative (OAI),
meta podatkovnom modelu Dublin Core te protokolu za dostup do kataloga Z39.50.
Uključuje publikacije, koje nisu više pod autorsko-pravnom zaštitom, a za novije publikacije je
ugovorena pismena dozvola vlasnika autorskih prava.
Partneri koji podupiru djelatnost dLib-a su: Javna agencija za istraživačku djelatnost Republike
Slovenije, Direktorat za informaciono društvo Ministarstva za visoko školstvo, znanost i tehnologiju.
Financijski ga podupire međunarodna zajednica sa sredstvima koje je dobila pomoću raspisa
“Norvežanski financijski mehanizmi”.
To su najviše nacionalne i univerzitetske knjižnice iz 8 država: Portugal, Mađarska, Danska, Slovačka,
Austrija, Njemačka, Estonija i Slovenija.
Građa do 1900. g., u NUK do 1945. g.
Razvoj međuknjižnične posudbe i suvremenih usluga za korisnike (između tradicije i tranzicije)
kako voditi projekt i vršiti kontrolu
efikasne potrošnje sredstava, 4) na koji
način o novoj usluzi obavještavati korisnike i pripremiti pilotski projekt te analizu
trga, i na kraju 5) da li je usluga financijski
rentabilna. Realizacija projekta je moguća
uz pretpostavku, da postoji veliki interes
korisnika, da dobiju knjige bez autorskopravne zaštite u e-obliku i da su knjižnice
u određenoj prednosti prema komercijalnim i drugim ponuditeljima. Knjižnice su
vlasnici građe, a uz to imaju i znanje i
tehnološke mogućnosti. Među prednostima potrebno je naglasiti, da knjižnice
obično već formiraju efikasne mreže (tako
tradicionalne kao i elektronske), koje je
moguće iskoristiti za ovaj projekt i da uz to
oblikuju i održavaju nacionalne kataloge
u elektronskom obliku. Sudjelujući u
ovom projektu utvrdili su, da bi bilo po-
trebno za uspješno izvođenje projekta do
većine europskih e-knjiga potrebno
približno 150 knjižnica. Da bi se mogla
mreža financirati iz vlastitih sredstava
dovoljno ih je 40-50 (Klasinc, Soršak,
Kavčič-Čolić, 2007).
Početkom 2007. g narudžba u NUK je bila
kao i u drugim knjižnicama, organizirana
kao mrežna kupovina. Kad korisnik u
katalogu pronađe traženu knjigu, klikom
na “naruči digitalizaciju“ otvara formular
sa osnovnim metapodatcima i okvirnom
cijenom e-knjige (vidi sl. 2). Cijena usluge
je slična cijeni19 drugih načina reproduciranja građe i međuknjižnične posudbe.
Korisnik prima e-knjigu u obliku PDF
datoteke, u sačuvanoj tipografiji i obično
u crno-bijeloj tehnici. Kvaliteta digitaliziranih primjeraka je prema odazivu
Slika 2: E-knjige po narudžbi
19
20 EUR po knjizi od 100-200 stranica.
45
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
Valerija Žagar, Tereza Poličnik-Čermelj
korisnika daleko bolja od onih koje dobiju
preko “Google Search Book“.
Dr. Alenka Kavčič-Čolić, voditeljica projekta u NUK, kaže da su od početka
projekta do kraja 2007. g. primili 41 narudžbu istraživača iz različitih slovenskih
institucija za koje su digitalizirali 42 knjige
(tj. 12.059 skenograma). Brojka ukazuje
da je usluga značajna i na lokalnom nivou.
Slovenija je za sada tražila samo jedan
primjerak pomoću EOD u Sveučilišnoj
knjižnici u Regensburgu (Njemačka).
Projekt EOD krajem lipnja 2008. g. u NUK
završava, a digitalizaciju po narudžbi
nastavlja Digitalna knjižnica Slovenije ili
Služba za međuknjižničnu posudbu.
8.1 EOD u brojkama
Registar digitaliziranih publikacija u
ožujku 2008. sadrži 32 naslova.20 Ako
analiziramo digitalizirane knjige po jeziku
(vidi graf 3), najveći dio pripada građi na
slovenskom jeziku (22 ili 69%), po tri
naslova su na latinskom, talijanskom i
njemačkom jeziku (9%) i jedna publikacija
na engleskom jeziku (4%).
Eng.
1
Nem.
3
Lat.
3
Tal.
3
Slv.
22
0
5
10
15
20
Graf 3: Digitalizirane publikacije EOD po jezicima
20
46
http://www.nuk.uni-lj.si/Register/
25
9- Geograf., pov.
5
8- Književnost
7- Medicina
6 - Tehnika
5- Prirod. z.
3- Društv. z.
2- Relig.
10
2
1
1
4
2
1-Filoz., psih.
0- Opće
6
1
0
2
4
6
8
10
12
Graf. 4: Digitalizirane publikacije EOD po sadržaju
S obzirom na sadržaj je (vidi graf 4) najviše
digitalizirane građe sa područja književnosti (10 naslova odnosno 31%), slijedi
filozofija i psihologija (6 odnosno 19%) ,
društvene znanosti (4 odnosno 12%),
povijest (5 odnosno 16%), religije i medicina (oboje po 2 odnosno 6%) te kemija
i tehnika (sa po 1 naslovom odnosno 3%).
Trećina autora knjiga je domaćih ostali su
strani a često se radi i o prijevodima
(Register…, cop. 2008).
9. Prednosti knjižnica
Knjižnice su se povezivale već u prošlosti,
vršeći međuknjižničnu posudbu. Razvojem informacijske tehnologije i prednostima elektroničke katalogizacije,
koriste mrežne kataloge i sisteme velikih
pretraživača te druge tehnološke mogućnosti. Nova informacijska oruđa omogućuju krajnjem korisniku veliku samostalnost kroz brz pristup, mogućnost
prenošenja i pristupa s više lokacija, veći
broj raspoloživih jedinica građe u trenutku pretraživanja i pregledavanja i
jednostavnost korištenja. Ali su knjižnice
i knjižničari još uvijek potrebni u onim
slučajevima, kada su u pitanju specifična
Razvoj međuknjižnične posudbe i suvremenih usluga za korisnike (između tradicije i tranzicije)
znanja i pristupi. Knjižnice su stupile do
korisnika, do njihova radnog stola ili
kućnog računala. Možemo reći, da
knjižnice koriste svu moguću tehnologiju
da se približe cjelokupnoj javnosti.
Veliki dio informacija je u rukama velikih
komercijalnih firmi, pretraživača i agregatora baza podataka. Suprotno od njih
knjižnice čuvaju originale i prema slovenskom Zakonu o obaveznom primjerku
(Zakon…, 2006) i online publikacije na
mrežnom portalu SVAROG21 te nude
svojim korisnicima specifična znanja.
Predviđanja iz početka izlaganja da će se
broj zahtjeva na međuknjižničnoj posudbi
smanjiti zbog velike ponude e-dokumenata na webu se nisu realizirala. Nove
službe u knjižnici nisu konkurencija
starijim, nego dopuna koju korisnici traže.
Suradnja između međuknjižnične posudbe i narudžbe digitaliziranih knjiga u
knjižnici mora biti koordinirna osobito u
onim slučajevima kada korisnik ne traži
original.
Literatura:
Digitalna knjižnica Slovenije, dLib.si. Ljubljana: NUK, cop. 2005-2007. Dostupno 02.03.2008 na:
http://www.dlib.si/
Klasinc, J. & Svoljšak, S. & Kavčič-Čolić, A.: Nova storitev v NUK - digitalizacija knjig po naročilu
(EOD - e-Books On Demand). U: Strokovno posvetovanje Zveze bibliotekarskih društev
Slovenije (2007 ; Bled). Knjižnice za prihodnost : napredek in sodelovanje. Ljubljana:
ZBDS, 2007
Kokole, J.: Modernizacija centralnega kataloga monografskih publikacij z avtomatsko obdelavo
podatkov. Ljubljana, Knjižnica 22 (1978) 1-2
Krstulović, Z. & Štular Sotošek, K.: Digitalna knjižnica Slovenije- dLib.si : namen, dosežki in
strateške usmeritve (2005-2007). U: Zveza bibliotekarskih društev Slovenije. Strokovno
posvetovanje (2007 ; Bled). Knjižnice za prihodnost : napredek in sodelovanje. Ljubljana:
ZBDS, 2007
Nacionalna sveučilišna knjižnica. Međuknjižnična posudba. Zagreb : NSK, 2005. Dostupno
3.3.2008 na: http://www.nsk.hr/Service.aspx?id=20
Narodna biblioteka Srbije. Međuknjižnična pozajmica. Beograd: NSB, <199?>. Dostupno
3.3.2008 na: http://www.nbs.bg.ac.yu/pages/article.php?id=890
Narodna in univerzitetna knjižnica. Ljubljana : NUK, cop. 1998-2008.
Dostupno 3.3.2008 na: http://www.nuk.uni-lj.si/
Navodilo o izposojanju knjig v Ljudski republiki Sloveniji. Ljubljana, Uradni list LR Slovenije 19
(1962) 15
21
Sistem za sigurno arhiviranje predane građe, slov. Sistem za varno arhiviranje oddanega gradiva
na: https://www.nuk.uni-lj.si/svarog/
47
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
Valerija Žagar, Tereza Poličnik-Čermelj
Poličnik-Čermelj T. & Sešek I.: Bosanskohercegovačka, hrvatska, makedonska i srpska građa u
Nacionalnoj i univerzitetskoj biblioteci u Ljubljani : analitički izveštaj za novi milenijum.
Sarajevo, ICSL godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu, 2 (dec.
2006) 2
Poročilo o delu. Ljubljana, Narodna in univerzitetna knjižnica, 1947-…
Pravilnik o uvjetima i načinu korištenja građe i usluga nacionalne i sveučilišne knjižnice. Zagreb:
NSK, 2003. Dostupno 4.3.2007 na:
http://www.nsk.hr/opce-obavijesti/djelatnosti/pravilnik.doc
Raziskovalec. Ljubljana, 20 (1990) 7-10.
Register digitaliziranega gradiva. Ljubljana : NUK, cop. 2008.
Dostupno 3.3.2008 na: http://www.nuk.uni-lj.si/Register/
Sečić, D.: Mednarodna medknjižnična izposoja v znanstvenih knjižnicah Jugoslavije. Ljubljana,
Knjižnica 35 (1991) 1
Strateški načrt NUK 2004-2008 : poslanstvo, vizija, vrednote. Ljubljana : NUK, 2004.
Dostupno 3.3.2008 na: http://www.nuk.uni-lj.si/dokumenti/pdf/str_nacrt_2004-2008.pdf
Vrana, R.: Znanstveno komuniciranje pod utjecajem elektroničkih izvora informacija i moguća
promjena knjižničnog obrasca. Zagreb, Vjesnik bibliotekara Hrvatske 48 (2005) 2
Zakon o knjižničarstvu. Ljubljana, 2001. Dostupno 3.3.2008 na:
http://www.nuk.uni-lj.si/dokumenti/pdf/zakon_o_knjiznicarstvu.pdf
Uredba o osnovnih storitvah knjižnic. Ljubljana, 2003. Dostupno 3.3.2008 na:
http://www.nuk.uni-lj.si/dokumenti/pdf/uredba_storitve_knjiznice.pdf
Uradni list R Slovenije
Zakon o obveznem izvodu publikacij. Ljubljana, 2006. Dostupno 3.3.2008 na:
http://www.uradni-list.si/1/objava.jsp?urlid=200669&stevilka=2977
Žagar, V.: Medknjižnična izposoja : razvoj, delovni postopki in nekateri kazalci uspešnosti :
diplomska naloga. Ljubljana: /V. Žagar/, 2000
48
YEARBOOK OF INTERNATIONAL CONVENTION OF SLAVIC LIBRARIANS’ IN SARAJEVO Vol. 4-5
UDK/UDC 025.2/.3:027.7(73)
Staffing and Workflow for No Backlogs
at Stanford University Libraries
Karen Rondestvedt
Curator for Slavic & East European Collections
Stanford University Libraries1
When I began work at Stanford in January
2001, I was given a tour of Technical
Services, including the Acquisitions and
Cataloging Departments. My colleagues
told me Stanford no longer had any
cataloging backlog. They then proceeded
to show me how they managed to do
that. The organization that I saw then and
that is there today is the result of a large
and painful budget cut and reorganization that took place in the mid-1990s.
To give an idea of the magnitude of what
my colleagues accomplish, I will give you
some figures. In the past 8 years, our
library has received an average of approximately 94,000 new monographic titles
per year. As of April 2008, the staff working
on incoming monographs numbered
approximately 33 FTE (full-time equivalents): 9.5 in Acquisitions and 23 in
Cataloging. All incoming books go from
the box to the shelf, ready for readers, in
a couple of months or less.
1
(Incidentally, I personally can take no
credit for the amazing accomplishment I
am describing here. I work in a different
department.)
What I present here is a simplified version
of the workflow and organizational
structure that allow our Acquisitions and
Cataloging departments to accomplish
this feat. Some of what I tell you will
almost certainly not be applicable to your
libraries now or in the near future.
However, maybe it will suggest some
additional ways to make use of your
shared COBISS database and other
resources. There are a few key principles
that were used to organize this workflow:
1. Minimize the number of times books
are handed off from one worker to
another.
2. Outsource the easiest processes to
vendors (book dealers).
3. Use computers to do routine and
repetitive work.
Address correspondence to: Green Library – HASRG, Stanford University, Stanford, CA 94305-6004, USA
(E-mail: [email protected]). The author thanks Sharon Propas for assistance with this paper.
49
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
Figure 1
50
Karen Rondestvedt
Staffing and Workflow for No Backlogs at Stanford University Libraries
4. Allow books and their records in our
database to be handled separately.
The illustration in Figure 1 shows actual
processes and statistics for the year 2005.
Shelf-Ready EDI
Starting at the upper left with the first
blue oval in Figure 1, we see that 18% of
the total were received shelf-ready and
with EDI (electronic data interchange).
These are books where the entire process
was outsourced to vendors. The vendor
downloaded the appropriate cataloging
records from a bibliographic utility2 like
OCLC and added Stanford’s symbol to the
holdings there. If there was no cataloging
record (the green 4% box lower down on
your handout), they created a machinereadable acquisitions record. The vendor
also physically prepared the books for our
shelves: they edge-stamped them, pasted
in book plates and date due slips, glued
call number and location labels onto the
spines according to our specifications,
and perhaps most importantly, affixed a
barcode to each book. The barcode
connects the book to its cataloging
record. We receive books and records
from the vendor separately. The records
are loaded into our database. Before the
reorganization in the mid-1990s, these
books went to copy catalogers, but now
most copy cataloging is done in the
Acquisitions Department. Acquisitions
specialists check the books against their
records in our database and register them
as received. Then the books can go
straight to the shelf for readers. Shelving
2
personnel wand the bar codes, registering
each book as on the shelf. The books in
this processing stream are mostly American trade and university press monographs. Most of them receive CIP
cataloging at the Library of Congress.
Enhanced EDI
The second blue oval from the left in
Figure 1 represents books received with
“enhanced EDI,” 4% of the total. For books
in this category the vendor provides us
with complete cataloging records for
most books, but the books do not arrive
physically prepared for our shelves. These
books are sent straight to our Binding &
Finishing unit, where they are labeled,
barcoded, registered as received, and sent
to the shelf. The books in this stream are
from vendors who can provide us with
acceptable records, but do not or cannot
do the physical processing for us.
Euro EDI
The third blue oval in Figure 1, Euro EDI,
represents 9% of the total. These are
books in West European languages from
vendors who provide us with acquisitions
records along with the books, but not
cataloging records. The acquisitions
specialist searches the bibliographic utility
for a cataloging record to match the book
(such a record, if found, is called copy). In
a third of the cases, he or she finds copy
with a call number. The copy is downloaded and replaces the acquisitions
record, and the book is barcoded. The
A bibliographic utility is multi-library shared database, such as COBISS, or OCLC in the United States.
51
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
book then goes to Binding & Finishing
and from there to the shelf. The two-thirds
of books in the Euro EDI group for which
there is no matching copy will go to one of
two places. A few, as you see in the purple
circle in Figure 1, are sent to specialized
catalogers immediately. Those are books
in formats or languages that are cataloged
in other units, for example, music, or
maps. The rest are sent to special shelves
in the Cataloging Department. This
workflow is indicated in yellow in Figure 1.
From there a relatively small proportion
are chosen for original cataloging, based
on their importance or other factors. The
unit that does original cataloging at
Stanford is called the MARC Unit. (We have
nowhere near enough staff to do original
cataloging on every book that does not
have copy.)
The books that are not chosen for original
cataloging go to the Classification Unit. I
will discuss the work of this unit later.
Standard
The final blue oval in Figure 1 represents
books received in the traditional way:
with no cataloging records and no physical processing. These are 69% of the total.
Among them are all the Slavic books. This
is the category that will be most familiar
to you. Acquisitions specialists search
these in OCLC and download matching
records if they find them. It appears that
they found copy for nearly half of books
received this way. Books with copy do not
go to the Cataloging Department at all.
For books that have no matching cataloging record in OCLC, the acquisitions
52
Karen Rondestvedt
specialist creates a brief acquisitions
record. He or she also adds the local
acquisitions fields to all the records and
barcodes the books. From Acquisitions a
small proportion of the books go to
specialized catalogers (music, maps, etc.).
The rest go to the shelves in the
Cataloging Department from which the
original catalogers choose books to work
on. Books that are not chosen by the
original catalogers are taken over by the
Classification Unit.
Classification Unit
Work done by the Classification Unit is
shown in yellow on in Figure 1. This unit,
which consisted of four people as of April
2008, is one of the key reasons that there
is no cataloging backlog in Stanford
University Libraries. In 2005 they received
35% of all our new monographs, or
28,900. All books that do not have acceptable copy with a Library of Congress call
number are put on this unit’s shelves. A
little less than a third of these books are
selected for original cataloging. The
remainder are given Library of Congress
call numbers by the Classification Unit
according to their subjects. The unit also
gives some of them uncontrolled subject
terms—meaning terms that have not
been checked in the authority file. They
must work very fast. They are given a high
quota of books they must finish each
month. In 2005, the five people in this unit
by themselves sent 23,200 books to the
shelves, or more than 28% of the total
number we received.
Staffing and Workflow for No Backlogs at Stanford University Libraries
Figure 2. Record Created by Classification Unit
Author: Bonte, Pierre.
Title: L’émirat de l’Adrar mauritanien : harîm,
compétition et protection dans une société tribale
saharienne / Pierre Bonte.
Imprint: Paris : Karthala, 2008.
Physical Description: 576 p.
Series: (Hommes et sociétés)
Unctrl subject term: Mauritania local social life customs ethnology
19th-20th century
ISBN: 9782811100231
ISBN: 2811100237
GREEN CALL NUMBER
1)HN830 .A937 B66 2008
COPY LOCATION
1 B&F-HOLD
In Figure 2 is sample of the work of the
Classification Unit. This record has no
Library of Congress subject headings, but
it has a call number and uncontrolled
subject terms identified as that. These are
sufficient to allow readers to find the book
on the shelf among books with a similar
subject. Readers can also find this book
in our online catalog by means of a
keyword or a subject search—as well as
with a title or author search. Records from
the Classification Unit are not uploaded
into OCLC.
Marcadia Cycling
Returning to Figure 1, the green workflow
shows cataloging records being cycled
through Marcadia. This service searches
our records periodically against the
bibliographic utility for two years. If a
record is found, the firm overlays it onto
the record created by the Classification
Unit. The call number and the uncontrolled subject headings stay in the record
as they are. If no record is found, the book
receives Level 3 cataloging, which
includes a single Library of Congress
subject heading. Alternatively, a record is
created from another record, for example,
for a different edition.
Data Control
The Data Control Unit in the Cataloging
Department is responsible for authority
control, including updating headings in
records as changes are made. They also
correct errors in records and do copy
cataloging and Level 3 cataloging.
53
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
Conclusion
I have presented a simplified version of
the workflow and organizational structure
that allow Stanford’s Acquisitions and
Cataloging departments to move all
Karen Rondestvedt
books from the box to the shelf in the
space of a few weeks. No books sit in a
backlog. Some of what I have told you is
probably not applicable to your libraries.
However, maybe it has suggested some
new possibilities for you.
For Further Information
Stanford University Libraries home page, http://library.stanford.edu/.
Stanford University Libraries Cataloging & Metadata Services Department home page,
http://www-sul.stanford.edu/depts/ts/tsdepts/cat/index.html.
Stanford University Libraries Acquisitions Department’s Monograph Receiving Unit home page,
http://www-ul.stanford.edu/depts/ts/tsdepts/seracq/sa_depts/mono_rec/index.html.
Sharon Propas, “Ongoing Changes in Stanford University Libraries Technical Services,” Library
Acquisitions: Practice & Theory 19, no. 4 (1995), 431-433.
Sharon Propas, “Rearranging the Universe: Reengineering, Reinventing, and Recycling,” Library
Acquisitions: Practice & Theory 21, no. 2 (1997), 135-140.
Catherine M. Tierney, “Stanford University Libraries Redesign Report: Redesigning the
Acquisitions-to-Access Process,” Stanford, CA: Stanford University Libraries, 1995,
http://library.stanford.edu/depts/ts/about/redesign/report/.
Sarah F. Young, “An Interview with Michael Keller,” Library Collections, Acquisitions, and Technical
Services 26, no. 1 (2002), 61-74.
54
YEARBOOK OF INTERNATIONAL CONVENTION OF SLAVIC LIBRARIANS’ IN SARAJEVO Vol. 4-5
UDK/UDC 02:005.96
Ljudi – najvažniji korak
na putu znanja do cilja
Mr. sc. Amra Rešidbegović, bibl. savjetnik
Nacionalna i univerzitetska biblioteka Bosne i Hercegovine, Sarajevo
[email protected]
SAŽETAK:
U radu se inicira pitanje edukacije bibliotekara i edukacije za koju su oni odgovorni. To je veoma
složen i zahtjevan zadatak koji traži najkvalitetnije, elitne zastupnike bibliotečko-informacijske
profesije koji će biti kadri da je razvijaju, ali i da je zaštite.
Prikazan je primjer dobre prakse kroz rad Centra za permanentno obrazovanje bibliotekara
BiH, put njegove izgradnje od projekta do respektabilnog središta znanja.
Uvod
U vrhu primarnih faktora razvoja na
kojima se temelji poslovanje svake radne
organizacije, u ovom slučaju biblioteke,
nalaze se proizvodni resursi, odnosno
ljudi. Poznatiji kao ljudski resursi, ovaj
termin označava ukupan radni potencijal
djelatnika – duhovni i fizički, od čije
iskorištenosti (znanja, vještina, kvaliteta,
sposobnosti, aktivnosti itd.) značajno
zavisi uspješnost poslovanja. Svjesne
važnosti ljudskih resursa za napredak,
dobit i prosperitet, zemlje zapada u njihov
razvoj ulažu 30-50% sredstava.
Bosna i Hercegovina (BiH) je jedna od
zemalja u tranziciji koje, zbog jeftinije
radne snage, u ljudske resurse i znanje
uopće, ulažu znatno manje, ponajčešće
minimalno.
Pozadina ljudskih resursa
u bosanskohercegovačkim
bibliotekama
Bosanskohercegovačke (bh.) biblioteke
djeluju u krajnje nepovoljnim prilikama
koje su odraz višestrukih društvenopolitičkih i tehnoloških promjena koje su
zahvatile Evropu i čitav svijet skraja
prošlog stoljeća.
Historijska događanja poput rušenja
Berlinskog zida i raspada zemalja iz istog
političkog bloka (SFRJ, SSSR, ČSSR),
okončana su nastankom novih država i
smanjenjem društava.
U tom procesu, nažalost, prednjači naša
zemlja, u kojoj je slijed promjena,
popraćenih još i ratom, tekao od raspada
SFRJ na šest država i formiranja države
55
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
BiH, preko dalje administrativno- političke
organizacije nove države sa dva dijela tj.
dva entiteta (Federacija Bosne i Hercegovine i Republika Srpska) i na kraju do
podjele na deset kantona u Federaciji.
Za ljudske resurse o kojima je ovdje riječ,
bh. bibliotekare, to je značilo pravi udar
koji je uzrokovao raspad bibliotečkoinformacijskog sistema (BISa) i podjelu
bibliotečke zajednice na temelju neadekvatne i slabo korisne legislative od
trinaest ustava i sedam neusaglašenih
zakona o bibliotečkoj djelatnosti.
Tako krnje profesionalno okruženje učinilo je da i savremeni procesi razvoja,
globalizacija i nove tehnologije sa segmentima poput informatizacije, internetizacije i sl., na bh. bibliotekare umjesto
olakšanja, djeluju kao udar. Kada se
svemu tome dodaju i drugi za razvoj
ograničavajući faktori kao što su finansijski i prostorni problemi, jasno je koliku
vrijednost u ovakvim prilikama ima opredjeljenje za ulaganje u ljudske resurse,
koje praktično znači ulaganje u znanje.
Ljudski resursi – nosioci
ostvarenja zacrtanih ciljeva
Ključni cilj razvoja bibliotečke djelatnosti
u BiH je rekonstrukcija BISa koji se raspao
tokom rata u BiH (1992-1995). Pored
razaranja brojnih nepokretnih (bibliotečke
zgrade) i pokretnih (knjižni fondovi i
oprema) dobara, teško i dugoročno je
povrijeđena i najvažnija komponenta BISa
– stručni kadar, njegova osnovna pretpostavka bez koje nema razvoja. Struktura
osoblja u poslijeratnim bh. bibliotekama
56
Amra Rešidbegović
obilježena je izmijenjenim, nedostatnim,
pretežno neadekvatno i nedovoljno obrazovanim kadrom,1 od kojeg se, usprkos
tome, očekuje da u okviru savremenog
BISa efikasno i profesionalno odgovara
na vrlo složene informacijske zahtjeve 21.
stoljeća. Jedini pravi put do tog cilja je put
znanja, a najvažniji korak poduzimaju
profesionalci sposobni i spremni da na
tom putu uče čitavom njegovom dužinom, tj. do kraja svog radnog vijeka.
Prethodnica sistemskog stručnog
obrazovanja – projekti edukacije
(1997.-2005.)
Iako u ograničenom kapacitetu, bh.
biblioteke su uglavnom djelovale i tokom
rata, ali su u poslijeratnom periodu pokazale punu spremnost, odlučnost i želju za
napretkom. U kratkom vremenskom
periodu od 1997.-1999. godine održano
je nekoliko stručnih savjetovanja-tipa
seminara sa ciljem da se zatečeno bibliotečko osoblje najprije okupi, potom
upozna i poveže, kako bi se moglo
pristupiti sistemskoj edukaciji koja je bila
uvjet i priprema za pristup obnovi BISa i
djelatnosti u cjelini.
Kao centralna obrazovna strukovna institucija, tradicionalno i zakonski, NUBBiH
je bila nosilac izrade i realizator koncepta
edukacije koja je bila namijenjena djelat1
Prema analizi Matične službe NUBBiH o
kadrovskoj strukturi, u javnim bh. bibliotekama (iz 2006.) prevladava SSS i odnos
prema VSS iznosi 40:30%. U visokoškolskim
bibliotekama BiH obrazovna struktura
(2008.) je povoljnija i odnos VSS, VŠS i SSS je
45:19:30.
Ljudi – najvažniji korak na putu znanja do cilja
nicima iz svih bh. biblioteka. Već na samom
početku, uz masovan odziv, postignuti su
i prvi pozitivni rezultati, koji su ohrabrili
NUBBiH da nastavi i istraje u realizaciji
obrazovnog programa kako za sve, tako i
za ciljane grupe bibliotekara u BiH.
Novembra 1997. godine uz podršku
Savjeta Evrope, NUBBiH je u Tuzli održala
prvi poslijeratni seminar namijenjen obuci
bibliotekara bh. visokoškolskih i izraslijih
javnih biblioteka o temi Tendencije u
modernom bibliotekarstvu. Prisustvovalo
je preko šezdeset učesnika kojima je
problematika prezentirana u devet tematskih cjelina od strane osamnaest iskusnih
i uglednih bibliotekara iz BH i inozemstva.
Aprila 1998. godine održan je drugi
poslijeratni seminar u Zenici i bio je
namijenjen obuci školskih bibliotekara sa
područja Zeničko-Dobojskog kantona.
Inicijativa je potekla iz Javne biblioteke u
Zenici, a iza programa i realizacije seminara stajala je NUBBiH.
Te godine, sa prihvatanjem informacijskog sistema COBISS u BiH, započela je
u NUBBiH i obuka za prvu grupu djelatnika za rad u tom sistemu, gdje je do
danas održan veliki broj ovih kurseva o
korištenju programske opreme i sistema
COBISS.
1999. godina je imala poseban značaj za
izgradnju stručnih kadrova kod nas.
Zahvaljujući održanim seminarima i
aktiviranju profesionalne komunikacije,
počele su se nazirati grupe potencijalnih
kandidata koji su obećavali da bi u
dogledno vrijeme mogli formirati kritičnu
masu stručnjaka koja će biti u stanju
valjano preuzeti, dalje razvijati i nositi
bibliotečko-informacijsku djelatnost.
Aprila 1999. godine NUBBiH je održala
prvi veći kurs za sto dvadeset bibliotečkih
djelatnika iz svih bh. biblioteka sa ciljem
da se pripreme za polaganje stručnih
ispita. Program obuke bio je usklađen sa
ispitnim programom, što znači da je
uključivao sve ispitne predmete. Pored
predavača iz reda najkvalificiranijih i
najkvalitetnijih bibliotekara iz BiH, polaznici su imali priliku upoznati se i sa iskustvima poznatih bibliotečkih poslenika iz
inozemstva, susjednih zemalja i Danske.
Maja-juna 1999. godine održani su prvi
poslijeratni stručni bibliotečki ispiti
Ovaj vid profesionalne izgradnje u BiH
postoji od 1952. godine. Iako su se oblici
stručnog obrazovanja mijenjali i usavršavali uvođenjem formalnog bibliotečkog
obrazovanja na akademskoj razini, stručni
ispiti nikada nisu napuštali svoju osnovnu
misiju: da izgrade vrijednog i pouzdanog
nosioca BISa, ozbiljnog i odanog profesionalca, uvijek spremnog da dalje uči,
unapređuje i štiti svoju struku. Posljedice
ukidanja stručnih ispita u dva navrata,
najprije Zakonom o bibliotečkoj djelatnosti iz 1978. godine (bio na snazi do 1986.)
i potom nasilno ratom (1992-1995), bile
su katastrofalne za ovu profesiju i dovele
u pitanje njen dalji opstanak. Bilo je
potrebno ponovno uspostaviti pokretača
i branik profesije aktiviranjem važne
profesionalne institucije – stručni ispiti,
koja osim što pruža temeljna praktična
znanja i vještine i osposobljava za dalji i
samostalan rad, ima funkciju esnafa, ali i
snagu državnog ispita.
57
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
Sredinom 1999. godine stekli su se osnovni uvjeti za to: zakonska potpora (Zakon
o bibliotečkoj djelatnosti,2 Pravilnik o
stručnim zvanjima u bibliotečkoj djelatnosti,3 te važeći entitetski i kantonalni
zakoni) ; zainteresirana i uglavnom pripremljena skupina kandidata; obezbijeđena osnovna stručna literatura.
Prvi poslijeratni stručni ispiti održani su
već krajem maja i tokom juna mjeseca
1999. godine. Od tada, pa do kraja 2008.
godine stručne ispite je položilo 530
kandidata iz čitave BiH i steklo stručna
zvanja biliotekar (za VSS), viši knjižničar
(VŠS) i knjižničar (SSS). Na ovaj način je
ispunjena njihova funkcija i pomogli su
zatečenom i novouposlenom osoblju u
bh. bibliotekama da lakše usvajaju i
primjenjuju profesionalne standarde,
nove tehnologije i principe, i razvijaju
svijest o profesionalnoj pripadnosti.
Poslijeratni ispitni program je koncipiran
na temeljima pozitivnih segmenata
prijašnjeg programa, s tim što je pristup i
sadržaj osavremenjen i proširen. Prema
važećoj legislativi, ispit se sastoji iz dva
dijela, opći i posebni. Opći dio podrazumijeva poznavanje legislative i stranog
jezika (strani jezik samo za zvanje bibliotekar), a posebni sadrži osam stručnih
predmeta čiju makro strukturu čine bibliotečka pismenost, informacijska pismenost i intelektualna sloboda u bibliotekama.
2
3
58
Zakon o bibliotečkoj djelatnosti. Službeni
list RBiH, br. 37/95. (2. 10. 1995.)
Pravilnik o stručnim zvanjima u bibliotečkoj
djelatnosti. Službene novine FBiH, br. 24/97.
(20.10.1997.)
Amra Rešidbegović
Polaganje ispita je prilagođeno razini i
vrsti formalnog obrazovanja, pa se za
zvanje bibliotekar (sa VSS) odgovarajući
predmeti polažu u punom, a za niža,viši
knjižničar i knjižničar (VŠS i SSS) u
smanjenom obimu.
Nadalje, kandidati koji su završili studij
bibliotekarstva imaju poseban tretman i
pored općeg dijela, polažu samo dva
stručna predmeta. Slično, uz obavezu
izrade i stručnog rada, polažu i oni koji su
već ranije polagali stručni ispit u nekoj
drugoj oblasti, dok se za sve ostale
primjenjuje polaganje prema cjelovitom
programu.
Pa i pored uvažavanja stečenog akademskog zvanja i teoretskog znanja,
jedan broj diplomiranih bibliotekara je na
stručne ispite često gledao sa nevjericom
i prezirom, pokazujući se, nažalost, najnekooperativnijim članovima bibliotečke
zajednice, što je utjecalo na njeno slabljenje. Nedostatak osjećaja pripadnosti
profesiji se nasreću mijenja, svijest o
potrebi stalnog stručnog obrazovanja se
u praksi razvija i sve više raste potreba za
praktičnim znanjem i vještinama koje
omogućava ovaj ispit, kao i razumijevanje
da državni, kakav je ovaj ispit, bibliotekari
ne mogu polagati ni u jednoj drugoj, osim
bibliotečkoj oblasti, koji se tradicionalno
i zakonski polaže u NUBBiH.
Složenost i cjelovitost programa evidentno su doprinijeli unapređenju profesionalne bibliotečke zajednice, pogotovo kada se uzme u obzir njeno teško
stanje uzrokovano odljevom stručnjaka
zbog ratnih razaranja. Velika doza optimizma i okrenutost profesiji kojima su
Ljudi – najvažniji korak na putu znanja do cilja
ponajčešće, pogotovo u početku, praćeni,
učinili su ove ispite još vrijednijim.
Maja 2000. godine održan je prvi kurs
za instruktore, trenere i bibliotečki menadžment. Cilj ovog kursa-seminara bio
je da okupi iskusne i renomirane bibliotekare, upozna ih sa programom cjeloživotnog obrazovanja za bibliotekare i
pripremi za njegovu implementaciju.
Tokom 2000.-2002. godine NUBBiH je
bila nosilac izrade i implementacije međunarodnog obrazovnog projekta NLP TCI
OSI Budapest (Network Library Program –
Teaching Centers International, Open
Society Budapest). Projekat je bio iniciran
i podržan od strane Otvorenog društva iz
Budimpešte sa ciljem da se formiraju i na
međunarodnom nivou umreže nacionalni
bibliotečki obrazovni centri Jugoistočne
Evrope, na temelju jedinstvenog i savremenog programa uz uvažavanje specifičnosti članica mreže. Odjeci ovog projekta bili su profesionalna zainteresiranost
i omasovljenje, prekretnica u edukaciji i
priznanje dosadašnjih pozitivnih iskustava
i rezultata na polju stalnog stručnog obrazovanja od strane relevantnih svjetskih
imena. Napomenimo da je pored redovnih kurseva iz osnovnog bibliotečkoinformacijskog znanja u ovom periodu
održano i osam naprednih kurseva za
ciljane profesionalne grupe4 u kojima su
pored domaćih učestvovali i eksperti iz
Narodne in univerzitetne knjižniceLjubljana (NUK) i Gradske knjižnice-Zadar.
4
Projekat Mreža međunarodnih obrazovnih centara zavređuje posebno razmatranje, koje će mu nadalje biti posvećeno.
2003.-2005. godina, bio je period aktivnog učešća NUBBiH u međunarodnim
projektima PULMAN (Public Libraries
Mobilising Advanced Networks, 20012003) i CALIMERA (Cultural Applications :
Local Institutions Mediating Electronic
Resources, 2003-2005) čiji su odjeci označili uspon u bh. stručnom obrazovanju.
Ovi projekti nisu bili isključivo obrazovni,
ali njihovi segmenti o neformalnom obrazovanju, doživotnom učenju, digitalnoj
pismenosti, značajno su utjecali na dograđivanje i osavremenjavanje programa
stalnog stručnog obrazovanja koje
sprovodi NUBBiH.
PULMAN i CALIMERA projekti su imali i
širi utjecaj na bh. bibliotečku zajednicu.
Principi koje preporučuju ovi projekti u
obliku smjernica, inicirali su 2006. godine
osnivanje Asocijacije informacijskih stručnjaka-bibliotekara, arhivista i muzeologa
– BAM, koja se zauzima za njihovo sprovođenje u praksi, što značajno nadoknađuje i nedostatak postojanja i djelovanja
strukovnog udruženja (Društva bibliotekara).
2005. godine NUBBiH je na temelju
sporazuma sa Fondacijom za održivi
razvoj ODRAZ uspješno ostvarila projekat
Obnova biblioteka u BiH – edukacija
bibliotekara.
Pod zajedničkim nazivom o temi Razvoj biblioteka u BiH održano je 8 kurseva (januar 2002. – juni
2003.). 2002.godina: Seminar za direktore/voditelje javnih biblioteka (24.01.); Razvoj školskih
biblioteka (31.01.); Razvoj univerzitetskih biblioteka (27.-28.02.); Razvoj javnih biblioteka (27.05.);
Informacijska pismenost (19.-20.09.); Djeca i mladi u javnim bibliotekama (29.-30.11.); Razvoj
specijalnih biblioteka (23.12.) i 2003.godina: Razvoj fakultetskih biblioteka (02.-03.06.)
59
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
Cilj projekta je bio jačanje stručnih znanja
i vještina, otvorenosti, aktivnosti i informiranosti bibliotečkih djelatnika iz 38
biblioteka pretežno pasivnih krajeva, kako
bi se lakše uključile u BISBiH i pomogle
poboljšanju kvaliteta života lokalne
zajednice.
***
Sistemsko stručno obrazovanje
bibliotekara – Od projekta do Centra
Navedeni obrazovni projekti su bili veoma
potrebni i jednako uspješni i korisni, ali
još uvijek nisu imali svoju punu formu,
redovitost, cjelovitost, sigurnost. Oni su
bili dobra priprema za pristup organiziranom, sistemskom stalnom stručnom
obrazovanju.
Projekat Mreža međunarodnih obrazovnih centara (NLP TCI) je bio najuspješniji
obrazovni projekat NUBBiH čiji trag
prepoznajemo i danas u djelovanju
Centra za permanentno obrazovanje
bibliotekara BiH.
Ovaj projekat se odmah izdvajao od
ostalih svojom kompleksnošću i dugoročnim pristupom.
Kompleksnost se ogledala kroz sveobuhvatnost faktora procesa, od edukacijske
infrastrukture, forme, sadržaja i metoda,
do otvorenosti i komunikacije na svim
razinama. Nadalje, razvijanje moguće
samoodrživosti, garantiralo je dugoročnost i sigurnost.
60
Amra Rešidbegović
I faza. Izrada projekta
Izrada ovako ozbiljnog projekta bila je
izazov i novo iskustvo za NUBBiH. Već na
početku bilo je jasno da se ni uvodni
segmenti projekta, misija, vizija, ciljevi, a
pogotovo strategija i budući razvoj, nisu
mogli definirati bez osnovnih podataka
o stanju bh. biblioteka i bibliotečkog
sistema. Raspoloživi podaci su bili nedostatni, te se moralo pristupiti istraživanju
sa ciljem formiranja bar približne slike
stanja stručnog kadra i biblioteka.5 Tako
su pripreme za izradu projekta tekle u
znaku sprovođenja ankete-upitnika, čiji
su rezultati potvrdili pretpostavke o
nezadovoljavajućoj kadrovskoj, prostornoj, finansijskoj strukturi našeg bibliotekarstva. Ipak, prevladali su pozitivni faktori
stanja, tradicija, rezultati i iskustvo u
permanentnom i u formalnom-akademskom obrazovanju iza kojeg su decenijama stajale NUBBiH i Odsjek za bibliotekarstvo Filozofskog fakulteta u Sarajevu.
Tek na osnovu konstatovanog stanja i
utvrđenih potreba, prišlo se izradi projekta. Utvrđeni su, obrazloženi i argumentirani svi njegovi dijelovi: misija; vizija;
ciljevi; pozadina – pregled trenutnog
stanja BISa koji obuhvata sve biblioteke i
sve bibliotekare; stanje i dosadašnji
rezultati u obrazovanju, oblici, metode,
mogućnosti obrazovanja na daljinu;
5
Brojčani pokazatelji na osnovu te analize iz
2000. godine bili su slijedeći: a) zaposleni
bibliotekari u bibliotekama FBiH: 44 u
NUBBiH; 56 u visokoškolskim ; 416 u javnim;
598 u školskim i 91 u specijalnim bibliotekama, b) od ukupno 1200 biblioteka u
BiH, 125 su javne; 904 školske; 81 fakultetska i 90 specijalnih.
Ljudi – najvažniji korak na putu znanja do cilja
podrška, partnerstvo i saradnja; dugoročna vizija obrazovnog centra.
Drugi dio projekta je podrazumijevao
administrativnu, tehničku i finansijsku
stranu, promociju obrazovanja i sl.
II faza. Odbrana projekta
Izrada projekta je iziskivala veliki trud i
istraživanje, ali to je bila tek prijava koju je
trebalo opravdati, odbraniti i dokazati u
svjetskom i konkurentskom okruženju.
Zakazan je seminar u Budimpešti za
voditelje već ustanovljenih i mogućih
budućih centara, koji je uključivao i sesiju
predstavljanja i odbrane projekata (Individual meetings). Svaka zemlja je bila
zastupljena sa po dva projekta, odnosno
dvije institucije koje su bile kandidati za
preuzimanje funkcije nacionalnog bibliotečkog obrazovnog centra.6 Iz BiH su se
natjecali NUBBiH i COBISS Centar
Sarajevo.
Svaki kandidat je imao obavezu da kroz
kratki ekspoze predstavi svoj projekat i
markira vrijednosti, prednosti, potrebe,
mogućnosti, sposobnosti, a potom da
odgovara na pitanja petočlane komisije7
koju su činili sami eksperti svjetskog glasa
iz SAD, Engleske i Litvanije.
6
7
8
Obrazovni program našeg centra je
ocijenjen jako dobro, uz zahtjev komisije
da se dopuni uvođenjem modula nove
tehnologije i intelektualna sloboda, što je
odmah prihvaćeno. Na kraju, pošto su
predočeni argumenati, legislativa, organizacijska struktura, stručna tijela, literatura,
informativno-promotivni materijal i dokaz
o podršci države u vidu matching funda,
odlučeno je da se nacionalni centar za
obrazovanje bibliotekara ustanovi u
NUBBiH.
III faza. Monitoring
Uvjeti za ustanovljenje i rad ovog tipa
međunarodnog centra su određeni zahtjevnim kriterijima koji se moraju poštivati.
Dokaze za ispunjavanje tih uvjeta priskrbljuje supervizor koji vrši monitoring
na licu mjesta. Sa tim zadatkom je NUBBiH
posjetila dr. Lyn Robinson. Ona je uspostavila kontakt sa budućim trenerima i
održala predavanje o principima doživotnog obrazovanja, obišla prostor,
pregledala opremu i zatražila da se
obezbijede detaljni podaci o organizacijskoj strukturi. Nakon toga, gospođa
Robinson8 je naš centar ocijenila veoma
pozitivno uz važnu konstataciju da se rad
odvija u prijateljskoj atmosferi.
Mrežu obrazovnih centara je formiralo sedamnaest članica, šest od ranije - Češka Republika, Gruzija,
Litvanija, Mađarska, Slovačka i Slovenija, i jedanaest novih: Albanija, Bosna i Hercegovina, Bugarska,
Crna Gora, Hrvatska, Kirgistan, Kazahstan, Moldova, Rusija, Ukraina i Yugoslavija.
Sastav Komisije: Marianna Tax Choldin, Rima Kupryte, Susan Schneur, Lyn Robinson i Yervand
Shirinyan.
U zvaničnom dopisu podrške Otvorenog društva Centru od 24.11.2000. godine stoji: “Lyn Robinson
found your Center to be professionally managed, and emphasised the strong cooperation between
those involved in your work. Her overall comments on the work of the Training Center were
extremely positive“.
61
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
Amra Rešidbegović
IV faza. Formiranje i rad Centra
Krajnji rezultat velikog truda uloženog u
izradu i odbranu projekta, u dograđivanje
i usaglašavanje obrazovnog programa sa
međunarodnim, u pripremu prostora,
opreme, obuke za trenere, bio je ustanovljenje Centra za permanentno obrazovanje
bibliotekara BiH sa slijedećim karakteristikama:
– Centar je dio mreže međunarodnih
obrazovnih centara Jugoistočne
Evrope
– Centar djeluje na principima
otvorenosti i intelektualne slobode
– Centar sprovodi savremeni program
stalnog stručnog obrazovanja u
okviru cjeloživotnog učenja
– Centar ima sjedište u NUBBiH –
središtu kulture, nauke i visokog
obrazovanja
– Centar raspolaže odgovarajućim
prostorima za edukaciju, računarPARTNERI CENTRA
Federalno ministarstvo obrazovanja i nauke
Ministarstvo obrazovanja i nauke Kantona
Sarajevo
Univerzitet Sarajevo
Filozofski fakultet u Sarajevu – Odsjek za
bibliotekarstvo
IZUM – Maribor
9
62
–
–
–
–
skom opremom i sistemom, i
literaturom
Centar održavaju eksperti iz
odgovarajućih bibliotečkoinformacijskih oblasti iz NUBBiH,
partnerskih institucija iz BiH i svijeta
Organizacijsku strukturu Centra čine:
Upravni odbor NUBBiH; Komisija za
polaganje stručnih ispita i sticanje
osnovnog stručnog zvanja; Komisija
za sticanje višeg stručnog zvanja i
osoblje Centra – voditelj, dva
sekretara i dva člana.
Stručno tijelo Centra je Bibliotečki
savjet koji je osnovan pri NUBBiH
11.06.1998. godine i sastoji se od 21
člana iz 16 institucija.9
Rad Centra se odvija u zakonskom
okviru koji čine entitetski i
kantonalni zakoni o bibliotečkoj
djelatnosti i Pravilnik o stručnim
zvanjima u bibliotečkoj djelatnosti,
te Pravilnik i dokumenti Centra.
SARADNICI CENTRA
NSK Zagreb
NUK Ljubljana
NBS Beograd
Medicinska Nac.biblioteka Danske
Univerzitetska biblioteka Frankfurt
Filozofski fakultet Zagreb
Filozofski fakultet Beograd
Biblioteka grada Sarajeva
Bibl. “Oton Župančić“ Ljubljana
Gradska knjižnica Zadar
Međunarodni centar za ljudska prava
Univerziteta u Sarajevu
Održan je samo jedan, osnivački sastanak, donesen poslovnik i zaključci od kojih je jedino realiziran
ovaj koji se odnosi na obrazovanje. Članovi Bibliotečkog savjeta bili su predstavnici slijedećih
institucija: NUBBiH, Biblioteka Sarajeva, Društvo bibliotekara BiH, Filozofski fakultet-Odsjek za
Ljudi – najvažniji korak na putu znanja do cilja
Centar kakav danas imamo
– središte stalnog stručnog
obrazovanja i usavršavanja za
bibliotekare Bosne i Hercegovine
Za izgradnju stručnog kadra u bh. bibliotekama čiji je napredak i razvoj evidentan,
kada se poredi stanje spočetka osnivanja
Centra i danas, u najvećoj mjeri je zaslužan ovaj Centar.
Od osnivanja do kraja 2008. godine bilježimo slijedeće rezultate kroz brojeve:
• održana su 52 kursa
iz osnovnog i naprednog bibliotečkoinformacijskog znanja i vještina
• kurseve je pohađalo 1817 polaznika
iz čitave Bosne i Hercegovine
• stručne ispite je položilo 530 kandidata
iz čitave Bosne i Hercegovine obezbijeđena je stručna literatura temeljnog i
šireg tipa: 7 osnovnih priručnika,10 više
bibliografija i vodiča, stručni časopis
Bosniaca, te brojni standardi, smjernice,
manifesti, kodeksi i slični dokumenti
međunarodnog značaja.
Svi kandidati nakon pohađanja kurseva i
polaganja stručnih ispita dobivaju i
10
odgovarajuće cetifikate koji su valorizirani
i verificirani od strane OSI Budapest,
odnosno Federalnog ministarstva obrazovanja i nauke.
Umjesto zaključka :
Šta smo naučili?
NUBBiH je nakon nesreće koju je doživjela
ratnim razaranjem, ponekad dobivala
razne vidove pomoći, o čijem korištenju
obično nije imala strogu obavezu
obrazlaganja i izvještavanja.
Izrada i implementacija ovog projekta je
bila potpuno drugačija. Redovna izviješća,
analize, obrazloženja, konsultacije i sl.
doprinijeli su da projekat bude uspješno
realiziran i Centar dobro ustrojen.
Naučili smo da je uvjet za izradu dobrog
projekta i postizanje uspjeha poštivanje
procedura, uvjeta i rokova, a da djelovanje
u konkurentskom okruženju potiče želju
za napretkom.
Usvojili smo i novi pristup u svim segmentima obrazovanja zalažući se za:
• otvorenost, poštivanje profesionalnih i
bibliotekarstvo, Biblioteka Franjevačke teologije, Gazi Husrev-begova bibl., Gradska biblioteka
Travnik, Gradska knjižnica Mostar, Institut za zaštitu kulturne baštine BiH, IPA Zenica, Javna biblioteka
Zenica, Kantonalna i univeritetska bibl. Bihać, Ministarstvo obrazovanja, nauke i kulture Goražde,
Narodna biblioteka Mostar, NUB Tuzla, Univerzitet u Sarajevu.
Osnovna literatura obezbijeđena je polaznicima za 6 modula: PROGRAM za polaganje stručnih
ispita u bibliotečkoj djelatnosti u BiH (1999.); PRIRUČNIK : skraćeni kataloški opis monografskih
publikacija, ... serijskih publikacija, signatura, inventar, smještaj, revizija (1999. i 2005.);
REKONSTRUKCIJA pamćenja : bibliografija BiH i svjetski bibliografski izvori (2000.); BIBLIOTEKE i
bibliotečko poslovanje : priručnik za stručnu organizaciju i vođenje biblioteke (2002.); OD slike do
knjige : iz historije pisma, knjige, štampe i biblioteke (2003. i 2007.); ZAŠTITA dokumentarnog
nasljeđa : vodič za standarde, preporučenu praksu i priručnike o čuvanju dokumenata svih vrsta
(2004); BIBLIOTEKA u digitalnom okruženju (2008.)
63
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
etičkih principa, koji imaju liberalizirajući
i stimulirajući efekat, razbijaju uskogrudost i potiču toleranciju i razumijevanje,
• nove metode, koje omogućuju proširivanje i kvalitetnije sticanje znanja i
vještine uz pomoć vježbi, kompjuterskog i grupnog rada, konsultacija,
promocija, stručnih posjeta, prezentacija, itd, a ne samo predavanjima exkatedra,
Amra Rešidbegović
• nove module : nove tehnologije i intelektualna sloboda.
Shvatili smo važnost partnerstva i saradnje
na svim razinama, a posebno vrijednost
samoodrživosti.
Najvrijednije iskustvo
Timski rad - Entuzijazam - Uvažavanje Povjerenje - Vrednovanje rada - Stečene
veze - Prijateljstvo
Literatura
CRNKOVIĆ-POZAJIĆ, Sanja. Razvoj ljudskih resursa : Obrazovanje za održiv gospodarski razvoj. Dostupno
na: http://www.hzz.hr/docslike/Razvoj%20ljudskih%20resursa.doc (listopad 2000); (avgust 2008)
ĐOKIĆ, Aleksandar i Tamara Stojanović. Ljudski resursi kao savremeni menadžment koncept. Dostupno na:
http://www.economy.co.yu/berza_rada/index.php?action=saveti&subact=full&id=4l (6.2.2009)
PROGRAM za polaganje stručnih ispita u bibliotečkoj djelatnosti u Bosni i Hecegovini. Sarajevo :
Nacionalna i univerzitetska biblioteka Bosne i Hercegovine, 1999 (Edicija Stručna bibliotečka
literatura)
VIDANOVIĆ, Ivan. Rečnik socijalnog rada.
Dostupno na: http://www.sr.wikipedia.org/sr-el%DO%89 (avgust, 2008)
VODIČ kroz javne biblioteke Bosne i Hercegovine = A guide to public libraries of Bosnia and Herzegovina.
Sarajevo : Nacionalna i univerzitetska biblioteka BiH, 2006
VODIČ kroz visokoškolske biblioteke Bosne i Hercegovine = A guide to academic libraries of Bosnia and
Herzegovina. Sarajevo : Nacionalna i univerzitetska biblioteka BiH, 2008”
Skraćenice
IZUM
NSK
NUB
NUK
NBS
SSS
VSS
VŠS
64
Institut informacijskih znanosti Maribor
Nacionalna i sveučilišna knjižnica Zagreb
Tuzla Narodna i univerzitetska biblioteka Tuzla
Narodna in univerzitetna knjižnica Ljubljana
Narodna biblioteka Srbije Beograd
srednja stručna sprema
visoka stručna sprema
viša stručna sprema
YEARBOOK OF INTERNATIONAL CONVENTION OF SLAVIC LIBRARIANS’ IN SARAJEVO Vol. 4-5
UDK/UDC 023-051:027.7(497.11)
Kadrovska struktura u visokoškolskim
bibliotekama na teritoriji uže Srbije
Mr Vera Petrović
Univerzitetska biblioteka “Svetozar Marković“, Beograd
[email protected]
Bojana Vukotić
Narodna biblioteka Srbije, Beograd
[email protected]
SAŽETAK:
Univerzitet u Beogradu, Nišu i Kragujevcu ima 55 fakulteta, 4.300 profesora i 119.000 studenata.
Univerzitetska biblioteka “Svetozar Marković“ je matična biblioteka za 3 univerzitetske biblioteke,
145 fakultetskih i 31 biblioteci u višim školama na teritoriji uže Srbije.
Ključne reči: univerzitetska biblioteka; fakultetske biblioteke; bibliotekari; standardi
ABSTRACT
The University of Belgrade, Niš and Kragujevac have 55 faculty, 4.300 teachers, 119.000 students.
University library ”Svetozar Markovic” is the main library in charge of the supervision activities
for: 3 university, 145 faculty and 31 college libraries in central Serbia.
Key words: university library; academic libraryes; libraries; standards
Uvod
Tri osnovne funkcije svakog univerziteta –
obrazovna, naučna i istraživačka – ne bi
se mogle ni zamisliti bez biblioteka. Visokoškolske biblioteke se značajno razlikuju
od drugih tipova biblioteka jer pripadaju
istovremeno i sistemu visokog školstva i
sistemu bibliotekarstva. To su institucije
čije osoblje nastoji da zadovolji nastavne
i naučne potrebe ljudi koji rade ili
studiraju na univerzitetu, da neprekidno
sarađuje sa profesorima i istovremeno da
rukovodi fondovima za tako specijalizovani krug korisnika. Za ozbiljan naučnoistraživački rad je bitno da naučnici i
istraživači u pravo vreme dobijaju prave
informacije o naučnim otkrićima. “Biblioteka je srce univerziteta. Kao izvor ona
zauzima centralno i primarno mesto, jer
65
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
Vera Petrović, Bojana Vukotić
podržava sve funkcije univerziteta –
obrazovnu, istraživačku, kreiranje novog
znanja, transfer znanja i kulture, sadašnjosti i prošlosti novim generacijama”.1
vrsta znanja neophodna je za pretraživanje uzajamnih kataloga, baza podataka, elektronskih publikacija, korisničkih
servisa.
Ukupan broj stručnih bibliotečkih radnika
u visokoškolskim i univerzitetskim bibliotekama na teritoriji uže Srbije je 347
bibliotečkih radnika. Od tog broja, u
visokoškolskim bibliotekama je zaposleno
255 stručnih bibliotečkih radnika, a u
univerzitetskim bibliotekama na teritoriji
uže Srbije je zaposleno 92 stručna bibliotečka radnika.
Kadrovski potencijal treba ojačati mladim
i stručno obrazovanim diplomiranim bibliotekarima, kako bi se izgradnja jedinstvenog bibliotečko-informacionog sistema u visokoškolstvu, uz odgovarajuću
tehničku podršku, uspešno realizovala i
razvijala.
Najveći problem visokoškolskih biblioteka
je mali broj zaposlenih. Manji broj
biblioteka nema nijednog zaposlenog
bibliotečkog radnika sa visokom ili višom
stručnom spremom. Treba naglasiti da
bibliotekari u visokoškolskim bibliotekama imaju završenu istu ili srodnu
disciplinu, onoj na čijim katedrama rade.
Bibliotekarstvo je u velikom procentu
žensko zanimanje, čija je starosna struktura između 40 i 59 godina.
Bez obzira na profil bibliotečkog kadra,
svi bibliotečki radnici, pored osnovnog
zanimanja, imaju i potrebu da ovladaju
veštinama korišćenja telekomunikacione,
kompjuterske i reprografske opreme. Ova
Predlaganje mera za unapređenje bibliotečke delatnosti i njihovo sprovođenje,
podrazumeva posle uvida u stručni rad
biblioteke, organizovanje odgovarajućih
stručnih konsultacija, radionica, seminara,
okruglih stolova, a sve u cilju poboljšanja
bibliotečke delatnosti.2
Ukupan broj zaposlenih
Ima 347 stručnih bibliotečkih radnika u
visokoškolskim i univerzitetskim bibliotekama na teritoriji uže Srbije. U visokoškolskim bibliotekama je 255 stručnih
bibliotečkih radnika, a u 3 univerzitetske
biblioteke u Centralnoj Srbiji je 92
bibliotečka radnika.
Najveći problem visokoškolskih biblioteka
je mali broj zaposlenih. U proseku u
Tabela broj 1: Broj stručnih bibliotečkih radnika u visokoškolskim i univerzitetskim bibliotekama u Republici Srbiji
Biblioteke
Područje
Centralna Srbija
1
2
66
visokoškolske
255
univerzitetske
92
Ukupno
347
Aleksandra Vraneš: Visokoškolske biblioteke. - Beograd : Univerzitetska biblioteka “Svetozar Marković”
: Konzorcijum TEMPUS projekta UMI_JEP 16059-2001, 2004. – str. 199.
Zakon o bibliotečkoj delatnosti // Службени гласник РС, бр. 34(1994), 1053
Kadrovska struktura u visokoškolskim bibliotekama na teritoriji uže Srbije
jednoj visokoškolskoj biblioteci (ako ne
posmatramo univerzitetske) rade dva
bibliotečka radnika. Čak 46% visokoškolskih biblioteka ima samo jednog
zaposlenog,3 a 29% ovih biblioteka ima
po dva bibliotečka radnika. U bibliotekama gde rade dva bibliotečka radnika
rad se obično organizuje u dve smene, pa
je opravdano posmatrati zajedno visokoškolske biblioteke sa jednim ili sa dva
zaposlena: podaci sada pokazuju još težu
situaciju, jer ovih biblioteka je skoro tri
četvrtine (74%) među visokoškolskim
bibliotekama. Nisu u mnogo boljem
položaju ni one biblioteke koje imaju tri ili
četiri bibliotečka radnika (njih je među
visokoškolskim bibliotekama 18%), a
najmanji je broj biblioteka sa pet ili više
bibliotečkih radnika (samo 8%). Najveći
broj zaposlenih ima Biblioteka Pravnog
fakulteta u Beogradu (11), po 8 zaposlenih
bibliotečkih radnika imaju Fakultet tehničkih nauka, po 6 zaposlenih Filozofski
fakultet (Niš), Saobraćajni, Ekonomski,
Medicinski i Fakultet muzičke umetnosti
u Beogradu, a po 5 bibliotečkih radnika
je u bibliotekama Ekonomskog i Medicinskog fakulteta u Nišu.
Razlika u broju bibliotečkih radnika po
jednoj biblioteci uslovljena je samom
organizacijom rada biblioteka u okviru
fakulteta. Dok neki fakulteti imaju
centralizovane biblioteke, pa tako imaju i
veći broj bibliotečkog osoblja, drugi su
organizovali rad u više seminarskih ili
katedarskih biblioteka sa jednim ili dva
zaposlena bibliotečka radnika. Ovakva
organizacija najčešće se sprovodi zbog
strukture fondova i korisnika, pa u seminarskim bibliotekama rade bibliotekari
koji su specijalisti za naučne oblasti koje
se na njima izučavaju. Tako, na primer,
Filološki fakultet u Beogradu ima 14, a
Filozofski 13 katedarskih, odeljenskih ili
seminarskih biblioteka.
Kvalifikaciona struktura
Statistički podaci o strukturi stručnog
kadra u visokoškolskim i univerzitetskim
bibliotekama pokazuju da je to stručni
kadar sa najboljom kvalifikacionom
strukturom među bibliotečkim radnicima.
I pored dobre kvalifikacione strukture,
manji broj biblioteka nema nijednog
zaposlenog bibliotečkog radnika sa
Tabela broj 2: Kvalifikaciona struktura osoblja visokoškolskih biblioteka
VSS
Područje
Centralna Srbija
Dr
5
Mr
20
VSS
138
Ukupno
163
VŠS
29
SSS
63
Ukupno
255
VŠS
6
SSS
32
Ukupno
92
Tabela broj 3: Kvalifikaciona struktura osoblja univerzitetskih biblioteka
VSS
Područje
Centralna Srbija
3
Dr
3
Mr
6
VSS
45
Ukupno
54
Na Rudarsko-geološkom fakultetu u Beogradu jedan bibliotečki radnik radi u tri biblioteke.
67
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
Vera Petrović, Bojana Vukotić
visokom ili višom stručnom spremom.
Treba naglasiti da bibliotekari u visokoškolskim bibliotekama imaju završenu istu
ili srodnu disciplinu, onoj na čijim katedrama rade.
vrsta znanja neophodna je za pretraživanje uzajamnih kataloga, baza podataka,
elektronskih publikacija, korisničkih
servisa.
Položen/nepoložen stručni ispit
Bez obzira na profil bibliotečkog kadra,
svi bibliotečki radnici, pored osnovnog
zanimanja, imaju i potrebu da ovladaju
veštinama korišćenja telekomunikacione,
kompjuterske i reprografske opreme. Ova
Stručnost radnika koji rade u visokoškolskim i univerzitetskim bibliotekama
posmatrana je i na osnovu broja radnika
sa položenim stručnim ispitom.
Tabela broj 4: Položen stručni ispit osoblja visokoškolskih biblioteka
Područje
Centralna Srbija
Položen stručni ispit
Broj
%
168
60
Bez stručnog ispita
Broj
%
87
40
Ukupno
255
Tabela broj 5: Položen stručni ispit osoblja univerzitetskih biblioteka
Područje
Centralna Srbija
Položen stručni ispit
Broj
%
90
97
Polna i starosna struktura
I u slučaju visokoškolskih i univerzitetskih
biblioteka potvrđuje se činjenica da je
Bez stručnog ispita
Broj
%
2
3
Ukupno
92
bibliotekarstvo u velikom procentu
žensko zanimanje, što pokazuju i rezultati
ove analize:
Tabela broj 6: Polna struktura bibliotečkih radnika visokoškolskih biblioteka
Područje/pol
Centralna Srbija
muški
61
ženski
194
Ukupno
255
Tabela broj 7: Polna struktura bibliotečkih radnika univerzitetskih biblioteka
Područje/pol
Centralna Srbija
muški
20
ženski
72
Ukupno
92
Tabela broj 8: Starosna struktura bibliotečkih radnika visokoškolskih biblioteka
Godine starosti
Centralna Srbija
68
Do 29
0
30-39
36
40-49
73
50-59
123
60 i više
23
Ukupno
255
Kadrovska struktura u visokoškolskim bibliotekama na teritoriji uže Srbije
Tabela broj 9: Starosna struktura bibliotečkih radnika univerzitetskih biblioteka
Godine starosti
Centralna Srbija
Do 29
0
30-39
22
Prosečan bibliotekar visokoškolske ili
univerzitetske biblioteke u Srbiji, prema
rezultatima ove analize je, bibliotečki
radnik ženskog pola, starosti između 40 i
59 godina, sa visokom stručnom spremom, položenim stručnim ispitom,
profilom zanimanja istim ili srodnim
disciplini na čijoj katedri radi.
Uzrok zašto u ovom tipu biblioteka ne radi
više bibliotečki školovanog kadra, treba
potražiti i u samom, srednjoškolskom i
visokoškolskom obrazovnom sistemu.
Osnivanjem Srednje bibliotekarske škole
1948. godine kao prve i jedine škole ove
vrste u zemlji započelo je formalno
obrazovanje bibliotečkog kadra u Srbiji.
Reformom srednjoškolskog obrazovanja
od 1979. godine prestala je sa radom
srednja bibliotekarska škola. Ona je od
školske 1981/82 pripojena VI beogradskoj
gimnaziji, a školovanje knjižničara nastavljeno je u okviru struke “kultura i javno
informisanje” sve do 1989. godine.
Iste godine kada je počela sa radom
srednja bibliotekarska škola (1948.) izrađen je i projekat za otvaranje dvogodišnje
Više bibliotekarske škole, ali ovaj projekat
nikad nije realizovan. Za profesiju višeg
knjižničara angažovani su diplomirani
studenti viših škola, koji su nakon obuke
i prakse, polaganjem stručnog ispita, koji
je ujedno i državni ispit za bibliotekarsku
struku, sticali odgovarajuća zvanja.
4
40-49
38
50-59
21
60 i više
11
Ukupno
92
Katedra za bibliotekarstvo osnovana je
1963. godine na Filološkom fakultetu u
Beogradu kao prva u Srbiji i Jugoslaviji;
ugašena je školske 1965/66 godine, a na
njoj je diplomiralo ukupno 19 studenata.
Na Filološkom fakultetu otvoren je školske
1980/81 Smer za bibliotekarstvo za studente svih grupa Filološkog fakulteta,
posle završenog četvrtog semestra; smer
je postojao 11 godina – do 1988/89, a do
septembra 1993. diplomiralo je 78 studenata. Smer za bibliotekarstvo, je prerastao
u Katedru za bibliotekarstvo i informatiku,
školske 1990/91 godine.
Rezultati analize ukazuju da kadrovski
potencijal treba ojačati mladim i stručno
obrazovanim diplomiranim bibliotekarima, kako bi se izgradnja jedinstvenog
bibliotečko-informacionog sistema, uz
odgovarajuću tehničku podršku, uspešno
realizovala.
Bibliotečki radnici moraju redovno da se
upoznaju sa obrazovnim programom
fakulteta, da stiču stručna znanja i veštine
iz određenih oblasti, kao i tehničke veštine
za rukovanje novom računarskom opremom i novim vrstama informacija jer su
korisnici ovih biblioteka sve zahtevniji u
svojim očekivanjima.
Stručni ispit.4 kao zakonska obaveza i
verifikacija stručne osposobljenosti bibliotekarskog kadra, koji se polaže najranije
posle devet meseci, odnosno godinu
Zakon o bibliotečkoj delatnosti // Службени гласник РС, бр. 34(1994)
69
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
dana, a najduže za tri godine, je i državni
ispit. Univerzitetska biblioteka “Svetozar
Marković “, knjižničarima i bibliotekarima
u visokoškolskim i institutskim bibliotekama, dostavlja infotmaciju o terminima za polaganje ispita, priprema neophodnu literaturu i organizuje konsultativnu
pomoć za usmeni i za pismeni deo
stručnog ispita.
Za biblioteke kojima je Univerzitetska
biblioteka “Svetozar Marković “ matična,
ona je prva instanca u proceduri za
sticanje stručnih zvanja.5 Komisija za
utvrđivanje predloga za sticanje zvanja
priprema i proverava, za svakog kandidata
pojedinačno, da li je stekao uslove za
dobijanje konkretnog zvanja, pre nego
što dokumenta budu dostavljena Republičkoj komisiji. Na osnovu predloga
Komisije upravnik Narodne bibioteke
Srbije donosi odluku o sticanju zvanja
svakog kandidata.
Program kontinuiranog obrazovanja je
dvosmeran proces, koji od bibliotečkih
stručnjaka, koji moraju biti sposobni,
kreativni i fleksibilni, zahteva da se
neprekidno usavršavaju i da svoja stečena
znanja i iskustva dalje prenose. Jednom
broju visokoškolskih bibliotekara je
uskraćeno sveobuhvatno stručno napredovanje, to su svi oni koji rade u bibliotekama bez računara. Oni nisu imali
mogućnosti da uče i koriste osnovne
informacione alate i Internet. Ove biblioteke nisu u mogućnosti da svojim
5
6
70
Vera Petrović, Bojana Vukotić
korisnicima omoguće celovitu i sveobuhvatnu informaciju, što predstavlja
neispunjavanje zadatka ne samo pojedinca i konkretne ustanove, već društva
u celini. Biblioteke kao neprofitne organizacije, osnivačima ne donose materijalnu korist, njihova je prevashodna obaveza da deluju u javnom interesu. “Učenje
nije prosto dodatak životu, nešto spolja
nametnuto. Učenje je suština života.“ 6
Zaključak
Korisnici biblioteka žele, bez ograničenja
pristup svim informacijama i adekvatne
uslove rada u biblioteci, a zaposleni dobre
uslove rada uz tehničku podršku i stručno
usavršavanje.
Kontinuirano obrazovanje bibliotekara
koje treba da počne odmah nakon
završetka studija i da traje tokom čitavog
radnog veka: kroz kurseve, radionice i
seminare, koji mogu da se obavljaju i na
daljinu, predstavlja mogućnost za stručno
usavršavanje u radu visokoškolskih i
institutskih biblioteka.
Visoko školstvo u Srbiji nalazi se u procesu
transformacije i usklađivanja sa visokim
školstvom Evrope koji zahteva velike
promene u visokom obrazovanju, uključivanje u evropski obrazovni proces
saglasno zahtevima Bolonjske deklaracije.
Menja se i uloga bibliotekara u univerzitetskim i naučnim bibliotekama – bibliotekari postaju provajderi informacija,
Zakon o bibliotečkoj delatnosti // Службени гласник РС, бр. 34(1994)
Dušan M. Savićević: Andragoške ideje u međunarodnim okvirima. – Beograd: Filozofski fakultet;
Institut za pedagogiju i andragogiju; Društvo za obrazovanje odraslih, 2006. – str. 335
Kadrovska struktura u visokoškolskim bibliotekama na teritoriji uže Srbije
predavači i menadžeri znanja u obuci
korisnika, zbog čega im je neophodna
informaciona pismenost i osposobljenost
za doživotno učenje. U ovim reformama,
mreža visokoškolskih biblioteka mora
dobiti svoje mesto. Zato je neophodno u
predstojećoj izmeni zakonske regulative
preciznije normirati prava i obaveze
visokoškolskih biblioteka i nastojati da se
bibliotečki radnici na univerzitetu ne
tretiraju kao administrativno osoblje, već
kao saradnici u nastavnim i naučnoistraživačkim procesima.
Uputstva i kriterijumi za evaluaciju i akreditaciju visokog obrazovanja7 kao nacionalni sistem za kontrolu kvaliteta u
visokom obrazovanju definišu postupke
evaluacije studijskih programa i institucija,
regulišu proceduru akreditacije i izdavanja
dozvola za rad. U Uputstvima su dati
kriterijumi za procese evaluacije i akreditacije studijskih programa i ustanova
visokog obrazovanja koji treba da budu
ispunjeni za osnivanje i normalno odvijanje rada u ustanovama visokog obrazovanja Republike Srbije. O bibliotekama i
bibliotečkim radnicima govore normativi
za prostor i opremu ustanova visokog
7
obrazovanja i normativi za broj pomoćnog osoblja za obavljanje delatnosti u
oblasti visokog obrazovanja.
Normativi za prostor između ostalog, kao
neophodan prostor navode i biblioteku
– bibliotečki i čitaonički prostor prema
normativima utvrđenim odgovarajućim
zakonom. Normativi za broj nenastavnog
osoblja za vršenje delatnosti u oblasti
visokog obrazovanja propisuju sledeće:
Ustanova visokog obrazovanja treba da
ima zaposleno i pomoćno osoblje i to:
– jedno radno mesto bibliotekara sa
visokom stručnom spremom, u svakoj
ustanovi,
– jedno radno mesto knjižničara ako ima
čitaonicu i do 5.000 knjiga sa brojem
studenata od 501 do 1.000, za broj
studenata od 1.001 do 2.000 dva
knjižničara, a preko 2.000 tri knjižničara
U skladu sa Bolonjskom deklaracijom
jedna od najznačajnijih promena trebalo
bi da bude i sistematsko usavršavanje
takvog stručnog kadra koji će biti u
mogućnosti da preuzme nove zadatke u
novom okruženju.
Упутства и критеријуми за евалуацију и акредитацију високог образовања / Комисија за
акредитацију високог образовања – Београд : Алтернативна академска образовна мрежа,
2004.
71
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
Vera Petrović, Bojana Vukotić
Literatura
1. Aleksandra Vraneš: Visokoškolske biblioteke. - Beograd : Univerzitetska biblioteka “Svetozar
Marković” : Konzorcijum TEMPUS projekta UMI_JEP 16059-2001, 2004. – Str. 199.
2. Službeni glasnik RS, br. 20/95 Matične funkcije
3. Službeni glasnik RS, br. 63/94 Standardima za biblioteke univerziteta
4. Službeni glasnik RS, br. 63/94 Pravilnik o programu stručnog ispita u bibliotečkoj delatnosti i
načinu njegovog polaganja
5. Službeni glasnik RS, br. 63/94 Pravilnikom o bližim uslovima za sticanje zvanja lica koja obavljaju
stručne poslove u biblioteci
6. Dušan M. Savićević: Andragoške ideje u međunarodnim okvirima. – Beograd: Filozofski fakultet;
Institut za pedagogiju i andragogiju; Društvo za obrazovanje odraslih, 2006. – str.335
7. Упутства и критеријуми за евалуацију и акредитацију високог образовања / Комисија
за акредитацију високог образовања – Београд : Алтернативна академска образовна
мрежа, 2004.
72
YEARBOOK OF INTERNATIONAL CONVENTION OF SLAVIC LIBRARIANS’ IN SARAJEVO Vol. 4-5
UDK/UDC 023-051:027.3/.5(497.11)
Osoblje javnih biblioteka u Srbiji
Bojana Vukotić
Narodna biblioteka Srbije, Beograd
e-mail: [email protected]
Glavni potencijal svake biblioteke su njeni
zaposleni – uspešan rad u velikoj meri
zavisi od obrazovanja i stručne spreme
bibliotečkih radnika i njihove posvećenosti poslu koji obavljaju. Velika je uloga
i odgovornost bibliotečkih radnika u svim
vrstama poslova: od nabavke bibliotečkog
materijala, preko stručne obrade i rada sa
korisnicima, do informativne službe i
predlaganja mera za unapređenje bibliotečke delatnosti. Tradicionalna uloga
bibliotekara na izdavanju literature pohranjene u fondu biblioteke sve više se
transformiše u pravcu osposobljavanja za
rad sa savremenim tehnikama za pretraživanje informacija. Od savremenog bibliotekara očekuje se da pronađe najbolje
izvore informacija korišćenjem brojnih
baza podataka, referensnih zbirki i svih
raspoloživih štampanih i elektronskih
izvora.
Predmet i cilj analize
Svrha ove analize je da ukaže na bitne
probleme kada su u pitanju stručni
kadrovi javnih biblioteka. Predmet analize
je stručno bibliotečko osoblje u mreži
javnih biblioteka Republike Srbije u 2006.
godini. Cilj analize je da se dođe do
podataka koji će dati odgovore na pitanja:
• koliki je broj stručnih bibliotečkih
•
•
•
•
•
•
•
radnika u javnim bibliotekama
koliki je broj potrebnih radnika u
javnim bibliotekama prema
Standardima za narodne biblioteke
kakva je kvalifikaciona struktura
bibliotečkih radnika u javnim
bibliotekama
koji profili su zastupljeni u okviru
pojedinih stepena obrazovanja
koliki je broj radnika sa položenim
stručnim ispitom
kakva je njihova polna i starosna
struktura
kakvi kadrovi upravljaju javnim
bibliotekama u Srbiji i
koje mere treba preduzeti da bi se
prevazišli aktuelni problemi.
Metodološki okvir
Istraživanjem je obuhvaćeno 617 jedinica
u mreži javnih biblioteka koliko je bilo
upisano u Centralni registar Narodne
biblioteke Srbije na dan 31.12.2006.
73
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
godine (250 u Vojvodini i 367 u Centralnoj
Srbiji), i to: 148 samostalnih narodnih biblioteka, organizacione jedinice opštinskih domova kulture ili kulturnih centara
koje vrše funkciju opštinske narodne
biblioteke u 15 opština Srbije, 381 stacionirani ogranak narodnih biblioteka,
mesne biblioteke kojih ima 35 i biblioteke
sa opštim fondom u preduzećima – ima ih
38. Biblioteke sa područja kosovskometohijskih okruga od intervencije NATO
snaga na Kosovu 1999. godine i uspostavljanja međunarodnog protektorata na
tom području samo su jednim delom u
sistemu biblioteka Srbije, pa zbog nedostatka podataka nisu obuhvaćene
analizom.
Analiza bibliotečkih kadrova u javnim
bibliotekama u Republici Srbiji izrađena
je na osnovu statističkih podataka koje su
matične biblioteke dostavile Narodnoj
biblioteci Srbije za bazu Mreža biblioteka
Srbije, godišnjih izveštaja o radu, kao i
izveštaja o nadzoru nad stručnim radom
javnih biblioteka (period od 1997. do
2006. godine).
Određenje pojmova
Pod pojmom osoblje u ovoj analizi podrazumevaju se zaposleni na stručnim bibliotečkim poslovima – knjižničari, knjigovesci, viši knjižničari i bibliotekari. Nisu
uzeti u obzir radnici na nebibliotečkim
poslovima u javnim bibliotekama
(administracija i računovodstvene službe,
pomoćni i tehnički poslovi).
“Javna biblioteka je organizacija koju
osniva, podržava i finansira zajednica, bilo
preko lokalnih, regionalnih ili državnih
74
Bojana Vukotić
organa uprave, ili kroz druge načine
društvenog organizovanja zajednice. Ona
obezbeđuje pristup znanju, informacijama i proizvodima ljudskog duha,
putem različitih izvora i usluga, i podjednako je dostupna svim pripadnicima
zajednice, bez obzira na rasu, nacionalnost, starosno doba, pol, veru, jezik,
invalidnost, ekonomski i radni status, i
obrazovni nivo.”1
Pravni okvir za proučavanje
kadrova u bibliotekama
Zakoni
Zakon o bibliotečkoj delatnosti2 propisuje
ko može obavljati bibliotečku delatnost,
određuje uslove u pogledu stručne
spreme, obavezu polaganja stručnog
ispita, vrste stručnih zvanja i uslove za
njihovo sticanje. Kao jednu od matičnih
funkcija u bibliotečkoj delatnosti Zakon
određuje i staranje o usavršavanju
kadrova za obavljanje bibliotečke delatnosti, posebno programiranje praktične
obuke pripravnika i drugih zaposlenih koji
se osposobljavaju za samostalan rad ili za
sticanje stručnih zvanja u bibliotečkoj
delatnosti. Zakon posebno propisuje
uslove za imenovanje direktora javnih
biblioteka.
1
2
IFLA/UNESCO smernice za razvoj javnih
biblioteka. – Beograd : Narodna biblioteka
Srbije : Biblioteka grada Beograda, 2005. –
str. 9
Službeni glasnik RS, br. 34/94
Osoblje javnih biblioteka u Srbiji
Podzakonska akta
Pravilnik o vrsti stručnih poslova u biblioteci,
vrsti i stepenu stručne spreme za njihovo
obavljanje3 propisuje vrste stručnih poslova u bibliotekama i vrste i stepen stručne
spreme potrebne za njihovo obavljanje.
Način polaganja stručnog ispita izložen
je u Pravilniku o programu stručnog ispita
u bibliotečkoj delatnosti i načinu njegovog
polaganja4.
Program stručnog ispita u bibliotečkoj
delatnosti daje detaljan pregled tema koje
su obuhvaćene programima pojedinih
predmeta za svaki stepen stručne spreme.
U Pravilniku o bližim uslovima za sticanje
zvanja lica koja obavljaju stručne poslove
u biblioteci5 navedeni su uslovi pod kojima
se stiču stručna zvanja.
Stručno uputstvo o postupku i načinu
sticanja zvanja lica koja obavljaju stručne
poslove u biblioteci propisuje ko pokreće
inicijativu za sticanje zvanja, upućuje na
način podnošenja predloga i utvrđuje
način dodeljivanja stručnih zvanja.
Standardi
Standardi za narodne biblioteke6 iskazuju
minimalne zahteve neophodne za rad
biblioteka. Pored ostalog, Standardima su
regulisana i pitanja bibliotečkih kadrova.
Stručne bibliotečke poslove mogu obavljati lica sa odgovarajućom visokom,
3
4
5
6
Službeni glasnik RS, br. 63/94
Službeni glasnik RS, br. 20/95
Službeni glasnik RS, br. 63/94
Zajednica biblioteka, god. 15, br. 1/4 (1987),
str. 35-73
višom i srednjom stručnom spremom,
odnosno četvrtim stepenom stručne
spreme i položenim stručnim ispitom.
Zatim se navodi koji su zadaci stručnog
bibliotečkog radnika: da nabavlja i obrađuje bibliotečki materijal, pruža informacije, stavlja na raspolaganje bibliotečki
materijal i obavlja obuku bibliotečkih
korisnika u skladu sa važećim propisima i
pravilima i da se neprekidno stručno
usavršava.
Standardi određuju i broj stručnog bibliotečkog kadra u narodnim bibliotekama
koji zavisi od broja stanovnika, veličine
fonda, broja odeljenja, broja ogranaka,
broja pozajmljenih publikacija, dužine
radnog vremena sa korisnicima, gustine
naseljenosti i koncentrisanosti naselja i
specijalnih potreba određenog područja.
Opšti standard za broj bibliotečkih radnika je broj stanovnika u naselju koje
biblioteka opslužuje i broj izdatih knjiga:
na 3.000 stanovnika odnosno na 10.000
pozajmljenih knjiga u srednje razvijenim
bibliotekama i 4.000 stanovnika odnosno
12.000 izdatih knjiga u razvijenim bibliotekama zapošljava se jedan bibliotečki
radnik. Odnos broja radnika sa visokom
školskom spremom prema broju radnika
sa višom i srednjom školskom spremom je
1 : 1 : 1, ili 1 sa visokom stručnom
spremom, 1 sa višom stručnom spremom
i 1 sa srednjom stručnom spremom (ovaj
broj važi za biblioteke koje zapošljavaju
veći broj radnika sa punim radnim
vremenom). U bibliotekama koje obavljaju funkciju matičnosti nadzor nad
stručnim radom biblioteka u opštini vrše
bibliotečki radnici sa visokom stručnom
spremom. Rukovodilac opštinske narodne
75
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
biblioteke treba da ima visoku stručnu
spremu.
Standard detaljno daje pregled poslova
prema kategorijama složenosti i odgovarajućoj stručnoj spremi radnika koji ih
obavljaju.
Školovanje kadrova
Osnivanjem Srednje bibliotekarske škole
1948. godine kao prve i jedine škole ove
vrste u zemlji započelo je formalno obrazovanje bibliotečkog kadra u Srbiji. Reformama srednjoškolskog obrazovanja od
1979. godine prestala je sa radom srednja
bibliotekarska škola, a školovanje knjižničara nastavljeno je u okviru struke “kultura
i javno informisanje” sve do 1989. godine
kada se ovo zanimanje u okviru srednjoškolskog obrazovanja potpuno izgubilo.
Projekat za otvaranje dvogodišnje Više
bibliotekarske škole nikad nije realizovan.
Za profesiju višeg knjižničara angažuju se
diplomirani studenti viših škola, koji nakon obuke i prakse, polaganjem državnog
ispita za bibliotekarsku struku, stiču
odgovarajuća stručna zvanja.
Katedra za bibliotekarstvo osnovana je
najpre 1963. godine na Filološkom fakultetu u Beogradu kao prva u Srbiji i Jugoslaviji, da bi bila ugašena školske 1965/66
godine (diplomiralo je ukupno 19 studenata). Školske 1980/81 godine otvoren je
Smer za bibliotekarstvo za studente svih
grupa Filološkog fakulteta posle završenog četvrtog semestra; smer je postojao
11 godina – do 1988/89 (diplomiralo je
oko 80 studenata). Iz Smera za bibliotekarstvo razvila se današnja Katedra za
bibliotekarstvo i informatiku koja počinje
76
Bojana Vukotić
sa radom školske 1990/91godine, najpre
za postdiplomske, a od 1991/92 upisuje
prvu generaciju studenata na osnovne
studije; godišnje se upisuje po 60 studenata; od 1992/93 organizovane su i
specijalističke studije za školske i specijalne biblioteke.
Na Katedri za bibliotekarstvo i informatiku
po novom nastavnom planu izučavaju se
sledeći predmeti: Istorija knjige i biblioteka, Organizacija biblioteka, Matematika
za bibliotekare, Informatička pismenost,
Srpski jezik, Engleski jezik, Katalogizacija
i klasifikacija, Istorija srpskih biblioteka,
Obrada teksta, Metodologija istraživanja
i citiranja, Internet i WEB tehnologija,
Arhivistika, Muzeologija, Programiranje,
Etika u bibliotekarstvu, Menadžment u
bibliotekarstvu i Struktura informacija.
Jedan broj bibliotekara iz Srbije završio je
poslediplomske studije u Sarajevu7 i
Zagrebu8 što je, u periodu nedostatka
odgovarajuće katedre, značajno popravilo
kvalifikacionu strukturu bibliotečkog
kadra i unapredilo kvalitet usluga u
bibliotekama i informacionim centrima.
Pored toga, preko stotinu studenata
diplomiralo je na Katedri za mađarski jezik
i književnost – smer bibliotekarstvo
Univerziteta u Novom Sadu (1976-1994).
7
8
Studijska grupa Opšta književnost i bibliotekarstvo u okviru Odsjeka za opštu književnost, scenske umjetnosti i bibliotekarstvo
Filozofskog fakulteta u Sarajevu
Postdiplomski studij bibliotekarstva, dokumentacije i informacionih znanosti.
Osoblje javnih biblioteka u Srbiji
Stručni ispiti u bibliotečkoj delatnosti
Kontinuirano obrazovanje
Stručno osposobljavanje bibliotečkih
radnika za rad u bibliotekama na teritoriji
Republike Srbije vrši se i putem polaganja
stručnih ispita. Njihova osnovna namena
je da se proveri stečeno znanje na radu u
bibliotekama i da se polaganjem verifikuje stručna osposobljenost stečena u
toku rada. Stručni ispiti se polažu na
osnovu Plana i programa za polaganje
stručnih ispita. Stručni ispit za zaposlene u
bibliotekama ujedno je i državni ispit koji
su dužni da polažu svi zaposleni u
državnim ustanovama.
Pored institucionalizovanog školovanja
bibliotečkih kadrova, kasnije, tokom
radnog veka postoji stalna potreba za
sistematskim kontinuiranim obrazovanjem. U tu svrhu se povremeno organizuju: instruktivni seminari, tečajevi,
predavanja, kursevi, radionice, tribine,
posete drugim bibliotekama, posete
sajmovima knjiga, stručna predavanja,
stručni skupovi, savetovanja. Poseban
značaj su ovi organizovani oblici obuke
imali u godinama posle Drugog svetskog
rata kada još nije bilo dovoljno kvalifikovanog bibliotečkog kadra. Tako već
1946. godine počinju redovni, organizovani kursevi za osposobljavanje bibliotečkih radnika, od 1949. prema programima Ministarstva prosvete i neprekidno
uz redovnu stručna pomoć Narodne
biblioteke Srbije u svim tipovima biblioteka na terenu u vidu seminara i direktnog
instruktorskog rada.
Stručni ispit se polaže posle najmanje
devet meseci (srednja stručna sprema),
odnosno godinu dana (viša i visoka
stručna sprema) rada u biblioteci, a najduži rok za polaganje stručnog ispita je
tri godine rada u biblioteci. Sastoji se od
sedam predmeta: 1. Ustavno uređenje,
propisi u oblasti bibliotečke delatnosti i
propisi u oblasti zaštite stare i retke knjige,
2. Osnovi bibliotekarstva, 3. Alfabetski
katalog, 4. Stvarni katalozi, 5. Osnovi
bibliotečke informatike, 6. Osnovi bibliografije i 7. Osnovi istorije knjige, pisma i
biblioteka. Kandidati sa višim i visokim
obrazovanjem obavezni su da urade i
domaći pismeni rad iz delokruga poslova
koje obavljaju. Za pripremu kandidata za
uspešno savlađivanje programa stručnog
ispita, organizuje se instruktivni i konsultativni seminar u trajanju od po pet dana.
Nastavu i polaganje stručnog ispita dva
puta godišnje organizuju Narodna biblioteka Srbije u Beogradu i Biblioteka Matice
srpske u Novom Sadu. Stručni ispit se
polaže pred Komisijom koju imenuje
Ministar kulture.
Danas je osnovni nosilac kontinuiranog
obrazovanja u Srbiji Obrazovni centar
Narodne biblioteke Srbije koji obuhvata
COBISS edukaciju, stručne ispite i razne
programe stručnog usavršavanja. Rad
Centra je usmeren na iniciranje, koordinaciju, organizaciju i realizaciju programa
kontinuiranog obrazovanja i stručnog
usavršavanja bibliotekara i informacionih
stručnjaka, samostalno ili u saradnji sa
drugim organizacijama. Deo aktivnosti
Centra odnosi se na uspostavljanje saradnje sa sličnim organizacijama u drugim
zemljama radi razmene iskustava, upoznavanja sa savremenim konceptima i
usvajanja dobrih i primenljivih primera.
77
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
Kao organizatori kontinuiranog obrazovanja bibliotečkih radnika pojavljuju se i
biblioteke koje obavljaju matične funkcije
u okviru okruga, Filološki fakultet Univerziteta u Beogradu (Katedra za bibliotekarstvo i informatiku) i Bibliotekarsko
društvo Srbije. U okviru Društva bibliotekara u tu svrhu je formirana i radi
Komisija za permanentno stručno usavršavanje.
Značajan udeo u kontinuiranom obrazovanju ima i samoobrazovanje – dobar broj
bibliotečkih radnika stekao je stručna
znanja obavljajući različite poslove u
biblioteci i usavršavajući se paralelno
praćenjem stručne literature. Pored
stručnih priručnika i uputstava, značajnu
ulogu u samoobrazovanju bibliotečkih
radnika imaju i brojni stručni časopisi iz
bibliotekarstva koje izdaju Bibliotekarsko
društvo, Narodna biblioteka Srbije, Biblioteka Matice srpske i mnoge javne biblioteke u Srbiji.9
Bojana Vukotić
Stručna zvanja u rangu visoke stručne
spreme su: 1. bibliotekar, bibliograf,
arheograf, informator, dokumentalista i
konzervator; 2. viši bibliotekar, viši bibliograf, viši arheograf; 3. najviše stručno
zvanje – savetnik. U okviru više stručne
spreme postoje sledeća zvanja: 1. viši
knjižničar i 2. samostalni viši knjižničar. U
okviru srednje stručne spreme osnovna
zvanja su knjižničar i knjigovezac, a više
zvanje je samostalni knjižničar.
REZULTATI ANALIZE
Ukupan broj zaposlenih
Stručna zvanja
U toku 2006. godine ukupan broj stručnih
bibliotečkih radnika u javnim bibliotekama u Republici Srbiji iznosio je 1.507.
Od tog broja, u javnim bibliotekama
Vojvodine bilo je zaposleno 460 stručnih
bibliotečkih radnika, a u Centralnoj Srbiji
1.047. Izraženo u procentima, 31% od
ukupnog broja nalazi se u vojvođanskim
javnim bibliotekama, a 69% u javnim
bibliotekama Centralne Srbije.
Osnovna stručna zvanja stiču se polaganjem odgovarajućeg stručnog ispita.
Viša stručna zvanja stiču se u posebnom
postupku u kome se zahteva nadogradnja
svih osnovnih uslova za sticanje zanimanja. Primenjuju se jedinstveni kriterijumi na nivou cele Republike da bi se
obezbedio podjednak kvalitet svih predloga za sticanje stručnih zvanja.
Najveći broj stručnih bibliotečkih radnika
zaposlen je u opštinskim narodnim bibliotekama (85%), zatim u ograncima (12%),
dok je najmanji u mesnim bibliotekama
(2%) i bibliotekama opšteg tipa u preduzećima (1%). Broj stručnih bibliotečkih
radnika u narodnim bibliotekama i
njihovim ograncima opravdano je posmatrati i zajedno (97%), jer u većini ovih
9
78
Bibliotekar (Bibliotekarsko društvo Srbije), Zajednica biblioteka (Zajednica matičnih biblioteka Srbije),
Glasnik NBS (Narodna biblioteka Srbije), Godišnjak BMS (Biblioteka Matice srpske), Glas biblioteke
(Čačak), Susreti bibliografa (Inđija), Novine Beogradskog čitališta (Biblioteka grada Beograda), Savremena
biblioteka (Kruševac), Kragujevačko čitalište (Kragujevac), Mozaik (Gradska biblioteka Novi Sad),
Beležnica (Bor), Bibliotečki bilten (Vršac), Pančevačko čitalište (Pančevo), Javne biblioteke (Ub).
Osoblje javnih biblioteka u Srbiji
Tabela broj 1: Broj stručnih bibliotečkih radnika u javnim bibliotekama u Republici Srbiji
Po d r u č j e
Vojvodina
Centralna Srbija
Republika Srbija
Broj bibliotečkih radnika
460
1.047
1.507
biblioteka jedan broj zaposlenih radi
delom u narodnoj biblioteci, delom u
nekom ogranku ili jedan bibliotečki radnik
radi u više ogranaka u toku radne nedelje.
Grad Beograd sa Bibliotekom grada Beograda i 17 opštinskih biblioteka je daleko
ispred svih okruga u Srbiji po ukupnom
broju bibliotečkih radnika, što je i
razumljivo jer je u ovom području najveća
gustina bibliotečke mreže javnih biblioteka u Srbiji. U svim javnim bibliotekama
grada Beograda zaposleno je nešto više
od 15% od ukupnog broja zaposlenih
bibliotečkih radnika u svim javnim bibliotekama u Republici Srbiji, dok je najmanji
broj stručnih bibliotečkih radnika u
Pirotskom okrugu. U proseku je zaposleno
oko 60 stručnih bibliotečkih radnika po
okrugu.
Prosečno na teritoriji jedne opštine zaposleno je 9 stručnih bibliotečkih radnika,
ali u 65% opština u Srbiji broj bibliotečkih
radnika je ispod ovog proseka. U najtežem položaju, s obzirom na broj zaposlenih stručnih bibliotečkih radnika su
opštine koje imaju manje od 5 radnika u
javnim bibliotekama (28% od ukupnog
broja opština u Republici Srbiji). Najveći
je broj opština (oko 40%) čije biblioteke
zapošljavaju između 5 i 10 stručnih bibliotečkih radnika; više od prosečnog broja
zaposlenih bibliotečkih radnika ima 35%
%
31
69
100
opština u Republici Srbiji – 18 opština u
svojim javnim bibliotekama zapošljavaju
11 do 15 radnika, 16 opština ima po 16
do 20 radnika, a u 18 opština radi više od
20 bibliotečkih radnika. Najveći broj
zaposlenih je u bibliotekama opštine Stari
Grad na kojoj su opštinska biblioteka i
Biblioteka grada Beograda (77), zatim u
Gradskoj biblioteci u Novom Sadu (66), u
Nišu (57), Subotici (40) i Kragujevcu (36
bibliotečkih radnika).
Najmanji broj stručnih bibliotečkih radnika imaju opštine koje su u privrednom
pogledu uglavnom nerazvijene (Bojnik,
Bosilegrad, Bujanovac, Gadžin Han,
Žagubica, Žitorađa, Kuršumlija, Medveđa,
Preševo, Trgovište, Tutin, Crna Trava), dok
su ekonomski najrazvijenije opštine u
Srbiji (prvih 10 rangiranih): Savski venac,
Stari Grad, Vračar, Novi Beograd, Apatin,
Lazarevac, Pančevo, Bečej, Palilula, Novi
Sad.10
U bibliotekama gde je mali broj stručnih
radnika, poslovi se najčešće organizuju
tako da “svi rade sve“, a najteži je slučaj
biblioteka koje imaju samo jednog
zaposlenog stručnog bibliotečkog radnika – u ovim bibliotekama nema podele
poslova i uvek je najvažniji posao onaj koji
10
Opštine u Srbiji 2005. – Beograd : Republički
zavod za statistiku, 2006, str. 22-24.
79
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
Bojana Vukotić
nije završen. To je najčešće ogranak javne
biblioteke u malom naselju. Veliki je broj
bibliotečkih radnika koji rade po dva dana
nedeljno u ograncima, a ostalo radno
vreme u narodnoj biblioteci, ili rade u 6
ogranaka po jedan dan u nedelji. U ograncima su najčešće zaposleni bibliotečki
radnici na određeno vreme ili sa polovinom radnog vremena, negde samo po
dva sata dnevno, dok su ogranci nekih
opštinskih biblioteka smešteni u prostorijama osnovnih škola, pa u njima delom
svog radnog vremena rade prosvetni
radnici zaposleni u školama.
standardni i realno stanje u praksi. Prema
Standardima za narodne biblioteke, broj
potrebnih bibliotečkih radnika dobija se
primenom dva pokazatelja: broja stanovnika i broja pozajmljenih knjiga. Na
3.000 stanovnika, odnosno na 10.000
pozajmljenih knjiga u srednje razvijenim
bibliotekama i 4.000 stanovnika, odnosno
na 12.000 izdatih knjiga u razvijenim
bibliotekama zapošljava se jedan stručni
bibliotečki radnik.
U većim javnim bibliotekama ne samo da
bibliotečki radnici rade isključivo stručne
poslove, već se i u okviru samog radnog
procesa određeni kadrovi specijalizuju za
određenu vrstu posla. Tako Biblioteka
grada Beograda, najveća javna biblioteka
u Srbiji, zapošljava čak i bibliotekaremenadžere kulture koji planiraju programe kulturnih, obrazovnih i propagandno-informativnih animacionih aktivnosti,
organizuju tečajeve, predavanja, tribine,
razgovore, savetovanja. Ova biblioteka
ima i Odeljenje umetnosti kao jedinstven,
specijalizovani fond knjiga iz oblasti
likovnih i primenjenih umetnosti, dizajna,
pozorišta, filma, fotografije i muzike.
Prema Standardima za narodne biblioteke
u Republici Srbiji, koja ima 7,498.001
stanovnika, sadašnji broj zaposlenih iznosi
oko 80% od potrebnog broja radnika (u
Vojvodini 100%, u Centralnoj Srbiji 60%).
U javnim bibliotekama u Republici Srbiji u
2006. godini prosečno je radio 1 bibliotečki radnik na 4.975 stanovnika, u Vojvodini na 4.417, a u Centralnoj Srbiji 1
bibliotečki radnik na 5.221 stanovnika.
Mrežom javnih biblioteka obuhvaćeno je
oko 80% stanovništva, pa je tako broj
zaposlenih skoro u potpunosti saglasan
sa stepenom razvijenosti mreže, što znači
da je za funkcionisanje postojeće mreže
po ovom kriterijumu obezbeđen dovoljan
broj stručnih radnika.11
A. Potreban broj bibliotečkih radnika
prema broju stanovnika
Potreban broj bibliotečkih radnika
Da li je ovaj broj zaposlenih bibliotečkih
radnika dovoljan za obavljanje svih
poslova koji stoje pred radnicima javnih
biblioteka u Republici Srbiji? Da bi se to
utvrdilo, moraju se uporediti propisani
11
80
B. Potreban broj bibliotečkih radnika
prema broju izdatih knjiga
Ako, međutim, posmatramo stanje u
2006. godini i uporedimo sa Standardima
za narodne biblioteke kada je u pitanju
Šekularac Vladimir: Mreža javnih biblioteka u Srbiji u 2006. godini.
http://www.nbs.bg.ac.yu/view_file.php?file_id=1554
Osoblje javnih biblioteka u Srbiji
broj korišćenih publikacija, onda su
rezultati za bibliotečke radnike prilično
nepovoljni. U Republici Srbiji je u toku
2006. godine izdato ukupno 5,068.569
knjiga (u Vojvodini 2,519.864 i i Centralnoj
Srbiji 5,068.659), pa prema Standardima
sadašnji broj zaposlenih iznosi oko 220%
od potrebnog broja radnika (u Vojvodini
230%, u Centralnoj Srbiji 210%). Ovakvo
stanje je, pre svega, rezultat malog broja
korišćenih knjiga, a mali broj korišćenja
direktna je posledica hronično zastarelih
i neaktuelnih fondova javnih biblioteka.
156 stručnih radnika sa visokom spremom, 51 radnik sa višom i 249 radnika sa
srednjom školskom spremom. U narodnim bibliotekama Centralne Srbije rade 2
doktora nauka, 13 magistara i 394 stručnih radnika sa visokom spremom, 158
radnika sa višom i 480 radnika sa
srednjom školskom spremom.
Kvalifikaciona struktura
U okviru srednje stručne spreme dominira
kadar sa završenom srednjom bibliotekarskom školom (29%), gimnazijom
(27%), zanimanjem knjižničar u okviru
smera Kultura, umetnost, javno informisanje (12%). Značajan je udeo srednjeobrazovanog kadra profila ekonomija,
pravo, administracija (10%) i sa završenom
srednjom učiteljskom školom (skoro 7%).
Svi ostali profili (srednja poljoprivredna
škola, hemijska, medicinska, razne tehničke, saobraćajne, pa i zanatske škole)
zastupljeni su u manjoj meri i zajedno
čine oko 15% od ukupnog broja srednjeobrazovanog bibliotečkog kadra.
Pored ukupnog broja zaposlenih stručnih
bibliotečkih radnika i školska sprema
zaposlenih je jedan od značajnih uslova
za kvalitetno i uspešno funkcionisanje
svake javne biblioteke. Sve bogatija izdavačka produkcija, sve veći specijalizovani
fondovi i sve zahtevniji korisnici nameću
potrebu za stručnim visokoobrazovanim
bibliotečkim kadrom.
Struktura bibliotečkog kadra prema
školskoj spremi u javnim bibliotekama
Republike Srbije u 2006. godini bila je
sledeća: od ukupnog broja zaposlenih
bibliotečkih radnika radilo je 3 doktora
nauka, 16 magistara, 550 zaposlenih sa
visokom stručnom spremom, 209 bibliotečkih radnika sa višom i 729 sa srednjom
stručnom spremom. Izraženo u procentima, najviše (48%) je bilo srednje obrazovanog kadra, 38% visokoobrazovanih
(uključujući i magistre i doktore nauka),
dok je najmanje zaposlenih bilo sa višom
školskom spremom – 14%. Od ukupnog
broja, u narodnim bibliotekama u Vojvodini radi 1 doktor nauka, 3 magistra i
Profili u okviru stručne spreme
U bibliotečko-informacionoj delatnosti
zaposleni su radnici različitih stručnih
profila.
Stručni bibliotečki radnici sa višom
stručnom spremom pretežno su završili
višu pedagošku školu, najčešće srpski
jezik i književnost.
U okviru visoke stručne spreme najčešće
je u pitanju Filološki ili Filozofski fakultet
(77%), a u okviru ovog broja je skoro
polovina profesora književnosti ili, u poslednje vreme, bibliotekara-informatičara
sa Katedre za bibliotekarstvo i informatiku. Pored ova dva profila zastupljeni su
81
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
i Fakultet političkih nauka (33 bibliotekara), Učiteljski fakultet (23), Ekonomski
ili Pravni (22), razni tehnički fakulteti (13),
prirodno-matematički (16), Fakultet
civilne zaštite (9), Medicinski ili Defektološki (3), Fakultet za fizičko vaspitanje i
Fakultet organizacionih nauka (po 2),
Poljoprivredni fakultet i Vojna akademija
(po 1).
Položen/nepoložen stručni ispit
Stručnost radnika koji rade u bibliotekama
posmatrana je i na osnovu broja radnika
sa položenim stručnim ispitom. Stručni
ispit je položilo oko 80% od ukupnog
broja zaposlenih u javnim bibliotekama
Republike Srbije (od toga 82% zaposlenih
bibliotečkih radnika javnih biblioteka u
Vojvodini i 78% u Centralnoj Srbiji).
Uporedni podaci 2001-2006
Ukupan broj bibliotečkih radnika od 2001.
do 2006. godine nije se značajnije menjao
– za poslednjih šest godina on se kretao
oko 1.500.
Tabela broj 2: Ukupan broj bibliotečkih radnika u
javnim bibliotekama u Republici Srbiji 2001-2006
Godina
2001
2002
2003
2004
2005
2006
Broj
dostavljenih anketa
518
505
511
477
501
506
Broj
zaposlenih
1.479
1.475
1.528
1.547
1.517
1.507
Kvalifikaciona struktura zaposlenog kadra
poslednjih godina donekle se izmenila:
broj radnika sa visokom stručnom spremom povećao se od 482 na 569 ili za 18 %,
82
Bojana Vukotić
broj radnika sa višom školskom spremom
ostao je skoro isti, dok se broj zaposlenih
radnika sa srednjom stručnom spremom
smanjio sa 781 na 729. Tako se i odnos
između bibliotečkih radnika sa različitim
stepenom obrazovanja donekle promenio: 2001. godine je zaposlenih sa
visokom stručnom spremom bilo 33%, da
bi 2006. godine broj ovih kadrova porastao na 38%; 2001. godine bilo je zaposleno 15% stručnih radnika sa višom
stručnom spremom, dok ih je 2006. bilo
ukupno 14%; procenat zaposlenih sa
srednjom stručnom spremom procentualno se smanjio od 2001. godine kada je
iznosio 53%, na 48% u 2006. godini. Ovaj
blagi porast visokoobrazovanih i smanjenje broja srednješkolskog kadra, uz skoro
isti procenat zaposlenih sa višom školskom spremom govori o tome da se
kvalifikaciona struktura bibliotečkog kadra
u javnim bibliotekama polako poboljšava
jer sve veći broj biblioteka kadrove sa
srednjom stručnom spremom koji odlaze
u penziju ili napuštaju bibliotekarstvo
zamenjuje radnicima sa visokim obrazovanjem.
Tabela broj 3: Školska sprema bibliotečkih radnika
u javnim bibliotekama u Republici Srbiji 2001-2006
Godina
2001
2002
2003
2004
2005
2006
DR
3
3
3
4
3
3
MR
14
16
19
15
15
16
VSS
465
492
537
541
546
550
VŠ
216
217
226
227
218
209
SSS
781
747
743
760
735
729
I broj radnika sa položenim stručnim
ispitom menjao se u toku posmatranog
perioda: procenat zaposlenih u javnim
Osoblje javnih biblioteka u Srbiji
bibliotekama Republike Srbije koji su
položili stručni ispit stalno je rastao – od
59% u 2001. godini do 80% posmatrane
2006. godine.
Broj zaposlenog bibliotečkog kadra,
dakle, poboljšao se kvantitativno, ali i
kvalitativno – zapaža se poboljšanje kvalifikacione strukture zaposlenih jer je
porastao broj visokoobrazovanih, a smanjio se broj bibliotečkih radnika sa srednjim nivoom obrazovanja, ali je uz to i
značajno povećan procenat bibliotečkih
radnika sa položenim stručnim ispitom.
Polna i starosna struktura
Bibliotekarstvo je u velikom procentu
žensko zanimanje, što pokazuju i rezultati
ove analize: u toku 2006. godine u svim
javnim bibliotekama u Republici Srbiji bilo
je zaposleno 78% bibliotečkih radnika
ženskog pola i 22% radnika muškog pola.
Najveći broj bibliotečkih radnika (34%)
ima od 40 do 49 godina, a 33% između
50 i 59 godina. Kada se ova dva skupa
posmatraju zajedno, dobijamo podatak
da 58% bibliotečka radnika pripada
srednjoj generaciji, mada je značajan i
broj zaposlenih između 30 i 39 godina
(23%); broj zaposlenih sa manje od 30,
odnosno više od 60 godina je zanemarljivo mali (po 5%).
Prosečan bibliotekar u Srbiji, prema
rezultatima prikazanim u ovoj analizi je,
dakle, bibliotečki radnik ženskog pola,
starosti između 40 i 49 godina, sa
završenom srednjom bibliotekarskom
školom.
Direktori javnih biblioteka
Javnim bibliotekama u Srbiji i stručnim
bibliotečkim radnicima upravljaju većinom direktori ženskog pola (ukupno 90
ili 57%), dok je muškaraca 68 (43%).
Najveći broj direktora ima između 40 i 49
godina (43%) i između 50 i 59 godina
(34%), dok je svega 18% mlađih od 40
godina, a 5% ima više od 60 godina.
Prema stručnoj spremi najbrojniji su direktori sa visokom stručnom spremom koji
čine 85% (među njima je i 3 magistra), sa
višom stručnom spremom je 10% direktora, a sa srednjom stručnom spremom
samo 5%.
I među direktorima sa visokom stručnom
spremom najviše ih je završilo Filološki
fakultet, a zastupljeni su i Filozofski,
Fakultet političkih nauka, Prirodno-matematički, Pravni, Ekonomski, Likovna
akademiju, Elektrotehnički/elektronski,
Defektološki, Fakultet civilne odbrane,
Učiteljski, Šumarski, Fakultet za menadžment.
Među direktorima sa višom stručnom
spremom, najčešća je Viša pedagoška
škola, zatim prvi stepen Pravnog fakulteta,
Viša poslovna škola, Viša škola za informatiku.
Direktori sa srednjom stručnom spremom
su sledećih profila: srednja bibliotekarska
škola, ekonomska, gimnazija, pravnobirotehnička, mašinska škola.
Položen stručni ispit ima 65 direktora
javnih biblioteka u Srbiji, a viša stručna
zvanja 6 direktora (5 viših bibliotekara i 1
bibliotekar savetnik).
83
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
Mnogi direktori javnih biblioteka (gde je
manji broj bibliotečkih radnika), pored
poslova organizacije i upravljanja, rade i
dalje i stručne bibliotečke poslove: vode
nabavku, organizuju kulturno-obrazovni
rad i izdavačku delatnost, vode zavičajnu
zbirku, obavljaju klasifikaciju bibliotečke
građe, a često po potrebi rade sa
korisnicima.
Zaključna ocena stanja
Zakon o bibliotekarstvu i ostala dokumenta jasno i nedvosmisleno ističu značaj
i ulogu bibliotečkog kadra – kadar je,
uporedo sa bibliotečkim fondom i prostorom, osnovni uslov za formiranje biblioteke. Od ukupnog broja zaposlenih i
njihove stručne osposobljenosti najviše
zavisi efikasnost rada svake javne biblioteke. Nedovoljan broj zaposlenih i nepovoljna kvalifikaciona struktura, čak i ako
su ostali uslovi ispunjeni (prostor, fondovi
itd.) ne može obezbediti efikasno i funkcionalno delovanje ni pojedinačnih
biblioteka, a ni bibliotekarstva u celini.
Biblioteke nisu u mogućnosti da same,
bez pomoći svojih osnivača, rešavaju
svoje kadrovske probleme jer ne raspolažu sredstvima za realizaciju normativa i
planova. Već godinama je evidentan
nedostatak finansijskih sredstava za
otvaranje novih radnih mesta, pa je jedino
rešenje da se nastavi praksa javnih biblioteka da kadrove sa srednjom stručnom
spremom koji odlaze u penziju ili napuštaju bibliotekarstvo zamenjuju radnicima sa visokim obrazovanjem.
84
Bojana Vukotić
Predlog mera za unapređenje
Zaposleni u javnim bibliotekama su značajan problem koji je, između ostalog,
predmet preporuka IFLA/UNESCO Smernica za razvoj javnih biblioteka. U tom smislu,
Smernice nabrajaju sledeće poželjne
veštine bibliotečkog osoblja:12
• sposobnost da se pozitivno saobraća
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
12
sa ljudima
sposobnost da se uvide potrebe
korisnika
sposobnost da se sarađuje sa pojedincima i grupama u zajednici
poznavanje i razumevanje kulturne
raznolikosti
poznavanje građe koja čini bibliotečku
zbirku, i načina na koji joj se pristupa
razumevanje i sklonost preme principima javne delatnosti
sposobnost da se radi sa drugima, da
bi se obezbedila delotvorna bibliotečka usluga
organizacione veštine, uz otvorenost
i prilagodljivost da se uoče i uvedu
promene
imaginacija, vizija i otvorenost za nove
ideje i praksu
spremnost da se promene metodi rada
i spremnost za uspešno suočavanje sa
novim situacijama
poznavanje informacione i komunikacione tehnologije.
IFLA/UNESCO Smernice za razvoj javnih
biblioteka. – Beograd : Narodna biblioteka
Srbije : Biblioteka grada Beograda, 2005, str.
49.
Osoblje javnih biblioteka u Srbiji
Kada posmatramo ukupan broj i kvalifikacionu strukturu zaposlenih u javnim
bibliotekama, najpre treba preispitati
normative i standarde za javne biblioteke
u saglasnosti sa IFLA/UNESCO Smernicama
za razvoj javnih biblioteka – prema ovom
dokumentu preporučeni osnovni obim
zapošljavanja (bez pomoćnog osoblja)
je:13
• Jedan EPRV (ekvivalent punom radnom vremenu) na 2.500 stanovnika
• Jednu trećinu zaposlenih (bez pomoćnog osoblja) treba da čine obučeni bibliotekari
Kao što se vidi, potrebno je korigovati
važeće standarde (koji ni sada nisu ispunjeni), pa bi broj potrebnih bibliotečkih
radnika, prema preporukama IFLA/UNESCO
Smernica za razvoj javnih biblioteka, bio
za Republiku Srbiju oko 3.000, to jest
trebalo bi zaposliti još oko 1.500 stručnjaka. Preporuke za kvalifikacionu strukturu (trećina obučenih bibliotekara)
poklapaju se sa Standardima za narodne
biblioteke samo u smislu visine stručne
spreme. Da bi se prihvatile preporuke
Smernica, trebalo bi da trećina od ukupnog broja bibliotečkih radnika (dakle
1.000 zaposlenih) u javnim bibliotekama
budu obučeni bibliotekari, to jest svršeni
studenti Katedre za bibliotekarstvo i
informatiku. Međutim, u nedostatku dovoljnog broja ovog kadra, u bibliotekarstvu u Republici Srbiji pored diplo13
14
15
miranih studenata bibliotekarstva i informatike status stručno osposobljenog
bibliotečkog radnika imaju i visokoobrazovani kadrovi raznih profila koji su
položili stručni bibliotekarski ispit.
Dok se ne stvore uslovi da se radna mesta
visokoobrazovanih bibliotečkih radnika
popune obučenim bibliotekarima, neophodno je i dalje kontinuirano vršiti
obuku za rad na stručnim bibliotekarskim
poslovima onih profila koji su sada na
raspolaganju u javnim bibliotekama.
“Da bi ostali u toku sa najnovijim dostignućima, bibliotekari moraju da učestvuju
u procesu neprekidnog stručnog usavršavanja, u formalnom i neformalnom vidu.”14
Zato treba nastojati da se svi bibliotečki
radnici permanentno obrazuju na radu i
uz rad, učestvovanjem na seminarima,
savetovanjima kao i dopunjavanjem
svojih školskih kvalifikacija. Kontinuirano
obrazovanje podstiče se u cilju povećanja
stručnosti, usvajanja novih saznanja,
rešavanja problema, korišćenja praktičnih
znanja, pružanja primera: “Bibliotekar je
aktivni posrednik između korisnika i
izvora. Da bi se osigurale odgovarajuće
usluge nezaobilazno je stručno usavršavanje i kontinuirano obrazovanje bibliotekara.”15
Pored stručnih znanja, neophodna je i
sposobnost brzog prilagođavanja promenama, usvajanje tekovina moderne
IFLA/UNESCO Smernice za razvoj javnih biblioteka. – Beograd : Narodna biblioteka Srbije : Biblioteka
grada Beograda, 2005, str. 52.
IFLA/UNESCO Smernice za razvoj javnih biblioteka. – Beograd : Narodna biblioteka Srbije : Biblioteka
grada Beograda, 2005, str. 53.
IFLA/UNESCO Manifest za javne biblioteke
85
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
tehnologije, ovladavanje novom informativnom pismenošću, osposobljavanje za
korišćenje novih tehnika pretraživanja
informacionih resursa, između ostalog i
zbog povećanja potreba korisnika za
informacijama i za sve češćim korišćenjem
digitalizovanih dokumenata. U tu svrhu
kao literatura za usavršavanje mogu
korisno poslužiti stručni časopisi i knjige
iz oblasti bibliotekarstva i informatike. Da
bi se kontinuirano obrazovanje osavremenilo neophodna je dobra i raznovrsna
ponuda aktuelne domaće i prevedene ili
originalne strane literature. Za oblasti koje
se brzo razvijaju potrebno je osposobiti
se za pretraživanje elektronskih kataloga
i baza podataka sa punim tekstovima
dokumenata, zatim korišćenje elektronskih publikacija i virtuelnih biblioteka.
Obrazovanje u virtuelnom prostoru, elektronsko učenje, kao prevazilaženje vremenskih i prostornih barijera i korišćenje
materijala koji su dostupni elektronski ili
preko elektronske pošte treba da postane
ustaljena praksa u kontinuiranom obrazovanju savremenog bibliotečkog radnika.
Razmena podataka preko interneta treba
da se pretvori u “virtuelnu biblioteku” koju
treba stalno razvijati i učiniti dostupnom
svim zainteresovanim učesnicima. Da bi
se prevazišao otpor prema novim oblicima kontinuiranog obrazovanja, sadržaj
treba da bude ponuđen na lak i zanimljiv
način. Virtuelna komunikacija može vrlo
lako da omogući i saradnju sa “mentorima”, da predvidi mogućnost postavljanja
pitanja stručnjaku za odgovarajuće oblasti
i konkretne probleme. Pružaju se i velike
mogućnosti prezentacije elektronskih
predavanja koja treba da pripremaju
vrhunski stručnjaci.
86
Bojana Vukotić
Za ovaj način kamunikacije u cilju kontinuiranog obrazovanja potreban je pouzdan pristup internetu i minimalna
znanja o kopiranju sa mreže. Tehnologija
ne bi smela da bude prepreka kontinuiranom stručnom obrazovanju – potreban je samo 1 kompjuter, modem i telefon – to samo je često osnovna prepreka
jer je najčešće nemoguće obezbediti
dovoljna materijalna sredstva čak ni za
najneophodnije troškove biblioteke.
U postojećim uslovima, međutim, za sve
javne biblioteke i dalje ostaje značajna
uloga matičnih službi koja se ostvaruje
kroz stalnu komunikaciju sa bibliotekarima određenog područja, njihovo
konstantno obaveštavanje o novonastalim promenama i trendovima u bibliotekarstvu, pružanje pomoći u stručnom
radu.
Jedno od bitnih pitanja kada se govori o
bibliotečkim radnicima je i napredovanje
u karijeri: “Da bi se obučeno osoblje
motivisalo i zadržalo, na svim nivoima
treba da postoje mogućnosti za napredovanje u karijeri.”16 – vrlo je značajno da
se bibliotečki kadar motiviše mogućnošću
napredovanja u karijeri. U tom smislu je
veoma značajna i mogućnost sticanja
viših stručnih zvanja u bibliotekarstvu,
iako neki bibliotečki radnici smatraju da je
postupak za sticanja viših stručnih zvanja
nepotrebno komplikovan.
16
IFLA/UNESCO Smernice za razvoj javnih
biblioteka. – Beograd : Narodna biblioteka
Srbije : Biblioteka grada Beograda, 2005, str.
54.
Osoblje javnih biblioteka u Srbiji
I direktori su predmet pažnje IFLA/UNESCO
Smernica za razvoj javnih biblioteka. U vezi
sa ovim problemom navode se upravljačke veštine koje treba da ima direktor:17
• smisao za rukovođenje i motivisanost
• negovanje uspešnih odnosa sa orga•
•
•
•
•
•
•
•
•
nima uprave i finansijerima
planiranje i kreiranje politike biblioteke
izgradnja i održavanje mreža sa drugim
organizacijama
pregovaranja o budžetu i upravljanje
budžetom
upravljanje bibliotečkim izvorima
upravljanje osobljem
planiranje i razvoj bibliotečkih sistema
upravljanje promenama
marketing i promocija
održavanje veza sa zajednicom i lobiranje.
Najpre, rukovodioci biblioteka “moraju da
promovišu javne biblioteke političarima
i glavnim zainteresovanim stranama na
svim nivoima, da bi osigurali da ti akteri
budu svesni značaja javnih biblioteka, i
da bi privukli odgovarajuća finansijska
sredstva za njihovo održavanje i razvoj”.18
S druge strane, direktor je u velikoj meri
odgovoran i za motivaciju osoblja, i on je
taj koji “treba da unosi energiju, vitalnost
i snagu u biblioteku i njene zaposlene”.19
17
18
19
Dobar menadžer treba u svemu da i sâm
pruža dobar primer, da vodi računa o
svom osoblju i da čini ono što je najbolje
za biblioteku. Uz to, ima i brojne spoljne
obaveze, poslove koje mora da obavlja u
korist kuće, pa je zato važno da direktor
bude i adekvatan predstavnik biblioteke
u raznim spoljnim telima, da izgrađuje
veze u zajednici što može da donese
korist biblioteci. Zato je dobro da on bude
oslobođen svakodnevnih poslova koje
mogu da obavljaju i drugi radnici u
biblioteci. Međutim, u bibliotekama sa
malim brojem zaposlenih, još dugo će
direktor morati da balansira između
menadžera i bibliotekara i vrlo često da
odradi ono što je najhitnije u datom
trenutku. Dok osnivači javnih biblioteka
ne obezbede povoljne uslove, pre svega
materijalne, da se rukovođenjem bave
moderni menadžeri kojima će jedini posao biti upravljanje resursima biblioteke,
ono što bi trenutno moglo da se zahteva
je da rukovodilac biblioteke obavezno
ima visoku stručnu spremu, a poželjno bi
bilo da to bude radnik iz struke, ili da bar
naknadno položi stručni bibliotekarski
ispit kako bi bio upućen u poslove i
probleme kojima se bavi biblioteka i
zaposleni u njoj.
IFLA/UNESCO Smernice za razvoj javnih biblioteka. – Beograd : Narodna biblioteka Srbije : Biblioteka
grada Beograda, 2005, str. 56.
IFLA/UNESCO Smernice za razvoj javnih biblioteka. – Beograd : Narodna biblioteka Srbije : Biblioteka
grada Beograda, 2005, str. 56.
IFLA/UNESCO Smernice za razvoj javnih biblioteka. – Beograd : Narodna biblioteka Srbije : Biblioteka
grada Beograda, 2005, str. 56.
87
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
***
Nedovoljan broj stručnih radnika je
ozbiljna prepreka daljeg razvoja bibliotekarstva, pa je kadrovsko jačanje problem koji je neophodno prioritetno i
kontinuirano rešavati. Bez poboljšanja
kvalifikacione strukture radnika zaposlenih u javnim bibliotekama i bez permanentnog obrazovanja i usavršavanja
bibliotečkog kadra biblioteke neće biti u
mogućnosti da realizuju sve zadatke koji
pred njima stoje. Uz tradicionalne, tu su i
Bojana Vukotić
novi poslovi koji zahtevaju i nove profile
kadrova: elektronski servisi, praćenje
donatorskih konkursa i fondova, rad sa
sponzorima, administratori računarske
mreže, marketing u bibliotekama, saradnja sa medijima. Razvoj biblioteka i
bibliotekarstva uslovljen razvojem nauke,
tehnologije, literature i zahtevima modernih korisnika traži nove, drugačije kadrove, a nove biblioteke i njihovi resursi, pre
svega bibliotečki radnici, zahtevaju i
savremene rukovodioce javnih biblioteka.
Literatura:
Barać Dragan: Komentar zakona o bibliotečkoj delatnosti sa pratećim propisima. – Beograd : Narodna
biblioteka Srbije, 1995.
Barać Dragan: Profesija bibliotekar – zanimanja i zvanja. – U: Bibliotekarstvo na kraju veka : zbornik
radova / Savetovanje bibliotekara Srbije, Vranje, oktobra 1995. – Beograd : Bibliotekarsko
društvo Srbije, 1996. – Str. 72-80.
Bibliotečki kadar u Srbiji : (analiza stanja, potrebe i školovanje). – Beograd : Narodna biblioteka
Srbije, 1975. (neobjavljeno; uradilo Odeljenje za unapređenje bibliotečke delatnosti)
Vranić-Ignjačević Marija: Bibliotekarstvo kao sudbina. – U: Bibliotekarstvo na kraju veka : zbornik
radova / Savetovanje bibliotekara Srbije, Vranje, oktobra 1995. – Beograd : Bibliotekarsko
društvo Srbije, 1996. – Str. 47-51.
Vučković Željko: Pretpostavke profesionalizacije bibliotečko-informacione delatnosti. – U:
Bibliotekarstvo na kraju veka : zbornik radova / Savetovanje bibliotekara Srbije, Vranje,
oktobra 1995. – Beograd : Bibliotekarsko društvo Srbije, 1996. – Str. 21-29.
Dragičević Šešić Milena: Edukacija i reedukacija kadrova – osnovni instrument kulturne politike u
periodu tranzicije : (ili: da li je permanentno obrazovawe nužnost ili tek hir?). http://www.zaprokul.org.yu/latinica/savetovanja/int007.html
Durković Nadežda B.: Školski bibliotekar: vreme prošlo – vreme buduće. – U: Bibliotekarstvo na
kraju veka : zbornik radova / Savetovanje bibliotekara Srbije, Vranje, oktobra 1995. – Beograd
: Bibliotekarsko društvo Srbije, 1996. – Str. 47-51.
Đogo Dragica: Profesija bibliotekar u praksi gradske biblioteke. – U: Bibliotekarstvo na kraju veka :
zbornik radova / Savetovanje bibliotekara Srbije, Vranje, oktobra 1995. – Beograd :
Bibliotekarsko društvo Srbije, 1996. – Str. 81-84.
Đurić Silvija: Kurator – komunikator – edukator – U: Bibliotekarstvo na kraju veka : zbornik radova
/ Savetovanje bibliotekara Srbije, Vranje, oktobra 1995. – Beograd : Bibliotekarsko društvo
Srbije, 1996. – Str. 30-32.
88
Osoblje javnih biblioteka u Srbiji
Ivanišević Milivoje: Kadrovi u organizacijama udruženog rada kulture u Srbiji 1978. godine. – Beograd
: Zavod za proučavnje kulturnog razvitka, 1980. – (Serija Kultura – Planiranje ; sv. 4)
IFLA/UNESCO smernice za razvoj javnih biblioteka / u ime Sekcije javnih biblioteka pripremila Radna
grupa kojom je predsedavao Filip Džil ; [prevodilac Gordana Ljubanović]. – Beograd :
Narodna biblioteka Srbije : Biblioteka grada Beograda, 2005. – (Edicija Savremena biblioteka
/ [Narodna biblioteka Srbije] ; knj. 7)
Jančić Svetlana: Profesija bibliotekar – u traganju za sopstvenim identitetom. – U: Bibliotekarstvo
na kraju veka : zbornik radova / Savetovanje bibliotekara Srbije, Vranje, oktobra 1995. –
Beograd : Bibliotekarsko društvo Srbije, 1996. – Str. 17-20.
Kašić Smiljka: Bibliotekar kakvog žele čitaoci. – U: Bibliotekarstvo na kraju veka : zbornik radova /
Savetovanje bibliotekara Srbije, Vranje, oktobra 1995. – Beograd : Bibliotekarsko društvo
Srbije, 1996. – Str. 33-38.
Knežević Branko: O bibliotekama i profesiji bibliotekar. – U: Bibliotekarstvo na kraju veka : zbornik
radova / Savetovanje bibliotekara Srbije, Vranje, oktobra 1995. – Beograd : Bibliotekarsko
društvo Srbije, 1996. – Str. 52-71.
Nikolić Svetlana: Perspektive bibliotekarske profesije. – U: Bibliotekarstvo na kraju veka : zbornik
radova / Savetovanje bibliotekara Srbije, Vranje, oktobra 1995. – Beograd : Bibliotekarsko
društvo Srbije, 1996. – Str. 39-46.
Obim i struktura bibliotečke delatnosti u SR Srbiji van teritorija SAP u 1982. godini : [radni materijal].
– Beograd : Narodna biblioteka Srbije, 1985.
Stamatović Desanka: Katedra za bibliotekarstvo i informatiku Filološkog fakulteta u Beogradu :
visokoškolsko obrazovanje bibliotekara u Srbiji (1963-2000). – U: Glasnik Narodne biblioteke
Srbije. – ISSN 1820-1245. – God. 2, br. 1 (2000), str. 365-384. http://www.nbs.bg.ac.yu/view_file.php?file_id=968
Stamatović Desanka: O bibliotekarskoj profesiji – istorija i perspektiva. – U: Bibliotekarstvo na kraju
veka : zbornik radova / Savetovanje bibliotekara Srbije, Vranje, oktobra 1995. – Beograd :
Bibliotekarsko društvo Srbije, 1996. – Str. 3-16.
Standardi za narodne biblioteke / priređivači Leposava Čukić i Ana Ceranić. – U: Zajednica biblioteka.
– ISSN 0351-2061. – God. 15, br. 1/4 (1987), str. 35-73.
Stokić Gordana: Profesija – muzički bibliotekar. – U: Bibliotekarstvo na kraju veka : zbornik radova
/ Savetovanje bibliotekara Srbije, Vranje, oktobra 1995. – Beograd : Bibliotekarsko društvo
Srbije, 1996. – Str. 94-97.
Stokić Gordana: Bibliotekarska profesija u Srbiji danas. – U: Bibliotečki bilten. - ISSN 1451-1886. – Br.
9/10 (2002), str. 14-18. http://www.bibliotekavrsac.org.yu/bilten/bilten5/pdf/bibliotekarstvo.pdf
Stokić Gordana: Zaposleni u bibliotekama o sebi ili ima li mesta osećanju inferiornosti?. – U:
Bibliotečki bilten. - ISSN 1451-1886. – Br. 7/8 (2002), str. 11-16. http://www.bibliotekavrsac.org.yu/bilten/bilten4/pdf/bibliotekarstvo.pdf
Šekularac Vladimir: Mreža javnih biblioteka u Srbiji u 2006. godini. http://www.nbs.bg.ac.yu/view_file.php?file_id=1554
89
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
Bojana Vukotić
REZIME
Analiza bibliotečkih kadrova u javnim bibliotekama u Republici Srbiji izrađena je na osnovu
statističkih podataka koje matične biblioteke redovno dostavljaju Narodnoj biblioteci Srbije,
godišnjih izveštaja o radu javnih biblioteka, kao i izveštaja o nadzoru nad stručnim radom
javnih biblioteka. Svrha ove analize je da ukaže na bitne probleme stručnih kadrova u javnim
bibliotekama.
U analizi se najpre razmatra pravni okvir za proučavanje kadrova u bibliotekama (Zakon o
bibliotečkoj delatnosti, podzakonska akta i Standardi za narodne biblioteke), govori se o
sistemu školovanja kadrova za rad u bibliotekama u Srbiji, o stručnim ispitima u bibliotečkoj
delatnosti, o kontinuiranom obrazovanju i uslovima za sticanje stručnih zvanja. Slede
rezultati analize o stanju bibliotečkog osoblja javnih biblioteka u Srbiji u 2006. godini koji
prikazuju sledeće podatke: koliki je broj stručnih bibliotečkih radnika u javnim bibliotekama,
koliki je broj potrebnih radnika prema Standardima za narodne biblioteke, kakva je
kvalifikaciona struktura bibliotečkih radnika, koji profili su zastupljeni u okviru pojedinih
stepena obrazovanja, koliki je broj radnika sa položenim stručnim ispitom, kakva je njihova
polna i starosna struktura, kakvi kadrovi upravljaju javnim bibliotekama u Srbiji i koje mere
treba preduzeti da bi se prevazišli aktuelni problemi.
Ključne reči: bibliotečko osoblje, javne biblioteke, Republika Srbija
SUMMARY
Analysis is based on statistics, annual reports of public libraries, and reports of supervisions
of public libraries’ work. The aim of the analysis is to show the main problems of professional
library staff in public libraries.
The analysis contains law frame of library staff, system of education in librariansheep, the
way for professional exam in librarionsheep, the rules and conditions for obtaining
professional titules. The most part of analysis is occupied with the state of library staff in
public libraries in 2006: the number of librarians, the number of necessary staff acording the
standards for public libraries, qualification structure of library staff, the number of passed
exam in librariansheep, sex and age structure, who are the managers in Serbian public
libraries and how to pass the current problems.
Key words: library staff, public libraries, Republic of Serbia
90
YEARBOOK OF INTERNATIONAL CONVENTION OF SLAVIC LIBRARIANS’ IN SARAJEVO Vol. 4-5
UDK/UDC 021.9:026/027(497.11)
Финансирање библиотека
у Србији
Владимир Шекуларац,
Народна библиотека Србије, Београд, Србија
e-mail: [email protected]
РEЗИМЕ
Правни статус библиотека у Србији утемељен је Законом о јавном службама, као
системским прописом који одређује положај јавних установа и јавних предузећа, a
економски положај националних, универзитетских, високошколских и школских, као
и већине специјалних библиотека утврђен је гранским законима који регулишу поједине
области у којима јавне установе и јавна предузећа остварују своје функције.
У раду је, у контексту важећих препорука међународних библиотечких асоцијација и
актуелних нормативних решења у Србији посебно анализиран доминантан актуелни
проблем у мрежи библиотека Србије: недовољна буџетска средства за куповину нових
књига, периодике и друге библитечке грађе, односно извора.
За даље богаћење колекција библиотека неопходна је доградња законске регулативе
и поштовање актуелних законских прописа, али и иницијатива библиотека да
континуирано повећавају степен учешћа сопствених средстава у финансирању и
изналазе нове изворе финансирања како би могле успешно остваривати своју
редефинисану улогу у квалитативно новом и захтевнијем окружењу локалне и шире
друштвене заједнице.
Кључне речи: Србија, библиотеке, финансирање
Мрежу библиотека Србије, као јединствени библиотечко-информациони
систем Републике, чине Народна библиотека Србије у Београду, Библиотека Матице српске у Новом Саду,
Универзитетска библиотека Светозар
Марковић у Београду, Народна и универзитетска библиотека Иво Андрић у
Приштини сада са седиштем у Београду, Универзитетска библиотека
Никола Тесла у Нишу, Универзитетска
библиотека у Крагујевцу, Библиотека
Српске Академије наука и уметности,
Библиотека Српске патријаршије,
Централна библиотека војске Србије,
мрежа јавних библиотека, мрежа
91
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
високошколских, мрежа школских и
мрежа специјалних библиотека, мрежа
гарнизоних библиотека и библиотеке
верских заједница.
Правни статус већине библиотека у
Србији утемељен је Законом о јавним
службама који установљава систем
јавних служби, односно систем јавних
установа и јавних предузећа.
Будући да су скоро све библиотеке у
Србији или самосталне јавне установе
(националне, универзитетске и јавне
библиотеке) или раде као организационе јединице јавних установа (школске и високошколске библиотеке и
специјалне библиотеке при научним
институтима и установама културе), или
као оргнизационе јединице јавних
предузећа (специјалне библиотеке)
поменути закон представља основ
њиховог правног положаја у држави.
Финансирање библиотека уређено је
са низом гранских законских прописа
којима су одређене обавезе и права
оснивача у погледу обезбеђења услова
за рад појединих типова библиотека.
Народна библиотека Србије, Библиотека Матице српске и Универзитетска
библиотека Иво Андрић финансирају се
из буџета Републике, односно Покрајине Војводине преко Министарства
културе Србије, односно Покрајинског
секретаријата за културу као општи
интерес у култури сагласно Закону о
општем интересу у области културе,
а поједини програми ових библиотека
финансирају се и из буџета Републике
преко Министарства науке и заштите
92
Владимир Шекуларац
животне средине, односно одговарајућег Покрајинског секретаријата.
Универзитетске и високошколске библиотеке финансирају се из средстава
оснивача, сагласно одребама Закона о
високом образовању који регулише
финансирање делатности система високог образовања. Поменуте библиотеке финансирају се из средстава
оснивача наменски за материјалне
трошкове, опрему, зараде запослених,
библиотечки фонд и изворе информација и информационе системе. Обавеза високошколске установе да има
организовану библиотеку прописана
је Упутствима и критеријумима за
евалуацију и акредитацију високог
образовања.
Школске библиотеке финансирају се
сагласно одредбама Закона о основама
система образовању и васпитања који
регулише финансирање делатности
система предшколског, основног и
средњег образовања и васпитања.
Библиотеке у школама финансирају се
из средстава буџета, односно оснивача
наменски за зараде особља из буџета
Републике Србије, а за опремање
школа у коју позицију припадају и
школске библиотеке из буџета општина
и градова.
Фондови књига школских библиотека у
Србији располажу са скоро једном
књигом по кориснику, али су у врло
високом степену неактуелни. Школске
библиотеке уписују годишње око 60%
корисника и дају на коришћење око
3.000.000 јединица, што даје обрт фонда
од само око 0,3. Стандардна годишња
Финансирање библиотека у Србији
набавка за мрежу школских библиотека
износи 500.000 – 1.000.000 књига, односно 0,5 – 1,00 књиге по ученику. У
периоду од 2000-2007. године, годишња набавка је, међутим, износила
само 0,17 – 0,35 књига по ученику, што
је изразито недовољно и не омогућава
квалитетно остваривање функција
школских библиотека.
Специјалне библиотеке у научним
институтима финансирају се на основу
Закона о научно-истраживачкој делатности који регулише финансирање
делатности научних установа из буџета
Републике Србије и буџета њихових
оснивача.
Специјалне библиотеке у установама
културе финансирају се на основу
Закона о општем интересу у области
културе из буџета Републике Србије и
Покрајине Војводине, односно буџета
општина и градова, у зависности од
тога из којег се буџета финансира
установа при којој билиотека ради.
Остале специјалне библиотеке финансирају се из средстава јавне установе
или предузећа или неког другог
субјекта за чије потребе делују.
Јавне библиотеке су у IFLA/UNESCO
МАНИФЕСТУ ЗА ЈАВНЕ БИБЛИОТЕКЕ
дефинисане као животна снага образовања, културе и информисања чиме
се истиче њихов значај али и обавеза
њиховог финансирања из буџета од
стране државних, регионалних и
локалних извора.
Пошто су, према помeнутом до документу, услуге јавних библиотека у
начелу бесплатне, за њих су одговорни
локални и државни органи управе,
њихов рад се одвија на основу посебних правних прописа, а финансирају га
локални и државни органи управе.
Принципи међународних докумената
уграђени су у национална документа
којима је регулисана библиотечкоинформациона делатност у Републици
Србији у целини и, посебно, у делу
правне регулативе која регулише
остваривање функција јавних библиотека.
Мрежу јавних библиотека Србије, као
део јединственог библиотечко-информационог система Републике, чине
самосталне народне библиотеке, организационе јединице општинских домова културе или културних центара у
седиштима општина, огранци народних библиотека, месне библиотеке и
библиотеке са општим фондом у
предузећима.
Правни статус јавних библиотека у
Србији дефинисан је системским прописима који одређују положај јавних
установа и законом који регулише
област библиотекарства, а основ
економског положаја утемељен је
законом који у области културе прописује обавезу државе да њихов рад
финансира из буџета као делатност од
општег интереса у области културе.
Мрежа јавних библиотека финансира
се из буџета локалне самоуправе,
односно буџета општина и градова,
сагласно одредбама Закона о општем
интересу у област културе, Закона о
93
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
библиотечкој делатности и Закона о
локалној самоуправи, којима су за обезбеђивање услова за рад јавих библиотека обавезани органи локалне
самоуправе као њихови оснивачи.
Недограђена регулатива на овом плану
представља и озбиљан проблем у
обезбеђивању средстава за рад мреже
јавних библиотека. Иако је, наиме,
чланом 11. Закона о општем интересу
у области културе прописана обавеза
општина и градова да средства за
остваривање потреба у култури опредељују на основу критеријума, програма и предрачуна трошкова потребних за остваривање тих програма
нормативно утврђени критеријуми су
права реткост па се средства за рад
јавних библиотека опредељују најчешће на основу затеченог стања из
претходне године и без јасно утврђених параметара. Такво стање најнеповољније се одражава на обим средства за куповину нових књига који је
скоро редовно и у свим општинама и
даље далеко испод неопходног за редовно годишње обнављање фондова
јавних библиотека.
Иако се укупан фонд књига у мрежи
јавних библиотека Србије у периоду од
2000. до 2007. године креће се у
распону од 1,7 до 1,9 књига по становнику, што је релевантан обим, али
је проценат чланством у јавним библиотекама обухваћеног становништва
у том периоду (од 5,56% до 6,74%)
недовољан, а обрт књижног фонда
такође врло низак (од 0,54 до 0,67). То је
директна последица вишегодишег
94
Владимир Шекуларац
недовољног обима набавке књига за
мрежу јавних библиотека.
Од 1990. до 2000. године мрежа јавних
библиотека набављала је, наиме, свега
до 30% од стандардног годишњег
обима принове. У периоду од 2000. до
2007. године овај се проценат са 29,11
увећао на 86,61, али још није достигао
неопходан обим годишње набавке.
Министарство културе Србије је у
поменутом периоду откупљивало и
јавним библиотекама поклањало од
11% до 21% од стандардног броја
потребног за редовно годишње занављање фондова, што је у знатној мери
умањивало неповољне последице
недовољних средстава из општинских
буџета.
На онову Закона о општем интересу у
област културе средства за инвестиције у мрежи јавних библиотека, као
општи интерес у области културе, могу
се обезбеђивати и из буџета Републике,
односно Покрајине Војводине, као и
средства за матичне функције за 25
матичних народних библиотека које су
одговарајућим Решењем министра
културе одређене као матичне библиотеке.
Правна основа институционалног
јединства библиотечко-информационог система Републике Србије, наиме,
утврђена је чланом 7. Закона о библиотечкој делатности: “Ради остваривања јединственог и стручног обављања библиотечке делатности и
њеног унапређења утврђују се матичне
функције у библиотечкој делатности“.
На основу поменутих одредби Закона
Финансирање библиотека у Србији
матичне функције ближе су дефинисане низом подзаконских аката, а
финансирају се из буџета Републике и
Покрајине Војводине.
Сопствени приходи библиотека остварују се у релевантном обиму у националним и јавним библиотекама.
Проценат учешћа сопствених прихода
националних библиотека (агенцијске
услуге, каталогизацијa на извору, чланарина, остале услуге...) крећу се од
10% до 20%.
Сопствени приходи јавних библиотека
(од чланарине, услуге, издавачке делатности...) остварују се у следећем обиму:
сопствене приходе у континуитету
дужем од пет година и износу од више
од 20% остварују само 4 јавне библиотеке, од 10% до 20% 12 јавних библиотека, а све остале јавне библиотеке
остварује до 10 процената сопствених
прихода.
Значај сопствених прихода јавних
библиотека знатно је већи од њиховог
процентуалног учешћа у укупним приходима библиотека.
Донације су, као ванредни и додатни
извор прихода, у неколико последњих
година биле присутне у значајној мери
пре свега у националним и јавним
библиотекама. Стицане су и опредељивање као наменска средства за
инвестиције и опрему, програме, образовање особља, грађу и изворе,
покретне огранке, интернет пунктове,
амерички кутак, енглески кутак, француски кутак, све у зависности од конкретних пројеката.
Приходи од донација имају изразит
тренд смањења и овај процес улази у
фазу у којој је неопходно да оснивачи
преузму обавезе према библиотекама
у делу који је био подстицан и
покриван средствима донација.
Средства за људске ресурсе обезбеђују
се по позитивним законским прописима у Републици Србији. Зараде за
највећи број запослених у библиотекама Србије обезбеђују се по Уредби
о коефицијентима за обрачун и исплату плата запослених у јавним службама Владе Републике Србије.
Средства за стручно усавршавање
запослених обезбеђују се из различитих извора (из буџета Републике, из
буџета општина и градова, из донација,
из сопствених прихода).
Новина у финансирању библиотека у
Србији су средства из Националног
инвестиционог плана за период од
2006. до 2011. године. Средства за
реализацију НИП формирају се од
вишкова приватизационих прихода
насталих 2006. године.
Укупна средства за културу по Програму НИП из 2006. године износио је
око 50.000.000 €, а за библиотечкu
делатност опредељено је око 3.850.00
€. Средствима НИП у износу 718.000 €
окончана је изградња нове зграде
Библиотеке Матице српске у Новом
Саду од 4.300м². Средствима НИП тече
реконструкција ентеријера Народне
библиотеке Србије у Београду. Планирани износ од 2.168.000 € из 2006.
године увећан је 2008. године на око
2.780.000 €.
95
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
Средства НИП по конкурсу из 2006.
године опредељена су и за тридесетак
јавних библиотека у износу од око
950.000 € за реконструкцију, адаптацију
и санацију објеката, библиотечку и
техничку опрему и техничку опрему за
аутоматизацију пословања.
Средства НИП расподељује Влада Републике Србије, односно Канцеларија
за национални инвестициони план на
основу Уредбе о поступку по коме се
бирају пројекти за Национални инвестициони план и поступку по коме се
Национални инвестициони план спроводи која је крајем марта текуће, 2008.
године, објавила Јавни позив за
пријављивање пројеката који ће се
финансирати из Националног инвестиционог плана.
Основни проблем на плану финансирања мреже библиотека Србије, посебно јавних и школских библиотека, је
недовољан обим набавке нових књига
и извора и њега карактеришу следеће
компоненте: присуство у целом систему, дуго трајање, има пресудан значај
за остваривање функција система, као
и пресудан значај за изградњу јединства система.
Набавка књига у универзитетским, високошколским и специјалним библиотекама се у поменутом периоду реализовала такође у знатном заостајању, па
поменут проблем угрожава остваривање задатака целокупног библиотечко-информационог система Србије.
96
Владимир Шекуларац
За превазилажење поменутог проблема од пресудног је значаја да
субјекти одговорни за финансирање
библиотека опредељују релевантна
буџетска средства за куповину нових
књига и извора, посебно је неопходно
да органи локалне самоуправе јавним
и школским библиотекама чија је
делатност овим проблемом највише
оптерећена обезбеђују значајно увећања наменских средстава за куповину
библиотечке грађе и обезбеђење
извора.
Системска законска решења која утемељују библиотечко-информациону
делатност у Републици Србији су су
добра, али има разлога за њихову
доградњу.
Финасирање библиотечко-информационе делатности у Србији је у целини
обезбеђено, али у неким сегментима
(изостајање релевантних средстава за
куповину грађе и обезбеђење извора)
нија довољно.
Финансирање услова, ресурса и рада
библиотечко-информационог система
у Србији, у целини гледано, обезбеђује
његово функционисање чији је степен
сагласан степену садашње развијености, али није сагласан потребама
даљег развоја мреже ни потребама
друштвене заједнице, односно корисника мреже.
YEARBOOK OF INTERNATIONAL CONVENTION OF SLAVIC LIBRARIANS’ IN SARAJEVO Vol. 4-5
UDK/UDC 021.2:027.7
Model edukacije korisnika
– Fakultet kriminalističkih nauka Sarajevo
Beba E. Rašidović, dipl. komp. i dipl. bibl.
Voditeljica biblioteke Fakulteta kriminalističkih nauka Sarajevo
U radu je predstavljen model edukacije korisnika – studenata Fakulteta kriminalističkih nauka kako bi se
osposobili za samostalno pristupanje, korištenje i pretraživanje tradicionalnih i suvremenih informacijskih
resursa. U vremenu eksplozije informacija, pristup znanju i korištenje i pretraživanje tradicionalnih i
suvremenih informacijskih resursa je pretpostavka i polazište svakog obrazovnog, stručnog i naučnog
rada.
Model obuhvata upoznavanje sa općim pojmovima informacijske znanosti, bibliotečko-bibliografskim
bazama, naučnim i stručnim elektronskim bazama,specifičnim mrežama i portalima značajnim za
studente kriminalističkih nauka i osnovama citiranja i navođenja korištenih izvora informacija.
Uvod
Još od vremena kad sam neformalno bila
upoznata sa rezultatima jednoga istraživanja o tome šta studenti nekoliko
različitih fakulteta sarajevskog univerziteta misle o bibliotekama i uslugama
koje one pružaju, nisam prestala razmišljati o razlozima koji su doveli do takvih
stavova. A stavovi nisu bili u korist biblioteka. Istraživanje je ove godine prezentirano na međunarodnoj konferenciji
Asocijacije BAM pod nazivom “Let iznad
bibliotekarovog gnijezda” (Madacki;
2008). Pored stalnih primjedbi autoru da
istraživanje nije završeno i da ga treba
dopuniti mišljenjem i stavovima i druge
strane (bibliotekara), nije me napuštala
intrigantnost izjava koje sam tamo
pročitala i promišljanja u čemu bi mogao
biti korijen nesporazuma. Osobito me se
dojmila jedna izjava po kojoj su kopirnice
mnogo korisnije od biblioteka. To je bilo
polazište misaonog raspetljavanja ovoga
klupka. O čemu se tu radi? Zapravo, o
bliskosti. O poznatim stvarima. Tu nema
ničega zamršenog i nedokučivog s koje
god strane posmatrali situaciju. Svaka
kopirnica ima spisak udžbenika za pojedine fakultete koje je tokom vremena
kopirala pojedinim studentima, a onda
od toga napravila svoju malu preciznu
zbirku. Spisak visi na zidu i vi samo
pročitate. I ni za koga nema nedoumice.
Naši studenti tu sve lijepo vide, sve razumiju i sve znaju. Biblioteka je nepoznanica.
97
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
Beba E. Rašidović
Riječ je, dakle, o nepoznavanju; nepoznavanju toga šta je to biblioteka, kako radi,
šta može da mi pruži, na koji način može
to da mi pruži, kako moram da formuliram
svoje potrebe da bi one bile zadovoljene
na najbolji mogući način. Komplicirano
nasuprot jednostavnom.
logično, jer su one mjesta gdje se komunicira sa znanjem), edukacija korisnika od
strane bibliotekara ulazi i u nastavne
planove i programe kao obavezni predmet i naziva se zadnjih 30 godina informacijska pismenost – information literacy
ili information skills.
Sve su to pitanja na koja je neko davno
propustio odgovore, u nekim nižim
nivoima obrazovanja, kad su zahtjevi
prema biblioteci bili jednostavniji i kad
im se na jednostavan način moglo prići i
stvoriti dugoročnu korist i razumijevanje
za obje strane.
Sjedinjene Američke Države imaju najdužu tradiciju u razvijanju, praktičnoj
primjeni edukacije korisnika uopće i
podučavanju informacijske pismenosti,
pa je standarde i principe za njenu
primjenu u visokoškolskim bibliotekama
donijela Asocijacija američkih visokoškolskih i istraživačkih biblioteka još 2000
godine. I druge zemlje u svijetu i u Evropi
su prihvatile ove standarde i razvile
vlastite modele, koji se ostvaruju na jedan
od sljedećih načina: kao bibliotečke
instrukcije; kao samostalni predmet
unutar kreditnog sistema ili kao sadržaj
uključen u konkretne naučne discipline.
Nezadovoljstvo na relaciji student –
biblioteka (bibliotekar), po meni, potiče
od neznanja i neupućenosti studenata
kako da koriste biblioteku i njene resurse.
Znanja o tome čine da biblioteka studentu postaje bliska i potrebna, poznata
i korisna, manje komplicirana, a komunikacija sa bibliotekarom jednostavnija i
saradnička. Kako to postići? Edukacijom
korisnika kao modusom uzajamnog razumijevanja, poštivanja i nadopunjavanja
kroz učenje o onome šta biblioteka ima,
šta pruža i na koji način, u samoj biblioteci
i izvan nje.
Edukacija korisnika
visokoškolskih biblioteka
Edukacija korisnika u visokoškolskim
bibliotekama nije nov pojam i može se
pratiti još od 17. stoljeća u Njemačkoj.
Tokom vremena se različito nazivala i
imala je različite sadržaje, a sa pojavom
informacijsko-kominikacijske tehnologije
i njenom sve većom primjenom u sve
sfere života, pa i u bibliotekama (što je i
98
Ogroman broj informacija koji se svakodnevno proizvede, još više usložnjava
problem njihovog nalaženja i korištenja,
osobito kod neupućenog korisnika koji
ne zna ni gdje da ih nađe, ni kako da
formulira svoju informacijsku potrebu, niti
kako da se pronađenim informacijama
služi.
Bibliotekari-profesionalci u svim visokoškolskim bibliotekama ( u svijetu prije,
kod nas i u okruženju nešto kasnije) su
spoznali da je informacijsko opismenjavanje korisnika primarna zadaća
bibliotekara, jer su bibliotekari ti koji
posreduju informacije i znanje. Educirani
korisnik je samostalan, efikasniji, može da
pretražuja na način koji njemu odgovara,
Model edukacije korisnika – Fakultet kriminalističkih nauka Sarajevo
manje je frustriran, pronađene informacije
brže i lakše usvaja, a kad se radi o studentu, koji će u bliskoj budućnosti postati
profesionalac u nekoj od djelatnosti za
koju se opredijelio, onda je to dugoročni
dobitak koji se dalje uvećava. Nažalost, to
nisu spoznali drugi u obrazovnom sistemu i lancu od najnižeg ka višim nivoima
obrazovanja, pa se bibliotekari pionirski
bore svjesni svoje drugačije uloge u novoj
paradigmi informacijskog društva.
Voditeljica Biblioteke Fakulteta kriminalističkih nauka je svoja višegodišnja
nastojanja da se studenti upoznaju sa
pojmom biblioteke, načinom njenog rada,
načinima obrade i pohranjivanja i pretraživanja bibliotečke građe i resursa, ostvarivala kroz različite oblike poučavanja
korisnika prilagođavajući se vremenu i
mogućnostima i uslugama koje je
biblioteka pružala. U početku je to bila
vrsta podučavanja koja je po svome
sadržaju bila bliža onome što se zove
library orientation ili library instruction, a
odvijala se kroz pojedinačne kontakte sa
zainteresiranim studentima ili manjim
grupama, neformalno i dobrom voljom
obje strane, jer bibliotekar ne smije propustiti niti jednu priliku kada može približiti korisnicima koji nisu upućeni,
barem djelić znanja koje će pomoći u
njihovoj boljoj komunikaciji.
Takva poduka je na Fakultetu kriminalističkih nauka formalizirana 2005. godine
na postdiplomskom studiju “Kriminologija, kriminalistika i krivično pravosuđe
u kontekstu evropske sigurnosti“ u okviru
modula Metodologija. Studentimapostdiplomcima je u četiri sata predstavljena materija koja je obuhvatala pristup
k znanju u i izvan biblioteke i razloge,
stilove i načine citiranja i navođenja. U
konačnom ispitu iz ovoga modula,
uvrštena su i tri pitanja iz ove materije.
Znatan broj tih studenata je do danas
magistrirao, a većina njih je izjavila da su
im ova predavanja pomogla.
Različiti su razlozi predrasuda koje postoje
prema profesiji i poslovima bibliotekara.
Ovaj bibliotekar nije prestao, tokom svog
dugogodišnjeg rada, da se bori za svoje
pravo da radi svoj posao najbolje što zna,
jer je pravo na obrazovanje i pravo na
informaciju jedno od temeljnih ljudskih
prava.
To je rezultiralo stvaranjem modula Bibliotečko-informacijske baze koji je sinonim za edukaciju korisnika i informacijsku
pismenost iako sam naziv to baš najbolje
ne pokazuje. Ovaj model je u suštini jedno
sublimirano znanje o biblioteci i bibliotečkim resursima u klasičnom i savremenom smislu, jedna kombinacija znanja
o onome šta su biblioteke bile i jesu i šta
bi mogle biti u budućnosti posmatrane
iz perspektive korisnika i sa naglaskom na
njegove potrebe.
Model Fakulteta kriminalističkih nauka
Fakultet kriminalističkih nauka je od
osnivanja imao veliki broj studenata na
sva tri svoja smjera, a zatim i na postdiplomskom studiju. Obzirom da je
biblioteka po svojim funkcijama i visokoškolska i specijalna u isto vrijeme kad je
kriterij fonda i korisnika u pitanju, imala
je i veliki broj korisnika izvan institucije.
Iako nije velika po obimu, uvijek je pružala
veliki broj raznovrsnih usluga i nastojala
99
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
da premosti probleme u nabavci i nedostaku sredstava s kojima se uglavnom
svaka biblioteka susreće.
Od početka, biblioteka Fakulteta kriminalističkih nauka je razvijala sve klasične
izvore informacija za cjelokupnu građu,
pa je uspostavila mrežu klasičnih bibliotečkih kataloga i kartoteka koji se i danas
uredno vode, iako postoji on line, elektronski dostupan katalog.
Tako su formirani i vode se slijedeći katalozi:
• Autorsko-imenski katalog abecedni za
monografske publikacije
• Naslovni katalog abecedni za serijske
publikacije
• Autorski katalog abecedni za diplomske
radove
• Katalog naslova abecedni za diplomske
radove
• Autorski katalog abecedni za magistarske radove
• Katalog naslova abecedni za magistarske radove
• Autorski katalog abecedni za doktorske
teze
• Katalog naslova abecedni za doktorske
teze
• Stručni katalog za monografske publikacija
• Stručni katalog za diplomske radove
• Stručni katalog za magistarske radove
• Stručni katalog za doktorske teze
• Predmetni katalog za članke i priloge
iz serijskih publikacija sa tezaurusom
• Topografski katalozi
• Sistem kartoteka za periodične publikacije, posudbu i korisnike
100
Beba E. Rašidović
Za studente, a i za veliki broj drugih korisnika, pretraživanje ovih izvora informacija, bilo je potpuna nepoznanica, mukotrpno i dovodilo je do mnogih neugodnih
situacija, koje su se prevazilazile postepeno poučavanjem o načinu korištenja i
mogućnostima ovih izvora informacija,
šta oni zapravo znače i sadrže.
Sa uključivanjem biblioteke u Kooperativni online bibliotečko-bibliografski
sistem i servisCOBISS i pristupom bazama
podataka koje su elektronski dostupne,
usluge se usložnjavaju, mogućnosti
pristupa izvorima informacija su veće, ali
sumalo korištene jer korisnici zapravo ne
znaju niti da one postoje. Neformalna
pojedinačna edukacija ili edukacija u
malim grupama više nije efikasna i dostatna, a zahtijevala je i određene tehničke
pretpostavke, pa se angažman voditeljice
biblioteke glede edukacije korisnika
usmjerio na njeno ostvarenje na organiziraniji i obavezniji način.
Iz tog angažmana je proizašao modul
Bibliotečko-informacijske baze. Kako je
već rečeno, oko naziva modula bi se
moglo raspravljati, ali silabus koji je
napravljen i koji je ušao u kurikulum na
dva od tri smjera koja se na Fakultetu
izučavaju, jeste svojim sadržajem i suštinom ono što se u svijetu podrazumijeva
pod informacijskom pismenošću.
Modul bi se slušao na smjerovima Kriminologija i Sigurnosne studije u drugoj
godini, u četvrtom semestru kao jednosemestralni predmet, 45 sati, a nosi sa
sobom 3 kredita. Izborni je predmet i
zamišljen je kao modul koji će imati više
praktične vježbe, a predavanja u onoj
Model edukacije korisnika – Fakultet kriminalističkih nauka Sarajevo
mjeri koliko je potrebno da se objasne
osnovni pojmovi i uvede u materiju.
Sadržaj modula je definiran, ali nije nepromjenljiv; ukoliko bi tokom vremena
došlo do promjena u pristupu bazama ili
nekom drugom aspektu pretraživanja
izvora informacija, te promjene se mogu
inkorporirati u silabus, kako bi zapravo
bio prava potpora ostalim modulima.
Nažalost, modul je predviđen kao izborni,
a ne obavezni, tako da postoje velike
šanse da ga niko ne izabere ili mali broj
studenata, pa da zapravo, uopće ne bude
implementiran. Osim toga, zahtijeva i
određeni nivo opremljenosti IC tehnologijom, kako bi se takvo poučavanje moglo
efikasno izvoditi.
Svrha modula je, kako je to u silabusu i
naznačeno, informacijsko opismenjavanje
korisnika za pristup, korištenje i pretraživanje tradicionalnih i savremenih izvora
informacija. Cilj modula je osposobiti
korisnika za samostalno i efikasno pretraživanje raspoloživih tradicionalnih i
elektronskih izvora informacija, procjenu
njihove relevantnosti i inkorporiranje
pronađenih informacija u svoj kognitivni
sustav.
Očekivani rezultati su informacijski pismen korisnik koji zna definirati svoju
informacijsku potrebu, zna samostalno i
efikasno pristupiti izvorima informacija,
zna procijeniti značaj pronađenih izvora i
informacija i zna da ih usvoji i koristi na
zakonom dopušteni način.
Kako smo već naglasili, sadržaj modula je
tako koncipiran da su tematske cjeline
utvrđene i definirane, ali se njihov sadržaj
može mijenjati i dopunjavati u skladu sa
promjenama koje u međuvremenu mogu
nastati. Težište je na vježbama i praktičnoj
primjeni, ali se studenti kroz predavanja
trebaju upoznati i sa teoretskim naznakama pojedinih tema, pa je za prvo predavanje predviđeno uvođenje u pojam
informacijske pismenosti, kako bi im se
objasnilo šta to znači i šta je, zapravo,
konačni cilj ovoga modula i koje su
prednosti ovoga znanja za one koji ga
budu slušali.
Dugogodišnje iskustvo ukazuje na činjenicu da studenti dolaze iz različitih srednjih škola, sa različitim programima i sa
različitim nivoima prethodnih znanja, koja
i nisu baš na zavidnom nivou, kad je riječ
o ovoj materiji, pa je potrebno nešto reći i
o životu informacije, o količini informacija
koja se proizvede, o ponešto revidiranom
ETA(k)SA kompleksu i agentima informacijskih nauka; predstaviti razliku između
informacijskih nauka i informatike, a zatim
objasniti pojam biblioteke, različite vrste
biblioteka po njihovim fondovima kako bi
se razjasnilo kakvi se, zapravo, sadržaji u
njima primarno mogu naći.
Slijedeće poglavlje je uvođenje u pojam
interneta, Worl Wide Web-a i mašina za
pretraživanje, zatim pojam OPAC-a,
predstavljanje COBISS-a i vježbe pretraživanja sa konkretnim zadacima postavljenim u drugim modulima, pomoć u
izradi eseja postavljanjem radne bibliografije i upoznavanje sa drugim on line
public available katalozima; predstavljanje
elektronskih baza koje su kupljene, ali isto
tako i mnogih besplatnih, a korisnih i opet
vježbe njihovoga pretraživanja, formuliranja zahtjeva za pretraživanje, kao i
101
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
predstavljanje raznih portala, stranica
korisnih isključivo za studente Fakulteta
kriminalističkih nauka, linkova na značajne organizacije, domaće i međunarodne, na izdavače koji objavljuju publikacije sa tematikom iz kriminologije,
kriminalistike i sigurnosnih nauka. Ovo je
dio gdje se tokom vremena može očekivati najviše izmjena, tako da je on
podložan dogradnji i usavršavanju prema
novim okolnostima, ako one nastupe.
Logičan slijed je da se ovdje treba progovoriti o procjeni pretraženih izvora i
prikupljenih informacija, o relevatnim
izvorima i informacijama i koji su to
principi koji nam u tome pomažu.
Također je predviđeno upoznati studente
sa međubibliotečkom pozajmicom, zatim
vrstama publikacija i pojmom bibliografije
i njenim značajem, a onda, naravno,
tematska cjelina o citiranju i navođenju,
pojmu citatnih baza i faktora utjecaja,
zašto je važno citirati, različitim načinima
citiranja, dobroj praksi, lošoj praksi i o
plagijarizmu. I ovim je zaokružen i zatvoren krug od pretraživanja i pronalaženja
informacija do njihovog usvajanja i
proizvodnje novih informacija.
102
Beba E. Rašidović
Zaključak
Dobre ideje ne moraju uvijek biti prihvaćene. Povijest nas uči da se uvijek implementiraju sa mnogo truda i muke u
početku, a poslije se život bez onoga što
one podrazumijevaju ne može ni zamisliti.
Za razumijevanje pojma informacijske
pismenost i Library Instruction Programaa i njihovu primjenu u programe bosanskohercegovačkih univerziteta i fakulteta, potrebna su sistemska rješenja.
Pojedinačni koraci znače mnogo ali ne
dovoljno. Koliko god bio dobar predviđeni
program modula o kome je bilo riječi, ne
postoji sigurnost da će on biti implementiran. Kada bi bio obavezani predmet
za sve studente na svim fakultetima
najkasnije u drugoj godini studija, kako je
to na mnogim fakultetima u svijetu, onda
statistike o korištenju kupljenih elektronskih baza ne bi bile tako poražavajuće.
Studenti i drugi korisnici bi ih koristili kada
bi znali da postoje, šta nude i kako se
koriste. Bojim se da će proći još puno
vremena dok se formira svijest o potrebi
poučavanja informacijske pismenosti, dok
se ona počne primjenjivati, a nesagledivo
je kad ćemo moći istraživati prve koristi
od toga.
Model edukacije korisnika – Fakultet kriminalističkih nauka Sarajevo
Izvori
ALA/ACRL. Information literacy competency standards for higher education, 2000,
http://www.ala.org/ala/mgrps/divs/acrl/standards/informationliteracycompetency.cfm
(29.12.2008.)
Carey, J.O. Library skills, information skills and information literacy : implication for teaching and
learning, 1998,
http://www.ala.org/ala/mgrps/divs/aasl/aaslpubsandjournals/slmrb/slmrcontents/volume11
998slmqo/carey.cfm (30.12.2008.)
Izhodišča za uveljavanje informacijske pismenosti na univerzah v Sloveniji, 2006
http://www.zbds-zveza.si/dokumenti/2007/INFpismenostIZHODISCA.pdf ), (18.12.2008.)
Madacki, S. Let iznad bibliotekarevog gnijezda. 2. Međunarodna konferencija “Evropske smjernice
za saradnju biblioteka, arhiva i muzeja“ BAM, novembar 2008. god.
Sinikara, K. Edukacija korisnika u finskim sveučilišnim knjižnicama // Dani specijalnog knjižničarstva
Hrvatske(5 ; 2003 ; Opatija) / uredila Maja Jokić. Zagreb : Hrvatsko knjižničarsko društvo, 2004.
Str. 11-19
103
YEARBOOK OF INTERNATIONAL CONVENTION OF SLAVIC LIBRARIANS’ IN SARAJEVO Vol. 4-5
UDK/UDC 021.64:027.54(497.11)
Kupovina i drugi vidovi nabavke
publikacija za slanje u inostranstvo –
iskustva Narodne biblioteke Srbije
Ivana Nikolić
Narodna biblioteka Srbije, Beograd, Srbija
Narodna biblioteka Srbije je nacionalna i
budžetska ustanova kulture čiji rad, zakonom propisane delatnosti i posebne
projekte redovno finansira Ministarstvo
kulture Republike Srbije, a projekat
KoBSON (nabavka inostranih časopisa i
baza podataka) u celosti finansira Ministarstvo nauke. U periodu od 2000. do
2004. godine finansiranje projekata u
Narodnoj biblioteci Srbije značajno su
pomogle i mnoge međunarodne državne,
nevladine i strukovne organizacije, što se
u znatno manjem obimu nastavilo i do
danas.
Ovom prilikom ćemo se posebno osvrnuti
na finansiranje kupovine i na druge načine
nabavke knjiga i periodike koje Služba
plasmana publikacija u inostranstvo šalje
inostranim saradnicima. Publikacije objavljene u Srbiji šalju se razmenom u inostrane biblioteke, a kao poklon u slavističke centre i biblioteke Srba u dijaspori.
Publikacije koje se šalju u inostranstvo Narodna biblioteka Srbije nabavlja obaveznim primerkom, kupovinom, razmenom,
poklonom i iz sopstvenih izdanja. Svi ovi
104
načini nabavke su komplementarni i
zajedno obezbeđuju da se u inostranstvo
godišnje pošalje od 21.000 do 25.000
knjiga i preko 100 naslova periodike u
skoro 23.000 svezaka.
Plasman publikacija u inostranstvo uvek je
smatran za izuzetno značajan način prezentacije nekada jugoslovenske, a sada
srpske nauke, kulture i stvaralaštva u
svetu, i kao takav uvek je potpomagan
finansijskim sredstvima Ministarstva kulture Republike Srbije. Visina sredstava koje
Ministarstvo kulture uplaćuje Narodnoj
biblioteci Srbije za kupovinu knjiga i
pretplatu periodike za inostranstvo, kao i
za poštanske troškove slanja, zavise od
godišnjeg budžeta Ministarstva. U finansijski teškim godinama, posebno u
periodu rata na prostorima ex-Jugoslavije,
kada se dešavalo da za kupovinu knjiga i
periodike namenjenih inostranstvu ne
dobijamo novac po godinu i po dana,
jedini načini nabavke bili su razmena,
poklon i sopstvena izdanja. U toku dužih
perioda bez finansija za kupovinu i
pretplatu, nastali su veliki problemi u
slanju knjiga i periodike u inostranstvo –
Kupovina i drugi vidovi nabavke publikacija za slanje u inostranstvo – iskustva Narodne biblioteke Srbije
mnoge knjige su bile rasprodate, a još teža
situacija je bila sa rasprodatom periodikom. Krajem 1998. godine, kada su dva
obavezna primerka deponovana od 1991.
godine za biblioteke u Ljubljani i Skoplju
preusmerena za slanje u razmenu, iz njih
su selektovane i poslate publikacije
potrebne ovim dvema bibliotekama, a
ostatak je poslužio za slanje u druge
inostrane biblioteke i slavističke centre.
Time je nadoknađen i poslat deo publikacija rasprodatih tokom perioda bez
finansija.
Od početka 1999. godine Služba plasmana publikacija u inostranstvo dobijala je
jedan obavezni primerak za slanje u
inostranstvo, a od početka 2003. godine
dobija dva.
Iz jednog od njih se selektuju publikacije
koje se šalju u razmenu Narodnoj i
univerzitetskoj biblioteci u Banjaluci
(godišnje između 2.500 do 3.500 knjiga).
Deo preostalih knjiga i periodike od prvog
obaveznog primerka i drugi obavezni
primerak, služe za slanje u inostranstvo.
Dobijeni obavezni primerci su osnova za
izradu elektronskih Kataloga knjiga
Narodne biblioteke Srbije koji se šalju na
preko 200 e-mail adresa biblioteka i
slavističkih centara u svetu. Na ovaj način
inostrani saradnici dobijaju informaciju o
tekućoj izdavačkoj produkciji u Srbiji i
mogućnost izbora oko 3.500 naslova
godišnje sa ovih kataloga. Takođe, na
osnovu ova dva primerka periodičnih
publikacija na sajtu Narodne biblioteke
Srbije postavljena je prezentacija periodike koju preporučujemo za pretplatu
inostranim saradnicima.
S obzirom da iz obaveznog primerka
imamo samo dva ili (posle selekcije za
biblioteku u Banjaluci) samo jedan primerak istoga naslova, kupovinom publikacija najčešće obezbeđujemo ostale
primerke koje su poručili saradnici iz
inostranstva. Od 2002. godine Biblioteka
uglavnom redovno, u vidu jednakih
mesečnih rata, dobija namenska sredstva
Ministarstva kulture za kupovinu knjiga i
pretplatu periodike za inostranstvo. Visina
i pravovremenost upata su od izuzetnog
značaja za kupovinu knjiga, a posebno za
pretplatu periodike, jer obezbeđuju
kontinuirano slanje i broj rasprodatih
naslova svode na minimum.
Potrebno je ovom prilikom naglasiti da se
publikacije kupuju direktno od izdavača
– imajući u vidu količinu kupljenih knjiga
i brzinu plaćanja biblioteka dobija maksimalni, tj. knjižarski rabat. Rabat je različit,
u zavisnosti od pravila pojedinih izdavačkih kuća, i kreće se od 20 do 50%. To
je velika i značajna ušteda koja obezbeđuje da pri kupovini dobijemo što više
knjiga za novac kojim raspolažemo.
Ukoliko izdavač odgovori da je publikacija
rasprodata, ona se tada traži i kupuje kod
distributera, u knjižarama i antikvarnicama.
Direktan kontakt sa izdavačima i kupovina
od njih imaju još jednu prednost – pri
kupovini knjiga smo u prilici da izdavače
zamolimo da za fond Narodne biblioteke
Srbije poklone po dva primerka publikacija koje su oni izdali a njihov štampar
nije dostavio kao obavezni primerak. S
obzirom da je Biblioteka stalan i veliki
kupac, izdavači vrlo rado izlaze u susret
105
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
ovakvoj molbi i trude se da na svaki način
nađu i poklone za naš fond publikacije
koje nam nedostaju.
Treba ovom prilikom napomenuti da
jedan broj publikacija kupljenih za inostrane biblioteke, kada se prilikom provere
ustanovi da ih Narodna biblioteka Srbije
nije dobila obaveznim primerkom, ostaje
u našem fondu (od 1997. godine do danas
na ovaj način smo za fond obezbedili oko
1.800 knjiga).
U cilju popune svoga fonda i nabavke
publikacija koje nije dobila obaveznim
primerkom, kao i u cilju nabavke publikacija koje se šalju u inostranstvo,
Narodna biblioteka Srbije stalno proširuje
razmenu sa domaćim institucijama nauke
i kulture. Sa brojnim bibliotekama, arhivima, muzejima i institutima razmenjujemo sopstvena izdanja i duplikate, i na
taj način, bez finansijskih sredstava, popunjavamo svoje fondove. Ova razmena
je višestruko korisna jer pomenute
institucije ili nemaju nikakva ili imaju vrlo
ograničena sredstva za kupovinu publikacija, te su im izdanja i duplikati Narodne
biblioteke velika pomoć u popuni fonda.
S druge strane, Narodna biblioteka Srbije
na ovaj način dolazi do publikacija koje
nije dobila obaveznim primerkom i do
publikacija koje šalje u inostranstvo. S
obzirom da ove institucije nisu komercijalni izdavači, da je njihova izdavačka
produkcija naučnog karaktera i često
finansijski potpomognuta od strane
ministarstava nauke i kulture, u njima
vlada svest o važnosti da naša knjiga bude
prisutna u svetu, tako da nam često i
poklanjaju veliki broj knjiga za slanje u
106
Ivana Nikolić
inostranstvo. Želja da se njihova dela nađu
u inostranim bibliotekama prisutna je i
kod jednog broja autora koji nam u ovu
svrhu poklanjaju svoje knjige. Putem
razmene sa ovim institucijama i poklonom
od njih i od pojedinih autora godišnje se
dobije između 3.000 i 4.000 knjiga koje se
šalju u inostranstvo.
Narodna biblioteka Srbije ima značajnu
izdavačku produkciju koja obuhvata domaću i prevedenu stručnu bibliotekarsku
literaturu, bibliografije i kataloge, fototipska izdanja, izdanja Arheografskog
odeljenja, izdanja koja se bave filozofskim
i sociološkim aspektima čitanja i recepcijom književnih dela. Stručna bibliotekarska literatura je najtraženija u razmeni sa domaćim i bibliotekama iz regiona,
dok su evropske i američke biblioteke
veoma zainteresovane za naša izdanja koja
se bave našom nacionalnom kulturom.
Pogledaćemo na primeru protekle dve
godine kako se kretao odnos vidova nabavke publikacija za slanje u inostranstvo.
Godine 2006. u inostranstvo su poslate
22.124 publikacije (21.795 knjiga, 302 CD
i 27 DVD) i 109 naslova periodike u 22.343
sveske. Te godine Ministarstvo je za kupovinu knjiga koje se šalju u inostranstvo
odvojilo 2.960.000 dinara (oko 36.500 Eur)
i za tu svotu je kupljeno 5.709 knjiga.
Dakle, od ukupnog broja knjiga, CD i DVD
poslatih u toku 2006. godine, kupovinom
je nabavljeno 5.709, razmenom sa
institucijama nauke i kulture i poklonom
od njih dobijene su 2.794 knjige, od
izdanja NBS poslato je oko 600 primeraka,
a dva obavezna primerka obezbedila su
oko 13.000 publikacija poslatih u
Kupovina i drugi vidovi nabavke publikacija za slanje u inostranstvo – iskustva Narodne biblioteke Srbije
inostranstvo. Za pretplatu periodike
namenjene inostranim partnerima Ministarstvo je te godine izdvojilo 1.400.000
dinara (oko 17.300 Eur) i time je pretplaćeno svih 109 naslova..
Prošle godine u inostranstvo su poslate
21.344 publikacije (21.100 knjiga, 220 CD,
21DVD, 3 audio-kasete) i 119 naslova
periodike u 22.943 sveske. Prošle godine
Ministarstvo je za kupovinu knjiga namenjenih inostranstvu odvojilo 3.035.000
dinara (oko 37.000 Evra) i za taj novac je
kupljeno 5.739 knjiga. Dakle, od ukupnog
broja poslatih publikacija 5.739 je
kupljeno, razmenom sa institucijama
nauke i kulture i poklonom od njih
dobijeno je 3.930 knjiga, od izdanja NBS
poslato je oko 500 primeraka, a dva
obavezna primerka dala su oko 11.000
poslatih publikacija. Za pretplatu periodike koja se šalje inostranim saradnicima
Ministarstvo je odvojilo 1.200.000 dinara
(oko 14.600 Eur) i time je pretplaćeno 119
naslova.
Za 2008. godinu Ministarstvo kulture je
izdvojilo 4.200.000 dinara (oko 51.000 Eur)
za kupovinu knjiga i 1.800.000 dinara (oko
22.000 Eur) za pretplatu periodike koja se
šalje u inostranstvo. Mada ova sredstva
izgledaju velika i mada smo zadovoljni
tempom kojim se uplaćuju, ona ni približno nisu dovoljna da se zadovolji
interesovanje inostranih biblioteka za
publikacijama objavljenim u Srbiji. Prema
iznetim brojkama kupljena je svaka
četvrta knjiga poslata u inostranstvo, dok
su ostale obezbeđenje drugim vidovima
nabavke. Ipak, možemo reći da smo zadovoljni i zahvalni za razumevanje i
pomoć koje Ministarstvo kulture Republike Srbije ukazuje delatnosti slanja
publikacija u inostranstvo. Pamtimo
veoma teška vremena kada uopšte nije
bilo sredstava za kupovinu, i svesni smo
da mnoge nacinalne biblioteke u regionu
pri plasmanu domaćih publikacija u svet
nemaju ni približno ovakvu finansijsku
pomoć svojih ministarstava.
Želimo i borimo se da i ubuduće, i pored
tranzicionih i ekonomskih teškoća koje su
već dugo pisutne u Srbiji, svaka nova
kadrovska postava u Ministarstvu kulture
dobro shvati važnost plasmana publikacija u svet za srpsku nauku, kulturu i
stvaralaštvo.
107
YEARBOOK OF INTERNATIONAL CONVENTION OF SLAVIC LIBRARIANS’ IN SARAJEVO Vol. 4-5
UDK/UDC 023-051:37
Obrazovanje bibliotekara
– heremeneutički i aksiološki pristup
obradi dokumenata
Nevenka Hajdarović
Nacionalna i univerzitetska biblioteka Bosne i Hercegovine, Sarajevo
Kao rijetko koja druga djelatnost, bibliotekarstvo je neodvojivo od onoga što
mnogi smatraju najvažnijom i najskupljom robom na svijetu, onim što daje moć
i što manje-više stoji u korijenu svakog
bogatstva – dakle, riječ je o znanju.
Uostalom, ne kaže se uzalud da su biblioteke riznice znanja, zar ne!
Vrednovanjem znanja bavi se aksiologija.
Aksiologija ili teorija vrijednosti jeste
mlada nauka koja pripada oblasti filozofskog istraživanja, ali se podjednako
odnosi na sve oblasti znanosti i znanja i
prisutna je u svim oblastima znanosti i
znanja. I još samo jedna napomena:
aksiološkom pristupu prethodi hermeneutički, jer bez razumijevanja nema
vrednovanja.
Bibliotekari se danas susreću sa dva osnovna izazova – kako se nositi sa pravom
bujicom novih dokumenata koje treba
obraditi i kako u još većoj bujici već
obrađenih dokumenata pronaći određenu informaciju. Tehnologija i stručni priručnici doprinose adekvatnoj standardizaciji, ali nije sve u standardizaciji i
108
tehnologiji. Znate onu narodnu o mostu i
ćupriji?
Ključni preduvjet za nošenje sa pomenutim problemima je ipak u ljudskim
resursima. Mi u BiH smo prve generacije
školovanih bibliotekara imali prije pola
stoljeća i oni su tek deceniju-dvije kasnije
uspjeli uspostaviti i nametnuti odgovarajuće standarde u radu barem najvažnijih
biblioteka. (Sredinom 1970-tih napravio
se iskorak u skladu sa internacionalnim
tehnološkim i stručnim kretanjima.)
Moglo bi se konstatovati da je to bila
nekakva prva faza u razvoju modernog
bh. bibliotekarstva. Rezultat su bili kvalitetni katalozi, uhvaćen priključak sa
svjetskim bibliotečkim standardima i, kroz
to, sve bolja osposobljenost najboljih
biblioteka da odgovore svojim obavezama prema naučnoistraživačkom radu,
kako institucija tako i pojedinaca.
U međuvremenu su se stvari, a posebno
ovdje kod nas, iskomplikovale, što nije
moglo proći bez odraza na bibliotečku
djelatnost. Skoro preko noći, bibliotekari
su se morali suočiti sa novim izazovima
Obrazovanje bibliotekara – heremeneutički i aksiološki pristup obradi dokumenata
poput npr. rješavanja novonastalih statusnih promjena.
A to je bio samo dodatak aktuelnom
trenutku bh. bibliotekarstva koga karakterišu, kako smo to već rekli, one dvije brzorastuće bujice. Osnovna obrada nove
građe nije toliki problem koliko njeno
pretraživanje, ako njena obrada ne ide
dovoljno duboko u sadržaj. Dakle, kataloška obrada je sve manji problem, ali sve
veći značaj se daje sadržajnoj obradi, koja
mora biti što preciznija, jer time i
informacija koju bibliotekar pruža biva
brža i kvalitetnija. Da pojednostavimo, nije
svejedno ako po 100-tinjak jedinica nove
građe svake godine svrstavamo pod jedan
klasifikacioni broj ili predmetnicu, recimo,
pod medicinu, bez dubljeg ulaženja u
postojeće podjele na teorijske i praktične
struke (anatomija, fiziologija, farmakologija, odnosno na internu medicinu,
hirurgiju, infektologiju, pedijatriju...). Svaki
specijalistički zahtjev bi tada donosio suočavanje sa cijelim bibliotečkim fondom
svrstanim pod medicinu.
Temeljnim funkcijama biblioteka, kao što
su prikupljanje i čuvanje građe, danas se
pridodaje, kao treći stup te djelatnosti,
omogućavanje kvalitetnog pristupa toj
građi. Ovaj segment je posebno važan u
bibliotekama koje koristi naučna elita i tu
se s pravom može reći da bibliotekari tako
dobijaju na značaju jer postaju važni
partneri u naučnoistraživačkom procesu.
Dolazimo do konstatacije da su bibliotekari stručnjaci koji sudjeluju u organizaciji i posredovanju znanja. Također,
kada govorimo o bibliotekarima, govorimo o onima koji stvaraju i traže
informaciju. Onaj koji zna proizvesti dobru
informaciju, zna kako i gdje naći pravu,
preciznu, vrijednu informaciju. Znači,
bibliotekari trebaju, osim poznavanja
bibliotečkih standarda i potreba korisnika,
te informacijske pismenosti, znati i
vrednovati znanje.
Podaci govore da korisnici postavljaju sve
sofisticiranije zahtjeve pred informatore,
od kojih se traži da prate razvoj nauke i
znanja. Traži se da kataloški zapis bude što
jednostavniji za identifikaciju, ali indeksiranje (sadržajna obrada) mora biti što
složenije. Pogotovo danas, kada podaci
nisu statični, kada su podložni stalnim
izmjenama i doradama, čemu doprinose
nove tehnologije.
U obradi, dokumente treba podijeliti na
dvije osnovne skupine. One koji pripadaju
nacionalnom jezgru treba detaljno obraditi koristeći se hermeneutičkim i aksiološkim pristupom, a ostale preuzimati iz
drugih bibliotečko-informacionih sistema.
Zato je važna saradnja sa bibliotekama u
svijetu, a nama bi od velike važnosti bila
pretplata na OCLC, tj. preuzimanje zapisa
iz najvećeg kataloga.
Kao neizbježan zaključak nameće se
potreba ubrzanog procesa obrade građe.
Naša specifičnost je da se stalno dovodi
u pitanje vrijednost zapisa (koji uvijek
može biti bolji) umjesto da se radi na
obradi što više dokumenata, kako bismo
znali šta sve posjeduju bh. biblioteke.
Jednom obrađen dokument ne treba u
svakoj biblioteci koja preuzima zapis
dorađivati, već nastojati da prvi unos
podataka bude formalno i sadržajno
potpun. To traži ujednačen nivo obrade
109
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
dokumenata. Konkretno, u okviru virtualne biblioteke BiH (COBISS.BH) susrećemo
se sa takvim izazovima u izradi normativnih datoteka (autora i predmetnica) jer
sam sistem zahtijeva normiranje, razradu
UDK šifrarnika, a sve u svrhu bolje organizacije podataka.
Naravno, sadržajna obrada dokumenata
je jedna od najsloženijih djelatnosti i njoj
treba posvetiti posebnu pažnju.
U intelektualnoj organizaciji podataka
mjesto bibliotekara je nezamjenjivo. Tim
prije moramo razvijati sposobnosti koje
su vezane za hermeneutički i aksiološki
pristup dokumentu, jer računari nam
mogu pomoći u organizaciji dokumenata,
ali ne i u razumijevanju i vrednovanju
dokumenata.
110
Nevenka Hajdarović
Nakon svega, postaje jasno da najvažnije
bibliotečke ustanove moraju da imaju
svestrano edukovane uposlenike, odnosno da samo bibliotečko znanje nije
dovoljno. Njihov kadar mora biti školovan
za razne oblasti ljudskog znanja jer samo
takav profil bibliotečkog kadra može da
stvara kvalitetne informacije o građi i da
iste takve informacije nalazi u postojećoj
građi.
Literatura:
www.cobiss.net
www.ifla.org
www.loc.gov
www.oclc.org
YEARBOOK OF INTERNATIONAL CONVENTION OF SLAVIC LIBRARIANS’ IN SARAJEVO Vol. 4-5
UDK/UDC 027.2(497.11):021.6
Saradnja Biblioteke SANU
sa drugim institucijama
Sanja Stepanović Todorović
Biblioteka Srpske akademije nauka i umetnosti, Beograd
SAŽETAK
U ovom radu se na svedeni način predstavlja Biblioteka SANU* iz Beograda. Posebno se, s
aspekata njenog profila i povezanosti sa Akademijom, prati razvoj međunarodne razmene
publikacija, što čini osnov saradnje Biblioteke sa blizu 1.000 institucija u zemlji i svetu.
Opisuju se začeci ove saradnje koji se vezuju za pokretanje publikacije Glasnik Društva
srbske slovesnosti (1847) i prati se razvoj i grananje tih veza do današnjih dana. U okviru
toga se iznosi kratak osvrt na period sankcija i posledice koje su iz toga nastale, posebno
u pogledu saradnje sa regionalnim partnerima. Iznosi se sumarni pregled institucija sa
kojima Biblioteka SANU ostvaruje najplodniju saradnju. Konačno, ukazuje se na izdavačku
delatnost SANU, koja kvalitetom svojih izdanja omogućuje da se obavlja međunarodna
razmene publikacija.
Osobito nam je drago da se ove godine i
Biblioteka Srpske akademije nauka i
umetnosti iz Beograda uključila u rad
bibliotekara slavista u Sarajevu. Ovu
priliku želimo da iskoristimo da u najopštijim crtama predstavimo Biblioteku
SANU i da opišemo osnovni oblik saradnje
koji ona ima sa drugim institucijama. Ta
saradnja se bazira na jednoj delatnosti
koju Biblioteka SANU neguje još od 19.
veka, a to je razmena publikacija. Mnoge
biblioteke neguju neki oblik razmene
publikacija sa drugim institucijama, ali za
Biblioteku SANU razmena ima neupo-
redivi značaj. Taj značaj proizlazi iz činjenice da je krajnje specifičan fond Biblioteke SANU formiran u najvećoj meri
putem razmene, kao i iz činjenice da se
razmena oslanja na sopstvene snage, tj.
na izdavačku delatnost same Akademije.
Stoga ćemo se osvrnuti, prvo, na istorijski
pregled razvoja saradnje Biblioteke SANU
sa drugim institucijama, a zatim, na pretpostavku te saradnje, tj. na izuzetno
bogatu izdavačku delatnost SANU, posebno na neke njene segmente koji mogu
da budu interesantni za ovu priliku.
Biblioteka SANU je, inače, opšte-naučna
biblioteka koja je postala otvorena za
* Srpska akademija nauka i umetnosti, Beograd
111
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
javnost 1952. god. kada je odlučeno da
njene usluge, osim članova Akademije,
mogu koristiti i drugi naučni radnici,
studenti i građanstvo uopšte. Prema
veličini knjižnog fonda od oko 1.500.000
primeraka monografskih i serijskih publikacija, ona je četvrta biblioteka u Srbiji,
sa najvećim fondom strane knjige.
Biblioteka najveći broj svojih prinova
ostvaruje putem razmene. Kako ona šalje
izdanja Akademije prevashodno drugim
akademijama i univerzitetima, od njih
zauzvrat dobija publikacije kojima formira
jedinstven fond naučne literature. Ona
poseduje kompletne serije evropskih i
svetskih akademija nauka, kao i svu
značajniju naučnu periodiku u štampanom obliku. Da bi se shvatilo kako je
utemeljen ovakav fond i konačno ovakav
profil Biblioteke SANU, treba da se vratimo
malo u istoriju.
I
Pre svega, moramo imati na umu da je
Biblioteka po svojoj formaciji (pored
Arhiva i Galerije) radna jedinica Akademije, dakle institucija koja je nastala za
potrebe Akademije i bila usko povezana
sa njenom istorijom. U toj istoriji se kriju i
koreni prvih ideja i inicijativa usmerenih
ka osnivanju biblioteke i uspostavljanju
međunarodne saradnje.
Današnja Srpska akademija nauka i umetnosti je, preko Srpske kraljevske akademije
i Srpskog učenog društva, legitimni naslednik Društva srpske slovesnosti, koje je
osnovano 1841. godine. To Društvo je
okupilo sva značajnija imena srpske
nauke i književnosti toga doba i otpočelo
112
Sanja Stepanović Todorović
svoju delatnost radom na terminologiji,
u cilju unapređenja srpskog jezika, kao i
prikupljanjem arhivskog materijala koji je
tesno bio povezan sa kulturnom istorijom
Srba. Pri tome se poseban trud ulagao da
se taj rad odvija po ugledu na neke
naučne institucije i akademije evropskih
naroda onoga vremena, a shodno mogućnostima Društva.
Članovi Društva su već od osnivanja gajili
određene nezvanične veze sa pojedincima i ustanovama van Srbije, no Društvo
je ubrzo počelo i zvanično da stupa u vezu
sa sličnim društvima u zemlji i u inostranstvu. Konkretna mogućnost za uspostavljanje veza se pojavila 1847. godine
kada je pokrenut Glasnik, prvi organ
Društva. Od tada počinje jedna bogata
istorija saradnje sa drugim institucijama
koja se bazirala na razmeni publikacija.
Već na sednici Društva srbske slovesnosti
od 2. oktobra 1847. bilo je zaključeno da
se šalje po jedan primerak Glasnika“kako
učenim družinama slovenskim u Petersburgu, Moskvi, Odesi, Harkovu, Pragu,
Zagrebu, Pešti, Novom Sadu itd., tako i
znamenitim slovenskim spisateljima”.
Društvo počinje da stupa u vezu sa
mnogim ustanovama, recimo 1851. god
sa Arheološkim društvom u Petersburgu i
Družtvom za povesnicu i starine Jugoslavena u Zagrebu “obećavši edno drugom
umne svoe proizvode u promenu davati“,
dok 1857. godine stupa u, kako se tada
govorilo, “književnu svezu“ sa Gospodarskim društvom hrvatskim, slavonskim i
dalmatinskim. Tada je već u konkretnoj
saradnji oko razmene publikacija sa još
desetak akademija i književnih društava:
Kraljevskom pruskom akademijom u
Saradnja Biblioteke SANU sa drugim institucijama
Berlinu, Kraljevskom bavarskom akademijom u Minhenu, Carskom akademijom u
Beču itd.
Saradnja Društva srpske slovesnosti sa
institucijama u Sjedinjenim Američkim
Državama otpočinje 1859. godine, kada
je uspostavljena veza sa Smitsonovim
institutom (Smithsonian Institution) u
Vašingtonu. Ta saradnja, kao i mnoge
druge iz tog vremena, traje i danas, dakle
blizu 150 godina. Kad već spominjemo
Ameriku, recimo i to da je razmena sa
znamenitom New York Public Library
uspostavljena pre 100 godina, tačnije
1909. godine na njihovu inicijativu.
Razmena publikacija je iz godine u
godinu bivala sve življa, te se tokom 60-ih
godina 19. veka oblast nabavke knjiga
znatno unapredila, pogotovu u vreme
kada je Bibliotekom rukovodio Stojan
Novaković, prvi srpski bibliograf. On se
posebno zalagao za to da se nabavlja tzv.
Serbica, zatim izdanja učenih društava i
naučnih institucija, priručnici, dela iz
oblasti lingvistike i književne istorije.
Već krajem 80-ih godina 19. veka Akademija je imala razmenu sa 17 akademija,
jednim univerzitetom i 10 naučnih društava. Hronološki gledano, to je već period
Srpske kraljevske akademije, koji je obeležen širenjem njene izdavačke delatnosti,
što se ogledalo u pokretanju nekoliko
značajnih serija. Konkretno, od 1887
počinje da izlazi Glas, jedna vrsta zbornika
naučnih radova koji danas ima 7 podserija, od 1888. izlazi Spomenik, zbornik
naučne građe, zatim takođe od 1888.
počinje da izlazi serijska publikacija pod
nazivom Posebna izdanja koja sadrži
monografska naučna dela i takođe ima
svoje podserije. Tokom vremena se pojavljuju i druge serije a paralelno sa njima
raste i broj institucija sa kojima se publikacije razmenjuju. Početkom dvadesetog
veka njih je već bilo oko stotinu. Veliki
skok u broju institucija sa kojima je vršena
razmena usledio je nakon pokretanja
Akademijinog Biltena (Bulletin de l’Academie Royale Serbe) 1933. godine. Bilten je
imao za cilj da naučne radove učini
dostupnim stranoj javnosti u sažetom
obimu, dakle u njemu su štampani radovi
na stranim jezicima. On je takođe imao
svoje podserije po odeljenjima Akademije, a do danas su ostale najcenjenije
podserije Sciences mathematiques i
Sciences naturelles. Zahvaljujući Biltenu,
broj partnera sa kojima je Akademija vršila
razmenu publikacija skočio je 1937. god.
na 184 inostrane institucije, a taj broj je i
dalje neprestano rastao. Pregleda radi,
1965. godine razmena knjiga je vršena sa
633 ustanove, od kojih 542 u inostranstvu
a 91 u zemlji, 1981. godine sa 991 ustanovom od kojih je 800 bilo u inostranstvu a
191 u tadašnjoj Jugoslaviji.
Ovako mnogobrojne veze nastale u
periodu šezdesetih i sedamdesetih godine prošlog veka bile su, između ostalog,
posledica i specifične politike koju je
Jugoslavija vodila prema zemljama Trećeg
sveta, jer je najveći broj razmena bio sa
tadašnjim nesvrstanim zemljama. Entuzijazam te vrste je kasnije splasnuo, a
sasvim drugačije političke prilike, prevashodno raspad Jugoslavije i sankcije
kojima je Srbija bila izložena tokom 90-ih
godina, kao i potreba da se racionališu
troškovi poslovanja Biblioteke, uticali su
113
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
na to da se broj razmena svede na oko
700.
Period u kojem se odigravao raspad Jugoslavije bio je period sa mnogo iskušenja za
Biblioteku SANU, koji je doveo do smanjenja ili potpunog prekida saradnje sa
izvesnim brojem institucija u zemlji i
regionu. Biblioteka SANU je i za vreme
sankcija kojima je zemlja bila podvrgnuta,
slala svoja izdanja svim partnerima širom
sveta, ali je problem bio u prijemu knjiga.
Većina inostranih partnera se pridržavala
sankcija u nekom obliku. Ograničenja sa
kojima se Biblioteka tada suočavala su
varirala: od ograničenja u težini pošiljke
(npr. iz SAD su većinom slali samo pošiljke
težine do 300 grama), preko smanjenja
obima pošiljki (Nemci su slali u znatno
manjem obimu), do odbijanja da nam se
bilo kakve pošiljke šalju u to vreme ili čak
do potpunog otkazivanja razmena. Većina
veza je kasnije ipak obnovljeno i mnoge
institucije su nam naknadno dostavile
svoje publikacije. Austrijska akademija iz
Beča i Slovenska akademija nauka i umetnosti iz Ljubljane kompletirale su tokom
1997. godine sva svoja izdanja objavljena
u periodu od 1991-1997, koja nam nisu
slali zbog embarga.
S druge strane, mora se reći da je i u tom
periodu bilo institucija i pojedinaca koji
su načelno bili protiv kulturnog i naučnog
embarga. Bilo je partnera koji su se,
uprkos restriktivnim merama, trudili da
nam dostave knjige preko privatnih lica i
kanala, ili su nam čuvali sve deziderate do
ukidanja sankcija. U ovom kontekstu se
mora spomenuti gospodin Oto Zagner
(Otto Sagner) iz Minhena, izdavač i
114
Sanja Stepanović Todorović
poznati distributer slavističke literature,
čija nam je knjižara stajala na usluzi do
pred samo ukidanje embarga, zbog čega
je on, doduše, kažnjen globom od 20.000
nemačkih maraka.
Raspad Jugoslavije je ostavio najvećeg
traga na saradnju sa institucijama u
regionu, mada se i tu polako obnavljaju
pokidane veze. Sa Makedonijom i Crnom
Gorom nije bilo prekida u saradnji.
Biblioteka SANU ima danas u Sloveniji
aktivnu razmenu sa 12 institucija, dok se
veze sa BiH ponovo uspostavljaju, pa je
od 2004/5. godine obnovljena razmena
knjiga sa mnogim starim partnerima kao
što su ANUBiH, Nacionalna i univerzitetska
biblioteka BiH, Orijentalni institut itd.
Uspostavljena je i jedna nova razmena, sa
Bošnjačkim institutom u Sarajevu. Najsporije se obnavljaju veze sa institucijama
iz Hrvatske. Pre raspada Jugoslavije,
Biblioteka SANU je imala razmenu sa 38
najznačajnijih hrvatskih naučnih i kulturnih institucija u Zagrebu, Splitu, Dubrovniku, Rijeci, Zadru. One još nisu obnovljene. Danas imamo veoma mali obim
razmena sa Hrvatskom, koje se odvijaju
skoro prećutno, i to sa Arheološkim
muzejom u Splitu, Zavodom za povijesnu
znanost HAZU u Zadru (šalju nam svoje
Radove od 2006), Filozofskim fakultetom
Sveučilišta u Rijeci i jednim privatnim
izdavačem i knjižarem iz Zagreba. Potpuno smo svesni da je za obnavljanje
regionalnih saradnji potrebno vremena i
dobre volje, te se nadamo da će se u tom
pravcu odnosi i razvijati.
Danas Biblioteka SANU ima aktivnu
razmenu sa 123 nacionalne akademije u
Saradnja Biblioteke SANU sa drugim institucijama
svetu i sa 315 univerziteta, pretežno u
Evropi i Severnoj Americi, mada i sa
brojnim univerzitetima u Australiji, Južnoj
Americi i Aziji. Primera radi, samo u
Japanu Biblioteka SANU ima aktivnu
razmenu sa oko 20 univerzitetskih ustanova. U okviru univerziteta pak, ona
sarađuje sa brojnim slavističkim centrima
i institutima za slavistiku: u Beču, Salcburgu, Hamburgu, Gracu, Triru, Jeni,
Varšavi, Pragu, Moskvi, Los Anđelesu,
Parizu, Saporu (Japan). Biblioteka SANU
takođe redovno dostavlja svoje publikacije svetskim referensnim i bibliografskim
centrima na oko 30ak adresa, koji se bave
predstavljanjem, indeksiranjem i valorizacijom publikacija. Mađu njima su
Cambridge Scientific Abstracts, VINITI, Saur
Verlag i drugi.
II
Rečeno je već da publikacije koje
Biblioteka prima na osnovu razmene čine
najveći deo prinova koje ona godišnje
ostvaruje. Te inostrane publikacije su
skoro po pravilu skupe, što omogućuje
da ih Biblioteka, posmatrano u novčanom
ekvivalentu, dobija vrlo povoljno. To je,
međutim, samo jedan vid dobrobiti
ovakve saradnje. Drugi vid, mnogo važniji,
predstavlja otvaranje puta izdanjima
SANU i našoj knjizi uopšte u najznačajnije
centre sveta, najpoznatije i najveće
biblioteke, naučne institucije, slavističke
centre i slavističke seminare u Evropi i
ostalom svetu.
Biblioteka SANU šalje institucijama sa
kojima ima razmenu publikacija prvenstveno serijska izdanja Akademije i
Akademijinih instituta, u proseku oko 60
naslova godišnje. To su izdanja koja pokrivaju sve oblasti nauke, zatim književnost i umetnost, kao i građu značajnu za
nauku i umetnost. Mnoga od njih imaju
dugo trajanje i veliki ugled kod naših
partnera. Pored već spomenutih Biltena
(na stranim jezicima), Glasa i Posebnih
izdanja, tu su i serije: Naučni skupovi,
Katalozi Galerije, Izvori srpskog prava,
Zbornik za istoriju, jezik i književnost,
Hilandarski zbornik, Dokumenti o spoljnoj
politici kraljevine Srbije: 1903-1914. itd.
Akademija u svom okrilju ima 10 instituta
koji takođe imaju bogatu izdavačku delatnost. Posebno su tražena izdanja Arheološkog, Vizantološkog, Balkanološkog i
Istorijskog instituta. Za ovu priliku smo
izdvojili i doneli jedno od najnovijih
izdanja Balkanološkog instituta, knjiguleksikon Mirjane Detelić: Epski gradovi.
Knjiga predstavlja interdisciplinaran
pokušaj da se sa multikulturalnog aspekta
sagleda broj, vrsta i način prostiranja
gradova u srpsko-hrvatskoj usmenoj
deseteračkoj epici. Značajan je podatak,
inače u suprotnosti sa preovlađujućim
kulturološkim tendencijama današnjih
balkanskih država, da je korpus za izradu
leksikona epskih gradova sastavljen iz
klasičnih štampanih deseteračkih zbirki
na govornom području koje fizički pokriva
četiri današnje države: Hrvatsku, Bosnu i
Hercegovinu, Srbiju i Crnu Goru.
Međutim, za većinu slavista su verovatno
najdragocenija izdanja Instituta za srpski
jezik SANU. Ta izdanja su pretežno nastala
u realizaciji velikih projekata, koji se odnose na lingvističko istraživanje savremenog
srpskog jezika, etimološka istraživanja
115
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
srpskog jezika, obradu starih srpskih
spomenika i dijalektološka istraživanja
srpskog jezičkog prostora. Ovi projekti su
od izuzetnog značaja za domaću i
međunarodnu nauku. Institut je preuzeo
poslove Leksikografskog odseka na izradi
velikog rečnika srpskog jezika (Rečnik
srpskohrvatskog književnog i narodnog
jezika), u čijoj izradi učestvuje stotinak
saradnika.
Na predlog Međunarodnog komiteta slavista, u Institutu za srpski jezik SANU je
1969. godine osnovan Odsek staroslovenskog jezika, u kome se izučava staro
srpsko pisano nasleđe i izrađuje Rečnik
crkvenoslovenskog jezika srpske redakcije.
Objavljena je 2007. godine ogledna
sveska Srpskoslovenski rečnik Jevanđelja.
Takođe postoji i Odbor za etimološka
proučavanja koji izrađuje etimološki
rečnik srpskog jezika. Institut za srpski
116
Sanja Stepanović Todorović
jezik SANU objavljuje i nekoliko uglednih
lingvističkih časopisa. To su časopisi Naš
jezik u kome se objavljuju istraživanja o
savremenom srpskom standardnom
jeziku, zatim Srpski dijalektološki zbornik,
časopis koji je Aleksandar Belić pokrenuo
još 1905. godine i nadasve časopis Južnoslovenski filolog. Ovaj časopis su pokrenuli
Ljubomir Stojanović i Aleksandar Belić
1913. godine, a njegov uređivački odbor
sačinjavali su uvek eminentni slavisti i
lingvisti iz drugih lingvističkih centara. U
tom časopisu se redovno objavljuju
radovi stranih slavista i lingvista na svim
slovenskim i svetskim jezicima.
Pored ovih, mnoge druge serije i izdanja
SANU zavređuju pažnju istraživača koji se
bave slavističkim studijama. Sve pomenute publikacije imaju redovnu razmenu,
šalju se u mnoge biblioteke sveta i
akademije nauka.
YEARBOOK OF INTERNATIONAL CONVENTION OF SLAVIC LIBRARIANS’ IN SARAJEVO Vol. 4-5
UDK/UDC 02522:002(4-12)]027.5(410.1 London)
Kolekcije jugoistočne Evrope
u Britanskoj biblioteci:
prezentacija za 4. ICSL u Sarajevu 21. aprila 2008
Milan Grba
The British Library, London
This paper is a presentation for the 4th ICSL in Sarajevo on 21 April 2008. It presents a case study
of the Southeast European Collections (SEEC) in the British Library. The paper deals in five parts
with the SEEC’s achievements and challenges over the last three years. It also discusses in detail
the experiences of the SEEC, while trying to respond to this year’s ICSL topic on funding,
cooperation and staffing in libraries. The main focus in the text is given to the problem of
working with reduced resources without impact on services and development. The paper
explains the main features of the SEEC as part of European collections, a merger which came
about in 2005. It also gives an overview of some unique collection items from the region held in
the Library’s manuscript department. It covers the most important individual and collaborative
projects undertaken so far in the SEEC, in particular promotion of the collections within the
Library. The paper touches upon future plans in relation to promotions and staff development
within the collections. There are a number of notes with useful facts and figures which serve to
support the points raised in the main text.
Centralna tema četvrtog Međunarodnog
kongresa bibliotekara slavista (ICSL) u
Sarajevu 2008. godine bila je posvećena
praktičnom radu u bibliotekama. Tri
oblasti praktičnog rada izdvojene su kao
najvažnije za razvoj bibliotekarstva:
finansiranje bibliotečkih aktivnosti, saradnja sa drugim ustanovama i pitanje popunjavanja radnih mesta, odnosno pitanje
1
2
zapošljavanja. U našoj prezentaciji na datu
temu odabrali smo da predstavimo
praktični model naše sekcije, Kolekcije
jugoistočne Evrope u Britanskoj biblioteci
(SEEC).1 Zadati format smo upotrebili, u
pokušaju da odgovorimo na tri glavna
tematska pitanja, i da šire predstavimo
rad i najvažnije aktivnosti Kolekcije SEEC.2
Prezentacija se sastoji iz pet delova:
Southeast European Collections. U daljem tekstu SEEC (naziv kolekcija se takođe u tekstu koristi kao
sinonim za sekciju jugoistočne Evrope u Britanskoj biblioteci – prim. MG).
Kada govorimo o ovom pitanju, naša pažnja je najvećim delom usmerena na iznalaženje načina da
se zbirke SEEC otvore i približe istraživačima i drugima.
117
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
Milan Grba
kratkog opšteg pregleda profila Britanske
biblioteke (BL),3 opšteg pregleda Evropskih kolekcija BL, osnovnih karakteristika
SEEC, zatim o tome šta SEEC može da
ponudi BL, i na kraju o izazovima sa
kojima se SEEC suočavala u prošlosti i sa
kojima se suočava u sadašnjosti.
obaveznog primerka, BL raspolaže sa 17.3
miliona funti godišnjeg budžeta za
akviziciju. Tri glavna izvora finansiranja BL
su: sredstva koja prima od Ministarstva za
kulturu, medije i sport, komercijalni
prihod koji ostvaruje kroz svoje usluge i
prihod sakupljen javnim akcijama.6
Kratak opšti pregled
Britanske biblioteke
Kratak opšti pregled Evropskih
kolekcija Britanske biblioteke
Britanska biblioteka je nacionalna biblioteka Velike Britanije i jedna od šest biblioteka obaveznog primerka u ovoj zemlji i
Republici Irskoj.4 Ona služi istraživačima,
poslovnim ljudima, naučnim radnicima i
studentima, javnosti u zemlji i u celom
svetu. To je jedna od najvećih biblioteka u
svetu s dvoipo-vekovnom tradicijom
neprekidnog sakupljanja bibliotečkog
materijala u svim formatima, o svim
temama, kulturama i jezicima.5 Zbirka BL
sadrži preko 150 miliona bibliotečkih
predmeta i svake godine se uvećava za
oko tri miliona novih predmeta. Pored
Evropske kolekcije u BL nastale su 2005.
spajanjem Slovenskih i istočnoevropskih
kolekcija sa Zapadnoevropskim kolekcijama. Promene u BL podudarile su se sa
političkim promenama u Evropi i sa proširenjem Evropske unije. U evropskim
kolekcijama zaposleno je 28 ljudi u 12
autonomnih sekcija koje su odgovorne
za razvoj zbirki uključujući, pored štampanog materijala, elektronsku i mikrofilmovanu građu. Evropske sekcije sakupljaju bibliotečki materijal na preko 40
jezika i dijalekata iz preko 45 zemalja.7
Iako ujedinjene, između dva osnovna dela
3
4
5
6
7
118
The British Library. U daljem tekstu BL.
Ostale biblioteke obaveznog primerka u Velikoj Britaniji i Republici Irskoj su: nacionalne biblioteke
Škotske, Velsa, Republike Irske, zatim univerzitetske biblioteke u Kembridžu i Oksfordu [Republika
Irska i Velika Britanija međusobno sprovode zakon o obaveznom primerku-prim MG].
Biblioteka Britanskog muzeja osnovana je 1753. a kao samostalna ustanova BL je ustanovljena
1972. zakonom o Britanskoj biblioteci, o tome više vidi na stranici:
http://www.bl.uk/aboutus/governance/blact/index.html.
Godišnji prihod BL za 2006/07 bio je £159.2 miliona (od kojih £102.6 miliona ili 64% je obezbedila
vlada preko nadležnog ministarstva). Izvor: Annual Report 2006/07 Financial Overview. Ovi i drugi
važni podaci, brojke i činjenice o BL, njenom profilu, strategiji, politici, digitalizaciji zbirki i drugim
programima i dugoročnim planovima; o njenoj upravi i sistemu upravljanja, zbirkama i istorijatima
kolekcija i sakupljačkog rada, važnim dogadjajima iz njene istorije i o najvažnijim ličnostima, mogu
se videti na web stranicama: http://www.bl.uk/aboutus/index.html.
Autonomne sekcije Evropskih kolekcija u BL su sledeće. Iz zapadne Evrope to su: Nemačka i
germanske zemlje i oblasti, Francuska i frankofonske zemlje, Italija i Grčka, Španija i Portugal,
Skandinavija, i Nizozemska. Iz istočne Evrope: Rusija, Jugoistočna Evropa, Poljska i baltičke zemlje,
Češka i Slovačka sa lužičkim Srbima, Ukrajina i Belorusija (sa esperantom), i Mađarska.
Kolekcije jugoistočne Evrope u Britanskoj biblioteci
evropskih kolekcija postoje razlike praktične prirode. Istočnoevropske sekcije
samostalno obavljaju kompletnu obradu
materijala koji naručuju.8 Posao obrade i
katalogizacije za zapadnoevropske sekcije
obavlja poseban tim u zapadnom Jorkširu.9 Zbog velikih razlika u infrastrukturi
tržišta knjiga zapadne i istočne Evrope,
ujednačavanje selekcije i akvizicije dva
dela evropskih kolekcija je takođe složeno. Različiti su i nivoi bibliografske
kontrole u pojedinim zemljama. Stručne
razlike tiču se i starih štampanih knjiga. U
zapadnoevropskim sekcijama rade i
stručnjaci koji se isključivo bave starim i
retkim novovekovnim knjigama. Razlike
postoje i u budžetima za nabavku.10
8
9
10
11
12
13
14
Osnovne karakteristike
Kolekcija jugoistočne Evrope
Sekcija SEEC je najsloženija evropska
sekcija u lingvističkom, kulturnom i
geografskom pogledu u BL. Ona vodi
računa o razvoju kolekcija, obradi i
korišćenju materijala iz deset zemalja, na
sedam jezika, na latinskom i ćiriličnim
pismima.11 Odgovorna je za nabavku i
katalogizaciju štampanog materijala iz
zemalja bivše Jugoslavije, Rumunije,
Moldove, Bugarske i Albanije.12 Sekcija
SEEC sarađuje sa preko 30 dobavljača i
partnera, sa kojima je neophodno održavati redovnu komunikaciju, u cilju
ostvarenja efikasnog, sveobuhvatnog i
isplativog razvoja zbirki.13 U zbirkama
SEEC nalazi se preko 130.000 naslova
knjiga i časopisa.14 Kompletan posao u
Istočnoevropske sekcije imaju 15 zaposlenih a zapadnoevropske 12, što sa načelnicom Evropskih
kolekcija u BL čini ukupno 28 ljudi.
Ovaj tim formalno nije deo Evropskih kolekcija. On je deo Operacija i usluga drugog direktorata BL
(u Boston Spa u zapadnom Jorkširu nalazi se drugo sedište BL sa oko 1000 zaposlenih. Ukupno
zaposlenih u dva sedišta i nekoliko lokacija BL u Londonu (St Pancras, Colindale, Woolwich) i Jorkširu
(Boston Spa) je oko 2.000 ljudi-prim MG).
Budžet sekcija zapadne Evrope za 2008-9 iznosio je 405.537 funti. Budžet sekcija istočne Evrope za
2008-9 iznosio je 184.692 funti. A zajednički evropski budžet za staru i retku knjigu bio je 46.294 funti.
Ukupni budžet za nabavku knjiga evropskih sekcija u 2008-9 iznosio je 590.229 funti. Budžet za
nabavku knjiga sekcije jugoistočne Evrope u 2008-9 iznosio je 30.713 funti (što je 16,62% ukupnog
budžeta sekcija istočne Evrope), podeljen na sledeći način: za zemlje bivše Jugoslavije 17.370 funti,
Rumuniju i Moldovu 8.000 funti, za Bugarsku 3.257 funti i za Albaniju 2.086 funti.
Albanski, bugarski, makedonski, rumunski, ruski (sekcija nabavlja moldovske knjige na rumunskom
i ruskom), slovenački i srpski/hrvatski/bosanski jezici.
U 2007-8 nabavljeno je oko 3.300 monografskih publikacija i oko 4.000 brojeva periodičnih
publikacija (časopisa i novina). U istom periodu katalogizovano je 6.556 naslova monografskih i
višedelnih izdanja što je 26.4% od ukupnog broja (24.836) katalogizovanih knjiga i višetomnih
publikacija u Slovenskom i istočnoevropskom odeljenju.
SEEC sarađuje sa 12 komercijalnih dobavljača i ima 12 partnera za razmenu.
Prema proceni iz 2008. Tačan broj knjiga se može utvrditi prema jezičkim i geografskim kodovima
(MARC code list for languages, countries and geographic areas) u BL katalogu samo za knjige koje
su katalogizovane posle 1975. Kataloški zapisi za knjige koje su katalogizovane pre 1975. ne sadrže
119
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
sekciji obavljaju dve stalno zaposlene
osobe sa punim radnim vremenom i
jedna osoba sa pola radnog vremena.15 O
istorijatu i značaju kolekcije i najistaknutijim naslovima u zbirci SEEC bilo je više
reči na prvom kongresu ICSL aprila 2005
u Sarajevu.16 Za ovu priliku odabrali smo
da pomenemo samo neke najvrednije
unikatne primerke iz rukopisne zbirke BL.
Balkanski rukopisi i rukopisne knjige koji
se čuvaju u britanskim i irskim kolekcijama jesu najznačajniji deo balkanskog
rukopisnog kulturnog nasleđa koji se
nalaze van zemalja njihovog porekla. Do
danas je u britanskim i irskim zbirkama
pobrojano oko 53 južnoslovenska i
rumunska rukopisa.17 Od ovog broja oko
29 rukopisa datira iz srednjeg veka.18 U
rukopisnoj zbirci BL nalaze se 22 rumunska, srpska, moldovska, makedonska,
hrvatska i bosanskohercegovačka ruko-
15
16
17
18
19
20
21
22
120
Milan Grba
pisa od kojih 12 pripada uzletu balkanske
srednjovekovne pismenosti.19 Pomenućemo samo dva najpoznatija među njima.
Četvorojevanđelje cara Ivana Aleksandra
iz 1356. godine, bogato iluminiran kodeks
na pergamentu, ispisano bugarskoslovenskim ustavnim pismom.20 Dragoceno
je i Četvorojevanđelje Jakova Serskog iz
1355. godine, sa likom episkopa Jakova
koji se oslikan pri kraju kodeksa na
pergamentu, ispisano srpskoslovenskim
ustavom.21 Od izuzetnog dokumentarnog
značaja i ogromne kulturne i naučne
vrednosti je Povelja bosanskog kralja
Stefana Dabiše, sa besprekorno očuvanim
voštanim pečatom, od 17. maja 1395.
godine.22 Ferman iz kancelarije sultana
Selima I od aprila 1519. godine, ispisan
bosanskom kurzivnom ćirilicom na svitku
i ukrašen zvaničnim pozlaćenim potpisom sultana pri vrhu svitka, je još jedan
pomenute kodove. Broj naslova nabavljenih pre 1975. procenjujemo na oko 55.000. O kodovima
vidi više na stranicama Network Development and MARC Standards Office Library of Congress
http://www.loc.gov/marc/marcginf.html#naa.
U brojku od 130.000 naslova (75.000 nabavljenih posle 1975. i oko 55.000 naslova pre 1975.) nije
uračunato oko 9.000 nebrađenih knjiga u zbirci SEEC.
O samom poslu u sekciji biće više reči u delu članka o “izazovima sa kojima se SEEC suočavala u
prošlosti i sa kojima se suočava u sadašnjosti”.
Vidi: M. Szkuta, ‘South East European Collections in the British Library’, ICSL Godišnjak međunarodnog
susreta bibliotekara slavista u Sarajevu, 1 (2005), 67-71.
Vidi: A union catalogue of Cyrillic manuscripts in British and Irish collections / compiled by Ralph
Cleminson. London: School of Slavonic and East European Studies, University of London, 1988.
Isto.
Balkanski su takođe grčki i turski rukopisi koji se čuvaju u zbirci BL ali ih za ovu priliku nismo uzeli
u razmatranje jer prema kolekcijskom rasporedu i stručnoj obradi ne pripadaju delu odgovornosti
SEEC u BL. Napomenimo još i to da u rukopisnom odeljenju BL postoji preko 70 slovenskih starih
rukopisa.
BL signatura: Add. MS 39627.
Add. MS 39626.
Povelju kojom se potvrđuje posed sela Umikolo (ili Kolo) kralj Stefan Dabiša izdao je županu
Vukmiru Semkoviću. Add. Ch. 26067.
Kolekcije jugoistočne Evrope u Britanskoj biblioteci
južnoslovenski rukopis velike kulturne
vrednosti.23 Otprilike iz istog perioda, iz
prve četvrtine 16. stoleća je unikatni
kodeks na finom pergamentu, autograf
Marka Marulića Život svetog Jeronima koji
je sastavio Marko Marulić na latinskom
jeziku.24 Iz 16. stoleća je i hrvatski molitvenik na finom pergamentu ispisan
glagoljicom i oslikan sa dve minijature.25
U rukopisnoj zbirci BL je najstarija sačuvana datirana rumunska rukopisna knjiga,
na rumunskom jeziku ispisana ćiriličnim
pismom, koja je poznata kao Radulovo
četvorojevanđelje iz 1574. godine.26 Ovaj
kratki pregled jedinstvenog rukopisnog
materijala u BL zbirci završićemo Činovnikom mitropolita dabarskog i cele Bosne
Visariona iz 1706. godine, rukopisne knjige
na papiru ukrašene sa dve minijature i
ispisane srpskoslovenskim poluustavom.27
Šta Kolekcije jugoistočne
Evrope nude Britanskoj biblioteci
U prvom redu SEEC pruža jezičko i kulturno znanje BL. Stručni saveti iz predmetne
23
24
25
26
27
28
29
30
oblasti daju se kako javnosti tako i
odeljenjima BL po potrebi. Prevodi i
stručna mišljenja se takođe daju selektivno, a po potrebi se vrše tumačenja za
posetioce BL. Kolekcija SEEC učestvuje u
radu službe za informacije u čitaonicama
za humanističke studije, koje su najposećenije čitaonice BL. Neretko SEEC daje
savet i pomoć službi za odnose sa čitaocima. Osim predmetne stručnosti SEEC
nudi i bibliografsku stručnost a učestvuje
i u radu tri ekspertske grupe u BL.28
Osnovni posao podrazumeva pružanje
stručnih odgovora na tematske i stručne
upite javnosti, akademskih i kulturnih
ustanova u zemlji i inostranstvu.29 Kolekcija SEEC održava web stranice o svojim
zbirkama i aktivnostima. Važna komponenta rada SEEC je kulturna diplomatija.
Kolekcija učestvuje u organizaciji i primanju poseta na raznim nivoima, uključujući
i posete visokih ličnosti i delegacija BL.30
Kolekcija održava kulturne kontakte sa
ambasadama i kulturnim ustanovama u
Londonu i sarađuje sa organizacijama
dijaspora jugoistočne Evrope u Velikoj
Add. MS 8160.
Add. MS 18029.
Croat Breviary mali folio format ff. 71 defektni primerak. Add. MS 31951.
Rukopis na papiru je sačinio prepisivač Radul za vlaškog vojvodu iz Patrašku familije. Harley MS.
6311B
Rukopis je sačinio Marko Bugarin u manastiru Žitomislić za mitropolita dabarskog i cele Bosne
Visariona. Add. MS 16373.
BL ekspertske grupe podeljene su prema univerzitetskim kategorijama za procenu i analizu
istraživanja tzv. RAE (Research Assessment Exercise categories). SEEC učestvuje u radu tri ekspertske
RAE grupe u BL i to: RAE 51 koja je slavistička grupa, RAE 58 lingvistička i RAE 39 grupa za političke
i internacionalne studije.
Prosečan broj takvih tematskih, bibliografskih i uopšte uže stručnih upita je 15 mesečno odnosno
180 godišnje.
Na primer jedna takva (VIP poseta) je poseta predsednika Republike Bugarske Georgi Parvanova
BL 4. aprila 2006.
121
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
Britaniji. Bliske veze održava i sa akademskim ustanovama. Kolekcija SEEC organizuje redovne posete nacionalnim i univerzitetskim bibliotekama, kulturnim ustanovama, akademijama i naučnim društvima u zemljama koje predstavlja u BL.31
Organizuje i učestvuje u naučnim konferencijama i seminarima, predavanjima i
stručnim obukama i tečajevima i razmeni
iskustava, informacija i znanja u BL.32
Redovno se objavljuju elektronske i
štampane bibliografije, katalozi, konferencijski referati i članci.33 Kolekcija SEEC
aktivno učestvuje u nacionalnim i međunarodnim skupovima bibliotekarskih i
informacionih nauka i susretima zajednica
informacionih servisa.34 Kolekcija SEEC
31
32
33
34
35
36
37
122
Milan Grba
takođe nudi BL sistemska i kataloška
znanja i stručnost. Njen tim katalogizuje
svu vrstu građe koju nabavlja za Biblioteku. Članovi Kolekcije SEEC bili su odgovorni za uvodne kurseve novog integrisanog kataloško-akvizicionog sistema
u Biblioteci.35 Takođe su tesno sarađivali
sa bibliotekarima i tehničarima novog
integrisanog sistema u BL u poslu kreiranja procesa nabavke kataloških zapisa
od dobavljača. Učestvovali su i u projektima specijalističkog otkrivanja bibliotečkih izvora.36 Kolekcija SEEC pored
redovne nabavke obezbeđuje sredstva za
otkup starih i retkih knjiga i skupocenih
edicija izdatih u malom tiražu i u skupoj
opremi.37
Tokom poseta regionu SEEC neretko promoviše u lokalnim i nacionalnim medijima svoje zbirke i
BL.
Dešavanja 2005-2008. “Mutual Understanding” a conference on British studies in Romania and
Romanian studies in Britain (12.10.05); “A Revolution in the Library: Serbian Revolution 1804-1835
in the British Library Collections” a staff talk (07.06.06); “Yugoslav avant-garde review Zenit and the
BL avant-garde exhibition” a staff talk (07.11.06); “Serbian Surrealism and a few remarks on working
th
on the BL European avant-garde exhibition” a staff talk (18.11.06); “An avant-garde poet: the 30
anniversary of the death of Miloš Crnjanski 1893-1977“ a staff talk (26.11.07); a staff talk on a
nd
Bulgarian early printed book Abagar (Rome, 1651) on the 2 seminar on early European acquisitions
(24.01.08); a BL gallery public talk on “The avant-garde in Yugoslavia” in the Breaking the Rules
exhibition (26.02.08); “Marco Antonio De Dominis (1560-1624) Catholic, Anglican and Ecumenist:
th
A celebration” a BL symposium (06.05.08); “The Reformation and Slovenian printed word: the 500
anniversary of the birth of Primož Trubar 1508-1586” a staff talk (27.06.08); “A treasure trove in
London: Serbian library in the British Library-an outlook for the future” a public talk in Serbian
Academy in Belgrade (23.10.08).
Više o tome na stranici:
http://www.bl.uk/researchregister/1.7/?app_cd=RR&page_cd=RESEARCHER&l_researcher_id=181
Na primer: Council for Slavonic and East European Library and Information Services (COSEELIS)
and International Convention of Slavic Librarians (ICSL).
ALEPH koji se koristi u BL od 2004.
Na primer: Projekat za mašinski čitljiv opis i mašinsko pretraživanje kataloga ćiriličnih slovenskih
rukopisa u zbirci BL. Projekat od 2003. vodi Centralna biblioteka Bugarske akademije, više o tome
na stranici: http://clover.slavic.pitt.edu/~repertorium/index.html.
Primeri antikvarne i posebne akvizicije u 2008. godini. Srpski književni glasnik, vol. XXI/1908, tom
koji je nedostajao u BL kompletu, brojevi 1.07-16.12.1908 1901-41 (BL signatura je P.P.4839.f.).
Kolekcije jugoistočne Evrope u Britanskoj biblioteci
Prošli, sadašnji i budući izazovi
Kolekcija jugoistočne Evrope
Tri izazova Kolekcije SEEC obeležila su
period od 2004. do danas. Prvi izazov bio
je rad na integrisanom bibliotečkom
sistemu,38 čije je uvođenje u BL trajalo od
aprila do septembra 2004. godine.39 Drugi
izazov, u periodu od septembra 2004. do
juna 2005. godine, bio je preuzimanje
odgovornosti za vođenje i razvoj rumunskih, moldovskih i albanskih zbirki uz
38
39
40
kustoske i obaveze bibliotekara katalogizatora u južnoslovenskoj sekciji. Treći i
možda najveći izazov bio je reorganizacija
sekcije jugoistočne Evrope u BL od juna
2005. do danas.40 Od prvog dana njene
reorganizacije, Kolekcija SEEC se suočava
sa novim izazovima. Oni se tiču smanjenja
broja zaposlenih u SEEC, i povećanju radnih zahteva na ionako smanjene ljudske
resurse. Treba naglasiti da Kolekcija SEEC
nije izuzetak u ovome, već da je smanjivanje broja zaposlenih opšta pojava u BL.
Samizdati jugoslovenskih partizana: ‘Katynska grozoejstva-najvecja nemska provokacija’ štampan
u Sloveniji 1944, i ‘Kroz borbu’ izdat u Tuzli, 1943. “Kiriyakodromicon” (1806) prva bugarska štampana
knjiga. ‘Nova Jugoslavija’ titoistički časopis koji je uređivao Milovan Đilas, nabavljen u kompletu: br.
1 mart 1944, do br. 13-14, oktobar 1944. ‘Judita’ potpisana grafička mapa, bakrorez Matka Trebotića
povodom petstote godišnjice prvog izdanja Judite Marka Marulića, rano novovekovnog humaniste
iz Splita, u ograničenoj nakladi Matice hrvatske, Zagreb, 2001. BL primerak je 47. od 50 izdatih,
ovo je jedini primerak do sada nabavljen u nekoj od biblioteka zapadne Evrope. Kompletna dela
Šekspira (Shakespeare) koja je uredio i preveo po prvi put na hrvatski Mate Maras u četiri toma u
izdanju Matice hrvatske, Zagreb, 2006. Tri naslova jugoslovenske avangarde: Lj. Micić, I. Goll, B.
Tokin, Manifest Zenitizma. Zagreb, 1921. M. Ristić, Bez mere. Beograd, 1928. 50 u Evropi. Beograd, julski
broj 1929. Faksimilno izdanje Sarajevske hagade, hebrejskog iluminiranog rukopisa iz sredine 14.
veka koji se čuva u Zemaljskom muzeju u Sarajevu (The Sarajevo Haggadah), izdato u Italiji, Editoriale
Lloyd, u 613 primeraka 2006. ‘Nadrealizam danas i ovde’ [Surrealism Here and Now] brojevi 2 and
3 od januara i juna 1932; ‘Svedočanstva’ [Testimonies] brojevi 2 i 3 od decembra 1924, čime je
kompletirana BL kolekcija (od ukupno osam brojeva, signatura je ZA.9.a.12446). Zatim četiri knjige
srpskog nadrealizma: ‘Pozicija nadrealizma’ [The Position of Surrealism] 1931; Nacrt za jednu
fenomenologiju iracionalnog’ [An Outline for a Phenomenology of the Irrational] 1931; ‘Jedan
čovek na prozoru’ [A man at the window] 1937. sa crtežom na koricama Petra Dobrovića. ‘Anti-zid’
[Anti-Wall] 1932. I na kraju dve knjige srpskog modernizma: ‘Ritmovi’ [Rhythms] 1922. sa crtežom
na koricama Save Šumanovića i ‘Vatrometi i bajka o Akteonu’ [Fireworks and the Tale about Acteon]
1928. sa crtežom na koricama Mihaila Petrova.
ILS (Integrated Library System). BL se na javnom tenderu 2003. odlučila za ALEPH ILS.
Od aprila do septembra 2004. tim SEEC radio je kao kataloški i akvizicioni instruktor i koordinator
obuke u Londonu (na St Pancras-u). Kao ILS instruktori organizovali su 34 internih sesija za obuku
na devet programskih modula u ALEPH-u za 15 BL odeljenja u Londonu i za 205 korisnika sistema.
Tim je takođe organizovao obuku na programskom modulu za akviziciju i sproveo je u više od
deset sesija za Slovensko i istočnoevropsko odeljenje.
Naziv sekcije jugoistočne Evrope korišćen je i pre juna 2005. godine za južnoslovenske (jugoslovenske i bugarske) i albansku kolekciju. Međutim tek od juna 2005. pretežno južnoslovenskim
kolekcijama su pridružene po prvi put u jednoj autonomnoj sekciji rumunske i moldovske kolekcije
stvarajući u pravom smislu značenja te reči sekciju jugoistočne Evrope u BL. S izuzetkom naravno
turskih i grčkih zbirki koje kao samostalne sekcije u BL postoje od ranije.
123
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
U našem slučaju se pokazalo da je vrlo
teško popuniti radna mesta čak i kad
postoji formalna saglasnost u BL oko tog
pitanja. Razlozi za to su uglavnom finansijske prirode i Kolekcija SEEC od reorganizacije radi ispod potrebnog minimuma.41 Izuzetno je teško, i to je opšte mesto
u BL, da se u takvoj radnoj klimi dobije
unapređenje na poslu. Od kustosa se
zahteva da učestvuju u sve većem broju
inicijativa, projekata, aktivnosti, uporedno
sa njihovim osnovnim poslovima u Biblioteci. Međutim, u isto vreme sasvim ispravno se podrazumeva da kustosi razvijaju
nove veštine i da idu u korak s vremenom,
pored i uprkos napred navedenih poteškoća. Uslovi rada sa smanjenim resursima
bez većeg negativnog uticaja na radni
učinak i razvoj zbirki SEEC jesu već duže
vreme naša stvarnost.42 Kolekcija SEEC je
u odgovoru na ove izazove učinila nekoliko koraka. Prvo je povećala efikasnost
rada novim radnim procesima na novom
41
42
43
44
45
46
47
124
Milan Grba
sistemu i radikalno izmenila dotadašnji
radni tok u celokupnoj obradi knjiga.
Koristeći prednosti novog integrisanog
bibliotečkog sistema, u saradnji sa
bibliotekarima ILS-a, Kolekcija SEEC je
povećala produkciju na najviši mogući
nivo. U tome joj veliku pomoć i podršku
pružaju njeni dobavljači. Postepeno od
2005. godine, četiri najveća dobavljača
otpočela su da uz svoje knjige šalju i
osnovne kataloške zapise.43 Produktivnost
sekcije SEEC je stalno povećavana
obukom i inovacijom. Stručna obuka i
uopšte profesionalni razvoj doveo je 2008.
do dugo željenog i očekivanog priznanja
a time i unapređenja na poslu pojedinih
članova SEEC.44 Profesionalni razvoj i
inovacija45 su shvaćeni kao stalni proces
koji omogućuje da se adekvatno odgovori stalno rastućim poslovnim zahtevima.
U tom smislu vreme koje se uštedi u
produkciji46 koristilo bi se za dalji stručni
napredak u karijeri.47 Zadovoljstvo postig-
Postoji saglasnost oko toga da je za normalno funksionisanje sekcije SEEC potrebno, uzimajući u obzir
ILS i velike mogućnosti automatizacije posla koje on pruža, minimalno tri osobe sa punim radnim
vremenom. Za sada sekciji nedostaje pola punog radnog vremena da bi radila potrebnim
kapacitetom. Sekcija SEEC obavlja oko 26.4% ukupnog posla, a ima 16.7% ukupnog ljudskog resursa
Slovenskog i istočnoevropskog odeljenja. Statistika o ovom pitanju data je u napomeni 12 u tekstu.
Od 2005. tekuća nabavka se katalogizuje i čak se uspeva u poslednje vreme da se stari zaostatak
neobrađenih knjiga smanji (sa oko 13.000 u 2005. na 9.000 u 2008.).
Tako su danas četiri od pet najvećih tržišta knjiga u regionu pokrivena novim procesom rada. To je
80% ostvarenog cilja a u planu je da i poslednji veći dobavljač u najskorije vreme otpočne sa
slanjem kataloških zapisa uz knjige koje šalje BL. Dobavljači koji isporučuju manji broj knjiga BL za
sada nisu u planu ovog programa.
Kolekcija SEEC tek od 1. januara 2008. ima člana tima sa radnim nazivom katalogizator/akvizicioni
specijalista (Cataloguer/Acquisition Specialist). Ista osoba je do tada obavljala posao bez formalnog
priznanja i odgovarajuće nadoknade za rad koji je obavljala u biblioteci.
Jedan od primera ovako zamišljene inovacije je da se u Bilioteci obezbedi stručno usavršavanje
mladih bibliotečkih stručnjaka iz regiona. Koristi bi bile dvostruke, i za sekciju SEEC i za mlade
stručnjake koji bi sticali radna iskustva u BL.
Misli se na obradu bibliotečkog materijala.
U planu je da katalogizator tima koja je u međuvremenu preuzela albansku selekciju otpočne sa
Kolekcije jugoistočne Evrope u Britanskoj biblioteci
nutim rezultatima nesumnjivo će dovesti,
pored ostalog, i do boljeg i zdravijeg
balansa između rada i života. Dosadašnji
učinak može nam poslužiti i kao osnovni
smer za budući rad i za rukovodstvo
Kolekcijom SEEC. Brojni su i budući
izazovi. Budžeti za nabavku biće prvi na
udaru u finansijskim krizama. Nacionalna
biblioteka zemlje članice Evropske unije
mora svoje poslovanje da prilagodi zakonodavstvu Unije. Zato moramo povesti
računa da budući BL tenderi za nabavku
evropskog materijala uzmu u obzir i
legitimne interese evropskih kolekcija u
Biblioteci.48 Budući izazovi tiču se i uloga
koje kustosi imaju u BL. Kustosi su
zabrinuti da će stvaranje novih odeljenja
ili davanje većih ovlašćenja postojećim u
Biblioteci49 voditi smanjivanju njihove
uloge. Buduće aktivnosti Kolekcije SEEC,
pored redovnog posla, biće okrenute ka
spoljnim promocijama njenih zbirki;50
zatim ka pojačanom istraživanju zbirki i
objavljivanju članaka i kataloga. Naročita
pažnja biće posvećena web stranicama
na kojim će se prvenstveno objavljivati
rezultati naših istraživanja.
48
49
50
Ovim člankom pokušali smo da odgovorimo, kroz predstavljanje i primere
Kolekcije SEEC, na osnovna pitanja 4. ICSL.
Može se uzeti kao tačna tvrdnja da je
Britanska biblioteka a time i Kolekcija
jugoistočne Evrope veoma povlašćena u
pitanjima finansiranja i saradnje sa
pojedincima i ustanovama. Time je i naša
odgovornost veća jer se za razvoj zbirki i
za svaku našu aktivnost u zemlji i inostranstvu plaća novcem poreskih obveznika. Po pitanju popunjavanja radnih
mesta i radnih obaveza Britanska biblioteka nije izuzetak. Osnovno pitanje koje se
nameće svim zaposlenima je pitanje zajedničke odgovornosti za našu budućnost. U budućnosti se očekuje da svi
zaposleni u Biblioteci prihvate, i vremenom se naviknu, da rade sa smanjenim
resursima. Pri tome se naravno očekuje
da usluge i poslovi u Biblioteci ostanu na
istom (visokom) nivou. U tom pogledu se
Britanska biblioteka verovatno ne razlikuje od drugih biblioteka u svetu.
albanskim studijama što će biti veliki doprinos poslu koji obavlja SEEC u BL i uslugama i dužnostima
koje vrši za BL. Takođe to će biti dobra prilika da se uzdigne profil albanske zbirke u BL i da se
ostvari povezanija akviziciona politika albanske knjige u Biblioteci.
Legitimni interes je na primer da se ne prave kompromisi na uštrb kvaliteta u razvoju zbirki pri
dodeli tendera.
Poput odeljenja za visoko obrazovanje, odeljenja za razvoj zbirki i implementaciju, odeljenja za
izložbe u BL itd.
U napomeni 32 dat je prikaz promocija zbirki SEEC unutar Biblioteke, što predstavlja prvu fazu
promovisanja zbirki. Naredna faza biće okrenuta spoljnoj promociji.
125
YEARBOOK OF INTERNATIONAL CONVENTION OF SLAVIC LIBRARIANS’ IN SARAJEVO Vol. 4-5
UDK/UDC 024
Povratak korisnika u biblioteke
– analiza mogućnosti
Dragana Sabovljev
Zrenjanin, Gradska narodna biblioteka “Žarko Zrenjanin”
SAŽETAK
Teza da je moguće vratiti korisnike u biblioteku u ovom radu analizirana je sa teorijskog i praktičnog
aspekta. Analiza mogućnosti odnosi se na javne biblioteke u kojima je tendencija opadanja broja
korisnika najizraženija. Obuhvata četiri segmenta bibliotečko-informacionog sistema: nabavku novih
publikacija, automatizaciju bibliotečke delatnosti, odnos bibliotekar-korisnik i nastup u javnosti jedne
biblioteke, kao mogućnosti da se ona obrati korisniku i zadovolji njegove potrebe. Navedeni primeri
su iz svakodnevnog rada sa korisnicima u Gradskoj narodnoj biblioteci “Žarko Zrenjanin” u Zrenjaninu.
Ključne reči: nabavka publikacija, automatizacija, odnos bibliotekar-korisnik, istraživanje tržišta, primer
iz prakse.
ABSTRACT
In this text, the thesis of possibility for bringing users back to libraries is analysed from theoretical and
practical point of view. The analyses deals with public libraries because of the most obvious tendency
of decreasing number uf users. It focuses on four aspects of library information system: acquisition
of new publications, library automation, relation between a librarian and a user and public
performance of a library, as the possibilities of addressing to the user and satisfaction of his needs.
The examples are shown from work with users in Public Library „Žarko Zrenjanin“ in Zrenjanin.
Keywords: acquisition of publications, automation, relation librarian – user, book market research,
example from the practice.
Uvod
Javne biblioteke kao nosioci kulturnih
sadržaja u svojoj zajednici, nužno trpe
transformaciju od tradicionalnih “čuvara
knjiga” u moderne i otvorene informaciono-dokumentacione centre, tj. prilagođa126
vaju se novim uslovima tehnološkog
razvoja. Biblioteke su veoma fleksibilni
sistemi, te se iz istorije njihovog razvoja
može zaključiti da su se brzo i efikasno
prilagođavale novim trendovima u
društvu. Svaki pokušaj planiranja razvoja
javne biblioteke mora da uvaži praktične
Povratak korisnika u biblioteke – analiza mogućnosti
aspekte rada i uticaja koje ona vrši u
lokalnoj zajednici, kao i principe i norme
kojih se pridržava, pružajući pomoć
korisnicima da ostvare svoje osnovno
pravo na informisanje i doživotno usavršavanje bez diskriminacije bilo koje vrste i
bez cenzure (prema IFLA/UNESCO
Manifestu za javne biblioteke, 2005). Da
bi biblioteka ostvarila svoju delatnost i
bila uvažena kao institucija od vitalnog
značaja za zajednicu, pored podrške koju
bi morali da joj pruže lokalni i državni
organi uprave, ona sama mora biti dobro
organizovana, sa jasno izraženim ciljevima
i misijom.
Drugi presudni činilac koji je podstakao
promene u organizaciji biblioteka bio je i
promena potreba i zahteva samih korisnika.
Novi korisnici više ne žele samo monografske publikacije ili, eventualno, časopise (grubo rečeno, prema stereotipu da
je biblioteka ustanova u koju se dolazi da
se iznajme knjige), nego informacije,
građu na drugim medijima, sadržaje koji
bi zadovoljili njihove kulturne potrebe,
korisne linkove. Oni čak ni ne dolaze u
biblioteke, budući da imaju računare i
stalni pristup Internetu. Nove, takozvane
Google generacije, informacije nalaze
pretražujući sajtove po ključnim rečima i
zadovoljavaju se prvim pogocima. Iako
dobar deo sadržaja koji se nudi kao
odgovor na korisničke upite obezbeđuju
biblioteke, ne postoji mogućnost da se
oni statistički izraze u bibliotečkim izveštajima kao pružanje usluga (izuzev podataka o intenzitetu praćenja sajtova
pojedinih biblioteka). “Savremena biblioteka prateći razvoj društva menja i svoj
odnos prema svim pripadnicima društva,
korisnicima i nekorisnicima, prema slede-
ćim principima: 1) orijentisanost na
korisnika, 2) briga o korisnicima, 3) adekvatan odnos prema svakom korisniku
ponaosob: a. aktivni korisnici (postojeći
korisnici, oni koji dolaze u biblioteku), b.
virtuelni, elektronski, udaljeni korisnici
(usluge koriste od svojih kuća ili sa
udaljenih terminala) i v. potencijalni,
budući korisnici (za sada ne-korisnici)”
(Zdravković, 2009).
Analize broja korisnika biblioteka,
obrta knjižnog fonda, čitalačkih
navika i percepcije javnih
biblioteka
Tendencija smanjivanja broja korisnika
najviše je pogodila javne biblioteke. U
poređenju sa drugim tipovima biblioteka
(pre svega mislimo na univerzitetske ili
školske, sa određenom strukturom korisnika i potencijalnom ciljnom grupom
učenika, odnosno studenata i nastavnonaučnog kadra), javne biblioteke pružaju
usluge korisnicima najšireg spektra.
Tvrdnja da „niko ništa ne čita“, postala je
opšte mesto u objašnjenju ovog fenomena. Analiza Narodne biblioteke Srbije,
na osnovu anketa iz Mreže javnih biblioteka Srbije iz 2006. godine, pokazuje
prilično porazne podatke u vezi sa brojem
korisnika i obrtom knjižnog fonda.
“Podatak, međutim, nad kojim se treba
zamisliti jeste što su biblioteke u 2006.
upisale 437.182 člana, pa je procenat
članstvom u javnim bibliotekama obuhvaćenog stanovništva Srbije svega 6,10,
a standardi nalažu da je potrebno da
javna biblioteka upiše najmanje 10 odsto
stanovništva koje opslužuje. Procenat
čitalaca stagnira punih šest godina kao i
127
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
obim korišćenja knjiga. Zabeleženo je da
je u javnim bibliotekama u 2006. korišćeno 7.588,525 knjiga, to znači da je tzv.
obrtni knjižni fond iznosio svega 0,54 iako
je prema standardima neophodno da u
proseku svaka knjiga ima dva čitaoca
odnosno korisnika” (Bogutović, 2008).
Razlog za apstinenciju korisnika nađen je
u ogromnom broju neaktuelnih naslova
koje poseduju biblioteke, a nove, aktuelne publikacije nabavljaju samo preko
otkupa ili u vreme Sajma knjiga u
Beogradu, sredstvima osnivača.
Indikativno je i Istraživanje tržišta knjiga
u Srbiji septembar – oktobar 2006. koje je,
za potrebe Narodne biblioteke Srbije,
obavila MC Most – KnjigaInfo.com. Istraživanje je obavljeno na uzorku od 1.000
ispitanika starijih od 14 godina, telefonom, a istraživanje biblioteka realizovano
je telefonskom anketom na uzorku od
124 javne biblioteke u Srbiji.
Rezultati pokazuju da je 57% ispitanika
pročitalo bar jednu knjigu za godinu
dana, 38% ispitanika uzrasta između V i
VIII razreda i 32% srednjoškolaca počelo
je da čita knjige koje nisu obuhvaćene
obaveznom lektirom. Najviše ispitanika
koji nisu pročitali nijednu knjigu prestalo
je da čita posle školovanja i zapošljavanja,
36% prestalo je da čita tokom školovanja,
a 8% ispitanika nikada nisu čitali knjige.
33% ispitanika koji su pročitali bar jednu
knjigu u navedenom periodu, članovi su
biblioteka i najčešće pozajmljuju monografske publikacije, i to: beletristiku
(ispitanici u uzrastu od 14 do 18 godina i
starija populacija) i stručne knjige (zaposleni ispitanici srednjih godina).
128
Dragana Sabovljev
Što se stavova prema bibliotekama tiče,
navedeno istraživanje donelo je sledeće
podatke: pasionirani čitaoci najmlađe
grupe (do 18 godina) veoma su nezadovoljni time što se knjige vraćaju sa
zakašnjenjem, a ovakvo ponašanje se ne
kažnjava, knjige su iscepane i “ižvrljane”, a
“osim lektire nema ničeg drugog”. Stariji
korisnici tvrde da su biblioteke “‘jadne’, da
propadaju, da se knjige raspadaju, da
nema novih naslova i ima malo stručnih
knjiga”. Dalje, knjige se ne mogu videti ni
dodirnuti, mora se znati tačno šta se želi,
komplikovano je snalaženje sa karticama,
itd. Oni ispitanici koji nisu članovi biblioteka, najčešće navode sledeće razloge:
slaba ponuda knjiga (najviše stručnih), ne
žele da vode računa o rokovima za
vraćanje, nerado čitaju tuđe i polovne
knjige, manji broj čita samo knjige koje
kupi, ili ih pozajmljuje od prijatelja i
rođaka (MC Most – KnjigaInfo.com, 2006).
Oba navedena istraživanja ne govore
laskavo ni o čitalačkim navikama, ni o
percepciji biblioteka.
Što se čitalačkih navika tiče, ipak je
razbijena “fama” o tome da “niko ništa ne
čita”, ali je pouzdano jasno da se ne čita
dovoljno. O razlozima za to se može
napisati sasvim nova studija, ali možda
vredi pomenuti neke: navike koje se stiču
u porodici (da li dete vidi svoje roditelje sa
knjigom u rukama ili zagledane u TV npr,
nad sasvim drugačijim sadržajima, da li
vode svoje dete u biblioteku, ili su i sami
članovi), koliko je školska lektira
podsticajna da deca istražuju svet knjiga,
ili ih možda zanimaju druge teme, (možda
radije čitaju Hari Potera, nego Hajduk
Stanka), da li “surfuju” po Internetu ili
Povratak korisnika u biblioteke – analiza mogućnosti
igraju video-igrice, ili je presudan utisak o
biblioteci ili negativno iskustvo sa njom.
Vidljivo je takođe da nisu uzeti u obzir
časopisi, pa i novine, elektronska izdanja,
e-knjige, itd.
Ako analiziramo percepciju biblioteka iz
ovog istraživanja, odgovori se sami izdvajaju. I oni se mogu detaljnije razrađivati, ali
ostanimo samo na nekima: loše stanje
knjižnog fonda (nema novih naslova ili ih
ima toliko malo da se ne identifikuju u
fondu ili su zauzeti, ne radi se rashodovanje i otpis dotrajalih publikacija, kao
ni redovna revizija), lisni katalozi –
“nesnalaženje sa karticama” (zatvoren
pristup fondu, nedostatak elektronskog
kataloga, nedostatak terminala za samostalno pretraživanje fonda) i ponovo
vidljivo nepominjanje drugih vrsta bibliotečke građe, ali ni informacija koje su
ispitanici eventualno dobili u biblioteci.
Problemi javnih biblioteka
u ostvarivanju osnovne delatnosti
i daljeg razvoja
Ne zalazeći dublje u krizu svih vrednosti
koje nameće društvo koje je prošlo teške
periode ratova, hiper-inflacije, a sada i
tranzicijski period, postavlja se pitanje da
li je to stvarno istina, ili možda pomalo i
izgovor za nečinjenje, nezainteresovanost,
manjak podrške, na koje biblioteke
nailaze u svom radu, pa čak i izgovor za
same biblioteke, koje nisu našle načina
da se nametnu zajednici u kojoj deluju i
otvoreno, da upotrebimo možda i veoma
aktuelnu reč – transparentno, ukažu
zajednici na mogućnosti koje pružaju u
negovanju kulturnog identiteta, sadržaje
koji podstiču negovanje visoke kulture i
pomoći koju su u stanju da pruže u
procesu ličnog usavršavanja i doživotnog
učenja. Kao ilustracija poslužiće nam
primer američkih bibliotekara: “Američki
bibliotekari danas su saradnici, ravnopravni učesnici, u istraživanjima, nastavi
i obrazovanju, sa zadatkom da podspeše
ove procese, da ih ubrzaju, usmere, olakšaju, da poduče metodologiju pronalaženja relevantnih informacija. Nema
sumnje, međutim, da meru svoje efikasnosti nisu prepustili slučaju, nego da
na njenom prezentovanju javnosti rade
mnogostrano, predano i dosledno. Gradeći, s jedne strane, kriterijume za evaluaciju svoga rada, a sa druge odnos
poverenja i poštovanja sa svima sa kojima
dele iste vrednosti, oni sistematično rade
na kvalitativnom dograđivanju predstave
o biblioteci i bibliotekaru u svome okruženju. Da prostora za poboljšanje ima i dalje,
i da javnost rada predstavlja nužnost,
jedna mlada bibliotekarka sažela je ovako:
Kada niste sigurni u kriterijume kojima
drugi mogu ocenjivati vaš rad, najbolje je
da on bude potpuno vidljiv’.” (Stokić
Simončić, 2009).
Iako ostajemo pri prethodnoj konstataciji
da su biblioteke veoma elastični i prilagodljivi sistemi, takođe je neosporna
činjenica da postoji niz činilaca koji bi
mogli da uspore, pa možda i onemoguće
razvoj jedne biblioteke.
Stara je fraza da u kriznim vremenima
najviše trpi kultura, ali nažalost i istina. U
trendu svetske ekonomske krize (kao još
jednom od izgovora – situacija nije bila
bolja ni ranije), a budući da je “Javna
biblioteka organizacija koju osniva,
129
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
Dragana Sabovljev
podržava i finansira zajednica, bilo preko
lokalnih, regionalnih ili državnih organa
uprave, ili kroz druge načine društvenog
organizovanja zajednice” (IFLA/UNESCO,
2005), mnoge biblioteke su ostale bez
sredstava za obavljanje svoje delatnosti.
Veoma ilustrativan primer bio bi podatak
da su gradskim budžetom jednoj javnoj
biblioteci dodeljena sredstva čija struktura bi se mogla podeliti na: oko 80% za
plate zaposlenih, oko 10% za materijalne
troškove, tekuće popravke i održavanje i
oko 10% za programe (u ovu kategoriju
ulazi i nabavka publikacija, koja, prevedena u brojeve, ne samo da ne zadovoljava propisane standarde, nego onemogućuje i osnovno praćenje tekuće
knjižne produkcije, ne računajući časopise
i građu na drugim medijima). Postoji i
mogućnost ostvarivanja sopstvenih sredstava, ali ni ona nisu dovoljna da bi se
ostvario Godišnji program.1
standarde o prostoru prijatnom za boravak korisnika, nema gde da otvori elektronsku čitaonicu kao nužan preduslov
razvoja u informaciono-dokumentacioni
centar, nema stalni pristup Internetu, te
mogućnost umrežavanja i pretraživanja,
a da ne govorimo o tome da broj računara u bibliotekama drastično varira od
toga da neke imaju jedan ili čak nijedan,
a u nekima gotovo svaki zaposleni ima
svoj. U ovakvim uslovima stereotip da je
biblioteka mračno i prašnjavo mesto sa
puno starih i oštećenih knjiga buja kao
mikroorganizmi koji napadaju publikacije
smeštene u vlažnim, hladnim i oronulim
depoima.
Problem koji se takođe ne sme zanemariti
u “dijagnosticiranju“ trenutnog stanja u
javnim bibliotekama, predstavlja pronalaženje njihovog mesta u životu pojedinca. “U današnjem svetu, biblioteke se
takmiče sa različitim institucijama za
slobodno vreme ljudi. Čime ljudi mogu
da se bave u popodnevnim časovima?
Gledaju film? Odu u pozorište? Odu u
operu? Odu na koncert klasične muzike?
Odu u bioskop? Posete sportsko dešavanje? Odu u bar? Odu u restoran?
Prošetaju? Ostanu kod kuće i gledaju TV?
Posete lekara? Odu u kupovinu? Urade
domaći zadatak? Kuvaju? Srede kuću?
Operu veš? Ili, odu u biblioteku! Biblioteka
nije samo mesto koje posetite, biblioteka
je mesto gde možete da čitate, slušate
muziku, igrate video igrice, surfujete
Internetom, odmarate, upoznajete ljude,
ćaskate i družite se. Biblioteka je mesto
socijalnih interakcija” (Angelesku, 2009).
Ovo je, naravno, još jedno svetsko iskustvo preneto na naše prostore kao preporuka, savet i lepa želja. Odgovor na to
Sledeći veliki problem sa kojim se susreću
javne biblioteke, a u bliskoj vezi sa
prethodnim, je i hronični nedostatak
prostora, kao i smeštaj u nenamenski
građenim objektima. Zanimljivo je da se
dve velike biblioteke u Srbiji nalaze u
prostorima nekadašnjih kafana, odnosno
“kuća za zabavu muške klijentele“. Da li i
ova činjenica može da utiče na percepciju
ovih biblioteka u zajednici koja ipak ne
zaboravlja lako? Ali bitnije je to što veliki
broj biblioteka nema načina da zadovolji
1
O mogućnostima sticanja sopstvenih sredstava, autorka ovog rada pisala je u tekstu:
“Izdavačka delatnost i finansiranje biblioteka:
ko tu i šta izdaje?”, objavljenom u Pančevačkom
čitalištu, godina VIII, broj 14, maj 2009, str. 1322.
130
Povratak korisnika u biblioteke – analiza mogućnosti
da li možemo i na koji način da postignemo da nam se korisnici vrate i osete
biblioteku kao mesto u kojem će im biti
prijatno i poželeti da ponovo dođu, krije
se u našim željama i sposobnostima da
ih uključimo u segmente svoga rada kao
aktivne učesnike i da zadovoljimo njihove
potrebe za svim vrstama informacija.
Analiza mogućnosti pratiće se kroz četiri
segmenta bibliotečko-informacionog
sistema: nabavku novih publikacija,
automatizaciju bibliotečke delatnosti,
odnos bibliotekar-korisnik i nastup u
javnosti jedne biblioteke, kao mogućnosti
da se ona obrati korisniku i zadovolji
njegove potrebe.
Nabavka novih publikacija
u javnim bibliotekama
Stalno praćenje potreba korisnika ne sme
biti zanemareno pri nabavci novih publikacija. Da je uvažavanje njihovih želja od
najveće važnosti, pokazuju i podaci iz
navođenog istraživanja. 87,4% biblioteka
navele su da su osnovni kriterijumi za
nabavku novih knjiga zahtevi članova.
Slede kvalitet publikacija – 45,2% (što nije
zanemarljiv faktor, budući da loše povezane publikacije traju kraće), cena –
23,4%, a 7,3% biblioteka nema uticaja na
nabavku.
Najbolnija tačka je opet budžet za
nabavku publikacija: 4,8% biblioteka ne
dobija ni jedan jedini dinar za nabavku,
do 100.000 dinara (oko 1.000 eura) dobija
22,6%, od 100 do 300.000 dinara (oko
1.000-3.000 eura) 28,2%, od 300 do
500.000 dinara (oko 3.000-5.000 eura) –
11,3%, od 500.000 do milion dinara (oko
5.000-10.000 eura) – 3,2%, preko milion
(oko 10.000 eura) – 9,7%. Ukoliko se
poštuju Preporuke koje propisuje Narodna biblioteka Srbije da bi jedna javna
biblioteka koja raspolaže fondom od
100.000 do 300.000 publikacija trebala da
nabavi 7.500 monografskih publikacija u
vrednosti od preko 4.000.000 dinara
(preko 40.000 eura), jasno je da nijedna
neće zadovoljiti standarde. Zato ne čudi
podatak da 52,4% bibliotekara smatra da
ne dobija dovoljne količine novih knjiga.
Uprkos tome, u 71% biblioteka smatraju
da nabavka novih publikacija zadovoljava
potrebe korisnika. Podatak iz 2006.
godine je da se nabavka povećala u 55,6%
biblioteka (u periodu od tri godine), u
37,1% je ista, a u 7,3% biblioteka se
smanjila.2 Posle nebrojenih rebalansa
budžeta, bilo bi zanimljivo proveriti
podatke za 2009. godinu.
Javne biblioteke u Srbiji odgovorile su na
još dva bitna pitanja u vezi sa nabavkom
na sledeći način: 96% biblioteka monografske publikacije nabavlja poklonom
(Otkup Ministarstva kulture Republike
Srbije, u Vojvodini – sredstvima koje
dodeljuje Pokrajinski sekretarijat za
kulturu i poklonima pojedinaca), 87,1%
vrši nabavku direktno od izdavača, 14,5%
od distributera, 13,7% od knjižara, 9,7%
preko matične biblioteke, 8,1% preko
Interneta i 5,6% na sajmovima knjiga
(prvenstveno beogradskom). O novim
naslovima 92,7% biblioteka se informiše
preko kataloga izdavača, medija – 76,6%,
2
Svi statistički podaci, ako to nije posebno
istaknuto, preuzeti su iz istraživanja McMost
– KnjigaInfo.com, 2006.
131
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
preko Interneta – 49,2%, putem poseta
predstavnika izdavačkih kuća – 26,6% i
2,4% na sajmovima.
Put bibliotečke građe do korisnika u
zrenjaninskoj biblioteci, kao primer u
ovom radu, započinje identifikacijom
potrebe za nabavkom. Sem ispitivanja i
anketiranja korisnika usmenim putem,
omogućeno im je da se obrate biblioteci
i elektronskom poštom. Ovakav način
komunikacije u početku je bio čudan i
stran i korisnicima i bibliotekarima, ali
raste broj zahteva i pitanja ovim putem, a
najlakše ga je prihvatila i koristi ga mlađa
korisnička populacija.
Na osnovu uvida u elektronske i štampane kataloge izdavačkih kuća, u informacije koje stižu od distributera svih vrsta
bibliotečke građe i svakodnevnim uvidom u stanje fonda, tj. potrebama za
njegovim obnavljanjem, formiraju se liste
za nabavku. Stručni radnici potrebe
odeljenja identifikuju direktnim uvidom u
fond, na osnovu deziderata i sopstvenim
uvidom u tekuću izdavačku produkciju.
Na osnovu ovako objedinjenih saznanja,
vrše se porudžbine bibliotečke građe sa
ciljem da se nabave aktuelni naslovi koji
bi privukli korisnike svih uzrasta.
Podsetimo još i na činjenicu da biblioteka
u Zrenjaninu ima i svoju knjižaru, tj. Klub
knjige, koji ima dvostruku ulogu: da
obezbedi publikacije za dalju prodaju i
da snabde odeljenja novim naslovima.
Pri nabavci se nametnula još jedna
dilema: da li kupovati više naslova, ili više
primeraka jednog naslova. Opredelili smo
se za prvu opciju (najvećim delom zbog
nedostatka prostora za smeštaj publika132
Dragana Sabovljev
cija), što pomalo stvara otpor kod korisnika. Njihova najčešća pritužba je da ne
mogu da dobiju željenu knjigu jer je
stalno izdata. Ali podsetimo se samo
koliki je vek trajanja „bestselera“ u današnje vreme i koliko je malo vremena
potrebno da postanu neaktuelni naslovi.
O kvalitetu štampe i poveza takođe ne
treba mnogo govoriti, pa često dolazimo
u situaciju da nam se publikacija raspadne posle samo nekoliko čitanja. Kada na
ovaj način obrazložimo problem korisnicima, pokazuju zavidno razumevanje i
strpljenje.
Automatizacija
procesa poslovanja
Automatizacija procesa poslovanja javne
biblioteke postala je neophodna i nužna
kada se uzmu u obzir brzina pružanja
informacija, izdavanje publikacija i druge
usluge koje je biblioteka dužna da pruži
svojim korisnicima. Obuhvata sve aspekte
delatnosti, od kreiranja elektronskih kataloga, razmene zapisa, do rada sa korisnicima.
Istraživanje McMost – KnjigaInfo.com
pokazuje da 89,5% biblioteka ima računar,
58,9% koristi Internet i 54% ima e-mail
adresu, a računarski program prilagođen
svojim potrebama ima 60,5% biblioteka.
Time se olakšava i komunikacija sa drugim bibliotekama, umrežavanje i praćenje
primera najbolje prakse. Sajtovi koje
kreiraju pojedine biblioteke pružaju
potpunu sliku o njihovoj delatnosti, a
mnoge su i svoje fondove pružile na javni
uvid putem Interneta.
Povratak korisnika u biblioteke – analiza mogućnosti
Samostalno pretraživanje baza podataka
veoma je poželjno ponašanje korisnika u
bibliotekama koje poseduju elektronske
čitaonice ili bar terminale određene baš u
ove svrhe. Bibliotekari bi trebalo da im se
nađu ukoliko imaju neke nedoumice oko
dobijenih rezultata, kao i da ih upute na
koji način će najlakše pretražiti bazu. Time
pridobijaju poverenje svojih korisnika i
vrše značajnu funkciju edukacije i informisanja. Neophodan preduslov je i obuka
samih bibliotekara.
Elektronske publikacije su sve češće
proizvodi javnih biblioteka i doživljavaju
po nekoliko izdanja, kao i časopisi koji
imaju svoju čitalačku publiku. Forumi i
blogovi takođe daju uvid biblioteci kako
je prihvataju korisnici i koje su im potrebe
i želje.
Segment “Pitajte bibliotekara” postaje sve
popularniji. Iskustvo bibliotekara u
zrenjaninskoj biblioteci (čiji sajt se još
uvek priprema) govori da mu korisnici
pristupaju sa izvesnom dozom sumnje
da li će zaista dobiti odgovor i potpunim
iznenađenjem kada im bibliotekar ponudi svoj e-mail i odgovori na postavljeno
pitanje. Broj korisnika koji nam se obraćaju na ovaj način raste.
Odnos bibliotekar – korisnik
“Čak i najbolje smišljeni projekti i razvojni
programi biblioteka teško će moći da se
uspešno oživotvore bez talenta, sposobnosti, kreativnosti i motivisanosti zaposlenih koje povezuju isti ciljevi i ista
posvećenost njihovoj realizaciji. Dobar
stručan kadar daje snagu i životnost
bibliotekama, loš stručni kadar slabi
njihovu energiju i razvojni potencijal”
(Stokić Simončić i Vučković, 2007). Citirani
odlomak u najsažetijem obliku prikazuje
koliko je ljudski potencijal važan u razvoju
biblioteka. Zaposleni u bibliotekama,
nezavisno od stručne spreme, pola ili
starosti, formiraju mišljenje korisnika o
samoj biblioteci. Od njihove motivisanosti
zavisi da li će biblioteka biti prihvaćena
kao kulturni stožer zajednice. Prepoznate
kao nosioci razvoja čitavog društva, čuvari
njegovog kulturnog identiteta, javne
biblioteke izlaze iz stereotipa da se u
njima ćuti, a knjiga dobije kada je u fondu
ili ne dobije, ako je zauzeta. Stručni ispit
nije jedini test znanja bibliotečkih radnika,
niti je diploma bibliotekara dovoljna za
dobre stručnjake. Seminari, radionice,
stručni skupovi, predavanja, posete drugim bibliotekama, u zemlji i inostranstvu,
kontakti sa kolegama, pružaju nove informacije i daju ideje kako razviti bibliotečku
delatnost u svojoj sredini.
Razmena iskustava, pružanje stručne
pomoći, zaštita statusa i dostojanstva
struke, učešće u donošenju zakona od
presudne važnosti za bibliotečku delatnost, izrada zajedničkih projekata, koje
omogućavaju sve vrste udruženja, morale
bi da čine da se radnici u bibliotečkoj
delatnosti osećaju konstruktivnim delom
zajednice ljudi sa istim ciljevima. Udruživanje bibliotekara doprinosi njihovom
razvoju i stalnom učenju, ali i zaštiti
njihovih interesa na globalnom nivou.
Zanimljiv je stav ALA-e (American Library
Association): “Američko udruženje bibliotekara podržava biblioteke i doprinosi
ostvarivanju ciljeva demokratskog društva
133
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
putem obrazovnih programa, zakonodavstva, parnica i zastupanja na sudu”.
(Gordon, 2007)
Bibliotekari moraju da menjaju ustaljeno
mišljenje da oni izdaju knjige i druge
publikacije i da imaju status šalterskih
službenika, strogih, namrgođenih, loše
obučenih i neljubaznih. Citirajući Segala,
Vesna Vuksan opisuje “sedam smrtnih
grehova“ bibliotekara:
“1. Apatija: bibliotekar ne pokazuje interesovanje za potrebe korisnika.
2. Otaljavanje: osoba za pultom je obuzeta papirologijom i nema vremena da
usluži korisnika.
3. Hladnoća: prijateljski odnos sa korisnikom prilikom pružanja usluge ne postoji.
4. Snishodljivost: bibliotekar poseduje
superioran stav, pitajući: zar niste pogledali u katalogu?
5. Robotizam: bibliotekar se ponaša više
kao robot nego kao čovek.
6. Knjiga pravila: nema popuštanja zakonima.
7. Trčkaranje: slanje korisnika na nekoliko
mogućih mesta bez istinskog znanja da
li je u pitanju pravo mesto“ (Vuksan,
2009).
Da li ovakvi ljudi rade sa nama ili u nekoj
drugoj biblioteci? Na ovo pitanje svako
neka odgovori razmišljajući o sopstvenom ponašanju na radnom mestu. Iako
se bibliotekari s pravom žale na loše
uslove rada, lošu materijalnu situaciju,
status struke, moraju iskreno da se
zapitaju koliko sami doprinose stvaranju
slike o sebi. A ona se, kao u ogledalu,
spoznaje kroz odnos sa korisnicima.
134
Dragana Sabovljev
Nekoliko puta smo čuli od dece, usput, u
hodniku, da neće da uđu na odeljenje
kada radi određena osoba. Na pitanje
zašto?, odgovor je bio da ih stalno grdi.
Opet, mnoge kolege su okarakterisane
kao neljubazne od strane jednog broja
korisnika, dok ih drugi hvale kao divne,
ljubazne, predusretljive. Ponekad se
zapitamo da li je reč o istim ljudima. Bez
želje da bilo koga prozivamo i osuđujemo,
predstavićemo dva primera odnosa
bibliotekar-korisnik.
Dečak ulazi na odeljenje. Napolju je
veoma toplo, bliži se kraj školske godine,
ali i kraj radnog vremena bibliotekarke
koja je sela, diskretno izula cipele ispod
pulta, čeka smenu. Dete traži Barouzovog
Tarzana. Bibliotekarka odlično poznaje
fond, zna da je B. na vrhu police, da ne
može da dohvati knjigu ako ne uzme
merdevine, a usput mora i da obuje
cipele. Izgovara rečenicu koja je postala
urbana legenda u bibliotečkom svetu: “E,
sve si čit’o, samo ti Tarzan fali!”. Analizirajući ovu situaciju, dolazimo do zaključka o lošem stavu bibliotekara prema
korisniku. Da li će dete koje je ovo doživelo ponovo doći u biblioteku? Kakvo
će biti njegovo mišljenje o osobi koja mu
se ovako obratila? Šta će pomisliti roditelji
ako im ispriča šta mu se dogodilo u biblioteci? Ova anegdota se najviše prepričava
kada se pomene dečje odeljenje zrenjaninske biblioteke, uz mnogo smeha i
komentara, rame uz rame sa pominjanjem manifestacija koje ovo odeljenje
vodi, npr. Pesničke štafete koja traje preko
30 godina, okuplja 10.000 dece koja se u
školama druže sa odabranim pesnikom
koji im predstavlja svoju knjigu, a ona
Povratak korisnika u biblioteke – analiza mogućnosti
njemu čitaju svoje pesme koje se na kraju
manifestacije nagrađuju. Od tog događaja prošlo je mnogo godina, ni ono dete
više nije dete, koleginica je u penziji, ali
je jedna rečenica u trenutku umora i
neraspoloženja ušla u istoriju lošeg
ponašanja prema korisnicima.
Drugi primer predstavlja obrnutu situaciju: loše ponašanje korisnika prema
bibliotekaru. Naime, lokalni izdavač još
lokalnijeg lista, uvek ljubazno dočekan u
biblioteci, navraća svakog dana, dovodi
svoje prijatelje. Od bibliotekara se očekuje
da ih posluže kafom koja nije ni slatka ni
gorka, vodom koja nije ni previše hladna,
ali ni topla itd. u trenucima kada je
odeljenje puno korisnika koji takođe
imaju pravo na pomoć bibliotekara. U
jednom trenutku, osoba pita da li je neko
tražio. Iznervirana mlada koleginica koja
radi sa drugim korisnicima nabusito
odgovara da proba da pređe u poštu ili
banku i da tamo pita da li ga je neko tražio
i da kuća u kojoj se nalazi nije kafana.
Začuđen i iznerviran, gost odlazi kod
direktora da se žali na loše ponašanje,
preteći otkazom, uz psovke, pogrde i sve
što već sleduje. Epilog: koleginica i dalje
radi u biblioteci. Ovaj primer nameće
pitanje slobode korisnika kada se nalaze
u biblioteci, gde je granica lepog ponašanja, kada nečije traženje pažnje prerasta
u bezobrazluk, zloupotrebljavanje osobe
koja je dužna da pruži stručnu pomoć i
uslugu. Da li korisnik sme da se obrati
mlađim bibliotekarkama sa “mala”, “seko”
ili “devojko”? Odgovor je nepotreban, ali
se ovakvi slučajevi dešavaju i to veoma
često. Ljubazno ponašanje, predusretljivost, spremnost na pomoć svake vrste,
na saradnju, uvek su dobrodošle osobine
bibliotekara i u odnosima sa korisnicima
i sa kolegama, ali lično dostojanstvo i
dignitet ipak ne smeju biti povređeni.
Bibliotekarima je priznat naučno-istraživački rad, postali su informatori, nosioci
znanja. Ovakav status sa sobom nosi i
veliku odgovornost – stalno usavršavanje.
U današnje vreme je nedopustivo ne
pratiti najsavremenije tokove razvoja
struke, ne koristiti modernu opremu ili ne
snalaziti se u davanju odgovora korisnicima koji žele brzu informaciju.
Nastup u javnosti
“Kada biblioteka nema plan odnosa sa
javnošću, kada ciljne grupe i metode
komunikacije nisu jasno definisani, kada
je jezik komunikacije nerazumljiv, biblioteka, zapravo, pokazuje da nema strategiju razvoja u kojoj bi javnost mogla
prepoznati svoj interes.” (Stokić Simončić
i Vučković, 2007). Otvorenost prema
medijima je od nemerljivog značaja u
misiji formiranja identiteta biblioteke.
Njeno stalno obraćanje javnosti, predstavljanje delatnosti, podrška medija promotivnim aktivnostima, ukazivanje na
probleme, čine da je postojeći, ali i
potencijalni korisnici dožive kao moderni,
otvoreni sistem, a lokalna zajednica kao
mesto kulturnih dešavanja i nosioca
vrhunskih kulturnih vredosti.
Veliki broj javnih biblioteka ima veoma
razvijenu izdavačku delatnost, koja se po
obimu i kvalitetu može meriti sa produkcijom većih izdavačkih kuća. Mnoge
imaju i svoje časopise, najviše iz oblasti
bibliotekarstva, književnosti, umetnosti,
kulture, društvenih pitanja. Ovakve aktiv135
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
nosti, pored negovanja zavičajnosti i
objavljivanja publikacija u kojima se ona
neguje i populariše, čine osobeni znak –
ličnu kartu javne biblioteke.
Organizacija promocija, književnih večeri,
tribina, kreativnih radionica, takođe čine
biblioteku mestom koje okuplja postojeće, ali i potencijalne korisnike, koji
možda nikada ne bi ni ušli u biblioteku da
ih ne zainteresuje neki sadržaj koji ona
nudi. U eri ogromnog priliva informacija,
vesti koje se zaboravljaju nekoliko minuta
pošto se čuju jer ih smenjuju nove, svako
promišljeno i dobro organizovano obraćanje javnosti, bez obzira na medij (radio,
TV, Internet) čini da se biblioteka predstavi
u novom svetlu i pošalje novu poruku
svojim korisnicima.
Dragana Sabovljev
Zaključak
Da li postoji siguran način, proveren i brz
recept kako vratiti korisnike u biblioteke?
Odgovor je sigurno negativan. Niko ni ne
pokušava da ga predstavi kao gotovu
istinu, provereni put. Pad vrednosti,
promene navika, samim tim i navike čitanja, dešavali su se kao spor i dugotrajan
proces. Možda nisu ni postojali.
Ono što ostaje bibliotekarima jeste da se
bave negovanjem svoje struke, strpljivim
radom na unapređivanju delatnosti,
stalnim usvršavanjem, ali i stalnim i neprekidnim obraćanjem korisnicima, ne samo
putem medija i deklarativnim tvrdnjama
šta se sve može učiniti za njih. Korisnike
ćemo vratiti kada primete da se nešto
promenilo u kućama u koje su prestali da
odlaze, ili nikada nisu ni zavirili u njih, a
to se može ostvariti samo radom na
poboljšanju usluga i uspostavljanjem
dobre komunikacije sa sredinom iz koje
svi zajedno potičemo.
Literatura:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
136
Angelesku, H. G. B. (2009). Biblioteke i bibliotekari u 2010. godini: izazovi i mogućnosti. Temeljne
vrednosti savremenog bibliotekarstva. Međunarodna naučna konferencija Beograd, 14. Decembar
2009. Zbornik rezimea. Beograd: Bibliotekarsko društvo Srbije.
Barać, D. (1995). Komentar Zakona o bibliotečkoj delatnosti sa pratećim propisima. Beograd: Narodna
biblioteka Srbije.
Bogutović, D. (2008). Svako čita pola knjige. [on-line]. Dostupno preko:
http://www.nbs.bg.ac.yu/about_us/press_release.php?id=15885 [26.5.2008].
Brofi, P. (2008). Budućnost biblioteka. Savremena biblioteka, XX, 25, 6-9.
Vraneš, A. (2006). Od rukopisa do biblioteke. Beograd: Filološki fakultet.
Vuksan, V. (2008). Ti bibliotekar? Svaka čast! Pančevačko čitalište, VII, 13, 39-43.
Vuksan, V. (2009). Mantra za bibliotekare. Temeljne vrednosti savremenog bibliotekarstva.
Međunarodna naučna konferencija Beograd, 14. Decembar 2009. Zbornik rezimea. Beograd:
Bibliotekarsko društvo Srbije.
Vučković, Ž. (2008). Vrednovanje učinka bibliotečkih usluga u društvu znanja. Biblionet dani matičnih
biblioteka 2008 Bibliotečke usluge, 11-19. Beograd: Zajednica matičnih biblioteka Srbije, Gradska
biblioteka Subotica. [on-line]. Dostupno preko: http://www.
nbs.bg.ac.yu/events/event.php?id=16052 [2.2.2009].
Povratak korisnika u biblioteke – analiza mogućnosti
9.
Gordon, V. (2007). U korist demokratije uloga bibliotečkih društava. (Bojana Popović, prev.). Glasnik
Narodne biblioteke Srbije. 1/2000 [on-line]. Dostupno preko: http://www.
nbs.bg.ac.yu/view_file.php?file_id=537 [20.5.2008].
10. Zdravković, Z. (2009). Ispitivanje stavova, interesovanja i potreba korisnika u strateškom planiranju
biblioteke. (rukopis). Tekst je objavljen u časopisu Savremena biblioteka (Kruševac).
11. IFLA/UNESCO Manifest za javne biblioteke. (2005). [on-line]. Dostupno preko: http://www.
ifla.org/VII/s8/unesco/manif.htm [26.5.2008].
12. IFLA/UNESCO smernice za razvoj javnih biblioteka. (2005). Beograd: Narodna biblioteka Srbije,
Biblioteka grada Beograda.
13. Kirćanski, M. (2008). Bibliotečke usluge u javnim bibliotekama. Biblionet dani matičnih biblioteka
2008 Bibliotečke usluge, 139-151. Beograd: Zajednica matičnih biblioteka Srbije, Gradska biblioteka
Subotica. [on-line]. Dostupno preko: http://www. nbs.bg.ac.yu/events/event.php?id=16052 [24. 5.
2008]
14. MC Most – KnjigaInfo.com (2006). Istraživanje tržišta knjiga u Srbiji septembar - oktobar 2006. [online] Beograd: Narodna biblioteka Srbije. Dostupno preko: http://digital.nb.rs/pdf/Istrazivanje trzista
knjiga u Srbiji.pdf [10. 2. 2009]
15. Stokić Simončić, G., Vučković, Ž. (2007). Upravljanje bibliotekama u dobu znanja. Istočno Sarajevo:
Matična biblioteka.
16. Stokić Simončić, G. (2009). Best Practice u 22 priče. Komunikacija, kultura organizacije, odnosi
biblioteka s javnošću. Pančevo: Gradska biblioteka; Istočno Sarajevo: Matična biblioteka, 2009.
137
YEARBOOK OF INTERNATIONAL CONVENTION OF SLAVIC LIBRARIANS’ IN SARAJEVO Vol. 4-5
UDK/UDC 021 (497.11)
Библиотека као место сусрета
Горан Траиловић
Панчевo, “Панчевачко читалиште”
Скоро све земље на овим просторима
имају катедру за библиотекарство,
академски центар за едукацију будућих
библиотекара. Реч је о релативно
младим катедрама, док изучавање
библиотекарства у свету има много
дужу традицију. И обично се на тим
катедрама, поред библиотекарства, из
разумљивих разлога, изучава и информатика. Квалитет студија варира од
катедре до катедре, али чињеница да
се библиотекарство изучава на овако
високом нивоу и да постоје магистарске и докторске студије из ове области,
самој струци даје преко потребни
дигнитет. Ипак, над библиотекарством
и даље лебди сенка сумње и многи од
нас имају дилему у вези са одговором
на питање – да ли је библиотекарство
наука.
Ив-Франсоа Ле Коадик ће у својој
познатој студији “Наука о информацијама” рећи да “библиотекарство, није
ни наука, ни стриктно технологија, већ
пракса организације, односно вештина
организације једне библиотеке”.
Ле Коадик каже да су решења проблема који се постављају пред библиотекарство често “само емпиријска” и да
138
их је тешко уопштити. Како било, један
од основних облика кроз које оно нуди
одговоре на постављене проблеме је
“кроз читаоце и кориснике” (Le Koadik
2005).
Епски термин “читалац” је последњих
деценија постао вишезначан а, са
променом библиотекарске парадигме,
све више је у употреби израз “корисник” за који се сматра да боље
означава савременог конзумента. Упоредо коришћење оба термина сведочи
о транзицији библиотекарства из
традиционално у високософистицирано, као и о опрезу и отпору потпуној
виртуелизацији простора.
Руку на срце, и сами изрази корисник
или конзумент, делују прилично нехумано и административно и подразумевају пасивну позицију. После више
деценија често некритичке похвале 3W
библиотекарства и “рушења зидова”,
почетком новог миленијума дошло је
до ренесансе “живог” корисника.
Добри стари “читалац” се вратио у
пријатно осветљен и уређен простор
библиотека, чије зидове, срећом,
нисмо до краја срушили.
Библиотека као место сусрета
Затворен је један круг. Добили смо
велики број нових сервиса, електронску библиотеку и виртуелне кориснике,
али и сазнање да је читаоница остала
“свети простор”, књига незаменљив
или барем равноправан медиј, а жива
реч тако потребна онима који нам (још
увек) долазе.
Библиотекар је сада ненаметљив чувар
и кустос колекције, али и искусни
бармен који ће бити добар саговорник
(и терапеут, по потреби) нашим члановима, једном шароликом и хетерогеном друштву. Библиотека је остала
место “где идемо да узмемо књигу” али
и азил, “место сусрета” и демократичан
друштвени клуб.
“Библиотекама је данас потребно
нешто више од шуме полица у њима.
Дошло је време да полице склонимо у
страну... и да усмеримо нашу пажњу на
људе који у њу долазе и дамо им
водећу улогу у библиотекама”, каже
Маија Берндстон, директорица Градске
библиотеке у Хелсинкију:
“Више него икад, нама је потребно
место где ће се људи сретати. У
библиотекама будућности можемо да
имамо оно што Французи зову cafésphilos где људи могу да сретну
филозофе, или можемо да организујемо литерарне салоне попут оних у
18. веку.
Морамо да остваримо блискији
контакт између корисника и библиотекара. Да их посматрамо као индивидуе са специфичним потребама и да
их у чешћим контактима и разговорима боље упознамо. Морамо да
усредсредимо нашу пажњу не толико
на контролу циркулације грађе колико
на информацијске услуге и дијалог са
корисницима” (Berndston 2001).
У једном од бројева “Панчевачког
читалишта” објавили смо посебан темат
посвећен библиотекама у Финској.
Имали смо намеру да прикажемо
државни, институционални оквир,
библиотечки систем и мрежу библиотека ове простране земље. Представили смо више библиотека, њихове
фондове и начин рада.
“Прелепи прилази, пространа одељења, јако осветљене полице, редови
компјутера најновије генерације за
кориснике, сале, чак праве позорнице
за програме, изложбени простори,
цвеће, удобне столице, лампе, фонтане,
делови простора са играчкама. А тек
фондови! Пробране, нове књиге на
полицама које су вам на дохват руке,
јасно назначен распоред који омогућава кориснику да се снађе, да
изабере књигу, да лако, често само
преко компјутера утврди тачно место
на коме се књига налази. Све је
поједностављено, аутоматизовано – од
уласка у библиотеку који региструје
сензор, до раздуживања и задуживања” (Типсаревић 2006, IV).
Посебну пажњу смо посветили дечијим
библиотекама, њиховим “собама за
бајке”, јастучићима на поду, бајкаоницама, сјајним сајтовима... Били смо
импресионирани националним нет
сервис библиотека Финске о коме
свакодневно брине стотинак особа и
одличним сервисом “Питајте библиотекара”.
139
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
За разлику од оваквих система, српске
библиотеке,са ретким изузецима, својим члановима пружају углавном
штампани материјал на коришћење.
Помака има али су они спори и
недовољни. Недовољно пажње се
посвећује обезбеђивању база података
и организовању добро опремљених
рефералних центара са обученим
библиотекарима-информаторима.
Мултимедија и DVD са музиком и
филмовима су реткост. Економски
показатељи кажу да је југ земље и до
15 пута сиромашнији од севера, а да
постоји велика разлика чак и између
општина у самој престоници. То се
директно одражава на библиотеке чији
је општина оснивач.
Постоји велики број активности и
готових модела и већ трасирани
путеви развоја и промоције различитих библиотечких сервиса. Кључ
успеха лежи у одговору на потребе
корисника и афирмацији позиције која
би могла да се дефинише синтагмом
“Ја волим библиотеке” (Стокић
Симончић 2008, 3).
Дакле, ништа ново. Остаје нам могућност да своју енергију усмеримо у
том правцу или да афирмишемо једну
Горан Траиловић
и до сада присутну и, рекао бих, веома
прихваћену стратегију пасивне резистенције. Неке нове теорије разрађују
управо овакав приступ и иду корак
даље ка решавању “вишевјековних
проблема са којима се библиотекасртво, библиотеке и библиотекари
суочавају али не и ефикасно рјешавају”.
У свом знаменитом раду који се дотиче
“Дванаестогодишњег библиотечкокорисничког рата”, Саша Мадацки
предлаже “реорганизацију нашег
сектора по моделу оружаних снага” и
оснивање једног “Војно-библиотечког
завода који би био носилац тих
промјена” (Мадацки 2009, [30]).
Хвале вредна хипотеза, заиста. Међутим, наш цивилизацијски одговор
умногоме касни, јер док смо ми још на
нивоу теорије, наши оснивачи су
разрадили читав систем борбе против
библиотека. Актуелне стратегије и
тактике граде се на златној основи
“светске економске кризе”. Једна од
првих жртава је и аутор овог текста
који са жаљењем у свом планеру
прецртава ставку “одлазак на V Међународни сусрет библиотекара слависта
у Сарајеву ”.
Литература
1.
2.
3.
4.
5.
140
Berndtson, Maija 2001. Dreaming the Future. Some Funky ideas on Managing Tomorrow`s Library.
Gütersloh: Bertelsman Foundation.
Le Koadik, Iv-Fransoa 2005. Nauka o informacijama. Beograd: Clio i Narodna biblioteka Srbije.
Madacki, Saša. 2009. “Umijeće bibliotekarenja: vojne operacije i savremeni bibliotekar”.
Pančevački INformator br. 3: [30-32.]
Стокић Симончић, Гордана. 2008. “Ја волим библиотеке!”. Панчевачко читалиште бр. 13: 3.
Типсаревић, Драгана. 2006. “Библиотека 10 место за музику”. Панчевачко читалиште бр. 8:
IV-VI
YEARBOOK OF INTERNATIONAL CONVENTION OF SLAVIC LIBRARIANS’ IN SARAJEVO Vol. 4-5
UDK/UDC 027.7:021.1
Bibliotekarsko-korisničke kontroverze !?
Beba E. Rašidović
Fakultet za kriminalistiku, kriminologiju i sigurnosne studije Univerziteta u Sarajevu
SAŽETAK
U radu se raspravlja o odnosu bibliotekara i korisnika kroz dugogodišnje iskustvo u radu sa korisnicima
visokoškolskih biblioteka. Odnos se posmatra dvostrano. Upućuje se na slabosti koje postoje s obje
strane i mogu biti izvor bibliotekarsko-korisničke kontroverze, a rezultiraju nerazumijevanjem i
nedovoljnoj iskorištenosti biblioteka kao informacijskih sistema i njihovih informacijskih resursa.
Upućuje se, također, i na moguće načine prevazilaženja te kontroverze kroz “odgajanje” i edukaciju
korisnika i neophodnost uvođenja informacijske pismenost kao obaveznog vida edukacije na svim
nivoima obrazovanja.
ABSTRACT
The paper deals with the relationship between librarians and users through many years of experience
in working with users of academic libraries. The relationship is seen on both sides. It refers to the
weaknesses that exist on both sides and can be a source of controversy librarian-user and have the
result of misunderstanding and lack of utilization of libraries as information systems and their
information resources. It refers too, on the possible ways of overcoming these controversies through
the users training and education and the necessity of introducing information literacy as a compulsory
form of education at all levels of education.
Uvod
Visokoškolske biblioteke su naučne i
specijalne biblioteke u isto vrijeme. Najelitnije su među bibliotekama, jer su dio
sistema visokog obrazovanja, gdje se
stiču, stvaraju i prenose nova znanja kroz
naučno-nastavne i naučnoistraživačke
procese. Podrška su akademskoj zajednici
u ostvarivanju tih procesa kao komunikacijski centri za posredovanje zabilježenog
znanja i dio su industrije znanja.
Sa promijenjenom paradigmom učenja i
uvođenjem Bolonjskog procesa u visoko
obrazovanje, sudionici obrazovanja dobijaju nove uloge i zadatke drugačije
postavljene nego prije, pa se u skladu s
tim mijenja i uloga, značaj i način rada
visokoškolskih biblioteka. Po mišljenju
autorice ovoga teksta, one postaju opće
središte ne samo za posredovanje zabilježenog znanja, nego informacijsko čvorište
za sve informacije od naučnog, stručnog,
profesionalnog i svakog drugog značaja,
141
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
čvorište koje povezuje i komunicira znanje
i ljude i ljude sa drugim ljudima koji imaju
zajedničke predmete interesiranja. Posebno zato što su korisnici visokoškolskih
biblioteka prvenstveno studenti (svih
nivoa studija) i nastavnici i saradnici
fakulteta, ali isto tako naučni, stručni i
javni radnici, specijalisti i ljudi iz prakse
koji ne moraju nužno biti vezani ni za
fakultet niti za akademsku zajednicu. Vrlo
često ih koriste i zaposlenici u pojedinim
visokoškolskim ustanovama, kao i srednjoškolci kada rade školske radove iz naučnih
oblasti koje su uže područje interesa
pojedinih visokoškolskih institucija. Obzirom na ovakvu strukturu korisnika visokoškolskih biblioteka, jasno je da se u
suštini radi o vrlo različitim i vrlo zahtjevnim, a kada su u pitanju fakulteti sa
velikim brojem studenata, i mnogobrojnim korisnicima.
Zadovoljenje informacijskih potreba ovako
šarolike korisničke populacije, zahtijeva
različite pristupe kroz dobro razvijene i
osmišljene savremene bibliotečko-informacijske usluge. S druge strane, različite
kategorije korisnika, imaju različita predznanja o bibliotekama, o njihovoj organizaciji i načinu rada, osobito o klasičnim
i savremenim informacijskim servisima,
tehnikama i tehnologijama, bibliotečkoj
građi, bibliotečko-informacijskim sistemima, naučnim bazama i njihovom pretraživanju. Takva različita predznanja
mogu biti, i najčešće jesu, razlog nesuglasica, nerazumijevanja i nezadovoljstva
unutar ovog uzajamnog odnosa biblioteke - bibliotekar - korisnik.
Biblioteke su, kao i svi segmenti života,
doživjele velike promjene posebno u
142
Beba E. Rašidović
zadnja dva desetljeća, promjene koje su
im donijele nove mogućnosti i nove
izazove. No iskustvo pokazuje, da određeni broj korisnika raznih kategorija tih
mogućnosti nije niti svjesno, ne znaju za
njih i ne koriste ih. S obzirom na to da je
biblioteka, zapravo, labirint informacija u
kojem se neupućeni “putnik” može lako
uplašiti i izgubiti, potrebna je sigurna
“ruka” obrazovanog, stručnog, sposobnog
vodiča koji će otkriti lakoću i ljepotu
snalaženja i dostupnost nepresušnog
bogatstva toga labirinta. Potrebni su
znanje i vještina profesionalca i stručnjaka
za sisteme za pohranjivanje i pretraživanje informacija, koji će kroz edukaciju
omogućiti korisnicima “usvajanje vještina
pristupa i korištenja izvora bez obzira na
to gdje se oni nalaze” (Špiranec ; 2003).
Za pretpostaviti je da je edukacija korisnika “stara” koliko su stare i biblioteke,
da su čak i bibliotekari “velike Aleksandrijske biblioteke s vremena na vrijeme
okupljali male grupe studenata i učenih
posjetitelja i poučavali ih u prikladnom
rukovanju i upotrebi dragocjenih svitaka
koji su tamo bili pohranjeni” (Lorenzen ;
2001). Korisnici su se, dakle, oduvijek
“odgajali” i obučavali da to budu, jednako
kako se ljudi odgajaju i poučavaju za
druge uloge u životu.
Najmnogobrojnija kategorija korisnika
usluga visokoškolskih biblioteka su
svakako studenti, kako dodiplomskog i
postdiplomskog, tako i doktorskog studija. Studenti dodiplomskog studija su i
najznačajnija korisnička populacija, jer su
akademski podmladak za budućnost; oni
su budući stručni i naučni radnici,
specijalisti iz određenih oblasti, učesnici u
vlasti, donositelji odluka. Oni su središte
Bibliotekarsko-korisničke kontroverze !?
korisničkog svijeta i s njima se treba
najviše pozabaviti.
Studenti
Sa promijenjenom paradigmom učenja
u kojoj je temeljno načelo učiti kako učiti,
student je centralna osoba obrazovnih
procesa; ne pasivni sudionik poučavanja,
nego aktivni učesnik nastavnog procesa
koji biranjem izbornih predmeta kreira i
osmišljava svoj studij i čini ga fleksibilnim.
Bolonjski principi studiranja zahtijevaju,
također, samostalnost u odabiru tema,
pronalasku relevantnih izvora informacija
i evaluaciji pronađenih izvora. Ovo nisu
jednostavni zadaci ni za studente, niti za
nastavnike, niti za bibliotekare. Posebno je
teško studentima.
Studenti prve godine dolaze iz srednjih
škola različitih profila, iz različitih sredina,
sa nejednakim informatičkim obrazovanjem i mogućnostima (ma kako danas
često govorili o “digitalnim urođenicima”),
njihov nivo predznanja o korištenju biblioteke, literature, informacijskih izvora
bilo koje vrste je drastično različit i ide čak
dotle da su neki studenti prvi put u biblioteci. Za neke je biblioteka velika nepoznanica, posebno fakultetske biblioteke kao
naučne i specijalne, jer je za njih pojam
biblioteke vezan isključivo za književnost.
Takvima je mnogo bliži pojam videoteke,
pa oni iznajmljuju, izuzimaju, umjesto da
posuđuju, pretražuju i sl. Nejasni su im
čak i klasični informacijski izvori kao što su
bibliotečki katalozi; oni očekuju nekakve
spiskove literature po kojima bi mogli da
traže nešto što im odgovara, a vrlo često
je jedini kriterij za izbor neke publikacije
njena boja i broj strana.
Poseban problem predstavljaju studenti
koji ne znaju čitati ćirilicu, studenti koji se
ne služe niti jednim stranim jezikom, kao
i oni koji očekuju “fast food” znanje,
zapravo publikaciju čiji naslov glasi tačno
onako kao i njihov radni zadatak, esej ili
tema njihovog seminarskog rada. Mnogi
nastoje da sa što manje truda izvrše svoje
obaveze, tako da su zainteresirani samo
za slične već urađene radove; da pregledaju sve ono što biblioteka posjeduje o
temi koja je predmet njihovoga rada nisu
voljni i nemaju vremena, a mnogi i kada
žele uraditi nešto samostalno, zapravo,
nisu dovoljno educirani gdje i kako bi
mogli doći do relevantnih izvora za svoje
zadatke. Oni ne znaju definirati prirodu i
opseg svoje informacijske potrebe, šta je
predmet njihovog interesovanja u širem i
u užem smislu, nejasna im je logička
povezanost između višeg i nižeg rodnog
pojma; često od drveta ne vide šumu ili
od šume ne vide drvo. Osobito je to
izraženo kod studenata koji su naučili
isključivo koristiti Google i druge pretraživače kao polazište svojih pretraživanja u
kome mogu dobiti bilo kakav odziv za bilo
šta što ukucaju u prozor za pretraživanje.
Pretraživanje OPAC-a (Online public
available catalog) i relevantnih naučnih
baza kao drugačije organiziranih sistema
onda postaje komplicirano, jer podrazumijeva postavljanje upita sa razumijevanjem i na problemski način. Također,
podrazumijeva i njihovu gramatičku
ispravnost.
S tim u vezi je i pojam izbora relevantnih
izvora informacija. Dovoljno je pronaći
bilo šta preko mreže o zadanoj ili
izabranoj temi, prvih nekoliko pogodaka
koji se dobiju “guglanjem”, bez procjene
143
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
istinitosti i relevantnosti izvora i informacija, ali isto tako i kada se koriste štampani
izvori. Koji su to izvori informacija koji se
smatraju naučno i stručno relevantnim i
zašto je to tako mnogima nije poznato i
jasno. Problem im je također, pronađene
informacije procijeniti i uključiti u svoju
spoznajnu strukturu i djelotvorno upotrijebiti za ostvarenje postavljenoga cilja,
pa često pronađenu literaturu i izvore
moraju pokazati predmetnom nastavniku, kako bi im u tome pomogao i rekao
da li je nešto odgovarajuće za postavljenu
temu.
Sljedeći segment je izuzetno važan i
njemu bi se trebala posvetiti značajna
pozornost jer se tiče prava intelektualnog
vlasništva i autorskih prava, odnosno
upotrebe pronađenih informacija na
etičan način i po pravnim propisima.
Studenti često nisu svjesni da informacije
upotrebljavaju na način koji se kosi i sa
etikom i sa pravnim normama. Plagijarizam i zloupotreba autorskih prava je
nešto na što se dovoljno ne ukazuje i
poseban je kulturološki problem kod nas.
Primjetno je, također, da studenti nisu
dovoljno upoznati ni sa značajem prakse
citiranja i navođenja, kao ni sa različitim
načinima citiranja i navođenja, odnosno
sa bibliografijom kao važnim segmentom
izvora informacija. Nejasno im je zašto je
važan bibliografski opis i njegovi elementi, kao što im je nepoznata razlika
između monografskih i serijskih publikacija i razne druge vrste građe, pa su za
njih knjige sve ono što je u biblioteci.
Ovdje je vrijeme da se zapitamo šta su
uradili prethodni nivoi obrazovanja. Kako
smo došli u situaciju da dobijemo stu144
Beba E. Rašidović
dente koji nikada ranije nisu ušli u biblioteku i potpuno su nesamostalni u pretraživanju bilo klasičnih bilo savremenih
sistema za pohranjivanje i pretraživanje
informacija. Ovakva pitanja nas vode do
druge strane ove nužne sinergije biblioteka-bibliotekar-korisnik, a to je bibliotekar.
Bibliotekari
Bibliotekar je paradigma biblioteke u
kojoj radi i koju vodi, jer je niz iskustvenih
situacija, i u drugim profesijama, pokazalo
da je u suštini ljudski faktor najvažniji.
Kakav je bibliotekar, takva je i biblioteka.
Tehnika je alat.
Nažalost, prema podacima iz Vodiča-a
kroz visokoškolske biblioteke Bosne i
Hercegovine, postoje visokoškolske institucije koje uopće nemaju biblioteku, kao
što postoje i biblioteke bez bibliotekara.
Sam naziv bibliotekar označava sve osobe
koje rade u biblioteci bez obzira šta je ta
osoba po struci, koji nivo obrazovanja
ima, šta radi u biblioteci i koliko je to u
skladu sa standardima, poslovima i kompetencijama koje su propisane za obavljanje ove vrste poslova. Visokoškolske
biblioteke, nažalost, imaju dosta “bibliotekara“ koji su to postali silom prilika, dok
ne nađu bolji posao, kao i onih koji su
premješteni u biblioteku, jer se nije znalo
gdje drugo s njima. A isto tako, ima
situacija u kojima uprava fakulteta smatra
da im ne treba “prava” biblioteka, niti
“pravi” bibliotekar, koji će raditi ono što
ta profesija podrazumijeva, nego samo
neko ko će izdavati knjige! Tako da imamo
jednu bibliotekarsku rašomonijadu, koja
se nužno odslikava i na korisnika i čini ovu
bibliotekarsko-korisničku kontroverzu
Bibliotekarsko-korisničke kontroverze !?
dubljom nego što se to na prvi pogled
čini. Prema Standardnoj klasifikaciji zanimanja (Federalni zavod za statistiku ;
2004), bibliotekar spada u Rod 2
Stručnjaci i naučnici, a oni “povećavaju
postojeća znanja, primjenjuju naučne i
umjetničke spoznaje i teorije, te o njima
poučavaju na sistematičan način ili su
uključeni u bilo koju kombinaciju tih triju
aktivnosti. Zanimanja ovoga roda su
uglavnom sedmog, osmog i devetog stepena stručnog obrazovanja”. Bibliotekar
po istoj klasifikaciji, dalje spada u vrstu
24 Drugi stručnjaci i naučnici (u poslovnim, društveno-humanističkim i srodnim
djelatnostima), zatim u podvrstu 243
Arhivisti, bibliotekari i srodni stručnjaci,
a zatim u skupinu 2432 Bibliotekari i
srodni informacijski stručnjaci, a oni
“nabavljaju, obrađuju, pohranjuju i pronalaze zabilježenu i objavljenu građu te
pružaju organizuju i izrađuju informacijske zbirke te procjenjuju vrijednost i
korisnost informacija koje daju korisniku.
Ti poslovi uključuju: a) organizovanje,
razvijanje i čuvanje zbirki knjiga, periodike i ostale štampane ili audiovizuelno
snimljene građe, b) odabiranje i preporučivanje nabavke knjiga i druge štampane i audiovizuelno snimljene građe, c)
organizovanje, klasificiranje i katalogiziranje bibliotečke građe, d) organizovanje
i upravljanje bibliotečkim i informacijskim
sistemom, e) pronalaženje građe i pružanje informacija poslovnim i drugim
korisnicima na temelju zbirke ili na sistemima bibliotečkih i informacijskih mreža,
stvaranje informacijskog proizvoda pri
odabiranju iz raspoloživih izvora informacija prema kriterijima koji uključuju
organizaciju, analizu, procjenu i izbor
informacija, f ) istraživanje i analizu
informacijskih potreba korisnika i u skladu
sa tim mijenjanje sastava (sadržaja) i
svojstava informacija te zakona pri stvaranju, organizaciji, prenosu i korištenju ...”
Možda ćemo imati primjedbe na ovako
definirane poslove, ali ćemo se složiti da
dobar dio predstavlja ono šta bibliotekar
zapravo zaista treba da radi. Usporedbe
radi, evo opisa poslova za bibliotekara iz
prijedloga jedne sistematizacije:
• Organizuje i rukovodi radom biblioteke, vodi evidenciju o stanju knjižnog
fonda, te po potrebi vrši izdavanje
knjiga i časopisa zaposlenicima i
studentima
• Vodi stručni katalog knjižnog fonda
• Daje informacije i uputstva za dobivanje UDK autorima univerzitetskih
knjiga
• Predlaže nabavku knjiga, časopisa i
drugih publikacija
• Dežura u čitaonici
• Sarađuje sa komisijom za izdavačku
djelatnost
Zašto je ovo bilo važno napomenuti? Zato
što to pokazuje da korisnik vrlo često
uopće ne komunicira sa bibliotekarom,
da je bibliotekar često spriječen da svoj
posao radi na pravi način, da je često
pretrpan poslovima koji nisu u njegovom
djelokrugu rada, da je bibliotekar često
osoba koja se samo tako zove i da je
odnos biblioteka-bibliotekar-korisnik
jedan zatvoreni krug u kojem odnosi
mogu biti zakomplicirani i zbog toga što
se biblioteke međusobno veoma razlikuju
po organizaciji, ustrojstvu, načinima rada,
kadru, informacijskim izvorima. Korisnik
često viziju biblioteke i bibliotekara nosi
145
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
iz svojih ranijih iskustava i svoga ranijeg
obrazovanja.
Biblioteke
Bez obzira na informacijsku tehnologiju
koja je donijela promjene u operativnom
smislu, biblioteke su oduvijek bile informacijski sistemi koji pronalaze, prikupljaju, čuvaju, po stručnim standardima
obrađuju, pretražuju i isporučuju naučne
i stručne informacije važne za akademsku
zajednicu i društvo, tako da budu dostupne i upotrebljive za svakoga. Naglasak
je, dakle, na organiziranom sistemu koji
posreduje informacije između izvora
informacija, ma gdje se oni nalazili i bili
pohranjeni i korisnika tih informacija.
Poslagane knjige na policama, ma koliko
impresivan njihov broj bio, nije biblioteka,
nego mrtvi neupotrebljivi kapital, odnosno skladište knjiga, ako informacije u
njima nisu pohranjene, dostupne i pretražive. Poseban problem predstavljaju
novoformirane “biblioteke“, koje su proizvod ideja o bibliotekama, ljudi koji za to
ni najmanje nisu stručni, a posebna su
pošast oni donositelji odluka koji za takvo
nešto i ne vide potrebu za stručnošću.
“Rad u bibliotekama novoga doba zahtijeva visoko obrazovane, specijalizirane
stručnjake koji razumiju način na koji se
uređuju i vode novonastale biblioteke,
stručnjake koji znaju prepoznati, odabrati,
urediti i zaštititi informacije relevantne za
krajnjeg korisnika” (Dizdar ; 2008).
Biblioteka se, dakle, kao razvijeni informacijski sistem, u pružanju svojih usluga
prilagođava informacijskim potrebama
svojih korisnika prema nivoima korisni146
Beba E. Rašidović
čkih zahtjeva, od osnovnih i jednostavnih
do naprednih informacijskih usluga. Moto
kojim se treba rukovoditi je da se nastoji
uvijek pomoći, nikad odmoći, bezobzira o
kakvom se korisniku radi i koliko su nekad
njegovi zahtjevi nesuvisli i neartikulirani.
Svjedoci smo, međutim, svakodnevne
enormne proizvodnje informacija i
suštinsko pitanje više nije “kako da nađem
informaciju u ograničenom broju izvora”,
nego kako da odaberem informaciju koja
najviše odgovara mojim potrebama iz
naizgled neograničenog broja izvora”
(Carey ; 1998), tako da “bez pristupa
knjižničnom blagu i odgovarajućim knjižničnim službama i uslugama, znanstvenici su, tako i studenti, potpuno bespomoćni, jer je količina pisanih objekata
kulture koji mogu sami kupiti i imati
pored sebe uistinu minimalan, a mnoštvo
obavijesti, koje su im dostupne, sve su
teže prohodne i zahtijevaju znalačko
vođenje” (Aparac Jelušić ; 2006)
“Razumljivo je da svaka biblioteka ne
može priuštiti sebi otvaranje velikog i
skupog informacijskog centra sa obiljem
skupih resursa” (Madacki; Kalaš; Alađuz ;
2008), ali već postojeći fondovi biblioteka
samo fakulteta i univerziteta, što državnih
što privatnih, ne bi bili zanemarljivi da su
dostupni kroz razvijene savremene informacijske službe i usluge. To se odnosi i na
kupljene elektronske naučne baze, kao i
na druge dostupne informacijske resurse,
a osobito na njihovu upotrebu i iskorištenost. Kvalitetna i pravovremena
naučna informacija u savremenom okruženju, najčešće je lako dostupna, pod
uvjetom da postoje finansijska sredstva,
uprkos dokumentima koji promoviraju
Bibliotekarsko-korisničke kontroverze !?
istinsku demokratizaciju znanja i otvoren
pristup naučnim časopisima (Berlinska
deklaracija, Budimpeštanska inicijativa) i
uprkos tome što je pravo na informaciju
i pravo na obrazovanje jedno od osnovnih ljudskih prava. Informacijsko društvo
prati zakonitosti ekonomskog kretanja,
znanje je uvijek bilo najskuplji proizvod,
tako da se moraju maksimalno iskoristiti
resursi koji nisu besplatni, kako bi se
oplodili novim znanjem. Preskupe su baze
koje se ne koriste iz bilo kojih razloga, kao
što su preskupi i bibliotekari od kojih se
očekuje da samo “izdaju” knjige ili možda
dežuraju u čitaonici, preskupe su i
neupotrebljive biblioteke i njihovi fondovi
ako su samo skladišta koja neko čuva, a
informacije u njima nisu ni na koji način
dostupne i pretražive. A apsurdno je da
se dostupni izvori informacija ne koriste
zato što neko ne zna da oni postoje ili ne
zna način kako da ih koristi.
U skladu sa Bolonjskim principima studiranja i uvezivanjem evropskog prostora
visokog obrazovanja, osobito sa pretpostavljenom mobilnošću studenata svih
nivoa studija, nastavnika, ali i saradnika i
zaposlenika na visokoškolskim institucijama, potreba za educiranim korisnicima svih kategorija će biti sve izraženija.
Oni imaju pravo da budu upućeni u
raspoložive informacijske resurse, njihovu
dostupnost, njihove sadržaje, načine
njihovoga korišćenja i mora im se omogućiti uživanje toga prava.
U današnje vrijeme se dosta raspravlja o
tome kakve će biti biblioteke budućnosti.
Najveći broj informacijskih stručnjaka se
slaže da će one biti hibridne, ali jedno je
jasno: “biblioteka je sve manje mjesto/
lokacija, a sve više proces. Ona sve više
postaje informacijska platforma u umreženom društvu znanja, u novom, planetarnom svijetu znanja” (Dizdar ; 2008), a
to će, po mišljenju autorice, intenzivirati
potrebu za edukacijom korisnika za
problemsko i logičko pretraživanje i povezivanje i osobito vrednovanje pronađenog, jer što korisnici više budu “digitalni
urođenici”, više će gubiti sposobnost za
spoznaju i sagledavanje problema u
njegovoj kompleksnosti i cjelovitosti To
je zadaća koju uspješno mogu i trebaju
da preuzmu biblioteke i bibliotekari u
svim nivoima obrazovanja i tako i formalno i sadržinski postanu istinski partneri nastavnicima u proizvodnji i sticanju
znanja. Tako će biblioteke i njihovi sadržaji
biti bliži korisnicima, upotrebljiviji i iskorišteniji, a bibliotekarsko-korisničke kontroverze prevaziđene. K tome još ne treba
zaboraviti da dobar broj ostalih korisnika
visokoškolskih biblioteka nisu “digitalni
urođenici”, nekima informacijsko-komunikacijska tehnologija nije jako bliska,
tako da je obrazovna djelatnost biblioteka
zaista vrlo široka.
Biblioteke su oduvijek imale obrazovne
aktivnosti, a danas su one usmjerene
prema informacijskoj pismenosti. Kako
su se uloge i zadaci biblioteka u novom
vremenu nadogradile i usložnile, jednako
tako su i načini i “programi edukacije
korisnika rekonceptualizirani i preimenovani u programe informacijske pismenosti kako bi mogli zadovoljiti potrebe u
sve složenijem informacijskom okružju”
(Špiranec ; 2003).
147
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
Beba E. Rašidović
Informacijska pismenost
Za studentsku korisničku populaciju na
dodiplomskom studiju, najbolji program
informacijske pismenosti je poseban
dvosemestralni obavezni predmet unutar
kreditnog sistema na prvoj godini studija
sa dovoljnim brojem nastavnih sati u
kojem bi voditelj ovoga predmeta na
mentorski način pomogao studentima u
savladavanju obaveza iz svih ostalih
modula kroz kratka tematska predavanja
i puno praktičnog rada i zadataka. To
znači da bi veza između biblioteke kao
i n fo r m a c i j s k o - d o k u m e n t a c i j s k o komunikacijskog centra i nastavnog procesa postala vrlo bliska, biblioteka bi bila
istinski partner u obrazovnom procesu,
njene bi se mogućnosti spoznale i promovirale u pravom obimu, a korisnicima bi
bila bliža, jer bi u potpunosti razumijevali
principe na kojima se ona temelji i radi.
Mogućnost rješavanja konkretnih zadataka iz drugih modula, učinio bi studente
samostalnijim, njihov rad efektivnijim,
uspješnijim i originalnijim. U kontinuumu
bi to donijelo dugoročne pozitivne
rezultate.
Informacijska pismenost “čini temelj
doživotnog učenja. Zajednička je svim
disciplinama i područjima, svim okruženjima učenja i svim razinama obrazovanja.
Omogućuje osobi koja uči da temeljito
ovlada sadržajima i da proširi svoja
istraživanja, da ih usmjeri prema sebi i
preuzme nadzor nad vlastitim učenjem”
(Sinikara ; 2004). Informacijska pismenost
se često poistovjećuje sa informatičkom
pismenošću, tehnološkom infrastrukturom i informatičkim vještinama, ali je
informatička pismenost samo segment
informacijske pismenosti, jer sama informatička pismenost je “nedovoljna pretpostavka za samostalno pretraživanje,
pristup i korištenje informacija te trajno
stjecanje i nadogradnju znanja” (Špiranec,
Lasić-Lazić, 2005 ; 49). Informacijska
pismenost je mozaik spoznajnih i praktičnih vještina koji se stalno može
dopunjavati i inovirati, a dobri programi
informacijske pismenosti će pomoći i
studentima i nastavnicima u ostvarivanju
nastavno-naučnih i obrazovnih procesa,
jer oni čine vrlo jaku potporu društvu
znanja. Programima informacijske pismenosti bi trebale biti obuhvaćene sve
kategorije korisnika, jer ti programi
osposobljavaju za pristup, procjenu,
organizaciju i upotrebu informacija u
svrhu učenja, rješavanja problema, donošenja odluka u formalnom i neformalnom
učenju, na poslu, kod kuće i u obrazovnom okruženju. Programi informacijske
pismenosti bi trebali biti obavezni,
organizirani i posebno osmišljeni na svim
nivoima obrazovanja, naravno prilagođeni potrebama učenika i studenata od
osnovne škole do doktorskog studija.
148
Za uvođenje programa informacijske
pismenosti u sve nivoe obrazovanja, a
posebno na visokoškolskim institucijama,
potrebno je najprije ostvariti sve tehničke
pretpostavke. To podrazumijeva dovoljan
broj korisničkih informatičkih jedinica za
korištenje multimedia, dobru konekciju
na internet i cjelodnevni pristup za sve
korisnike. Bez mogućnosti izravne praktične primjene usvojenih znanja i vježbi,
sama teorija neće dati prave rezultate.
Drugi jednako značajan segment uspješne
realizacije programa informacijske pismenosti su ljudski resursi, stručnjaci koji su
Bibliotekarsko-korisničke kontroverze !?
kvalificirani da ih osmisle, definiraju,
isplaniraju i primijene. U svijetu je ta uloga
s pravom povjerena bibliotekarima.
Bibliotekari jesu informacijski stručnjaci
koji najbolje razumiju ono što informacijska pismenost obuhvata i predstavlja.
Bibliotekari su to oduvijek i bili. Njihovu
ulogu u tom smislu možemo pratiti kroz
povijest od nastanka prvih kataloga dalje
sa razvojem informacijskih službi i usluga.
Može se reći da su to oni bibliotekari
informatori i bibliotekari specijalisti koji
su sada, sa nadograđenim informacijskim
službama i uslugama, evoluirali u učitelje
informacijske pismenosti kao svoju meta
ulogu. To nije posao informatičkih stručnjaka, oni nemaju ova znanja, oni se bave
nečim drugim.1 (Vidi Standardna klasifikacija zanimanja ; 2004)
Nisu svi bibliotekari sposobni i obrazovani
da budu učitelji informacijske pismenosti.
Moglo bi se slobodno reći da su oni
bibliotekarska elita, onaj osobiti sloj
profesionalaca predodređenih da vode
naprijed; dakle, visoko i svestrano obrazovani, sami informacijski pismeni, iskusni
i fleksibilni, sa izraženim pedagoškim
sposobnostima, istinski poklonici društva
znanja, spremni da umnožavaju svoje
kompetencije i da ih dijele sa drugima.
Bez ovako pojmljene uloge biblioteke i
bibliotekara i bez njihovog potpunog
inkorporiranja u nastavne i obrazovne
1
procese, daleko ćemo biti od društva
znanja, proizvodnje novoga znanja i
približavanja svijetu ekonomski razvijenih
i bogatih.
Zaključak
Čini se da je kod nas prisutna društvena
klima u kojoj se biblioteke i bibliotekari
guraju u pozadinu na neizravan način,
tako što se formalno s jedne strane,
zagovara njihov značaj i uloga u nastavno-naučnom i naučnoistraživačkom
radu, a s druge strane čini sve da se
onemogući njihov razvoj, kako bi se
konačno pretvorile u prevaziđene i nepotrebne resurse, koji će sami sebi doći
glave. Ne moramo se baviti podacima koji
kazuju da niti jedna nova biblioteka kao
institucija nije otvorena da bi nam to bilo
jasno; dovoljno je vidjeti kako sistematsko
ubijanje onih postojećih, kao uostalom i
drugih baštinskih institucija i institucija
kulture, vodi ka tome cilju. Jasno je to i
kad se radi o bibliotekama kao dijelovima
obrazovnih institucija, gdje one egzistiraju
na izvjestan način kao ničija zemlja.
Njihovim zanemarivanjem, neulaganjem
u njihove resurse od prostornih, tehničkih,
do informacijskih i ljudskih, prevaziđenim
poimanjem i preporukama nestručnjaka
šta one treba da rade i kako treba da
izgledaju, zapošljavanjem ljudi koji nemaju ni osnovnog pojma kako funkcionira
a) vođenja projekata izgradnje informacionih sistema uključujući njihovo aktiviranje;
b) vođenje organizacionih jedinica koje održavaju operativnost i integritet uspostavljenih
informacionih sistema, te osiguranje njihovog stalnog i brzog rasta i razvoja u skladu sa potrebama
i razvojem preduzeća ili ustanova;
c) vođenje organizacionih jedinica za elektronsku obradu podataka;
d) savjetovanje korisnika o načinu rješavanja pojedinih problema informacijske tehnologije,
odnosno optimalnog zadovoljavanja njihovih informatičkih potreba
149
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
bibliotečko-informacijski centar i sistem,
s vremenom ne samo da stagniraju nego
propadaju i životare, što je sasvim normalan slijed stvari i sa drugim resursima u
koje se ne ulaže i koji se ne razvijaju. Ako
imate biblioteku u kojoj je glavni način
nabavke poklon, pa vam fond kroji onaj
ko poklanja, a ne institucija u čijem je
biblioteka sastavu, ako imate biblioteku
u kojoj radi “bibliotekar“ koji ni sam nikad
do tada nije ušao u biblioteku ili je
posmatra isključivo korisnički kroz finalni
proizvod, odnosno prostu manipulaciju
pronađene publikacije iz ruke u ruku,
suštinsko pitanje je kakvo poimanje
biblioteke će imati korisnik koji dolazi u
takvu biblioteku, kakvog korisnika za
budućnost će stvoriti i “odgojiti“ takva
biblioteka i što je najvažnije – kakve će
usluge pružiti korisniku takva biblioteka.
Beba E. Rašidović
Prihvatili smo Bolonjski proces u kome je
student središte svih procesa i mjerilo
kvalitete tih procesa, a najveći broj
fakultetskih biblioteka koje pripadaju
najstarijem univerzitetu u državi ima
samo jednog uposlenika, koji iako hoće
i zna, ostaje razapet između htijenja i
mogućnosti da zadovolji potrebe svojih
korisnika; najveći broj biblioteka ima
samo jedan računar koji služi za potrebe
uposlenog, najveći broj bibliotekara
nema nikakvog uticaja na odluke koje se
tiču vitalnih pitanja organizacije i poslovanja biblioteke, gotovo niti jedna biblioteka nema razvijene programe edukacije
korisnika. Pa što se onda čudimo da naši
mladi ljudi smatraju da je sve na internetu
i da je sve što je na mreži istinito,
relevantno i dovoljno!
Literatura
Aparac Jelušić, T. : Trebaju li studenti knjižnice i zašto (2006).
Dostupno na http://dzs.ffzg.hr/text/tskz.htm (pristupljeno 15. 3. 2010.)
Carey, J.O. Library skills, information skills and information literacy : implication for teaching
and learning, 1998, http://www.ala.org/ala/mgrps/divs/aasl/aaslpubsandjournals/
slmrb/slmrcontents/volume11998slmqo/carey.cfm (30. 12. 2008.)
Dizdar, Senada. Nastavni plan i program postdiplomskog studija iz bibliotekarstva. Prezentacija
(11. 11. 2008)
Lorenzen, M. A brief history of library instruction in the United States of America, 2001,
http://www.libraryinstruction.com/lihistory.html (25. 12. 2008.)
Madacki, S.; Kalaš, Dž.; Alađuz, Dž.: Let iznad bibliotekarovog gnijezda // U : Organizacija
znanja, 13, 4 (2004), str. 156-161
Standardna klasifikacija zanimanja / Federalni zavod za statistiku, 2004,
http://www.fzs.ba/zanimanja.htm (22. 9. 2010.)
Sinikara, K.: Edukacija korisnika u finskim sveučilišnim knjižnicama // Dani specijalnog knjižničarstva
Hrvatske (5 ; 2003 ; Opatija) / uredila Maja Jokić. Zagreb : Hrvatsko knjižničarsko društvo,
2004. str. 11-19
Špiranec, S.: Informacijska pismenost – ključ za cjeloživotno učenje, 2008
http://edupoint.carnet.hr/casopis/17/clanci/ (05. 5. 2009.)
Špiranec, S., Lasić-Lazić, J.. Obrazovna uloga knjižnica. Priprema građana za Europu znanja. Vjesnik
bibliotekara Hrvatske, 48,1 (2005),str. 46-55
Vodič kroz visokoškolske biblioteke Bosne i Hercegovine / Zijada Đurđević-Alidžanović et al.
Sarajevo : NUBBiH, 2008
150
YEARBOOK OF INTERNATIONAL CONVENTION OF SLAVIC LIBRARIANS’ IN SARAJEVO Vol. 4-5
UDK/UDC0 25.3/.6:027.7(497.11)
Korisnici i korišćenje bibliotečke građe
u Univerzitetskoj biblioteci
“Svetozar Marković” u Beogradu
Vera Petrović
Beograd, Univerzitetska biblioteka “Svetozar Marković”
SAŽETAK
Univerzitetska biblioteka “Svetozar Marković” u Beogradu je kao samostalna ustanova zvanično
otvorena za korisnike na dan Ćirila i Metodija 24. maja 1926. godine, sa fondom, od oko 30.000
knjiga. Jedna je od najstarijih i najvećih naučnih biblioteka u Srbiji, za koju je namenski podignuta
zgrada. Beogradski univerzitet osnovao je Biblioteku sa zadatkom da mu bude stručna podrška u
naučno-istraživačkom i nastavnom radu.
Automatizacija poslovanja Biblioteke je započela 1988. godine i njeno uključivanje u Sistem naučnotehnoloških informacija Jugoslavije. Formiran je elektronski katalog, koji je online dostupan 24 sata
dnevno. Odmah po uvođenju Internet servisa u Srbiju i Biblioteka je svojim članovima omogućila
pretraživanja, a prvi domaći bibliotečki sajt na Internetu urađen je maja 1996. godine u Univerzitetskoj
biblioteci.
Misijom je definisan cilj postojanja i poslovanja Univerzitetske biblioteke “Svetozar Marković”, koji
je pre svega da zadovolji potrebe za naučnim i stručnim informacijama studenata i nastavnog osoblja
Beogradskog Univerziteta, kao i ostalih građana koji imaju informacione potrebe na akademskom
nivou, prikupljanjem, obradom, čuvanjem i davanjem na korišćenje informacionih izvora u papirnom
i elektronskom obliku. U bazi podataka o korisnicima, koja se vodi od 2003. godine, ukupno se nalaze
podaci o 19.808 korisnika. Studenti su najbrojniji, njih je 13.275, a preko 700 korisnika je nastavno
osoblje Univerziteta.
Univerzitetska biblioteka je započela realizaciju rada na digitalizaciji svojih fondova, pre svega stare
i retke knjige, i na taj način, dela od posebnog kulturnog značaja učiniće dostupnim svim svojim
korisnicima.
USERS AND USE OF LIBRARY MATERIALS IN UNIVERSITY LIBRARY
"SVETOZAR MARKOVIC" IN BELGRADE
ABSTRACT
University Library "Svetozar Markovic" in Belgrade as an independent institution, officially opened to
customers on the day of Saints Cyril and Methodius 24th May 1926th year, with a fund of about
30,000 books. One of the oldest and largest scientific libraries in Serbia, for which purpose built
151
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
Vera Petrović
building. University of Belgrade founded the library with the mission to be his expert assistance in
research and teaching.
Business Automation Library began 1988th year and its inclusion in the system of scientific and
technological information of Yugoslavia. Established an electronic catalog, which is available online
24 hours a day. Immediately after the introduction of Internet services in Serbia and library to its
members provide a search and the first national library site on the Internet was made in May 1996.
in the University Library.
Mission is defined objective of their existence the University library “Svetozar Markovic”, which is
primarily to meet the needs of the scientific and technical information of students and faculty of
Belgrade University, and other citizens who have information needs at the academic level, collection,
processing , storing and providing the use of information resources in paper and electronic form.
The database of users, which is kept since 2003. , a total contains information on 19,808 customers.
Students are the most numerous, they were 13,275, and over 700 customers a teaching staff of the
University.
The University Library has begun the implementation of the digitization of its funds, primarily of old
and rare books, and thus, part of special cultural significance will make available to all its customers
Uvod
Rad i razvoj Univerzitetske biblioteke je
zakonski regulisan: Zakonom o bibliotečkoj
delatnosti; Zakonom o univerzitetu; Zakonom o kulturnim dobrima; Zakonom o
visokom obrazovanju; Zakonom o naučnoistraživačkoj delatnosti; Zakonom o
kulturnim dobrima; Zakonom o izdavanju
publikacija; Zakonom o javnim službama i
odgovarajućim podzakonskim aktima.
Kao članica Univerziteta, pokazala je svoju
lidersku ulogu u uticaju na razvoj bibliotečke delatnosti na svim univerzitetima
u Srbiji, i na razvoj bibliotekarstva i
informacione delatnosti u Srbiji u celini.
Standardi za biblioteke Univerziteta1
Prema ovim standardima Univerzitetska
biblioteka, pored zadataka koje obavlja
svaka visokoškolska biblioteka na univerzitetu, obavlja i sledeće zadatke:
1
152
– vodi brigu o primeni usvojenih standarda i preporuka u bibliotečkoj
delatnosti;
– koordinira nabavnu politiku u mreži
biblioteka univerziteta;
– organizuje uzajamnu katalogizaciju;
– održava centralne kataloge;
– pruža informacije svim korisnicima
mreže univerziteta;
– učestvuje u organizaciji i sprovođenju
informacione delatnosti o obrazovnom i istraživačkom radu na univerzitetu tako što:
• održava bazu podataka i uređuje
bibliografiju radova nastavnika i
saradnika univerziteta;
• održava bazu podataka o doktorskim
i magistarskim radovima univerziteta;
• čuva kao depozitni fond sve publikacije i polupublikacije koje se
http://www.unilib.bg.ac.rs/zajednica01/standardi.php
Korisnici i korišćenje bibliotečke građe u Univerzitetskoj biblioteci “Svetozar Marković” u Beogradu
•
•
•
•
•
•
•
•
•
objavljuju u institucijama na univerzitetu;
održava bazu podataka o bibliotekama univerziteta i njihovim
kadrovima i uređuje vodiče i druge
referalne publikacije univerziteta;
održava bazu podataka o naučnoistraživačkom radu na univerzitetu,
zajedno sa drugim članicama univerziteta;
održava i druge baze podataka i
uređuje bibliografske i referalne
publikacije za koje je zaduži univerzitet;
obavlja međubibliotečku pozajmicu
sa inostranstvom za sve korisnike
mreže univerziteta, kao i pozajmicu
u zemlji za one biblioteke koje to ne
obavljaju samostalno;
organizuje stalnu razmenu publikacija ustanova sa univerziteta sa
drugim visokoškolskim ustanovama
u zemlji i inostranstvu, za ustanove
sa univerziteta koje to ne rade samostalno;
organizuje i sprovodi razvojne programe zajedničke za univerzitet;
pruža stručnu pomoć i vrši stručni
nadzor pri osnivanju svake nove
biblioteke na univerzitetu;
pruža stručnu pomoć bibliotečkim
radnicima organizovanjem seminara
za stručno usavršavanje, štampanjem informacionih biltena i sl.;
organizuje razvijenu tehničku službu
za korišćenje i zaštitu bibliotečkog
materijala da bi mogla da pruža i tu
vrstu usluga bibliotekama u mreži.
Prava i dužnosti korisnika biblioteka,
uslovi i način korišćenja pojedinih vrsta
bibliotečke građe određuju se Pravilnikom o poslovanju biblioteke.2
Sve univerzitetske biblioteke u Srbiji, kao
i Biblioteka Matice srpske, dobijaju obavezni primerak univerzitetske publikacije,
doktorske i magistarske radove sa svojih
univerziteta.
Univerzitetska biblioteka “Svetozar
Marković” je depozitna biblioteka za
doktorske disertacije svih univerziteta u
Srbiji.
Čitaonički prostor za korisnike
Svoj rad biblioteka je započela 1926.
godine sa četiri čitaonice, a 2008. godine
je svojim korisnicima omogućila da
koriste devet čitaonica, holove na parteru
i suterenu, kao i prostor u katalogu.
Studentska čitaonica sa 78 mesta, profesorska čitaonica sa 18 mesta, čitaonica
za periodiku sa 16 mesta i čitaonica
Odeljenja retkosti sa 2 mesta, su četiri
čitaonice sa kojima je biblioteka započela
svoj rad. Internet centar je opremljen za
svoje korisnike prvim računarima 1997.
godine, trenutno je opremljen sa 10
računara. Čitaonica u Domu Vojislava M.
Jovanovića sa svojim posebnim fondom
je dostupna od 1988. godine sa 32 mesta.
Austrijska čitaonica je otvorena 2003.
godine, a Centar za studente sa hendikepom 2008. godine.
Potrebe su mnogo veće, jer bogati i
raznovrsni fondovi, stalna potreba za
2
http://www.unilib.bg.ac.rs/zajednica01/
pravilnik.php
153
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
Vera Petrović
slobodnim pristupom svim informacijskim izvorima, kao i permanentna potreba studenata da pod njenim krovom
individualno ili grupno sprema svoje
ispite, zahteva pronalaženje idejnih rešenja za nove prostore njima namenjene.
Korisnici biblioteke
Korisnici su studenti, nastavno naučno
osoblje Beogradskog Univerziteta, kao i
ostali građani koji imaju informacione
potrebe na akademskom nivou.
Univerzitetska biblioteka prikupljanjem,
obradom, čuvanjem i davanjem na korišćenje informacionih izvora u papirnom
i elektronskom obliku je dostupna svojim
korisnicima 24 sata na adresi:
www.unilib.bg.ac.rs.
Kao centar bibliotečko-informacionog
sistema Univerziteta u Beogradu i kao
matična biblioteka za sve visokoškolske
i naučno-istraživačke bibliotečko-informacione centre u Srbiji, van teritorije
Vojvodine, svojim poslovanjem, sadržajem i načinom rada, odnosom zaposlenih
prema radu i korisnicima usluga, biblioteka promoviše i afirmiše vrednosti informacionog društva i u značajnoj meri
doprinosi njegovoj izgradnji. Omogućava
korisnicima da na najbolji način pronađu
i iskoriste raspoložive informacione izvore
potrebne za uspešne studije ili istraživanja i zbog toga predstavlja instituciju
od posebne važnosti za uspešan i brz
razvoj naše zemlje.
U bazi podataka o korisnicima, u 2008.
godini, ukupno se nalaze podaci o 24.186
2004
2005
2006
2007
2008
Studenti
3.782
Nastavno osoblje
176
Poslediplomci
256
Zaposleni
/
Preduzeća i ustanove 26
Maturanti
24
Penzioneri
98
Nezaposleni
80
Privremeno upisani 179
Službenici biblioteke 29
Počasni članovi
3
Strani državljani
3
4.143
247
338
130
54
15
86
98
223
95
6
6
4.529
199
370
106
195
16
82
85
256
98
8
6
4.477
196
388
140
188
20
94
83
269
94
3
6
5.058
276
561
215
42
15
126
100
422
33
7
13
UKUPNO
5443
5898
5958
6950
4736
Broj korišćenih publikacija
Knjiga
Serijskih publikacija
Retkosti
UKUPNO
154
48.081 (2006)
16.744 (2006)
1.507 (2006)
66.332
44.721 (2007)
9.650 (2007)
1.555 (2007)
55.926
65.007 (2008)
15.327 (2008)
2.301 (2008)
82.635
Korisnici i korišćenje bibliotečke građe u Univerzitetskoj biblioteci “Svetozar Marković” u Beogradu
korisnika. Studenti su najbrojniji, njih je
18.333, a nastavnog osoblja je 784 i 5.069
su ostali korisnici.
Podaci o fondovima objedinjavani u zajedničkom elektronskom katalogu dostupnom preko interneta, a nabavka
informacionih izvora koordinisana u
najvećoj mogućoj meri.
U ovom periodu potrebno je postići punu
saradnju sa svim relevantnim činiocima
na Univerzitetu u Beogradu u izgradnji
digitalnog repozitorija koji bi obuhvatao
naučnu i stručnu produkciju svih saradnika Univerziteta kao i odabrani
edukacioni materijal, kako bi rezultati
naučnog rada bili dostupni svima koji su
za njih zainteresovani i kako bi se
studentima olakšalo savladavanje nastavnih programa.
Univerzitetska biblioteka “Svetozar
Marković” ostvariće saradnju sa ostalim
institucijama Univerziteta u cilju izrade i
realizacije programa i materijala za informaciono opismenjavanje studenata, kao
i ostalih programa neophodnih za izgradnju efikasnog, jedinstvenog informacionog sistema Univerziteta u Beogradu.
Preko KoBSON-a (Konzorcijum biblioteka
Srbije za objedinjenu nabavku), koji
finansira Ministarstva za nauku, tehnologije i razvoj Republike Srbije, biblioteka
ima pristup do 35.000 elektronskih
časopisa iz svih naučnih oblasti, što je od
neprocenjivog značaja za sve koji se bave
naučno-istraživačkim radom. Šire informacije o KoBSON servisima mogu se
dobiti na internet stranici Narodne
biblioteke Srbije:
http://nainfo.nbs.bg.ac.yu/Kobson/page/
U novije vreme Biblioteka nabavlja i
publikacije na digitalnim nosiocima informacija a radi i na proizvodnji sopstvenih
elektronskih publikacija.
Biblioteka u svom radu primenjuje
najnovije svetske i domaće bibliotečke
standarde i pravila. Celokupan proces
rada je automatizovan. Biblioteka je
uključena u Akademsku mrežu Srbije i
projekat “Virtuelna biblioteka Srbije”.
Automatizacija poslovanja Biblioteke je
započela 1988. godine i njeno uključenje
u Sistem naučno-tehnoloških informacija
Jugoslavije. Formiran je elektronski katalog, koji je online dostupan 24 sata
dnevno. Odmah po uvođenju Internet
servisa u Srbiju i Biblioteka je svojim
članovima omogućila pristup pretraživanja, a prvi domaći bibliotečki sajt na
Internetu urađen je maja 1996. godine u
Univerzitetskoj biblioteci.
Univerzitetska biblioteka je započela
realizaciju rada na digitalizaciji svojih
fondova, pre svega stare i retke knjige, i
na taj način, dela od posebnog kulturnog
značaja učinila dostupnim svim potencijalnim korisnicima
U okviru svojih redovnih aktivnosti, a
zahvaljujući bogatstvu svojih fondova, u
biblioteci se organizuju tematske izložbe,
akademske večeri i promocije knjiga. Pri
njihovom izboru odlučujuću ulogu ima
profil korisnika Biblioteke.
Univerzitetska biblioteka “Svetozar
Marković” je jedna od najvećih naučnih
biblioteka na Balkanu čija funkcija jeste
da služi nastavnim i naučnim potrebama
155
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
akademske populacije - studenata,
univerzitetskih nastavnika i naučnih
radnika uopšte.
Biblioteka svoju delatnost usklađuje sa
naučno tehnološkim promenama, koje
propisuje reforma sistema visokog obrazovanja uobličene Bolonjskom deklaracijom, čiji je potpisnik od 2003. godine i
naš Univerzitet. Visokoškolskom kadru je
neophodno obezbediti digitalnu biblioteku i internet pristup bibliotečkom fondu
kao jednom od ciljeva Univerzitetske
biblioteke, koja mora da prati savremene
tendencije u razvoju svetskog visokoškolskog bibliotekarstva.
Univerzitet u Beogradu je 2007. godine
usvojio “Strategiju obezbeđenja kvaliteta”,3 to je dokument koja će se periodično preispitivati, menjati, dopunjavati i
služiti kao osnova za izradu akcionih
planova u oblasti obezbeđenja kvaliteta.
Univerzitet je u okviru Misije, istakao svoje
opredeljenje za unapređenje kvaliteta
visokog obrazovanja u okviru jedinstvenog visokog školstva u Evropi.
Zakonom su postavljeni Ciljevi visokog
obrazovanja i Vizije daljeg razvoja.
Univerzitet je za svoje dugoročne ciljeve
postavio:
• Unapređenje kvaliteta celokupnog
visokog obrazovanja na Univerzitetu i
fakultetima u sastavu Univerziteta.
• Povećanje efikasnosti studija.
• Poboljšanje kvaliteta studijskih
programa, nastave i uslova rada.
3
Glasnik Univerziteta u Beogradu, br.
135/2007, str. 231-235
156
Vera Petrović
• Poboljšanje naučnoistraživačkog i
umetničkog rada nastavnog osoblja.
• Povećanje doprinosa akademskom
životu Univerziteta i doprinosa
lokalnoj i nacionalnoj zajednici.4
Pružajući mogućnosti potpunog integrisanja studenata sa hendikepom, obezbeđen je čitaonički prostor, ali je neophodno u narednom periodu obezbediti i lift
kako bi bila omogućena potpuna komunikacija sa svim službama u biblioteci.
Prostor je namenski opremljen i potpuno
prilagođen potrebama studenata sa
hendikepom. Ovakvim studentima je data
podrška i obezbeđena jednaka mogućnost za kvalitetno obrazovanje. “Učenje
nije prosto dodatak životu, nešto spolja
nametnuto. Učenje je suština života.”5
Sve dostupne resurse Univerzitetske
biblioteke “Svetozar Marković”, moći će
ravnopravno da koriste studenti sa
hendikepom. Integrišući se u studentsku
populaciju korisnika Univerzitetske biblioteke “Svetozar Marković”, došlo bi do
povećanja informisanosti i omasovljenja
ovakvih korisnika. Potrebe su različite i
specifične, ali je primarni cilj postignut.
Biblioteka ima sopstveni parking, ulaz koji
zadovoljava standarde, prostrane hodnike. Čitaonički prostor je opremljen
računarima, a preko univerzitetske mreže
dostupni su svi servisi i baze podataka.
4
5
Isto, str. 232.
Dušan M. Savićević: Andragoške ideje u
međunarodnim okvirima. – Beograd: Filozofski
fakultet; Institut za pedagogiju i andragogiju;
Društvo za obrazovanje odraslih, 2006. – str.
335.
Korisnici i korišćenje bibliotečke građe u Univerzitetskoj biblioteci “Svetozar Marković” u Beogradu
Društvo i okruženje su odgovorni za svoje
postupke prema svim svojim građanima
i građankama, pa tako i prema onima koji
imaju hendikep. Društvo treba da prihvata sve osobe, bez obzira na različitosti,
da stvara jednake šanse za odrastanje,
obrazovanje, zaposlenje, i sve druge
aspekte života osobe, bez obzira na to da
li ona ima hendikep ili ne. Osoba sa
hendikepom treba da bude odgovorna
za svoj život i svoje postupke samom
činjenicom da je uključena u društvo,
ravnopravna sa drugima koji nemaju
hendikep. Prihvatanjem odgovornosti,
osobi sa hendikepom se otvaraju mogućnosti za ostvarivanje svojih ljudskih
prava, da vodi život kakav sama odabere,
jer ima šansu da se organizuje, ali i
prihvati asistenciju koja je usmerena ka
njenim potrebama.
Zaključak
Visoko školstvo u Srbiji nalazi se u procesu
transformacije i usklađivanja sa visokim
školstvom Evrope koje zahteva velike
promene u visokom obrazovanju. Posao
bibliotekara postaje sve složeniji, bibliotekari postaju “informacioni provajderi”,
“sistem-bibliotekari” ili “menadžeri znanja”.
Zato biblioteka posvećuje veliku pažnju
obrazovanju svojih radnika. Svi bibliotečki
radnici imaju položen stručni bibliotekarski ispit, informatički su pismeni, i
stalno se stručno usavršavaju.
Uloga bibliotekara u univerzitetskim
bibliotekama se menja – bibliotekari
postaju provajderi informacija, jer je
potrebno u obilju informacija doći do one
prave koja rešava konkretan problem za
korisnika.
Literatura:
– Standardi za biblioteke Univerziteta.
Dostupno na: http://www.unilib.bg.ac.rs/zajednica01/standardi.php
– Pravilnikom o poslovanju biblioteke.
Dostupno na: http://www.unilib.bg.ac.rs/zajednica01/pravilnik.php
– Glasnik Univerziteta u Beogradu, бр.135/2007, str. 231-235
– Dušan M. Savićević: Andragoške ideje u međunarodnim okvirima. – Beograd: Filozofski fakultet;
Institut za pedagogiju i andragogiju; Društvo za obrazovanje odraslih, 2006. – str. 364.
157
YEARBOOK OF INTERNATIONAL CONVENTION OF SLAVIC LIBRARIANS’ IN SARAJEVO Vol. 4-5
UDK/UDC 021.64:027.54(497.11)
Korisnici u svetu i korisnici iz sveta
Ivana Nikolić
Beograd, Narodna biblioteka Srbije
U ovom izlaganju želimo da detaljnije
predstavimo usluge koje Odeljenje plasmana publikacija u svet Narodne biblioteke Srbije pruža saradnicima i korisnicima kada su u svojim zemljama, i kada
dođu u našu zemlju i našu biblioteku.
Priču o korisnicima, saradnji, profesionalizmu, kolegijalnosti i prijateljstvu u
našoj struci, posvećujem jednoj od
najboljih među nama koja nažalost više
nije sa nama, našoj divnoj koleginici i
mom životnom prijatelju Melihi Piriji.
Odeljenje plasmana publikacija u inostranstvo Narodne biblioteke Srbije
ostvaruje saradnju sa preko 200 inostranih
nacionalnih i univerzitetskih biblioteka i
biblioteka akademija nauka, sa oko 70
slavističih centara i katedri za srpski jezik,
desetak biblioteka Srba u dijaspori i
tridesetak prevodilaca naše literature u
svetu. Dakle, korisnici usluga ovoga
odeljenja su, pre svega, kolege bibliotekari iz sveta, a preko njih čitaoci i
istraživači različitih struka i profila u
njihovim bibliotekama, profesori, lektori i
studenti srpskog jezika u slavističkim
centrima, Srbi i pripadnici drugih ex-
158
jugoslovenskih naroda u dijaspori, prevodioci srpske literature u svetu. Oni su
korisnici naših usluga i kada se nalaze u
svojim zemljama i u svojim bibliotekama,
i kada dođu kod nas, u stručnu posetu ili
na istraživački rad u Narodnoj biblioteci, ili
kao učesnici u međunarodnim skupovima
u našoj zemlji.
Navešćemo usluge koje ovo odeljenje
pruža navedenim korisnicima kada su u
svojim zemljama. To je, pre svega, on line
pristup našem katalogu koji broji preko
dva miliona zapisa i oko milion digitalizovanih dokumenata, počevši od ćirilskih
rukopisa, stare i retke knjige, novina i
časopisa do kartografske građe, foto
dokumenata, plakata i muzikalija.
Za inostrane saradnike pratimo tekuću
izdavačku produkciju u Srbiji i na osnovu
nje izrađujemo elektronske The National
Library Book Catalogues koji se šalju
inostranim saradnicima, kao informacija o
novoobjavljenim publikacijama, i kao
mogućnost da te naslove odaberu za
fondove svojih biblioteka. Jedan The
National Library Book Catalogue u toku
godine je obavezno sačinjen od knjiga iz
Korisnici u svetu i korisnici iz sveta
naših viškova i dubleta, dakle, od starijih
izdanja koja se više ne mogu naći na
knjižarskom tržištu, što inostranim bibliotekama daje mogućnost da nabave
publikacije koje su propustili u prethodnim decenijama. Inostranim saradnicima nudimo i preporučujemo veliki
izbor naslova dnevnih novina, periodike i
stručnih časopisa iz Srbije koje pretplaćujemo i šaljemo prema njihovom izboru.
Na različite načine, iz dva obavezna primerka preusmerena u razmenu, iz naših
viškova i duplikata, iz sopstvene izdavačke
produkcije, kupovinom, poklonom ili
razmenom sa nekomercijalnim izdavačima, nabavljamo poručene publikacije
i šaljemo ih inostranim saradnicima u
okviru razmene ili na poklon. Na zahtev
inostranih saradnika, ukoliko je moguće
naći, nabavljamo i publikacije objavljenje
u prošlosti, rasprodate i antikvarne
naslove.
Pratimo i automatski šaljemo patriotiku
u nacionalne biblioteke Slovenije, Hrvatske,
Bosne i Hercegovine, Makedonije, Austrije,
Nemačke, Poljske, Češke, Slovačke, Rusije,
Mađarske, Španije, Rumunije, Indije, Kine,
Japana, Koreje…
Za nekoliko biblioteka u svetu knjige
šaljemo prema "blank order" principu, što
znači da za njih samostalno biramo knjige
prema precizno utvrđenim oblastima i
profilu njihovih fondova.
Pratimo specifična interesovanja inostranih korisnika i šaljemo publikacije koje se
bave tim temama. Na primer, posebna
interesovanja Britanske biblioteke su
srpska srednjovekovna umetnost, Srbija
u Prvom svetskom ratu, dinastije Obrenović i Karađorđević, kao i izdavaštvo Srba
sa Kosova, za koje je zainteresovana i
biblioteka University of Pittsburgh.
Katedra za srpski jezik u Poatjeu je
posebno okrenuta izučavanju narodne
književnosti, publikacije koje se bave
pozorištem i filmom u Srbiji i ex-Jugoslaviji
automatski se šalju u slavističke centre u
Lođu, Vroclavu, Opolu, Torunju, kao i na
Sorbonu gde glumački ansambl studenata izvodi pozorišne predstave jugoslovenskih dramskih pisaca, i gde je 2003.
godine organizovan Međunarodni naučni
skup “Dramski tekst danas u Bosni i
Hercegovini, Hrvatskoj, Srbiji i Crnoj Gori”.
U želji da kolegama u inostranstvu, kao i
korisnicima njihovih biblioteka, pomognemo ne samo u popunjavanju fondova,
nego i u što boljem korišćenju publikacija
iz Srbije, obavljamo referalnu delatnost i
u samom Odeljenju plasmana publikacija.
Mada u Narodnoj biblioteci Srbije postoji
Referalni centar, i u ovom Odeljenju se
vrše istraživanja na sve upite inostranih
korisnika. To podrazumeva davanje svih
informacija vezanih za publikacije objavljene u Srbiji i ex-Jugoslaviji, istraživanja i
izrade bibliografija na zadate teme iz
književnosti, istorije, kulture i politike
Srbije, ex-Jugoslavije i Balkana. Ovu vrstu
naše stručne pomoći inostrani partneri
često traže - posebno kada su u pitanju
naučna istraživanja, projekti i izložbe,
obeležavanja godišnjica značajnih ličnosti
ili događaja naše istorije i kulture u
inostranstvu, održavanje dana kulture
Srbije u nekoj drugoj zemlji, pri pripremi
književnih večeri povodom gostovanja
naših savremenih pisaca, pri pisanju
159
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
diplomskih, magistarskih i doktorskih
teza... Navodimo neke od tema studentskih i postdiplomskih istraživanja –
turbo-folk u Srbiji je tema jednog rada na
katedri u Seulu, leksika recepata narodnih
jela u Srbiji se istražuje na katedri u
Gdanjsku, na istoj katedri se upoređuje i
žargon srednjoškolaca u Beogradu i
poljskim gradovima, na katedri u Notingemu radi se doktorska teza o prisutnim
i izbrisanim sećanjima na Josipa Broza Tita
na prostorima zemlje kojoj je bio predsednik… Po našem završenom istraživanju i davanju informacija ili bibliografija
na tražene teme, inostrani partneri često
poručuju navedene publikacije, mi ih
kupujemo, a ako su u pitanju starija
izdanja kopiramo i skeniramo iz našeg
fonda i šaljemo u tom obliku.
Saradnici u svetu često nam se obraćaju
molbom da im pomognemo u ostvarivanju kontakata sa drugim institucijama
nauke i kulture u našoj zemlji, ili sa
ličnostima iz našeg kulturnog života, i
bibliotekari ovoga odeljenja uvek rado
posreduju u uspostavljanju ovih veza.
U želji da poveća broj saradnika u inostranstvu, kao i broj publikacija koje oni
dobijaju iz naše zemlje, Odeljenje plasmana pomaže i koordinira rad domaćih
institucija koje se bave izdavanjem i
plasmanom knjiga. Najbolji primer je
prošlogodišnja akcija Ministarstva kulture
Republike Srbije i Srpske književne
zadruge u kojoj su katedrama za srpski
jezik u svetu i bibliotekama Srba u dijaspori poklonjene vredne knjige ovog
izdavača. Iz Narodne biblioteke Srbije smo
Srpskoj književnoj zadruzi sugerisali koja
bi njihova izdanja bila korisna u
160
Ivana Nikolić
nastavnom i naučnom radu na katedrama, i dali adrese i kontakte svih katedri
i biblioteka Srba u dijaspori sa kojima
sarađujemo. Na ovaj način svaka od
pomenutih biblioteka je dobila na poklon
oko dve stotine izvanrednih knjiga. Stalna
je saradnja između Narodne biblioteke
Srbije i Međunarodnog slavističkog centra
koji nam dostavlja adrese i kontakte
svakog novog lektorata za srpski jezik, i
mi ga odmah uvršćujemo u program
poklanjanja knjiga. Takođe, i Ministarstvo
kulture, Ministarstvo dijaspore i Ministarstvo inostranih poslova povremeno
nas dopisima obaveštavaju o inostranim
bibliotekama zainteresovanim za publikacije iz Srbije, o novootvorenim
slavističkim centrima ili potrebama novih
biblioteka Srba u dijaspori za literaturom
iz zemlje, i u takvim slučajevima se novi
partneri uvršćuju u redovno snabdevanje
publikacijama. O svakom novom saradniku Narodna biblioteka Srbije obaveštava Biblioteku Srpske akademije
nauka i umetnosti i Biblioteku Matice
srpske, koje takođe šalju knjige, uglavnom
iz svoje izdavačke produkcije.
Dolazak inostranih partnera u našu zemlju
omogućava im još veći broj i obim usluga
koje mogu koristiti u samoj NBS ili uz
pomoć NBS. Stručne posete kolegabibliotekara uvek iskoristimo da za njih
organizujemo i posete drugim bibliotekama u Beogradu i Novom Sadu i
posredujemo u uspostavljanju saradnje
između njih. U program boravka uvršćene
su i posete drugim značajnim institucijama kulture, pre svega muzejima i
pozorištima, radi što boljeg upoznavanja
sa našom istorijom i stvaralaštvom. Posete
Korisnici u svetu i korisnici iz sveta
bibliotekara iz inostranstva, a posebno
kolega iz regiona, rado upriličimo baš u
vreme Sajma knjiga, kako bi imali
neposredni uvid u izdavačku produkciju
Srbije za tekuću godinu. Tokom obilaska
Sajma knjiga, kolege iz inostranstva imaju
priliku da sastave listu deziderata za
najvrednije i najpotrebnije knjige koje
nabavljamo i šaljemo u najkraćem roku.
Katedri u Krakovu, “Mesto i uloga književne periodike u srpskoj kulturi” na
Katedri u Torinu… Tokom rada na
projektima, profesori u NBS koriste našu
stručnu pomoć i publikacije iz našeg
fonda, a posebno ih raduje mogućnost
da za biblioteke na njihovim katedrama
u najkraćem roku kupimo i pošaljemo
publikacije vezane za teme projekata.
Narodnu biblioteku Srbije tokom godine
poseti i veći broj profesora i lektora
srpskog jezika sa katedri iz inostranstva, i
tom prilikom koristi naše sledeće usluge:
pomoć u istraživanjima naših fondova,
posredovanje kod kolega u drugim bibliotekama, arhivima, muzejima i legatima
radi omogućavanja da naš gost istražuje
i njihove fondove, organizovanje poseta
pozorišnim predstavama savremenih
domaćih autora (posebno kada su u
pitanju lektorati koji se bave i izučavanjem
našeg pozorišta i filma), kontakte i organizovanje susreta sa našim književnicima...
Profesori sa katedri za srpski jezik u svetu
su nosioci ili učesnici projekata na svojim
katedrama ili međunarodnih projekata, i
za taj istraživački rad dobijaju svu
informacionu pomoć, kao i knjige i druge
publikacije iz NBS. Pominjemo neke od
projekata koji su nedavno završeni ili koji
su u toku, a u kojima je informacijama i
publikacijama pomagalo Odeljenje plasmana publikacija NBS – “Stvaralaštvo
srpskih spisateljica na početku XX veka i
rodno čitanje srpske književnosti” na
Katedri u Vroclavu, “Prvi svetski rat u
srpskoj književnosti” na Katedri u Kievu,
“Srpska proza u transformacijskim procesima na kraju milenijuma” na Katedri u
Haleu, “Semiotika pisanja istorije/povijesti
kod Srba i Hrvata od 1945. godine” na
Odeljenje Plasmana publikacija svojim
radom tradicionalno prati i pomaže rad
međunarodnih skupova vezanih za srpski
jezik i književnost, kao što su Skup slavista,
Međunarodni naučni sastanak slavista u
Vukove dane i Beogradski prevodilački
susreti.
Skup slavista se održava svake godine u
septembru – tri nedelje studenti srpskog
jezika iz celog sveta izučavaju srpski jezik,
književnost, istoriju i kulturu, uče narodne
pesme i igre, obiđu neke od srednjovekovnih manastira, prisustvuju Vukovom
saboru u Tršiću… Tokom svoga boravka
obilaze najznačajnije institucije kulture
srpskog naroda u Beogradu i Novom
Sadu. Poseta Narodnoj biblioteci Srbije je
sigurno najznačajnija za njihove studije,
ali i za kasniji naučni rad. Zato svake
godine sa posebnom radošću dočekujemo ove mlade goste koje upoznajemo sa istorijatom biblioteke, njenim
bogatim fondovima i svim mogućnostima
koje im pruža za studiranje i naučnoistraživački rad. Neki od studenata već
istoga trena postaju naši korisnici – posle
zvaničnog dela posete ostaju da uz
stručnu pomoć bibliotekara traže građu
za svoje seminarske i diplomske radove, i
nastavljaju da rade kod nas sve do kraja
Skupa.
161
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
Međunarodni naučni skup slavista u
Vukove dane traje nekoliko septembarskih dana i održava se dok još traje
skup studenata slavista. Na Međunarodni
naučni skup dolaze profesori i lektori sa
katedri za srpski jezik u inostranstvu i
učestvuju radovima iz oblasti srpskog
jezika i književnosti. Predstavnik Odeljenja
plasmana publikacija Narodne biblioteke
Srbije uvek je prisutan na svečanom
otvaranju skupa, kako bi napravio dogovore sa profesorima i lektorima koji svoj
boravak uvek iskoriste i za rad u biblioteci.
U tih nedelju dana gotovo svi učesnici
skupa su i u Narodnoj biblioteci Srbije,
gde im se u najkraćem roku pripremaju
publikacije na teme koje su precizirali i
obezbeđuje istraživački rad. Ove posete
koristimo i da od profesora saznamo koji
su specijalni kursevi predviđeni za nastavnu godinu koja upravo počinje, koje
su teme aktuelnih magistarskih i doktorskih teza, kako bismo u narednom
periodu slali publikacije sa tom tematikom.
Odeljenja plasmana publikacija u svet
prati i pomaže rad Beogradskih prevodilačkih susreta. Gosti na ovoj značajnoj
međunarodnoj manifestaciji su prevodioci srpske literature u svetu, čiji rad
pomažemo knjigama – svakome gostu
dajemo mogućnost da sam odabere dela
savremene srpske književnosti, rečnike,
pravopise, priručnike, kapitalna dela
srpske istorije i kulture koje dobija na
poklon od Narodne biblioteke Srbije. U
poslednjih nekoliko godina napravili smo
dogovor sa dobro snabdevenom knjižarom u blizini mesta održavanja prevodilačkih susreta, tako da prevodioci u
162
Ivana Nikolić
knjižari, u određenoj svoti, biraju knjige
koje žele i odmah ih nose sa sobom, a
biblioteka naknadno plaća odabrane
knjige.
U dosadašnjem izlaganju naveli smo šta
sve činimo i koje sve usluge pružamo
korisnicima, a sada par reči o tome kako to
činimo. Trudimo se da sve navedene
poslove obavljamo ne samo stručno i
profesionalno, nego i sa ljubavlju prema
svom pozivu i korisnicima, sa punom
svešću o misiji bibliotekara koji razume i
povezuje ljude i narode, znanja, vremena
i prostore. Trudimo se da uvek pružimo
više, više od onoga što nalaže dužnost i
više od onoga što korisnik očekuje od nas.
Da idemo u susret korisnikovim mislima i
potrebama, da ih preduhitrimo i nadmašimo, da znanje i stručnost ogrejemo
osmehom i ljudskom toplinom. U savremenom svetu u kome mašine, tehnika i
kompjuteri često zamenjuju ljude, komuniciraju i rade umesto njih, sve veću
vrednost će imati ono što je osmislila
ljudska mašta i neposredno izradila
ljudska ruka, ono što je obasjano ljudskom dušom i što dolazi iz čovekovog
srca. Danas, kada se živi i radi u sunovratnom tempu, kada se nema vremena
za razgovor, za slušanje drugoga čoveka,
za pogled sagovornika u oči, redak i
dragocen će biti svaki čovek koji ume da
čuje i razume drugoga čoveka. Bibliotekar
koji stoji ispred onoga koji traži, pita i
očekuje ima tu odgovornost, ali i privilegiju da ga sasluša i da mu pomogne,
da sa njim razmeni reči i delanja koji nisu
samo komunikacija i informacija, nego i
susret i razumevanje dveju ljudskih duša.
YEARBOOK OF INTERNATIONAL CONVENTION OF SLAVIC LIBRARIANS’ IN SARAJEVO Vol. 4-5
UDK/UDC 024:021.61
Korisnici zavičajnih fondova
Dejan Vukićević
Beograd, Narodna biblioteka Srbije
SAŽETAK:
U tekstu se razmatra problem korisnika zavičajnih fondova, ko su i kakve su njihove potrebe, kao i
problem različitosti koncepcija anglo-američkih, ruskih i ex-jugoslovenskih zavičajnih fondova s
aspekta korisnika. Rad govori i o interaktivnosti savremenog korisnika koji može postati i kreator
kulturnih dešavanja u organizaciji zavičajnog fonda.
Ključne reči: bibliotečki korisnici, zavičajni fondovi.
Mark Bloh, Lisjen Fevr i, kasnije, Fernan
Brodel pokazali su kako se mogu postići
veliki dometi bavljenjem istorijom koja
nije opšta, već lokalna, regionalna.
Zavičajni fondovi su dobro i istovremeno
neophodno mesto za proučavanje individualne, porodične, lokalne, regionalne
istorije.
Kategorija koja do sada nije dovoljno (ako
ne i uopšte) proučavana su korisnici
zavičajni fondovi. Ne postoji nijedna
ozbiljnija studija koja se bavila ovim i te
kako važnim problemom.1 U poznatoj (i
1
2
proverenoj) literaturi postoji samo jedan
pokušaj Mirjane Anđelković da se kratko
definiše korisnik zavičajnog fonda:
“Zavičajna zbirka je namenjena specijalnom korisniku koga definišemo kao
istraživača koji ima definisanu temu, jasno
polje istraživanja i kome je potreban
konkretan podatak u njegovoj razvojnoj
perspektivi, istovremeno sposoban za
komparativna istraživanja usmerena ka
budućnosti.“2 Već na samom početku ove
definicije susrećemo se sa spornom
odrednicom istraživača koji ima definisanu
V.: Anđelković, Mirjana. Dostupnost bibliotečkog materijala zavičajnih zbirki u matičnim narodnim
bibliotekama. Bibliotekarstvo – tradicija i promene : XIII skupština Saveza društava bibliotečkih radnika
Jugoslavije, Aranđelovac, maj 1990. Beograd : Savez društava bibliotečkih radnika Jugoslavije, 1990,
str. 106.
Isto, str. 106.
163
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
temu, jasno polje istraživanja. Oni koji rade
na zavičajnom fondu veoma dobro znaju
da to često nije slučaj, te da korisnik
neretko zapravo i ne zna šta mu treba, ali
pretpostavlja da bi to što mu je potrebno
moglo da se nalazi na zavičajnom fondu.
Ostatak definicije u izvesnoj meri je
nejasan.
Ali, da krenemo od njenog početka.
Korisnik zavičajnog fonda zaista je
specijalan, tj. pre bi se moglo reći specifičan. Njega, naime, ne zanima nešto što
je opšte, već ono što na ovaj ili onaj način
ima veze sa zavičajem. Bilo da je to
fizičko-geografska oblast, zavičaj viđen iz
perspektive bilo koje nauke ili njene
discipline, ili pojedinac, najčešće istaknuti
zavičajni stvaralac, mada može biti i, u
istorijskom smislu, efemerna, obična
osoba, neki korisnikov predak, rođak
samo njemu značajan.
Ko su, dakle, korisnici zavičajnog fonda?
Najčešće su to učenici osnovnih i srednjih škola koji u procesu obrazovanja, da
bi odgovorili na zadatke koji su najčešće u
obliku referata i pismenih radova, koriste
zavičajni fond kako bi proširili svoja znanja
o zavičaju. Potom su to studenti koji
takođe imaju referate i seminarske radove
na teme vezane za zavičaj.
Naučnici koji žive na teritoriji koju pokriva
opštinska (ili odgovarajuća) biblioteka ili
3
Dejan Vukićević
oni koji često borave na toj teritoriji.
Uglavnom dolaze iz branši kao što su
istoričari, istoričari umetnosti, demografi,
etnografi i etnolozi, urbanisti, arhitekte...
Pasionirani istraživači kraja, sopstvenog
ili tuđeg rodoslova, u potrazi za otkrićima,
veoma su česti korisnici zavičajnih
fondova.
Novinari i publicisti, bilo da se radi o
najobičnijim i najprostijim oblicima novinarskog izražavanja kao što su vesti, ili
da je u pitanju složeno istraživačko
novinarstvo.
Kolege iz srodnih institucija kulture za
potrebe svojih istraživanja, organizovanja
izložbi, pisanja monografija i sl.
Turisti koji posećuju određeni kraj.
Ukoliko zavičajni fond poseduje neke
znamenitosti (a gotovo svaki ih poseduje), on se može uvrstiti u turističku
ponudu, te tako doprineti privredi kraja.
Pripadnici zavičaja iz dijaspore (i ostali
internet korisnici) su novi, virtuelni korisnici koji se javljaju zajedno s „digitalnim
bumom“ i sve češće posećuju sajtove
zavičajnih biblioteka. Digitalizovana građa jednog zavičajnog fonda neke manje
opštine postala je dostupna diljem zemaljskog globa i njen korisnik može biti
bilo ko (pod samo jednim uslovom – da je
umrežen).3 Ova činjenica je uslovila
O ovome v. više radova Vaske Sotirov-Đukić: Завичајне збирке у дигиталном добу : досадашња
искуства у вођењу завичајне збирке Библиотеке града Сарајева. Панчевачко читалиште, 4, 6,
2005, str. 46–49; У БиХ још нема важећих стандарда и критерија : европске смјернице и пракса
у дигитализацији локалне културне баштине. Панчевачко читалиште, 6, 10, 2007, стр. 31-36;
Чувар културног идентитета : Завичајна збирка Библиотеке града Сарајева. Панчевачко
читалиште, 5, 9, 2006, стр. 73-76.
164
Korisnici zavičajnih fondova
pojavu omasovljenja korisnika zavičajnih
fondova. Stoga je neophodno osmišljavanje interaktivnog bibliotečkog sajta na
kome je predstavljen i zavičajni fond, kao
i otvaranje blogova vezanih za fond ili
zavičaj, što su samo neke od mogućnosti
koje pružaju nove tehnologije.
Statistika korisničkih usluga može biti od
veoma velike koristi kad je u pitanju
praćenje strukture korisnika i njihovih
potreba. Jedno ranije istraživanje obavljeno u Rusiji pokazalo je da veliki
procenat, čak 66,7% čitalaca jedne
lenjingradske (sanktpeterburške) biblioteke koristi zavičajnu literaturu u cilju
samoobrazovanja, na drugom mestu je
učenje, a na trećem su profesionalni
razlozi.4 Na osnovu statistike korisničkih
usluga može se uočiti socijalna, obrazovna ili bilo koja druga struktura korisnika,
a na osnovu nje projektovati dalji rad na
zavičajnom fondu. Naravno da se nabavna politika neće prilagođavati trenutnoj
strukturi korisnika – zavičajni fondovi
treba da posluže i budućim korisnicima
iz narednih vekova – ali istraživanja ove
vrste mogu pomoći u organizaciji fonda.
Ukoliko se, recimo, ispostavi da učenici u
značajnijem broju koriste zavičajni fond,
njima bi trebalo, koliko je to moguće,
prilagoditi radno vreme. Ako, na primer,
predstavnici medija u značajnijoj meri
koriste usluge zavičajnog fonda, treba
razmišljati i iz njihove perspektive, pa
spremiti prigodan ilustrativni materijal za
4
5
neku medijsku “priču“ koja je sama po
sebi suvoparna.
Kad je u pitanju nabavka, u višenacionalnim i višekonfesionalnim sredinama
posebno se mora voditi računa o zadovoljavanju zavičajnih potreba svih zastupljenih nacija i vera, te adekvatno
nabavljati građu.5
Iako je to pre svega posao samog bibliotečkog radnika zavičajnog fonda, korisnici
su od posebnog značaja u formiranju
kataloga deziderata. Svako neispunjeno
potraživanje s njihove strane, jedan je
zapis više u katalogu deziderata koji je
neophodan na svakom zavičajnom
fondu. Kada je publikaciju više nemoguće
nabaviti, mora se, posebno u eri digitalizacije, pribeći pronalaženju građe u
nekoj drugoj (obično većoj ili privatnoj)
biblioteci, te digitalizovanju ili mikrofilmovanju i fotokopiranju građe. Kada originala nema, i njegov surogat je dobar.
Silva Novljan u tekstu Domoznanska
zbirka: neizkoriščene možnosti? navodi
Tejlorovu misao da pravi profesionalac
zna šta je dobro za korisnika bolje nego
korisnik sam, što je prilično uopštena
formulacija, ali istovremeno i prilično
tačna.
“Profesionalac zna šta je dobro za korisnika bolje nego sam korisnik, navodi
opšti kriterijum za profesionalni rad
bibliotekara, Taylor (1979, str. 104). Sa te
Лапшина, Н. Д. Краеведческая справочно-библиографическая работа в ЦБС. Советская
библиография, 4, 1983, стр. 25.
O ovome v. više u: Ристић, Стана. Завичајне збирке у народним библиотекама. Библиотекар, 22,
3, 1970.
165
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
tačke gledišta, razumljiv je posao bibliotekara, kada se različitim priredbama
trude da probude potrebe svojih potencijalnih korisnika i da podstaknu u njima
interesovanje za korišćenje zavičajnog
fonda. Biblioteke podstiču turističke
agencije, da u svoje putne programe
uvrste razgledanje fonda, dragocenosti i
izložbi, da pomoću zavičajnog fonda
pripreme programe za razgledanje određenog kraja, brinu se o tome da fond
bude predstavljen u turističkim vodičima
koji se odnose na određen kraj, da s
obzirom na sadržinu zavičajne prezentacije budu pozvane određene ciljne grupe,
na primer privredne organizacije, urbanisti, mala preduzeća, ekolozi, manjine,
da se školski program izvodi uz pomoć
zavičajnog gradiva, da se bio/bibliografija
određene osobe, porodično stablo i istorija prouče pomoću korišćenja zavičajne
građe, nude saradnju u razvojnim projektima lokalne zajednice, predstavljaju
zavičajnu aktivnost u biblioteci i izvan nje
sa određenim ciljem i po određenoj
satnici; npr. u opštini, lokalnoj zajednici,
u školi, u izložbenim vitrinama, putem
predavanja, izložbi (npr. da li se poznajete,
poznajete li naš kraj, kakvi smo bili nekada, kakvi ćemo biti...). Sve prezentacije
krajeva, opština sa zavičajnom građom,
koje se, na primer u obliku putujućih
izložbi organizuju u drugim mestima, jesu
dragocena promocija tih mesta, mogućnost da ih upoznaju turističke agencije,
da se pri tom uspostave kulturne i
privredne veze. Uz takav program
priredbi, biblioteka može da očekuje
6
Dejan Vukićević
podršku lokalne zajednice, posebno
ukoliko program bude nastao u saradnji
sa drugim organizacijama i društvima u
okviru zajednice.“6
Zavičajni bibliotekar bi trebalo da ne čeka
svog korisnika, kojem često ni samom
neće biti najjasnije šta traži, već da mu
ide u susret. Preko permanentne saradnje
s javnim medijima i stručnim glasilima on
mora neprekidno da podseća na vrednosti koje su pohranjene u zavičajnom
fondu i uslove njihovog korišćenja. Kako
bi korisnik mogao sam da dođe do informacija koje su mu potrebne, neophodno
je izgraditi dobre informativne instrumente: kataloge, kartoteke, registre i
referensnu zbirku koja će i korisniku biti
na usluzi. Pre svega ovoga, za korisnika
koji je tu prvi put, na samom ulazu u
prostorije zavičajnog fonda, valja postaviti
plan zavičajnog fonda s objašnjenjima
gde se šta nalazi (što najčešće nije slučaj).
Dobro je ako se odštampa i brošurauputstvo o načinima korišćenja fonda.
Važno je napomenuti, a i Metodsko
uputstvo za formiranje i vođenje zavičajnih
fondova u opštinskim narodnim bibliotekama Desanke Stamatović to izričito
navodi, da građa zavičajnog fonda ne
sme biti u slobodnom pristupu. Takođe,
samo korišćenje građe mora se obavljati
pod nekom vrstom nadzora od strane
zaposlenih. Ovo su, pored ostalog, načini
da se vredna građa sačuva.
Kao što je već napomenuto, anglosaksonska, a pre svega američka koncepcija
Novljan, S. Domoznanska zbirka: neizkoriščene možnosti? Knjižnica, 49, 3, 2005, str. 25-26.
166
Korisnici zavičajnih fondova
zavičajnih fondova umnogome se razlikuje od istočnoevropske, pa tako i srpske
(ili ex-jugoslovenske), u pogledu zavičajnih fondova. U Sjedinjenim Američkim
Državama zavičajni fondovi, pa i čitave
javne biblioteke osmišljene su tako da
budu informativni centri u najširem smislu reči, u kojima se može dobiti informacija o tome gde se plaćaju komunalni
računi, gde se mogu naći razni servisi, koji
kulturni sadržaji u gradu su u ponudi i sl.
Josip Stipanov je svojevremeno predlagao uvođenje takvog koncepta i na
našim nekadašnjim zajedničkim prostorima:
“U tom sadržajnom okviru prijeko je
potrebno kako formiranje zavičajne
zbirke tako i informacijske službe za sva
zbivanja i događaje u gradu i općini sve
do potrošačkih informacija, što je od
posebnog značenja za rad savjeta potrošača pa i snalaženja svakog pojedinog
korisnika.“7 I Vaska Sotirov-Đukić podseća
na ovakvu vrstu delatnosti zavičajnih
fondova: “Zavičajne zbirke razvijaju interne baze podataka koje sadrže: adresare
svih institucija i organizacija, podatke o
štamparima i izdavačima, adresare vebstranica na kojima se mogu naći podaci o
regiji, te niz drugih propratnih referensnih
sadržaja i baza podataka za sve vrste
korisnika i građana. Pored slobodnog
pristupa podacima, sve veće javne biblioteke treba da stvaraju i online forume
7
8
pomoću kojih građani komuniciraju
direktno sa bibliotekarima, međusobno,
ali i sa drugim javnim službama lokalne
vlasti koje im mogu pomoći u realizaciji
njihovih zahtjeva.“8
Ruska (sovjetska) koncepcija bazirana je,
pak, mnogo šire, na etnografskim/etnološkim proučavanjima koja postoje na
svim nivoima – od najmanjih mesta
(malih domovina, kako oni to nazivaju),
preko rejona, do republika i, čak, savezne
države. Srpska (kao i nekadašnja jugoslovenska) koncepcija nalazi se, može se
reći, na sredini između ove dve, tj. podjednako je okrenuta korisniku i samom
zavičaju.
Korisnik zavičajnog fonda trebalo bi istovremeno da bude i učesnik dešavanja na
njemu. On može prezentacijom svojih
zanimljivih zavičajnih speleoloških, planinarskih, geoloških, botaničkih, “splavarskih” i drugih snimaka u okviru
zavičajnog fonda (ili biblitoteke) da podeli
iskustvo sa drugim zemljacima i podstakne ih na slična preduzeća. Moguće je
na zavičajnom fondu napraviti i izložbu
starih fotografija neke porodice, starih
razglednica s dalekih putovanja, te tako
prikazati intimne mikroistorije, otrgnuti
od zaborava što se još uvek može. Kako
obično zvanično niko nije zadužen da
ovekoveči rušenje neke zgrade, stare
kuće, promenu trga ili čitave ulice, taj
Stipanov, Josip. Metodološki pristup preobrazbi narodnih knjižnica u bibliotečno-informacijske
centre društveno-političke zajednice na razini općine. Bibliotečno-informacijski centri u društvenopolitičkoj zajednici. Zagreb : Hrvatsko bibliotekarsko društvo, 1981, str. 170.
Сотиров-Ђукић, Васка. Завичајне збирке у дигиталном добу : досадашња искуства у вођењу
завичајне збирке Библиотеке града Сарајева. Панчевачко читалиште, 4, 6, 2005, стр. 49.
167
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
posao se najčešće svodi na nečiju privatnu inicijativu. Audio ili video snimak
intervjua sa zanimljivim sugrađaninom
velikog iskustva i pamćenja pohranjen na
zavičajnom fondu biće značajno svedočanstvo za naredna pokoljenja.
Dejan Vukićević
Zavičajni fondovi ne postoje samo zbog
nas danas. Treba uvek imati na umu i
potonja korisnička pokoljenja i videti ih
kao vrt koji moramo redovno obdelavati,
ali i dodati po koji novi cvet.
Korišćena literatura
Anđelković, Mirjana. Dostupnost bibliotečkog materijala zavičajnih zbirki u matičnim narodnim
bibliotekama. Bibliotekarstvo – tradicija i promene : XIII skupština Saveza društava bibliotečkih
radnika Jugoslavije, Aranđelovac, maj 1990. Beograd : Savez društava bibliotečkih radnika
Jugoslavije, 1990, str. 99-114.
Bertoša, Miroslav. Etos i etnos zavičaja. Pula : Čakavski sabor : Istarska naklada ; Rijeka : “Otokar
Keršovani” : Edit ; Rovinj : Centro di ricerche storiche, 1985.
Вукићевић, Дејан. Анализа завичајних фондова матичних библиотека у Централној Србији.
Бележница, 8, 15, 2006, стр. 21–25.
Лапшина, Н. Д. Краеведческая справочно-библиографическая работа в ЦБС. Советская
библиография, 4, 1983, стр. 20–25.
Novljan, Silva. Domoznanska zbirka: neizkoriščene možnosti? Knjižnica, 49, 3, 2005, str. 7–37.
Savjetovanje o zavičajnim zbirkama u narodnim bibliotekama. Sarajevo : Narodna biblioteka
“Hasan Kikić”, 1987.
Сотиров-Ђукић, Васка. Завичајне збирке у дигиталном добу : досадашња искуства у вођењу
завичајне збирке Библиотеке града Сарајева. Панчевачко читалиште, 4, 6, 2005, стр.
46–49.
Стаматовић, Десанка. Методско упутство за формирање и вођење завичајних фондова у
општинским народним библиотекама. Глас библиотеке, 11, 2004, стр. 15–40.
Стање и перспективе развоја завичајних фондова : [зборник радова са саветовања
библиотекара одржаног 14. и 15. децембара 2000. године у Чачку]. Чачак : Градска
библиотека„Владислав Петковић Дис“, 2004.
168
YEARBOOK OF INTERNATIONAL CONVENTION OF SLAVIC LIBRARIANS’ IN SARAJEVO Vol. 4-5
UDK/UDC 025.3/.5:004.4
021.63:[007:004
Bibliotečki katalog otvorenog koda
Irina Pejić
SAŽETAK
Pojavom računarskih tehnologija i sveopštim prihvatanjem Interneta, postalo je jasno da i biblioteka
mora ići u korak sa vremenom da bi udovoljila potrebama svojih korisnika.
Pojavom OPAC kataloga mnoge stvari bivaju lakše, ali ne i potpuno riješene.
Sa napretkom tehnologije, sa kojim smo suočeni svaki dan, dobijamo sve više mogućnosti za napredovanje
i usavršavanje online kataloga i digitalnih biblioteka. Ta rješenja ne moraju biti basnoslovno skupa i
nepraktična, već nam se kao jednostavan i slobodan pristup javljaju u vidu Open Source softvera.
Ključne riječi: Open Source, Koha, Greenstone, Joomla.
Open Source
Širenjem Interneta mnogi ljudi, skoro pa,
preko noći se obogaćuju. Skupo naplaćuju svoje softvere i programe bez kojih
kompjuter ne može da funkcioniše, i
svaku novu nadogradnju na taj softver ili
program, nadogradnju koja je potrebna
već nakon par mjeseci, naplaćuju još
skuplje. Ipak, nedugo poslije toga upravo
se na tom istom Internetu pojavljuju
Open Source rješenja (rješenja Otvorenog
Koda) koja ne traže ništa za svoje softvere
licence, ništa osim malo truda i maštovitosti. Naravno, samim tim se pojavljuju
i softveri za online kataloge i digitalizirane
biblioteke o kojima će u nastavku biti još
riječi. Iako su bibliotekari, sami po sebi
nepovjerljivi prema svemu novom, pa
tako i ovim softverima, oni zaista nude
izvanredne mogućnosti za razvoj OPAC
kataloga, i možda čak i dostizanja težnji
treće generacije.
Šta je Open Source?
Kao što mu i samo ime govori, Open
Source je otvoreni, slobodni kod, dakle
pristupačan svakome, gotovo besplatno.
Open Source je pristup dizajnu, razvoju i
distribuciji softvera koji nudi praktičan
pristup softverskom izvornom kodu.
169
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
U biti Open Source ili Otvoreni Kod znači
sljedeće: to je otvoreni, slobodni kod za
kojeg se obično veže stavka da je
besplatan (što i nije u potpunosti tačno).
Ono što je osnovna karakteristika Open
Sourc-a je da je oslobođen određenih
licencnih ograničenja koja su uobičajena
za komercijalne softvere, što je ujedno i
njegova najveća snaga. Dakle, svako ko
to zna i želi može prilagođavati aplikacije
Open Sourc-a prema svojim potrebama.
Jedini uslov jeste da tako modifikovanu
aplikaciju ponudi javnosti na korištenje
pod istim licencnim uslovima.
Uslovi za korištenje Open Sourc-a su
sljedeći: “Open Source ne znači samo
pristup izvornom kodu. Uvjeti distribucije
Open Source softvera moraju biti u skladu
sa sljedećim kriterijima:
•
•
•
•
•
•
•
•
slobodna redistribucija;
izvorni kod;
izvedeni proizvodi;
integritet autorskog izvornog koda;
bez diskriminacije osoba ili grupa;
distribucija licence;
licenca se ne smije ograničavati na
pojedine programe;
licenca ne smije ograničavati drugi
softver.”
Ovi kriteriji se u osnovi odnose na dalju
slobodnu distribuciju Open Source softvera, nakon što smo ga, recimo, unaprijedili. Jedino što se od nas zahtijeva
jeste besplatno pružanje tog softvera
drugim na korištenje, mada u prvoj stavci
o slobodnoj distribuciji stoji da licenca ne
zabranjuje prodaju. Zvuči gotovo idilično.
Samo se sjetimo bezbrojnih uslova
170
Irina Pejić
korištenja koje postavljaju komercijalni
proizvođači softvera, pa da shvatimo kako
je Open Source jedno od najprihvatljivijih
rješenja koja postoje u svijetu tehnologije
trenutno. Naravno, ni Open Source nije
baš tako savršen pa se u zadnje vrijeme
dosta rasprava vodi o tome da li Open
Source pruža zaštitu autorskih prava, te
mnogi baš tu predviđaju njegovu propast.
Svakako, tu je i navodna činjenica da je
Open Source potpuno besplatan, što
naravno nije tačno, jer uvijek treba
izdvojiti sredstva za tzv. “vanjske troškove”,
odnosno za programera koji će Open
Source aplikacije instalirati na računar,
posebno ako se radi o velikim institucijama koje žele da rade na Open Source
softveru i gdje je potrebna čitava četa
informatičara i informacijskih stručnjaka
za instalaciju i pokretanje sistema.
Primjena Open Source-a
u bibliotekarstvu
Open Source softveri pravljeni su sa
različitom namjenom i svojom fleksibilnošću prilagodljivi su različitim projektima. Bibliotečki Open Source se razvija sa
ciljem integracije biblioteka u jedan
pristupačan sistem. Svojom mogućnošću
nadogradnje alata, Open Source dozvoljava ugradnju bibliotečkih alata, te
ispunjava želju OPAC kataloga i nudi
mogućnost komunikacije sa korisnicima,
kako direktne tako i automatske. Kako
sam imala priliku da se do sada upoznam
sa radom i instalacijom tri bibliotečka
Open Source-a, pokušat ću na njihovim
primjerima da pokažem koliko Open
Source softver može da uradi za bibliotekarstvo i razvoj online kataloga i
digitalnih biblioteka.
Bibliotečki katalog otvorenog koda
Koha
Koha je jedan od najrazvijenijih i najupotrebljivanijih Open Source bibliotečkih
kataloga na svijetu. “Koha je prvi Open
Source Integrated Library System – ILS
(Integrirani Bibliotečki Sistem). U uporabi
širem svijeta, njegov razvitak je pomogla
rastuća zajednica biblioteka koje su se
udružile kako bi ostvarile svoje tehnološke
ciljeve. Kohin impresivni set opcija nastavlja da evoluira i da se razvija kako bi
udovoljila potrebama svoje korisničke
baze.
U uporabi širem svijeta u bibliotekama
svih veličina Koha je pravi ILS klase
preduzeća sa razumljivom funkcionalnošću koja uključuje osnovne ili napredne
opcije. Koha uključuje module za
cirkuliranje, katalogiziranje, dodavanje,
serije, rezerve, menadžment kupaca,
produžnički odnosi i još mnogo toga.”
Neovisno o veličini, bila to najmanja ili
najveća biblioteka, Koha može da
zadovolji transakcijski promet. To joj
omogućava dizajn sa dvije baze podataka
– tekstualna i RDBMS.
što se sve veći broj biblioteka sa
velikim brojem publikacija odlučuje
za Kohu.
Prihvata dokumente u širokom rasponu zastićenih i standardnih formata,
te podržava mnoge standarde za
dokumente i metadata izmjenu.”
Greenstone
Greenstone je, kao i Koha, bibliotečki
Open Source namijenjen prvenstveno
izgradnji digitalnih biblioteka i online
kataloga. Greenstone je ipak, za razliku
od Kohe, prilagodljiviji i malo lakši za
upotrebu, jer radi na gotovo svim
platformama bez dodavanja dodatnih
komponenti.
“Greenstone je lak za upotrebu, multiplatforman programski paket za
grupiranje elektroničkih dokumenata
u digitalne kolekcije i objavljivanje tih
kolekcija na Web-u ili cd-romu.
Prihvata dokumente u širokom rasponu zastićenih i standardnih formata,
te podržava mnoge standarde za
dokumente i metadata izmjenu.”
“Greenstone omogućava:
Koha je sagrađena na bibliotečkim standardima i protokolima koji omogućavaju
međusaradnju Kohe i drugih sistema.
•
“Kohin OPAC, menadžment i evidencija oko podizanja interfejsa, svi su bazirani na standardnim World Wide
Web tehnologijama – XHTML, CSS i
Java, što čini Kohu rješenjem neovisno
o platformi.” Izgleda da je Koha do
sada najbolje rješenje napravljeno za
OPAC kataloge, bar što se Open
Source-a tiče. Samim tim nije ni čudo
•
•
•
•
•
izgradnju bibliotečkih kataloga i fulltext digitalnih biblioteka na tim
katalozima;
multimedijalne kolekcije;
specijalne kolekcije;
kolekcije kulturne baštine;
arhive različitog tipa;
institucionalne repozitorije.”
Praktičan i lak za upotrebu, Greenstone
zaista zaslužuje da bude nazvan jednim
od najboljih bibliotečkih Open Source171
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
eva. U svijetu je široko prihvaćen i zastupljen kao i Koha, i sama ta činjenica govori
koliko su ova Open Source rješenja dobra
i važna za bibliotekarstvo i koliko mu
pomažu da se razvija i unapređuje.
Joomla
Joomla, za razliku od Kohe i Greenstona,
nije isključivo bibliotečki Open Source,
već softver za podizanje Web sajtova,
uključujući i bibliotečke. Ono što je
posebno važno za Joomlu jeste da u sebi
dozvoljava integrisanje dugih Web sajtova
i linkova, te tako u sebi pravi malu bazu
podataka. Na praktičnom dijelu nastave
, moje kolege i ja smo nakon podizanja i
pravljenja Koha i Greenstone online
kataloga uspjeli to integrisati u Joomlin
softver, te smo preko Joomle imali pristup
tim katalozima. Osim toga, Joomla nudi
još bezbroj mogućnosti za bilo koji
sadržaj. Joomla je Conten Menagment
Sistem (CMS), odnosno Sistem za Upravljanje Sadržajem. Omogućava izgradnju
Web stranica i online aplikacija.
Šta je CMS?
“CMS (Content Menagment Sistem) ili
Sistem za Upravljanje Sadržajem je softver
koji prati sav sadržaje na Web sajtovima.
Taj sadržaj može biti jednostavan tekst,
slike, muzika, video, dokumenti ili bilo šta
drugo. Pošto CMS gotovo sam upravlja
sadržajem, njegova najveća prednost je
što ne zahtijeva skoro nikakve tehničke
vještine ili znanja za upravljanje.”
172
Irina Pejić
Mogućnosti Joomle
• “podrška za više autora sadržaja;
• odobravanje sadržaja prije
objavljivanja;
• početak i završetak objavljivanja
sadržaja na unaprijed zadani datum;
• unos statičnog sadržaja;
• arhiviranje starijih sadržaja uz
mogućnost dearhiviranja;
• mogućnost ocjenjivanja sadržaja;
• podrška za vizuelne editore;
• upload slika za jednostavno
korištenje na sajtu;
• organizacija sadržaja u sekcije i
kategorije;
• napredni administratorski sistem;
• lokalizacija korisničkog interfejsa i
administracije;
• kreiranje jednostavnih anketa;
• upravljanje privremeno izbrisanim
sadržajem (poput Recycle Bin-a).”
Instalacija Joomle
Joomla radi na svim platformama, uključujući Windows, Linux i nekoliko verzija
Unixa. Ona ovisi prvenstveno o PHP programskom jeziku i MySQL bazi podataka
da bi mogla funkcionirati.
Linux kao Open Source platforma ne
zahtjeva instaliranje ovih dodatnih komponenti, dok za instalaciju na Windowsu je potrebno prethodno instalirati PHP
programski jezik i MySQL bazu podataka.
Iako su sve te dodatne komponente
takođe potpuno besplatne za download
i instalaciju, ipak je potrebno platiti
informatičkog stručnjaka da to obavi jer
mogu nastati problemi oko instalacije.
YEARBOOK OF INTERNATIONAL CONVENTION OF SLAVIC LIBRARIANS’ IN SARAJEVO Vol. 4-5
UDK/UDC 004.78:02
Informaciono doba:
umreženo društvo i otvoreni kod
Selma Zulić
SAŽETAK:
Ovaj rad ima za cilj da kroz karakteristike informacionog doba i umreženog društva ukaže na pokret
otvorenog koda, njegove osobine i način na koji se uklapa u demokratični društveni ustroj. Biblioteke
se već stoljećima transformišu proporcionalno sa društvenim razvojem i prerastaju u čvorišta
informacijskih mreža. Kako tehnološko mišljenje prodire u sve sfere ljudskog djelovanja, filozofiju
softvera otvorenog koda primjenjuju i mnogobrojne biblioteke.Kroz analitički pristup razvoja
otvorenog društva , u ovom radu se želi ukazati na sve veću zastupljenost softvera otvorenog koda
i njegove osobine u kontekstu intelektualnog vlasništva, umreženog društva i biblioteke kao ogledala
tog istog doba.
Ključne riječi: biblioteke otvorenog koda, hakerska etika, informaciono doba, intelektualno vlasništvo,
softver otvorenog koda, umreženo društvo.
Uvod
“Ja sam zato što ti jesi zato što mi jesmo”
1
Ubuntu
Informaciono doba koje počiva na
temeljima umreženog društva donosi sa
sobom mnogobrojne promjene počevši
od aktuelnih bolonjskih reformi koje
naglašavaju važnost uključivanja akademskih zajednica u kontekst cjeloživotnog učenja, do biblioteka koje kao
ogledalo jednog društva pružaju vjerodostojan odraz zajednice u cjelini.
1
Ako bismo pokušali sagledati posljedice
koje uvjetuje aktuelni digitalni jaz na
globalnom nivou, te ako bismo filozofiju
iz “srži“ Afrike primijenili unutar općeprisutnosti binarnih kodova, programskih
softvera i u odnosu između čovjeka i
tehnologije uopće, onda bismo Ubuntu
tradicionalnu afričku filozofiju, koja nudi
definicije razumijevanja sebstva u odnosu
Sonal, Panse. “Ubuntu-Afrička filozofija”, 22. 7. 2006.
Dostupno na: http://www.buzzle.com/editorials/7-22-2006-103206.asp
173
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
na svijet, itekako mogli prepoznati u riječima Richarda Stallmana, osnivača
pokreta za slobodni softver, u kojem sve
teži ka duhu zajedništva, nesebičnosti i
kreativnosti.
Prema tome, afrički postulat “ja sam zato
što ti jesi zato što mi jesmo” možemo
primijeniti na filozofiju otvorenog koda,
ali ga primjećujemo i unutar bibiotečke
struke kroz odnos bibliotekar/bibliotečki
fond, bibliotekar/korisnik, te odnos biblioteka/društvo.
Kontinuirano mijenjanje društvenog
poretka donosi za sobom i mnogobrojna
složena pitanja, a jedno od njih je svakako
i pitanje o slobodnom pristupu informacijama. Pronalaskom i širokom upotrebom modernih sredstava prijenosa i
čuvanja informacija, ostvarivanjem ideje
o sveopćoj povezanosti globalnih informacionih mreža koje ulaze u svaku sferu
ljudskog interesovanja – biblioteke prestaju biti samo čvorišta informacijske
mreže zadužena za čuvanje informacija,
već kapije (eng. gateway – prolaz, kapija)
za njihovu opštu dostupnost.
Iz tog razloga, evolucija biblioteke (od
ustanove za pozajmnim fondom i čitaonicom u tradicionalnom smislu) do suvremenog informacionog centra, potrebno
je posmatrati iz perspektive ostvarivanja
složenih materijalno-tehničkih uslova, sve
2
3
Selma Zulić
do realizacije slobode pristupa znanju
kroz individualnu slobodu traženja,
dobivanja i raspolaganja informacijama.
Upravo iz te slobode izvire i sama bit
demokratski ustrojenog društva.
Otvoreno društvo: otvoreni kod
U skladu sa razvojem tehnologija i
informacionih znanosti, duh informacionog doba uticao je na mnogobrojne
autore kako naučnih, tako i umjetničkih
djela. U knjizi Hakerska etika i duh informacijskog doba, Pekka Himanen, našavši
uporište u djelima Richarda Stallmana i
Erica Raymonda, definira hakersku kulturu kao proizvod informacionog doba
neodvojiv od Interneta i World Wide Web
društva, koje zajedno zovemo Mreža.2
Kao posebna društvena skupina unutar
umreženog društva, nekad izopćavana
od strane moćnika, hakeri su izgradili
vlastita uporišta, mišljenja i etiku.
“Etička je dužnost hakera razmjenjivati
stručno znanje s drugima i pisati slobodni
softver kako bi, kad god je moguće, olakšali
pristup informacijama i kompjutorima.”3
Kao zagovornici otvorenog društva koje
se suprotstavlja zatvaranju kodova, hakeri, među njima Richard Stallman, šire
ideju softvera otvorenog koda, a zajedno
sa tim i ideju slobodne kulture i
Vjerujem da je svako od nas bezbroj puta čuo za hakere, ali isto tako vjerujem da ih većina ljudi
(pod uticajem raznih medija) veže isključivo za kompjutere, viruse i nerijetko su negativno markirani.
Linus Torvalds u predgovoru ove knjige navodi kako treba razlikovati hakere od tzv. krakera (eng.
cracker – razbijač), destruktivnih korisnika kompjutora. Himanen, Pekka. Hakerska etika. Zagreb:
Naklada Jesenski i Turk, 2002.
Himanen, Pekka. Hakerska etika. Zagreb: Naklada Jesenski i Turk, 2002.
174
Informaciono doba: umreženo društvo i otvoreni kod
slobodnog društva. Princip za koji se
zalažu pokretači softvera otvorenog koda,
prema riječima Richard Stallmana, uvjetovan je paradoksom da “kada se čovjek
služi svim informacijama koje potječu od
drugih, a vlastite uskraćuje, posrijedi je
etička dilema”.
Prije nego što je postao univerzalno prihvaćen, a sada već dio mainstreama,
termin otvorenog koda nije postojao, već
su postojale tek teorijski oblikovane fraze
da se opiše jedan takav koncept.
Međutim, sa pojavom Interneta, termin
izvorni kod (eng. open source) je dostigao
popularnost i omogućio pristup raznolikim produkcijskim modelima, putevima
komunikacije i otvorio prostor za stvaranje interaktivnih zajednica.
rada u korist decentralizacije i transparentnog, neograničenog pristupa informacijama.”4
Demokratična i refleksivna priroda društvenih aktivnosti ovog pokreta, koje su
poduzete u transparentnim online forumima i e-mail listama, nude neke zanimljive izazove “zdravorazumnim” načelima.
David M. Burry sa skepticizmom upozorava kako se ovakva inovacija može
ostvariti jedino unutar uskih tržišno
zasnovanih konteksta i da bez menagementa koji upravlja procesom, inovacije
se čine teškim, ako ne i nemogućim za
ostvariti,5 a samu zajednicu programera,
naziva labavim savezima okupljenim na
zajedničkom produkcijskom modelu.6
U ranim danima informatike, sav softver je
bio slobodan. Tek krajem sedamdesetih
godina dvadesetog stoljeća pojedine su
tvrtke, radi konkurencije počele zatvarati
svoj izvorni kod i licencirati svoj softver
tako da ograničava slobodu korisnika. Taj
model je vrlo brzo prihvatila većina informatičke industrije.
Ako su ove riječi nesumnjivo tačne, onda
bi trebali sumnjati u samo pouzdanost
Interneta, jer Internet i World Wide Web su
razvijeni na osnovu protokola iz javnog
domena. Infrastruktura Interneta se
umnogome oslanja na otvoreni kod.
Svaka Web adresa se zasniva na DNS-u
(Domain Name System) u čijem se srcu
nalazi BIND, program otvorenog koda.
Nasuprot tom modelu, osamdesetih godina dvadesetog stoljeća nastao je pokret
koji se zalaže za ponovno uvođenje slobodnog softvera u svakodnevni rad:
“društveni pokret oformljen od strane
programera. Pokret koji ne podržava tajnovitost i centraliziranu kontrolu kreativnog
Ovdje vrijedi objasniti termin informacijskog dobra (eng. information common)
koji proizašao iz informacijskog društva,
nastao pretežno u virtualnom okruženju.
Informacijsko dobro/ zajedništvo podrazumijeva različite inovacije sa karakteristikama javnog pristupa, tj. javnog
4
5
6
“Open source” Encyclopedia Britannica 2009. Encyclopedia Britannica Online 31. mart. 2009-05-19
http://www.search.eb.com
Barry, David M. “Copy, Rip, Burn: the politics of copyleft and open source” London: Pluto Press, 2008
Ibidem.
175
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
domena.7 Naime, otvoreni standardi i
otvoreni protokoli, omogućili su da
različite informacije budu dostupne na
mreži. Pored toga, kao dio informacijskog
javnog dobra, softverska rješenja otvorenog koda se razvijaju kako bi se zadovoljile kreativne, ne nužno komercijalne
potrebe, ili kao što Eric Raymond navodi,
onda kada postoji problem čije rješavanje
predstavlja aktivan, individualan angažman na njegovom rješavanju (eng. to
scratch an itch).
Ipak isuviše utopijski može izgledati da
ljudi koji razvijaju softvere otvorenog
koda nisu toliko motivirani profitom, jer
se nagrada nalazi u kreiranju rješenja
kojima je cilj opšte dobro, a rezultat je
sastavljena grupa programera sa istim
problemom, koji vođeni zajedničkim
ciljem i strašću, metaforički rečeno, dijele
isti svrab.
Umjesto da se natječu jedni sa drugima,
društvo otvorenog koda, zajedničkim
snagama kreira rješenja koja će svima
koristiti, dakle imati širu komunikacijsku
vrijednost, onemogućiti getoiziranje
znanja odnosno njegovo isključivo rezerviranje za one koji proizvode znanja
mogu kupiti.
7
8
9
Selma Zulić
U svom uticajnom eseju “Katedrala i trg”,
Eric Raymond iznosi neke korisne generalizacije, kako bismo bolje razumjeli prirodu ovog problema. Naime, iz dugogodišnjeg iskustva na programiranju softvera otvorenog koda, Raymond projekte
otvorenih komunikacijskih modela poredi
sa trgom jer trg podrazumijeva slobodan
prostor razmjene, prostor javne komunikacije, dok bi katedrala odgovarala
tipovima proizvođača koji su obično
pokrenuti od strane velikih organizacija
sa pristupom organizacijskom iskustvu i
novcu.
Naime, razmjena znanja u trg-tipu projekta
često nastaje radi zadovoljavanja individualnih potreba, da bi se shvatilo da to
odgovara potrebama drugih ljudi.8 Da bi
lakše razumjeli metaforu trga i katedrale,
potrebno je objasniti pojam slobodne
kulture koji se vezuje sa mataforom trga.
U svojoj knjizi ˝Slobodna kultura˝, Lorens
Lesing po uzoru na Richarda Stallmana
napominje kako slobodna kultura ne
podrazumjeva kulturu bez vlasništva jer
˝kultura bez vlasništva ili kultura u kojoj
stvaraoci ne mogu biti plaćeni, jeste
anarhija, a ne sloboda˝9. Prema tome,
slobodnu kulturu odlikuje vlasništvo.
Naime u trg-projektu se dakle radi o
Nancy Kranich u svojoj knjizi “Information commons” navodi nekoliko perspektiva viđenja javnog
dobra. Tako, pored toga što dijele prednosti poput otvorenog koda, saradnje na mreži, besplatne ili
male cijene ili samoodrživosti, neki smatraju da je cijeli Internet ili javna domena, vrsta informacijskog
dobra. “Oni nude zajednički prostor, stvaran ili virtualan, gdje se okupljaju zajednice sa sličnim interesima.”
Naime, ove zajednice koristeći slobodan pristup, karakterizira konstantna suradnja na novim idejama
i kreacijama. Ono što je naročito zanimljivo za područje bibliotekarstva jeste navod da su upravo
“biblioteke jasan primjer institucionaliziranih informacijskih dobara”. ALA ( American Library
Association) u kontekstu digitalnih prava, napominje da je primaran zadatak bibliotekara da sa
razvojem novih tehnologija pospješuje i javno dobro i slobodan pristup informacijama.
Raymond, Eric. “Chatedral and baazar”. Dostupno na: www.manybooks.net (10. 4. 2009)
Lesing, Lorens. “Slobodna kultura”. Beograd: Službeni glasnik, 2006. str. 10.
176
Informaciono doba: umreženo društvo i otvoreni kod
kontroli razmjene (slobodna kultura) sa
jedne strane, dok katedrala tip projekta
podrazumijeva “slobodnu” razmjenu gdje
se konkurencija uspostavlja među samom
akterima odnosa umjesto da su “pravila
igre” već unaprijed zadana od strane
institucija moći. Zbog toga metaforu
katedrale možemo realizirati kao današnju multikorporaciju, dok motaforu
trga poistovijetiti sa informacijskim
dobrom / javnom domenom.
Tako iz otvorene zajednice obično izrastaju uspješni projekti, u kojima pristižu
kodovi i dokumentacija koje vođa projekta implementira u nove verzije, a što
onda omogućava daljni razvoj programskih rješenja.
Pekka Himanen daje drugu moguću
metaforu za model otvorenog koda, u
kojem se trg zamjenjuje akademijom, a
katedrala, samostanom za koji uvijek
vezuje autoritativnost i zatvorenost skupine, dok akademski model i akademska
etika nalaže da se produkt nečijeg rada
svako može koristiti, kritizirati, analizirati,
citirati, u svrhu daljeg istraživanja i napretka akademske zajednice.
Osobine softvera otvorenog koda
Otvoreni kod je upravo ono što sintagma
označava, otvoren i slobodan što ne
podrazumijeva i da je besplatan. Ovdje
10
11
12
se prije svega misli na kreativni ljudski
potencijal.
Naravno da je za svaki projekat potrebna
određena skupina ljudi. Primjenjujući
ovakve modele na biblioteke to bi značilo
planirati izdvajanje određene količine
budžeta kako bi se platila osoba koja će
instalirati ovaj softver, osposobiti ga za
rad i održavati.10
Ako se neka ustanova odluči koristiti
softver otvorenog koda, potrebno je
obučiti djelatnike te ustanove kako sa
njim rukovati, ali važno je napomenuti da
mnogobrojni neplaćeni volonterski trud
podržava softver otvorenog koda, mada
mnoge kompanije plaćaju programere
da razvijaju softver unutar open- source
uputa.
Ono na što upozorava Bruce Perens jeste
da open source ne znači samo pristup
kodu iako je to neophodan uslov, te da
otvoreni kod. ne mora uvijek biti besplatan (iako to jeste u većini slučajeva),
upravo misleći na već navedene okolnosti.11
Tim O´Reilly je govoreći o ovom softveru
i njegovom širenju na informatičku industriju, izdvojio teoriju o 3C (commodization, user-customizable, networkenabled collaboration)12 koja definira
osnovne osobine otvorenog koda. Naime
Naravno da to može biti i sam bibliotekar ukoliko je dovoljno informatički pismen.
Bisson, Casey. “Using Open Source”. Library Technology Reports, Vol. 43, May/Jun 2007
http://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=aph&AN=25301729&site=ehost-live
(10. 4. 2009)
Gross, Christian. “Open Source for Windows Administrators”. Massachusetts: Charles River Media,
str. 18.
177
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
Tim O’Reilly smatra da su osobine kao što
je fleksibilnost softvera otvorenog koda i
njegova prilagodljivost različitim vrstama
korisnika i naravno što otvara prostor za
suradnju, dalju nadogradnju na mreži,
zapravo prednosti što ga izdvajaju od
softvera zatvorenog koda.
Prema tome, jedan od glavnih atributa
ovog softvera jeste fleksibilnost, koja ga i
dovodi na poziciju lidera dostupnosti i
obimnosti, tj. raznovrsnosti.
Interesantno je također poređenje koje
daje Christian Gross u kontekstu fleksibilnosti ovakvog softvera, koji sa svojom
sposobnošću jednostavne prilagodbe
počinje da se u odnosu na različite platforme ponaša kao satelitski prijemnik i
televizija,13 jer pretpostavka je da bi oba
uređaja trebala automatski raditi zajedno
kao utičnica i utikač.
Softver otvorenog koda počiva na cilju
rješavanja problema koristeći pojedinačne aplikacije koje se mijenjaju, ali to
ne znači da korisnik mora stalno ažurirati
te iste aplikacije, tj. one se instaliraju kada
je to neophodno i potrebno.
Društvo otvorenog koda podrazumijeva
aktivnog korisnika, koji je u skladu sa
13
14
15
Selma Zulić
hakerskom etikom uvijek spreman na
samostalno-istraživački rad.14 Ovdje možemo povući paralelu sa korisnikom
biblioteke. Naime biblioteka traži od svog
korisnika upravo aktivnost i relevantna
pitanja kako bi dobili relevantne odgovore.15 Dok korisnici zahtijevaju informacije sa minimalnom redundancijom i i što
konkretnije odgovore.
U informacionom dobu, istraživački rad
koji ostvaruje kreativnost, a samim tim
daje doprinos informacijskoj ekonomiji,
dominantan je oblik učenja. Naravno,
softver otvorenog koda zbog svoje raznovrsnosti i fleksibilnosti, daje ustanovama
mogućnost da primjereno svojim korisnicima izabere više ili manje kompliciranu
verziju programa.
Network-enabled collaboration, ukazuje
na međusobnu zavisnost ovakvog softvera i umreženog društva. Kako je već
istaknuto, Internet je omogućio postojanje, širenje i popularizaciju ovog
softvera.
Također je moguće primijetiti povezanost
između između tradicionalne i mrežne
saradnje programera. Naime, ono što je
zajedničko osnivačima otvorenog koda i
tradicionalnim pokretačima projekta jesu
Gross, Christian. “Open Source for Windows Administrators”. Massachusetts: Charles River Media,
str. 18.
“Morate biti spremni istraživati” Eric Raymond (Himanen, Pekka. Hakerska etika. Zagreb: Naklada
Jesenski i Turk, 2002).
Naime danas se od korisnika prije svega traži informacijsko opismenjavanje kako bi bibliotekaru/informacijskom stručnjaku postavio relevantno pitanje i pri tome očekivao relevantan
odgovor. Treba naglasiti također da je današnja potreba za informacijama iz perspektive korisnika
vremenski mnogo zahtjevnija, traži se što više reducirano, a relevantno gradivo, odnosno traži se
informacija.
178
Informaciono doba: umreženo društvo i otvoreni kod
jednaki zahtjevi i problemi (različitih
karakteristika) koje treba riješiti. Uz
pomoć Interneta, u umreženom društvu,
osnivači mogu komunicirati u virtualnom
svijetu i pokrenuti svoje ideje sa minimalno birokratskih prohtjeva. Tradicionalno su osnivači koristeći telefone,
telegrame i slično, prostorno uvjetovani,
morali sazivati sastanke, gdje se uvijek
mogu naći problemi.16 U Open-Source
zajednici se dogovori, konferencije,
sastanci provode koristeći Internet chat,
e-mail, i usenet newsgroups-mehanizmi
komunikacije koji su lagani i fleksibilni.
Mogućnost da se nešto desi u Open
Source zajednici i dogovor oko toga je
mnogo jednostavniji nego tradicionalnim
putem.
nositelju prava ekskluzivni nadzor nad
korištenjem intelektualnog vlasništva.”17
Veoma je delikatno pitanje i klizavo
područje kada se upitamo: kako se
softver otvorenog koda uklapa u kontekst
intelektualnog vlasništva? Kroz historiju
razvoja ovog softvera, nerijetke su upadice kao naprimjer: otvoreni kod je
“opasan” za intelektualno vlasništvo.
Sintagma intelektualno vlasništvo je
postala sastavni dio različitih tekstualnih
stilova, pismenih i usmenih izvještaja i
slično. Sama sintagma nam kaže da je
intelektualno vlasništvo nešto što zadire
u područje apstraktnog, neopipljivog
intelekta, odnosno uma.
Naime, paradigmom “tradicionalne” komercijalne proizvodnje, gdje kompanija
kreira softver, zatvara izvorni kod smatrajući ga svojim intelektualnim vlasništvom i ključem svoje kompetitivne
prednosti, sa mišljenjem da bi javno
poznat izvorni kod njihovih aplikacija, na
njihovu nesreću dopustio svakom da
kreira izvršne komande i koristi aplikacije
bez plaćanja licenci što održava kompaniju. Naravno da je ovdje riječ o kapitalizaciji intelektualnog vlasništva. Richard
Stallman u društvenom pokretu otvorenog koda nudi zanimljiv pristup politici
intelektualnog vlasništa, koji se ne udaljava od prvobitne svrhe nastanka,
postavljajući pitanje: šta je važnije,
kapitalizacija ili napredak?18
“Intelektualno vlasništvo odnosi se na
pravo koje se ponekad veže uz izraz neke
ideje ili uz neku drugu nematerijalnu stvar.
Općenito govoreći, to pravo omogućuje
Koristeći module i programske tehnike,
zajednica otvorenog koda kreira rješenja
čiju strukturu možemo porediti sa
puzzlama.19 Naime, prva verzija softvera,
Otvoreni kod
i intelektualno vlasništvo
16
17
18
19
Neko ne može prisustvovati zbog prostorne udaljenosti.
Katulić, Tihomir. “Intelektualno vlasništvo danas”, mart 2005.
Dostupno na: http://edupoint.carnet.hr/casopis/36/clanci/1#top
Katulić, Tihomir. “Intelektualno vlasništvo danas”, mart 2005.
Dostupno na: http://edupoint.carnet.hr/casopis/36/clanci/1#top
Gross, Christian. “Open Source for Windows Administrators”. Massachusetts: Charles River Media,
str. 19.
179
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
nakon implementiranja nove aplikacije,
ne biva uništena, nego se na nju nadovezuje nova verzija programa, a zajedno
čine softver otvorenog koda. Prema tome,
ovaj softver je izrazito fleksibilan za
podešavanje i grananje, u čijem procesu
administratori koriste protokole kako bi
spajali pojedinačne programe i stvorili
određeno rješenje.
Česte su zamjerke, da je ovakav tip razvijanja haotičan i destruktuiran, ali naprotiv, sve aplikacije se razvijaju koristeći
vlastiti stil kodiranja sa definiranom
strukturom, a samim tim što se potpuno
virtuelno razvija, u softveru otvorenog
koda, mnogo je jednostavnije migrirati
dokumente kada je to potrebno.
Riječ je zapravo o tome, da je open-source
možda teže razumjeti nego zatvorene
kodove, ali dugoročno gledajući, oba ova
koda zahtijevaju istu količinu administrativnog znanja. Softver otvorenog koda
tjera korisnika na istraživački rad koji biva
koristan za dalje projekte.
Mnoge aplikacije zatvorenog koda je
jednostavno instalirati i pokrenuti pri
čemu rješavaju većinu korisnikovih briga,
ali ne sve. Problemi koji preostaju uglavnom su teži za rješavanje i zahtijevaju šire
razumijevanje aplikacije zatvorenog koda.
20
21
Selma Zulić
S druge strane, softver otvorenog koda
nije tako jednostavno za instalirati i pokrenuti i zahtijeva razumijevanje aplikacije
˝u hodu˝, a kako se korisnik upoznaje sa
aplikacijom, rješenje je jednostavnije naći.
Činjenica jeste da je znanje neizostavan
segment bez obzira na to da li je aplikacija
otvorenog ili zatvorenog koda.
Kako bi se svakom novinom svi mogli
slobodno služiti, pri tom pridonijeti razvoju softvera a samim tim i postati dio
open-source zajednice, umreženog društva
i jednog naprednog projekta, Richard
Stallman je započeo projekt GNU (igra
riječi GNU is Not Unix20).
Po uzoru na Stallmanov pokret, Lorens
Lessing definira sintagmu “slobodna
kultura” koja ne izostavlja vlasništvo kao
sastavan dio, nego uspostavlja vlasništvo
kao kontrolu nad razmjenom. Tako se
softveri otvorenog koda koriste pod
uslovima koje nalaže njegova opšta javna
licenca.
“License – licenca, dopuštenje, dozvola –
pravo uporabe tuđeg vlasništva, zaštićenog
programa, programskog pokreta, programske opreme zaštićene autorskim pravom.”21
Preduslov korištenja softvera otvorenog
koda, i opšte javne licence jeste da se
Ova igra riječi nastala je nakon zatvaranja izvornog koda Unixa, na što je Stallman reagirao riječima:
“Počevši sa Danom zahvalnosti napisaću jedan kompletan softverski sustav kompatibilan Unixu koji se
zove GNU i slobodno ga darujte ponuditi svakom tko ga želi koristiti. Doprinos u obliku vremena, novca,
programa i opreme silno je potreban.” (Himanen, Pekka. Hakerska etika. Zagreb: Naklada Jesenski i
Turk, 2002.)
Kiš, Miroslav. “Informatički rječnik: englesko-hrvatski/hrvatsko-engleski”. II izdanje. Zagreb: Naklada
Ljevak, 2002.
180
Informaciono doba: umreženo društvo i otvoreni kod
izvorni kod mora učiniti dostupnim od
strane svakog ko izvrši neku izmjenu na
softveru. Dok vlasnički softver nije namijenjen za nadogradnju, izmjene i nove
ideje koje bi pristizale izvan kompanije,
njihove licence se plaćaju. U usporedbi
sa tim GNU General Public Licence, kojeg
promovira Fondacija za slobodni softver
(Free Software Foundation).22
“GNU General Public Licence namjerava da
vam zagarantira vašu slobodu da dijelite i
mijenjate sve verzije nekog programa-da
vam osigura da to ostane slobodan softver
za sve korisnike.”23
Proizvodima otvorenog koda upravljaju
open-source licence što znači da softver
otvorenog koda u osnovi zavisi od prava
na intelektualnu svojinu. Kada zađemo u
područje licenci, najčešće su varijacije
tipa: izvolite neki kod, radite sa njim šta
poželite, ili nudimo vam kod ali koristite i
distribuirajte samo pod određenim okolnostima. Kao i sa bilo kojim softverom,
naša je odgovornost upoznati se sa uslovima korištenja nekog softvera otvorenog
koda.
OSI (Open Source Initiative)24 je organizacija, nastala devedesetih godina kao
odgovor na zabrinutost o intelektualnom
vlasništvu.
22
23
24
25
26
27
“OSI je neprofitna organizacija osnovana
sa ciljem da educira i širi prednosti
otvorenog koda, te gradi mostove između
različitih jedinica u open source zajednici.”25
Softver otvorenog koda definira certifikat
u vlasništvu Open Source Initiative, odnosno softver se smatra otvorenima kada
koristi licencu odobrenu od ove organizacije.
Neki softveri zatvorenog koda uključuju
adekvatnu podršku unutar svoje licence.
U drugim slučajevima posebno morate
platiti. Mnogi open source proizvodi
imaju jednu ili više kompanija koje daju
osnovnu podršku.
Vremenom, sa sve širom upotrebom
softvera otvorenog koda, komercijalni
proizvođači također nude besplatnu
tehnološku podršku pri čemu, kako naglašava Feldman šalju sve manje
proizvoda sa isprintanim uputama, razlika
u out-of-the-box26 podršci između zatvorenih i open source proizvoda počinje da
blijedi.27
Biblioteke i otvoreni kod
“Intelektualna sloboda jest pravo svakog
pojedinca na zadržavanje i izražavanje
vlastito mišljenja, na traženje i dobivanje
Free software foundation. Dostupno na: http://www.fsf.org/ (9. 4. 2009)
GNU Operating System. Dostupno na: http://www.gnu.org/
OSI (Open Source Initiative). Dostupno na: http://www.opensource.org/ (9. 4. 2009)
Ibidem.
Neprevodiva igra riječi. Misli se na instantnu uporabu.
Feldman, David A. “Understanding Open Source: Part 1”, Vol. 15, Februari 2006.
http://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=aph&AN=19654206&site=ehost-live
(10. 04. 2009), str. 9.
181
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
informacija; to je temelj demokracije; to je
bit knjižničnih usluga.”28
U svom Manifestu IFLA nastoji da proširi
ideje o slobodnom pristupu informacijama kako bi se uspostavili temeljni
principi demokracije, a to je sloboda,
jednakost i globalno razumijevanje umreženog društva.29 Mogli bismo primijetiti
kako se u ovaj kontekst uklapa Ubuntu
filozofija, jer do izražaja dolaze vrijednosti
poput velikodušnost, otvorenost prema
drugima i vjera u univerzalnu mrežu
zajedništva. U navedenom citatu IFLAinog Manifesta uočavamo spomen
intelektualne slobode, sintagma izašla iz
duha demokracije i podrazumjeva “pravo
na slobodno mišljenje i izražavanje, a iz tog
se prava posredno izvodi pravo pojedinca
da bude informiran”.30
Odnos bibliotekara prema intelektualnoj
slobodi pojedinca proporcionalan je
demokratičnosti određenog društva, jer
svako društvo je zainteresirano da kroz
biblioteke spoznaje one vrijednosti koje
smatra temeljnim, a obrazovanje i kultura
utemeljuje se na sistemu vrijednosti koje
određeno društvo prihvata.
28
29
30
31
Selma Zulić
Besplatni softver sistemi su javni produkti,
strukture pothranjene dobrom voljom
proizvođača softvera koji služe svoje
zajednice. Ovi javni produkti su alati za
organizaciju, komunikaciju, sanaciju i
pružanje informacije-kao police, katalozi
i OPAC-i koje su bibliotekari kreirali i
koristili godinama. Mnogobrojne biblioteke širom svijeta stalno posežu za rješenjima otvorenog koda.
Danas su zahtjevi biblioteka dosta specifični jer korisnici u informacionom dobu
zahtijevaju od bibliotekara veći istraživački rad i selekciju relevantnih informacija gdje se sve učestalije prepoznaju
integracijske mogućnosti u softveru otvorenog koda, sigurnu migraciju podataka,
standardizirani opis publikacija i lakoću
komuniciranja sa korisnicima.
Otvoreni kodovi daju različite mogućnosti, tako Don Gourley opisuje njihov način
implementacije: “npr. naš bibliotečki
katalog nije otvorenog koda, ali nam je
centralni strukturni sistem otvoren što nam
omogućava integraciju sa drugim aplikacijama koje mogu pretraživati katalog
direktno.”31
IFLA-in Manifest o Internetu. // Slobodan pristup informacijama u službi kulturnog razvitka: zbornik
radova. Zagreb: Hrvatsko knjižničarsko društvo, 2002. Str. 163. Dostupno na: http://dzs.ffzg.hr/
(10. 12. 2007).
IFLA (International Federation of Library Associations and Institutions) je tijelo koje štiti i promiče
interese bibliotekarstva i u skladu sa tim Upravni odbor IFLA-e je 27. marta 2002. u Hagu , u
Nizozemskoj odobrio Manifest o internetu kojeg je IFLA objavila 1. maja 2002. godine.
(http://www.ifla.org/)
Horvat, Aleksandra: Hrvatsko knjižničarsko društvo i slobodan pristup informacijama:// Slobodan
pristup informacijama u službi kulturnog razvitka: zbornik radova. Zagreb: Hrvatsko knjižničarsko
društvo, 2002. str. 47. http://dzs.ffzg.hr ( 25. 12. 2007 )
Gourley, Don. “Open doors with Open Source”. Computers in Libraries, vol. 20, Oct. 2000.
http://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=aph&AN=3638530&site=ehost-live
(10. 4. 2009).
182
Informaciono doba: umreženo društvo i otvoreni kod
Dakle, softver otvorenog koda pruža
mogućnost za veći nivo integracije, čak i
bez izmjene prvobitnog koda, sa slobodnim pristupom informacijama već postojeći program služi kao ljepilo koje spaja
različite sisteme.
Jedan od takvih softvera je i Greenstone,
softver za izgradnju i distribuciju kolekcija
digitalnih biblioteka zasnovanim na
kolekciji dokumenata što omogućuje
ustanovama sa javnim servisima izgradnju svojim vlastitih digitalnih biblioteka.32
Ipak, Greenstone unatoč svojoj rasprostranjenosti, ima i veliki nedostatak.
Naime ovaj softver je prigodan za Intranet, jer ne omogućuje adekvatni eksport
podataka na druge računare. Dakle,
prilikom instalacije Greenston je prigodan
računaru na koji se instalira. Mnogo šire
mogućnosti nudi softver namijenjen
integraciji biblioteka, KOHA.
Integrirani bibliotečki sistem
Izuzetno respektabilan softver otvorenog
koda koji je privukao najviše pažnje od
onih ustanova koje su bile spremne dati
povjerenje softverskim rješenjima otvorenog koda umjesto komercijalnim
proizvodima na području informacijskih
znanosti jeste KOHA-Open Source ILS
(Integrated Library System).33
Koha je integrirani bibliotečki softver otvorenog koda što ukazuje na mogućnost
32
33
34
implementiranja više biblioteka u virtualnom okruženju.
Informacija iz 2004. godine kazuje da je
najznačajnija biblioteka koja koristi KOHA
Integrirani bibliotečki sistem, javna
biblioteka u Ohaju. Ovaj integrirani sistem
biblioteka ima sedam odjeljenja i kolekciju od 250.000 bibliotečkih jedinica.34
Brzim širenjem i popularnošću danas
imamo informaciju kako je KOHA objedinila biblioteke na Filozofskom fakultetu
u Zagrebu koji raspolaže sa 600.000
bibliotečkih jedinica, gdje su 24 odjeljenja
integrirana u KOHA bibliotečkom sistemu
otvorenog koda.
Ovaj softver omogućen GNL licencom
sadrži sljedeće alatke korisne biblioteci:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
katalog bibliotečke građe,
bazu podataka korisnika,
praćenje građe ( posudba / vraćanje),
okvir za komunikaciju sa korisnicima,
narudžbe od dobavljača,
budžeti knjiga,
međubibliotečka pozajmica,
menadžment pretplata na periodiku.
Zahvaljujući fleksibilnosti otvorenog koda,
KOHA se može prilagođavati različitim
skupinama korisnika. Ipak je većina
korisnika danas dovoljno informacijski i
informatički pismena što utiče i na dalji
razvoj ovog softvera. Ovaj softver nudi
Greenstone digital library software. Dostupno na: http://www.greenstone.org/ (10. 4. 2009)
Open Source ILS. Dostupno na: http://koha.org/about (14. 03. 2009 )
Breeding, Marshall. “Open Source and ILS”. Library Technology Reports, Vol. 40, Jan/Feb 2004.
http://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=aph&AN=12550379&site=ehost-live
(10. 4. 2009)
183
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
bibliotekarima mogućnost potpune
kontrole nad bibliotečkom građom.
Katalog KOHA softvera podržava MARC i
UNIMARC formate za strojno čitljivo
katalogiziranje što joj daje osobinu gostoljubivosti za sve vrste bibliotečkog
materijala te dovoljnu fleksibilnost za
različite primjene i pomoć u kataložnoj
produkciji.
Ono što je naročito bitno spomenuti kada
je riječ o ovom softveru i očuvanju bibliotečkih faktora, jeste da bez gubitka
omogućava eksport podataka i njihovu
integraciju na drugo mjesto, što omogućuje bibliotekaru jednostavno upravljanje građom.
Zaključak
Korisnici u informacionom dobu svoju
metafiziku, koja se nekada tražila u području ontologije, danas traži na području
tehnologije (grč. Logos – mišljenje, tehne
– vještina). Na mišljenju tehnike zasnovane su kako kreacije softvera, tako i drugi
intelektualni proizvodi. Biblioteke već
stoljećima predstavljaju sliku svijeta kroz
koji pomno prate, bilježe i čuvaju dokumente ljudskih tragova, a open source se
javlja kao novo rješenje unutar umreženog društva i biblioteka.
35
36
Selma Zulić
Danas već možemo govoriti o bibliotekama “unutar monitora”, integrirane u
softveru otvorenog koda i prilagođene
potrebama svojih korisnika. Kako je Internet postao preduvjet današnjeg funkcionisanja u svijetu, društvo otvorenog koda
se oformilo kako bi razvijalo modele
otvorene komunikacije.
Pozivajući se na IFLA-inu dokumentaciju35
odnos bibliotekara prema intelektualnoj
slobodi pojedinca proporcionalan je
demokratičnosti određenog društva, jer
svako društvo je zainteresirano da kroz
biblioteke spoznaje one vrijednosti koje
smatra temeljnim, a obrazovanje i kultura
utemeljuje se na sistemu vrijednosti koje
određeno društvo prihvata.
U konceptu zajedništva, otvoreno društvo,
akademska zajednica i biblioteke teže ka
progresivnom napretku ne dozvoljavajući
da im se komercijalizacija nametna kao
primarna.
Prema tome, bibliotekari moraju razvijati
svijest o napretku komunikacijskih modela
i proizvoda koje biblioteke u skladu sa
svojom društvenom misijom neće zatvarati
niti pretvarati u elitama dostupne informacijske centre koji bi svoju budućnost mogli
izgubiti u tržišnoj utakmici za korisnike.36
IFLA-in Manifest o Internetu. // Slobodan prostup informacijama u službi kulturnog razvitka: zbornik
radova. Zagreb: Hrvatsko knjižničarsko društvo, 2002. Dostupno na: http://dzs.ffzg.hr/ (10. 12. 2007).
IFLA-e aktivnosti. http://www.ifla.org/en/activities-and-groups (6. 6. 2009)
Hibert, Mario. Predavanja na predmetu Informacijska etika i zakonodavstvo. Filozofski fakultet u
Sarajevu. Odsjek za komparativnu književnost i bibliotekarstvo. (25. 12. 2007)
184
Informaciono doba: umreženo društvo i otvoreni kod
Literatura
Barry, David M. “Copy, Rip, Burn: the politics of copyleft and open source” London: Pluto Press,
2008.
Bisson, Casey. “Using Open Source”. Library Technology Reports, Vol.43, May/ Jun 2007
http://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=aph&AN=25301729&site=ehost-live
(10. 4. 2009 )
Breeding, Marshall. “Open Source and ILS” .Library Technology Reports, Vol.40, Jan/ Feb 2004.
http://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=aph&AN=12550379&site=ehost-live
(10. 4. 2009)
Creative Commons. Dostupno na: http://creativecommons.org/
Feldman, David A. “Understanding Open Source: Part 1”, Vol. 15, Februari 2006.
http://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=aph&AN=19654206&site=ehost-live
(10. 4. 2009)
Free Software Foundation. Dostupno na: http://www.fsf.org/
GNU Operating System. Dostupno na: http://www.gnu.org/
Gourley, Don. “Open doors with Open Source”. Computers in Libraries, Vol.20, Oct. 2000.
http://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=aph&AN=3638530&site=ehost-live
(10. 4. 2009)
Greenstone digital library software. Dostupno na: http://www.greenstone.org/
Gross, Christian. “Open Source for Windows Administrators”. Massachusetts: Charles River Media.
Hibert, Mario. Predavanja na predmetu Informacijska etika i zakonodavstvo. Filozofski fakultet u
Sarajevu. Odsjek za komparativnu književnost i bibliotekarstvo. (25. 12. 2007)
IFLA-in Manifest o Internetu. // Slobodan prostup informacijama u službi kulturnog razvitka:
zbornik radova. Zagreb: Hrvatsko knjižničarsko društvo, 2002. Dostupno na: http://dzs.ffzg.hr/
Katulić, Tihomir. “Intelektualno vlasništvo danas”, Mart 2005.
Dostupno na: http://edupoint.carnet.hr/casopis/36/clanci/
Kiš, Miroslav. “Informatički rječnik: englesko-hrvatski/ hrvatsko- engleski”. II izdanje. Zagreb:
Naklada Ljevak, 2002.
KOHA Open Source ILS. Dostupno na: http://koha.org/
Nancy, Kranich. “Information commons”.
Dostupno na: http://www.fepproject.org/policyreports/infocommons.contentsexsum.html
Lesing, Lorens. “Slobodna kultura: kako veliki mediji koriste tehnologiju i zakon za gušenje
kulture i kontrolu kreativnosti”. Beograd: Službeni glasnik, 2006.
Opća deklaracija UN-a o ljudskim pravima. 1948. Članak 19. // Vjesnik bibliotekara Hrvatske. 43,
3(2000), str. 155. Dostupno na: http://dzs.ffzg.hr/abckat.htm/
OSI ( Open Source Initiative ) . Dostupno na: http://www.opensource.org/
Raymond, Eric . “Chatedral and baazar”. Dostupno na: www.manybooks.net (10. 4. 2009)
Sonal, Panse. “Ubuntu-Afrička filozofija”, 22. 7. 2006.
Dostupno na: http://www.buzzle.com/editorials/7-22-2006-103206.asp
185
YEARBOOK OF INTERNATIONAL CONVENTION OF SLAVIC LIBRARIANS’ IN SARAJEVO Vol. 4-5
UDK/UDC 004:361.42
304.5:004.738.5(497.6)
Digitalna nejednakost
Maja Pandža
SAŽETAK
Informacijsko-komunikacijske tehnologije su suštinski promijenile način pronalaska i korištenja
informacijama. Umreženi svijet je, s jedne strane omogućio demokratizaciju znanja a s druge strane
postavio niz etičkih i moralnih dvojbi s kojima se svaki čovjek, a na poseban način i bibliotekar mora
pozabaviti. Kroz definicije je sagledana problematika digitalne nejednakosti. Statističkim podacima
se ukazuje na nejednaku raspodjelu IKT-a, prvenstveno Interneta. Razmatra se njegova stalna vezanost
za globalnu ekonomsku, socijalnu i političku nejednakost kao glavni uvjet za nemogućnost zatvaranja
digitalnog jaza, koji predviđaju tehnooptimisti. Kroz primjer Bosne i Hercegovine se razmatra utjecaj
IKT-a u procesima demokratizacije društva. Naposljetku se razmatra uloga biblioteka i bibliotekara kao
aktivnih učesnika u toj izgradnji.
ABSTRACT
Information – communication technologies changed the reality of information retrieval and it’s
usage. Networked society enabled democratization of knowledge but, on the other hand, many
ethical and moral issues have been cast on to every person, especially to a librarians. The main
problems of digital divide have been presented through out definitions. Statistical informations
indicate digital divide of ICT’s, especially Internet. The constant bond of digital divide and global
economic, social and political divide have been presented as main reason for impossibility of digital
divide closure, that have been considered by technooptimists. The case of Bosnia and Herzegovina
is an example of ICT ‘s influence in process of society democratization. The role of libraries and
librarians as a active participants in that process, have been considered at the end.
Ključne riječi: Digitalna nejednakost, korištenje Interneta, globalna nejednakost, informacijsko siromaštvo,
Bosna i Hercegovina, biblioteke / bibliotekari, demokratizacija društva.
186
Digitalna nejednakost
Uvod
Pitanje digitalne nejednakosti kao
aktuelni problem današnjice je problem s
kojim se suočava skoro svaki čovjek, a na
poseban način, i informacijski stručnjak.
On se ne odnosi samo na tehnološke
(ne)mogućnosti društva kako se često
misli. Tamo gdje ne postoji mogućnost da
se informacija pronađe i adekvatno
iskoristi, tu vlada digitalni jaz. Digitalna
nejednakost, koja se javlja u domenu
globalne nejednakosti i poremećenih
ekonomskih odnosa sadašnjice, suštinski
se suprotstavlja postulatu o slobodnom
pristupu informacijama. Demokratizacija
znanja kao osnova za stvaranje liberalnog
društva nas uvodi u pitanja informacijske
etike kao i informacijske politike u kojem
digitalna nejednakost postaje glavni problem. U eri rastućih informacijsko- komunikacijskih dobara, kao i njihove enormne
potražnje, biblioteke bi trebale biti mjesto
gdje socijalne nejednakosti prestaju biti
preduslov ličnog i društvenog uspjeha.
Demokratizacija društva je nužno vezano
sa protokom informacija i mogućnostima
“osluškivanja” različitih ideja i mišljenja u
pluralističkom društvu. Bibliotečki profesionalci, zaduženi za posredovanje,
diseminaciju i interpretaciju informacija,
moraju prvenstveno biti “advokati’’ informacijskih i komunikacijskih prava kako bi
se uopće mogli baviti upravljanjem
informacijama. Da bi se koncizno definirala uloga biblioteke i bibliotekara u
ovom problemu, nužno je uočiti glavne
1
2
probleme i raspon utjecaja nesuzbijanja
informacijsko-komunikacijske nejednakosti.
Pojam digitalne nejednakosti
i njeni pokazatelji
Najprije ćemo krenuti od samog pojma
digitalne nejednakosti, rascjepa ili jaza.
Za ovaj pojam postoji bezbroj definicija
a ovo su neke od njih.
“Termin digitalna nejednakost se odnosi na
jaz između ljudi u njihovom efektivnom
pristupu digitalnim i informacijskim tehnologijama i onih bez toga. Ovo uključuje
nejednakost u fizičkom smislu kao i nejednakost u vještinama i izvorima potrebnim da se korisno sudjeluje kao digitalni
građanin. Može se klasificirati na osnovu
spola, rase, etničke grupe, godina itd.”
(Wikipedia, 2008.)1
“Digitalna nejednakost je socijalni rascjep
između onih koji imaju i onih koji nemaju
pristup i korist od računara i Interneta.”
(Williams, 2001)2
Digitalna neravnopravnost se, po Carstenu Finku (2003), može prikazati kroz
najmanje četiri definicije:
“Rascjep u pristupu informacijsko- komunikacijskim tehnologijama (IKT) – mjeri se po
raširenosti telefonije ili računara sa web
pristupom; Rascjep u sposobnostima korištenja IKT-a – mjere se potrebne vještine;
Rascjep u stvarnom korištenju – mjeri se
Wikipedia (2008). Digital Divide. Dostupno: http://en.wikipedia.org/wiki/Digital_divide (5. 1. 2009.)
Williams, K. (2001). What is digital divide.
Dostupno: http://www personal.umich.edu/~katewill/kwd3workshop.pdf (20. 12. 2008)
187
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
Maja Pandža
utrošenim minutama raznih telekomunikacija, brojem online korisnika, brojem
posjetitelja te razinom elektronskog prometa; Rascjep u utjecaju – mjeri se financijskim i ekonomskim povratima.” (Fink,
2003)3
političkih govora u kojima je korišten ovaj
pojam. (Wikipedia, 2008)4 Pojam sličan
ovome jest globalna digitalna nejednakost i najviše se bavi poremećenim ekonomskim odnosima koji se impliciraju na
nejednaku digitalnu raspodijeljenost.
Možemo reći da zadnja definicija obuhvata sve sfere digitalne nejednakosti i
kao takva, za ovaj rad je i najprihvatljivija.
Ovaj termin se u redovnoj upotrebi počeo
koristiti devedesetih godina nakon niza
U sljedećoj tabeli i dijagramu imamo
statistički prikaz iz 2008. koji se odnosi na
korištenje interneta prema geografskim
regijama.
WORLD INTERNET USAGE AND POPULATION STATISTICS
World Regions
Africa
Population
(2008 Est.)
Internet Users
Dec/31, 2000
Internet Usage,
Latest Data
% Population
(Penetration)
Usage %
of World
Usage Growth
2000-2008
955,206,348
4,514,400
51,065,630
5.3%
3.5 %
1,031.2 %
3,776,181,949
114,304,000
578,538,257
15.3%
39.5 %
406.1 %
Europe
800,401,065
105,096,093
384,633,765
48.1 %
26.3 %
266.0 %
Middle East
197,090,443
3,284,800
41,939,200
21.3 %
2.9 %
1,176.8 %
North America
337,167,248
108,096,800
248,241,969
73.6 %
17.0 %
129.6 %
Latin America /
Caribbean
576,091,673
18,068,919
139,009,209
24.1 %
9.5 %
669.3 %
33,981,562
7,620,480
20,204,331
59.5 %
1.4 %
165.1 %
6,676,120,288
360,985,492
1,463,632,361
21.9 %
100.0 %
305.5 %
Asia
Oceania /
Australia
WORLD
TOTAL
5
Sl. 1. Populacijska statistika i korištenje Interneta, zaključno sa 30. 6. 2008.
3
4
5
188
Fink, C. Kenny, C. J. (2003). W(h)ither the Digital Divide.
Web stranica: www.old.developmentgateway.org.
Dostupno: http://old.developmentgateway.org/download/181562/W_h_ither_DD_Jan_.pdf
(20. 12. 2008)
Wikipedia (2008). Digital Divide.
Dostupno: http://en.wikipedia.org/wiki/Digital_divide (5. 1. 2009.)
Internet World Stats (2008). Dostupno: http://www.internetworldstats.com/stats.htm (5. 1. 2009).
Podaci su se promijenili do izlaska zbornika. Zaključno sa 30. juni 2010., procentualni podaci korisnika
interneta prema geografskim regijama izgledaju ovako: Azija – 42.0%, Europa 24.2% , Sjeverna
Amerika 13.5%, Latinska Amerika i Karibski otoci 10.4%, Afrika 5.6%, Bliski Istok 3.2%,
Oceanija/Australija 1.1%. Dostupno na: http://www.internetworldstats.com/stats.htm (2. 9. 2010).
Digitalna nejednakost
WORLD INTERNET USER BY WORLD REGIONS
Grafikon1: Populacijska statistika i korištenje Interneta prema Tabeli 1.
Kao što možemo vidjeti iz tabele i
dijagrama, svjetska raspodjela internetskih dobara je, u najmanju ruku,
neravnomjerna. Afrika sa trostruko više
stanovnika, ima četiri puta manje korisnika Interneta nego što ih ima Sjeverna
Amerika. Afrika sa Europom dijeli slično
populacijsko bogatstvo ali po korištenju
Interneta je daleko iza Europe.
Nejednakost se osjeti i u drugim vidovima
komunikacije. U Africi samo pet država
ima više od 50 telefonskih pretplatnika
na 100 stanovnika. Broj mobilnih pretplatnika na 100 stanovnika u Kanadi
iznosi 52, dok istih na Haitiju ima 4,8 a na
Kubi 1,2. Na Kubi na 100 stanovnika
dolaze oko četiri računara a od tog broja
samo dva sa priključkom na internet. U
Južnoj Koreji na 100 stanovnika postoji
68 korisnika Interneta dok u Mijanmaru
broj korisnika je 0.06. U Europi su te cifre
između pojedinih država također veoma
raznolike. Što se tiče telefonije, samo
6
Albanija i Moldavija imaju manje od 50
korisnika na 100 stanovnika. Što idemo
ka suvremenijim tehnologijama, ta se
razlika očekivano povećava. Mobilnih
pretplatnika ima najviše u Luksemburgu
(154) a najmanje u Ukrajini (37.4). Bosna
i Hercegovina se nalazi pri dnu ljestvice
(40,81). Osobnih računara najviše ima u
Švicarskoj (86,18) a najmanje u Turskoj
(5.13) i Bugarskoj (5.94). Zanimljivo je da
Švicarska ima “samo“ 50,93 korisnika
interneta na 100 stanovnika i time daleko
zaostaje iza Islanda (87,76) i Švedske
(76,21)6 (Krištofić, 2007). Iako je ova slika
izgleda obeshrabrujuće, tehnooptimisti
u rapidnom rastu korisnika Interneta, koji
se može primijetiti i u ovoj tabeli gdje je
broj korisnika iz 2000. godine sa 360 985
492 porastao na 1 463 632 361 u 2008.
godini, vide bolju budućnost informacijskom svijetu. Najveći porast se bilježi
na Bliskom Istoku i Africi.
Iako ne postoji metodološka usaglašenost
među podacima koje Internet World Stats
Krištofić, B. Digitalna nejednakost // Sociologija i prostor. Dostupno na:
http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=27284 (20. 12. 2008)
189
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
citira, cifre skiciraju vrlo jasno izražene
razlike u raspodjeli ove vrste dobara. Ove
činjenice nisu previše iznenađujuće i bilo
bi posve naivno razmišljati da, u svijetu
gdje jedni gladuju a drugi izmišljaju sve
kreativnije načine kako da potroše silni
novac, može biti drukčije. Očito je da i na
internet možemo gledati kao na sredstvo
uspostavljanja još dublje nejednakosti pa
čak iako je suština Interneta (kao i ostalih
komunikacijsko-informacijskih sredstava)
upravo suprotna – raditi na slabljenju svih
društvenih nejednakosti. Izgleda da bi
tehnooptimisti trebali prestati sanjati o
svijetu u kojem će tehnologija promijeniti
sve.7
Digitalni jaz kao sudbina:
utjecaj digitalne nejednakosti
na društvo i pojedinca
Očigledno je da je digitalno bogatstvo
uglavnom zajedno ide sa općim blagostanjem pojedinih društava. Tehnološka
(r)evolucija ima svoje predstavnike
uglavnom u liku SAD-a, Japana, Francuske
i njima sličnih. Upravo su oni koji će stoga
najviše i ulagati u dalji razvoj IKT-a, i
naravno, oni koji će i “pokupiti“ sve njene
blagodati. Već zaostajeće ekonomije,
gledajući na duži rok, mogle bi potpuno
7
8
9
190
Maja Pandža
da izgube šansu da uhvate priključak
(Petrović, 2007).8 Podaci u Tabeli 1 govore
nam o bržem procesu umrežavanja u
Africi i Bliskom Istoku nego bilo gdje na
svijetu. Fink9 u svome radu postavlja
pitanje da li je moguće, barem matematički, da države u razvoju, u skorijoj
budućnosti, s obzirom na rapidan rast
umrežavanja, prestignu tzv. razvijene
zemlje. Po njemu, zemlje u razvoju stvaraju mogućnosti da (rapidnim rastom) ne
zaostaju za razvijenim zemljama i stoga
se IKT “procijep“ zatvara. Čisto matematički gledajući, moguće je da se to desi
ali u stvarnosti, ne čini se da bi se mogla
ostvariti digitalna jednakost. Više je
razloga za to. Digitalno bogatstvo ne
dolazi bez općeg blagostanja države ili
regije. Cifre koje imamo na tabeli govore
jednu stvar ali ako pogledamo razlike
unutar Europe vidjet ćemo da i tu postoje
razvijene zemlje kao i one koje su, najblaže rečeno, u procesu razvoja. Uzmimo
za primjer vedsku i Bugarsku i njihov
omjer korisnika računala na 100 stanovnika koji iznosi 86 : 5. Teoretski gledano,
da bi Bugarska došla do cifre koju ima
Švedska, treba proći dosta vremena, i to
samo ako uzmemo u obzir da će se
životni standard u Bugarskoj stalno
povećavati. Švedska je već sada dosegla
zadovoljavajući limit po broju korisnika
Afrić, V. Informacijske tehnologije i društvo. // Zbornik radova Težakovi dani / uredili Tkalac S., LasićLazić, J. Zagreb: Zavod za informacijske studije, 2002. str. 8.
Petrović, M. Digitalni jaz – nova tehnologija – stare podele // Center for Research of Information
Technologies.
Dostupno na: http://www.bos.org.yu/cepit/idrustvo2/tema8/Digitalna_podela.pdf (19. 12. 2008)
Fink,C. Kenny, C.J.(2003). W(h)ither the Digital Divide. Web stranica: www.old.developmentgateway.org.
Dostupno: http://old.developmentgateway.org/download/181562/W_h_ither_DD_Jan_.pdf
(20. 12. 2008)
Digitalna nejednakost
računara (naravno ako uzmemo u obzir
da postoje i drugi razlozi, osim ekonomskih, zašto netko ne koristi računar
– kao npr. godine ili nezainteresiranost). U
međuvremenu Švedska će sve više raditi
na razvijanju drugih vidova tehnologije
stvarajući “tehnološki skok“ koji će
Bugarsku opet dovesti u podređen
položaj. I opet će Švedska preuzeti sve
blagodati nove tehnologije. Jednostavno,
radi se o tome da su razlike već prevelike,
i – nedostižne! Postoji još jedno logično
objašnjenje zašto zemlje u razvoju imaju
visok porast korisnika interneta. Internet
je u razvijenim zemljama, koje su u
manjini, već “stara vijest“.
Zemlje u razvoju čine 4/5 zemaljske kugle
i njihovi stalni napori da se uključe u
umrežavanje svijeta jesu golemi, kao što
cifra kaže, ali šta ta cifra zaista znači kada
se raspodjeli na ogroman broj stanovništva. Dok razvijeni svijet već stvara nove
tehnologije koje će im osigurati primat u
svijetu, ostali pokušavaju uhvatiti priključak sa zastarjelim tehnologijama. Jared
Diamond,10 ispitujući u svom djelu sudbine ljudskih društava, pokušava dati
odgovor na često postavljeno pitanja:
Zašto su bogatstva i moć raspodijeljeni
kao što je to danas slučaj a ne na neki
drugi način? Njegov (djelomični) odgovor
jest geografski determinizam i time
objašnjava činjenicu da su neka društva
10
11
prije drugih razvila činitelje moć, kao npr.
puške, dok je drugima ostalo samo da
preuzmu njihov izum. Danas se to isto
događa sa informacijsko- komunikacijskim tehnologijama koje postaju
činitelji moći a time i činitelji produbljivanja postojećih razlika.
Dakle, problem nije u tehnologiji nego u
duboko ukorijenjenim problemima koji
postoje u siromašnim društvima – niski
prihodi, nedostatak vremena, nepismenost itd. Tako ni rješenje neće biti u tome
da se zemljama u razvoju omogući
pristup – dodjelom računara itd., već je
rješenje u dugoročnom planu pospješivanja ekonomskih prilika zemalja u
razvoju (Petrović, 2007).11
Digitalna podjela označava razliku između information rich i information poor, po
dimenzijama kao što su rasa, spol, ekonomski status i mnogim drugim. Postavlja se pitanje da li će s većim rastom IKT-a,
rasti i marginalizacija onih koji se već
ubrajaju u information poor. U društvu u
kojem računarske vještine postaju presudne za lični uspjeh, napredovanje i
obrazovanje, pojedinac koji je već
uskraćen za digitalni optimum teže će
dostići određeni cilj. Obični građani
postaju kolateralna šteta nesustavnog
praćenja tehnologija koji diktira svijet.
Diamond, J. Mikrobi, puške i čelik. Beograd: Dosije, 2004. str. 21.
Petrović, M. Digitalni jaz – nova tehnologija – stare podele // Center for Research of Information
Technologies. Dostupno na:
http://www.bos.org.yu/cepit/idrustvo2/tema8/Digitalna_podela.pdf (19. 12. 2008).
191
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
Maja Pandža
Digitalno bogatstvo i
informacijsko siromaštvo
ovo nam govori da i unutar jednog
društva može postojati duboki digitalni
jaz.
Sljedeće pitanje koje ćemo postaviti u
ovom radu jest pitanje da li digitalno
bogatstvo nužno znači i informacijsko
bogatstvo. Jan Van Dijk (preuzeto od
Krištofić, 2007)12 razlikuje materijalni
pristup (posjedovanje računara), mentalni
pristup (nedostatak iskustva, nezainteresiranost), nedostatak digitalne vještine
(neodgovarajuće vještine i izostanak
društvene potpore) te manjak mogućnosti upotrebe. Krajnji rezultat svih napora
trebao bi biti promijenjen odnos prema
potrošnji vremena, mijenjanje odnosa u
obitelji i društvu te jačanje senzibiliteta
za politiku i javni život. U ovom radu
nema mnogo mjesta da prikažemo sve
moguće razloge zašto u društvu netko
koristi internet a netko ne. Očigledno je
da pojedine kategorije društva zapostavljaju ovaj način prikupljanja informacija.
Samo ćemo navesti neke kategorije –
osobni prihodi (oni su najčešće uzrok
stvaranja digitalnog jaza unutar jednog
društva); mjesto boravka (na selu ili
gradu), spol (to je jedan od najslabijih
predikatora digitalne nejednakosti); dob
(internet je medij mlađih ljudi!); obrazovanja (najviše je korisnika među onima
koji imaju više i visoko obrazovanja).13 Sve
To nas dovodi ponovo do “slučaja Švicarska”. Već smo spomenuli da u Švicarskoj na 100 stanovnika ide 86,18 računara
a korisnika interneta 50,93. Slično tome,
Švedska iako ima slične prihode kao
Francuska, daleko je nadmašuje po broju
računala i korisnika Interneta. To nam
svakako govori da postoje, osim ekonomskih, i drugi razlozi (ne)korištenja interneta. Bez rezultata istraživanja ne može
se reći koji su konkretni razlozi zašto
Švicarci i njima slični ne koriste internet u
većoj mjeri. Ponekad se odgovor krije u
percepciji Interneta i stavovima prema
njemu. Petrović14 je tokom jedne studije
došla do zaključka da nekorisnici Interneta u značajnijoj mjeri manifestiraju
konzervativne političke stavove i podržavaju konzervativne političke struje.
Nekorisnici interneta svakako da imaju
umanjen protok informacija koje u web
svijetu kruže slobodno, možemo reći i
slobodnije nego u drugim vidovima medija. Ovu pojavu možemo okarakterisati
kao digitalno bogatstvo ali informacijsko
siromaštvo, ili jednostavno kao digitalno
bogatstvo koje nije ostvarilo svoj cilj tj.
da osigura i informacijsko bogatstvo.
12
13
14
192
Krištofić, B. Digitalna nejednakost // Sociologija i prostor. Dostupno na:
http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=27284 (20. 12. 2008).
Krištofić, B. Digitalna nejednakost // Sociologija i prostor. Dostupno na:
http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=27284 (20. 12. 2008)
Petrović, M. Digitalni jaz – nova tehnologija – stare podele // Center for Research of Information
Technologies. Dostupno na:
http://www.bos.org.yu/cepit/idrustvo2/tema8/Digitalna_podela.pdf (19. 12. 2008)
Digitalna nejednakost
Situacija u Bosni i Hercegovini
U BiH se internet kao medij pojavio 1995.
godine. Podaci do kojih smo došli
pokazuju da je broj korisnika iz 2006. u
godini 2007. narastao sa 21 % na 29 %, a
broj kućnih priključaka na internet sa 14%
na 23%.15 Prema istom istraživanju, internet je u BiH interesantniji muškarcima
nego ženama (34% na prema 24%).
Dobna razlika u BiH je drastična. Među
onih od 15 do 24 godine je 64% korisnika
interneta dok je korisnika iznad 65 godina
samo 1%. Internetom se koriste najviše
osobe sa fakultetskim obrazovanjem
(70%), a pri vrhu su i oni koji se bave
menadžerskim funkcijama. Kod kuće
internet koristi 54% građana; internet
caffe-i su veoma popularni (31%); na
radnom mjestu (24%). Najčešći razlog
korištenja interneta u BiH jest surfanje
(pretraživanje različitih web sadržaja) što
čini 90% korisnika. Primanje i slanje e-mail
poruka je također veoma popularno. Iza
toga dolazi chat i skidanje filmova, muzike i knjiga. Internet bankarstvom se
koristi samo 6% stanovnika.16
15
16
17
18
Ovi podaci, iako pomalo zastarjeli, pokazuju da se BiH još uvijek nalazi ispod
europskog prosjeka po korištenju interneta (39%). Europske države u kojima se
najviše koristi internet su Švedska (76%),
Nizozemska i Portugal (73%) i Danska
(69%). Hrvatska se drži europskog prosjeka sa 38% korisnika interneta.17
Dakle, BiH još uvijek nije dosegla prosjek
Europe ali je obećavajući brz rast broja
korisnika. Sa što većom upotrebom
svakako se trebaju osigurati i što raznovrsniji načini korištenja interneta – kao
npr. kupovina i plaćanje računa kao i
korištenje u znanstvene svrhe pomoću
pristupa u relevantne baze podataka. Čini
se da je još uvijek Internet u BiH za većinu
samo jedan od načina zabave.
Političko komuniciranje preko Interneta
jest jedan od vidova osiguranja prava na
relevantnu i istinitu informaciju. Međutim
ono, po L. Turčilo18 skoro da i ne postoji.
Institucije vlasti i političke stranke shvaćaju Internet kao “oglasnu ploču” pa se
mrežom koriste uglavnom za pisanje
Koliko građani BiH koriste Internet. (30.11.2007). Web portal: www.24sata.info. Dostupno na:
http://www.24sata.info/8688. Ove podatke je portal preuzeo od Centra za istraživanje tržišta GfK
Sarajevo. Uzorak je napravljen na 1 000 stanovnika. (4.1.2009). Podaci su se promijenili do izlaska
zbornika. Među građanima preko 15 godina i dalje, u 2010. godini internetom se služi 35 % korisnika
a 29 % kućanstava posjeduje internet konekciju. Dobne granice su još uvijek visoke i iznose 84 %
(mladi između 15 – 24 godine) naspram 4 % umirovljenika. Muškarci još uvijek koriste internet više
nego žene ( 38 % naspram 33 %). Dostupno na:
http://www.gfk.ba/public_relations/press/press/004443/index.ba.html (1. 9. 2010).
Koliko građani BiH koriste internat. Press Release GfK BH (30. 11. 2007). Dostupno na:
http://www.gfk.ba/PR/2007/GfK%20PR%2011-2007%20-%20Internet.pdf (5. 1. 2009)
Pogled na građane ON-LINE – množe se NETOVCI. (5. 7. 2007). Press informacije GfK Hrvatska.
Dostupno na: http://www.gfk.hr/press1/internet2.htm (4. 1. 2009)
Turčilo, L. Internet i političko komuniciranje u državama u tranziciji: Slučaj Bosna i Hercegovina //
Medijska istraživanja. Br. 1 (2004). Dostupno na: http://hrcak.srce.hr/file/36252 (20. 12. 2008)
193
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
stranica koje ne potiču na dijalog. Tu se
uglavnom nalaze priopćenja za medije,
propagandni materijali, najave i poruke.
Stranica postoji sama za sebe i tako
zanemaruje osnovni cilj medija a to je
mogućnost primanja mišljenja i kritičkih
opaski, tj. dobivanje neposrednog odgovora. Istraživanjem je utvrđeno da su
elektroničke adrese državnih institucija i
stranaka često neažurirane, netačne ili na
njih nitko ne odgovara.19 I tako Web stranice postaju slika naše države – neorganizirana, neefikasna i neproduktivna.
Zaključak se sam nameće – Internet je
samo djelomice ušao u širu upotrebu i
uglavnom se svodi na surfanje, chat i email. Tek rijetki korisnici su prepoznali i
drugu načine korištenja interneta –
interaktivnost i mogućnost da se govori o
svojim stajalištima.
Maja Pandža
kojem se bibliotekarima preporučuje
kako da utječu na smanjenje digitalnog
procjepa.20 Ovo je sažetak tih preporuka:
•
•
•
Bibliotekari i
digitalna nejednakost
Digitalni jaz je već duže vrijeme problem
sa kojim se bibliotekari suočavaju. IFLA
kao vrhovna organizacija za bibliotekare
svojim manifestima pokreće bibliotekare
širom svijeta da se aktivni uključe u
rješavanje ovog problema. Na konferenciji
održanoj u Bankoku 1999. godine mnogo
se raspravljalo o ovome problemu i kao
rezultat toga je nastao jedan sažetak u
19
20
194
•
•
Bibliotekari u ruralnim područjima,
prije otvaranja biblioteke, se trebaju
upoznati sa područjem, njegovom
geografijom, kulturom, poviješću i
ljudima, kao i njihovim potrebama.
Posebno se bazirati na žene, djecu,
nepismene, studente itd. Tek onda se
može krenuti sa izgradnjom informacionog centra koji će njima najviše
odgovarati.
Preporučuje se što veći naglasak na
opismenjavanju naroda i biblioteke
trebaju osiguravati takve kurseve za
odrasle.
IFLA ostaje glavni zagovarač ukidanja
članarine za javne biblioteke ili barem
njihovo smanjenje. Naravno, to se
može postići samo u širem dogovoru
sa “dobavljačima“ informacija i državnim institucijama.
Promovira se povećanje internet
pristupa na lokalnoj razini
Predlaže se osiguranje treninga i
adekvatne izobrazbe za informacijsko
siromašne zemlje i na osnovu toga
napraviti plan koju infrastrukturu
razviti. IFLA će raditi na uspostavljanju
i provedbi zakonskih regulativa od
strane državnih institucija.
U istraživanju je poslano deset elektroničkih poruka na adrese institucija (pet) i političkih stranaka
(pet). Na 50% poruka uopće nije odgovoreno, jedna je adresa bila pogrešna, na jednu je došao
automatski odgovor (“Automatic Response”), i samo na tri poruke je bilo odgovoreno.
Kagan, A. The growing gap beetwen the information rich and the information poor, both within
countries and beetwen countries: Composite policy paper. 65th IFLA Council and General
Conference: Bankok, Thailand: August, 20-28, 1999. Dostupno na:
http://www.ifla.org/IV/ifla65/65sate.htm (19. 12. 2008)
Digitalna nejednakost
•
IFLA će raditi na istraživanjima za bolje
razumijevanje ovog problema te na
osnovu tih istraživanja donositi konkretne zaključke.
Ovo su neke smjernice koje svakako
mogu pomoći bibliotekarima u njihovom
radu. Kreativnost u njihovoj provedbi
ostaje na samom bibliotekaru. Zanimljivo
istraživanje, koje je sprovela J. Hersberg,21
trebalo je dati odgovor na pitanje da li su
oni ekonomsko siromašni također i
informacijsko siromašni i da li digitalni jaz
utječe na beskućnike. Iako su krajnji
rezultati bili takvi da beskućnici nisu
pokazali interes za tu vrstu medija (što
nas vraća na činjenicu da su nužne promjene u strukturi društva) te se čini da
nedostatak istih ne utječe na svakodnevni
život beskućnika, ovo je koristan primjer
kako se bibliotekari mogu uključiti u
njihovu svakodnevnicu.
Bibliotekari bi otvoreno i jasno trebali
zagovarati ulaganje u IKT-a kao jedinstven način prevladavanja digitalnog jaza.
Samo biblioteka kao jako informacijsko
čvorište može osigurati da potrebne
informacije dođu do svih slojeva civilnog
društva. Stoga je nužno da bibliotekari
najprije i sami prihvate ulogu biblioteke
kao važnog faktora u procesima demokratizacije društva a potom da se kao
takvi predstave i društvu. Sa infrastrukturom koja omogućava dostupnost
informacijama od općeg društvenog
interesa i bibliotekarima sposobnim da
se uhvate u koštac za kompleksnom
21
problematikom prilagođavanja javnog
dobra sa autorskim i izdavačkim pravima
i obratno, biblioteke postaju nediskriminatorni centri informacije i znanja. Kao
takve, podržavaju stvaranje demokratskog civilnog društvo zasnovanog na
pluralističkom načinu razmišljanja.
Zaključak
Ovaj rad se bavi problemom digitalne
nejednakosti kao jednim od najvećih
problema informacijskog društva. Nakon
prikazanih rezultata ovog istraživanja čini
se da je teško biti tehnooptimista. San o
(tehničko – informacijskoj) pravednosti
društva se ne ostvaruje. Činjenica je da su
pojedine države već ostvarile nedostižnu
prednost te, kao inicijatori budućih
projekata, dobiti će i profit od ostvarivanja
istih. A ostalima što ostane. Nažalost,
informacijsko-komunikacijske tehnologije
možemo uporediti sa Diamondovim mikrobima, puškama i čelikom kao činioce
koje sudbinski utječu na ljudska društva –
na njihov uspon ili pad. Ipak, da ne izgleda
sve tako pesimistično uvjeravaju nas
statistike, svjetske ali i one iz BiH. Mi
idemo ka informacijskom i komunikacijskom prosjeku i ako je to ono čemu se
nadamo za naše društvo, možemo biti
optimistični. Ali da bi informacijska pravednost postala realnost, potrebne su
mnogo dublje promjene u domenu globalne socijalne pravednosti. Čekajući te
promijene, potrebno je dati priliku
bibliotekama da postanu mjesta gdje je
Hersberg, J. Are the economically poor information poor? Does the digital divide affect the homeless
and access to information? Canadian Journal of Information and Library Science 27 (2003).
Dostupno na: http://www.cais-acsi.ca/proceedings/2003/Hersberger_2003.pdf (20. 12. 2008)
195
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
osiguran pristup informacijskim tehnologijama kako bi na taj način dobile odgovornu funkciju u zadatku minimiziranja
digitalnog jaza. Umjesto da očekujemo
da tehnologija mijenja stvarnost, potrebno je mijenjati stvarnost načina
upotrebe tehnologije, a to je moguće
samo kroz ustanove koje demokraciju
imaju kao postulat svoga poslanja, poput
biblioteka. Samo biblioteke otvorene
svima i u dovoljnoj mjeri spremne da
zadovolje potrebu za informacijama,
Maja Pandža
mogu doprinijeti ostvarivanju informacijske pravednosti. Biblioteke se potpuno
moraju uključiti u demokratizaciju društva
u kojem je znanje polazište za ostvarivanje individualnih potencijala. Borba
protiv informacijske nejednakosti postaje
još jedan oblik razumijevanja kompleksnosti bibliotečke znanosti i to onog
djela gdje biblioteke postaju moćna
sredstva u odbrani obespravljenih slojeva
društva. Negiranjem ove uloge, biblioteke
gube esencijalnu vrijednost u društvu.
Literatura
Afrić, V. Informacijske tehnologije i društvo. // Zbornik radova Težakovi dani / uredili Tkalac S.,
Lasić-Lazić, J. Zagreb: Zavod za informacijske studije, 2002.
Diamond, J. Mikrobi, puške i čelik. Beograd: Dosije, 2004.
Fink,C. Kenny, C.J.(2003). W(h)ither the Digital Divide.
Web stranica: www.old.developmentgateway.org.
Dostupno: http://old.developmentgateway.org/download/181562/W_h_ither_DD_Jan_.pdf
(20. 2.2008)
Hersberg, J. Are the economically poor information poor? Does the digital divide affect the
homeless and access to information? Canadian Journal of Information and Library
Science 27 (2003).
Dostupno na: http://www.cais-acsi.ca/proceedings/2003/Hersberger_2003.pdf (20. 12. 2008)
Internet World Stats (2008). Dostupno: http://www.internetworldstats.com/stats.htm (5.1.2009);
http://www.internetworldstats.com/stats.htm (2. 9. 2010)
Kagan, A. The growing gap beetwen the information rich and the information poor, both within
countries and beetwen countries: Composite policy paper. 65th IFLA Council and
General Conference: Bankok, Thailand: August, 20-28, 1999.
Dostupno na: http://www.ifla.org/IV/ifla65/65sate.htm (19.12.2008)
Koliko građani BiH koriste Internet. (30. 11. 2007).
Web portal: www.24sata.info. Dostupno na: http://www.24sata.info/8688.
Koliko građani BiH koriste internat. Press Release GfK BH (30. 11. 2007).
Dostupno na: http://www.gfk.ba/PR/2007/GfK%20PR%2011-2007%20-%20Internet.pdf (5. 1. 2009)
http://www.gfk.ba/public_relations/press/press/004443/index.ba.html (1.9. 2010).
Krištofić, B. Digitalna nejednakost // Sociologija i prostor.
Dostupno na: http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=27284 (20. 12. 2008)
196
Digitalna nejednakost
Petrović, M. Digitalni jaz – nova tehnologija – stare podele // Center for Research of Information
Technologies.
Dostupno na: http://www.bos.org.yu/cepit/idrustvo2/tema8/Digitalna_podela.pdf (19.12.2008)
Pogled na građane ON-LINE – množe se NETOVCI. (5. 7. 2007). Press informacije GfK Hrvatska.
Dostupno na: http://www.gfk.hr/press1/internet2.htm (4. 1. 2009)
Turčilo, L. Internet i političko komuniciranje u državama u tranziciji: Slučaj Bosna i Herc egovina
// Medijska istraživanja. Br. 1 (2004).
Dostupno na: http://hrcak.srce.hr/file/36252 (20. 12. 2008)
Wikipedia (2008). Digital Divide.
Dostupno: ttp://en.wikipedia.org/wiki/Digital_divide (5. 1. 2009.)
Williams, K. (2001). What is digital divide.
Dostupno na: http://www.personal.umich.edu/~katewill/kwd3workshop.pdf ( 20. 12. 2008 )
197
YEARBOOK OF INTERNATIONAL CONVENTION OF SLAVIC LIBRARIANS’ IN SARAJEVO Vol. 4-5
Tko izdaje izdavaštvo?
Mile Stojić
Fondacija za izdavaštvo/nakladništvo Fedracije Bosne i Hercegovine
Naslov ove diskusije veoma je duhovit, ali
i pomalo neprecizan. Tko izdaje izdavaštvo? Pitanje je bez pouzdanog adresata.
Jer čini se da su izdavaštvo prvi počeli
izdavati sami izdavači, koji, pritisnuti
logikom tržišta neoliberalnog kapitalizma
ne mogu više misliti na knjigu kao
duhovnu vrijednost, već samo kao na
robu koja donosi profit. A to u našim
uvjetima u pravilu znači šund i kič. Tako
se umjesto knjiga štampaju isključivo
autori, i to oni o kojima pišu novine. Više se
u zadnjih deset godina tiskalo i prodalo
Paula Coelha i Dana Browna, nego svih
drugih pisaca zajedno. Ne moram naglasiti da se u oba slučaja radi o makulaturi i
književnom smeću. U susjednoj je državi
na listi čitanosti daleko ispred svih knjiga
djelo jedne striptizete, koja se prisjeća
svojih seksualnih iskustava sa nogometašima Dinama. Jedna druga literarna
zvijezda, optužena nedavno i za antisemitizam, godinama je prodavala svoje
ukoričene feljtone pune psovki i vulgarnog neknjiževnog jezika kao književnu
robu prve vrste.
Sudbina knjige u svim tranzicijskim
zemljama je slična, teška, jer knjiga je u
198
nezavidnome položaju kao i većina
drugih neprofitabilnih proizvoda kulture.
Temelj neoliberalnog kapitalizma je
tržište, a knjiga se u nas ne može tretirati
barem iz tri razloga – kultura čitanja, pa i
sama pismenost tradicionalno vrlo je
slaba, tržište je minijaturno i što dobar
broj knjiga, pogotovu onih koje obuhvaćaju lokalne kulturne vrijednosti – nije
tržišno kurentno. Šta to znači? Da, recimo,
Mak Dizdar svoje kapitalno poetsko djelo
Kameni spavač ponudi nekom od današnjih izdavača to djelo bilo bi štampano u
500, najviše 1.000 kopija, a teško bi našao
i izdavača, jer je interes za poeziju nikakav.
Izdavač bi mu prilikom odbijanja rukopisa
rekao da bi bilo šanse ako te stihove
pretvori u roman, doda scene žestokog
seksa, terora, okultizma, ili kakve teorije
zavjere. Pjesniku punom nevjerice urednik
bi tad rekao – znate, mi smo kapitalistička
država, a to tržište traži. Čak ako bi odlučio
da knjigu objavi, tražio bi da mu država
pokrije uređivačke i štamparske troškove,
a Dizdaru ne bi platio honorar. Diktat
neoliberalnog tržišta učinio je da su
odlični pjesnici počeli pisati osrednje i loše
romane, traljave trilere ili bljutave erotske
Tko izdaje izdavaštvo?
priče, što je šteta s nesagledivim posljedicama.
No, šalu na stranu, nekadašnje tržište
zajedničkog jezika iscjepkano je na četiri
državne cjeline, većina knjižara na tom
prostoru pretvorena je u trgovine kompjuterima ili kancelarijskim materijalom,
knjižarska infrastruktura do temelja je
uništena, a interes za knjigu opao zbog
razvoja interneta i drugih elektroničkih
medija. Izdavači organiziranih društava
spas traže u pomoći od države, ali kako
tražiti pomoć kada je, kao što je kod nas
slučaj, država siromašna i još k tomu
podijeljena i neorganizirana. Kako se
boriti za veće novce za štampanje knjiga
u državi koja ne može isplatiti ni mirovine,
ili invalidnine borcima i žrtvama rata.
Drvlje i kamenje na državu treba bacati
tek kad se ona konsolidira i funkcionira,
ali u zemlji koja nema resorno ministarstvo kulture teško je od bila koga tražiti
odgovornost za provođenje kulturne
politike, jer takva politika ne postoji. Ona
postoji na razinama entitetskim, ali u
različitim modusima i paradigmama,
uglavnom u funkciji veličanja aktualne
nacionalne politike. Ne znam kako je u
Republici Srpskoj, ali nedavno mi se
direktor njihove Centralne biblioteke žalio
da njihova vlada ne daje ni dinar
sredstava za otkup knjiga, tako da se
biblioteke pune s mijene na uštap.
U Federaciji je situacija nešto bolja, jer na
nivou Federalne vlade postoje dvije
institucije za knjigu – Fondacija za
izdavaštvo i Fondacija za bibliotečku
djelatnost. Ova posljednja je osnovana
tek prije godinu dana i već je dala
izvjestan doprinos, jer je od izdavača
otkupila značajan broj knjiga i podijelila ih
svim važnijim bibliotekama. Fondacija za
izdavaštvo, pak, na čijem sam čelu od
prošle godine, a koju sačinjavaju još
Stevan Tontić i Rešad Džindo, postoji već
sedam godina i stimulirala je do sada
brojne izdavače i knjige, kako kroz
dodjelu nepovratnih sredstava, tako i
odobravanje tzv. revolving kredita, koji
su pomogli izdavačima da premoste
financijske probleme i barem nastave
kakav takav izdavački kontinuitet. Izdavačke jadikovke zaglušile su probleme
samih autora, koji više nemaju prostora
nigdje, jer je i izlazak časopisa neredovit,
a privatni dnevni listovi gotovo da i
nemaju kulturnih rubrika, ili umjesto njih
imaju trač vijesti s filma i estrade. U takvoj
dakle situaciji teško je govoriti o bilo
kakvom sustavnom poboljšanju položaja
knjige, i tako će ostati sve dok se ne riješe
bitni procesi konsolidiranja države koja
je danas čardak ni na nebu ni na zemlji.
Koliko para, toliko muzike reklo bi se
jednom starom, ili “mala bara, puno
krokodila” jednom novijom izrekom.
Pa ipak, ne smijemo zaboraviti da su
Federalno ministarstvo kulture i njegov
ministar Gavrilo Grahovac uložili veliki
napor da se za knjigu, barem na području
Federacije Bosne i Hercegovine, odvoje
značajna sredstva. Navedimo samo neke
činjenice:
Fondacija za izdavaštvo u 2008. godini
distribuirala je 550.000,00 KM na preko
50 izdavača. Ova sredstva su dodijeljena
kao bespovratna.
Fondacija je putem programa revolving
beskamatnih kredita pomagala izdavače
199
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
sa prostora FBiH. Na ovaj program utrošeno je u prošloj godini 200.000,00 KM.
Fondacija je stimulirala i izdavanje brojnih
časopisa od kojih ćemo pomenuti: Ostrvo,
Muzika, Bosanska Vila, Zeničke sveske,
Bosna Franciscana, Sineast, Motrišta,
Život, Izraz, Status, Dijalog, Vizura, Diwan
i drugi.
Fondacija je podržavala i neke projekte
(okrugli stolovi, sudjelovanje na međunarodnim sajmovima knjige, književne
nagrade, te skupove koji su od izuzetnog
značaja za očuvanje kulturne baštine na
ovim prostorima). U ovu svrhu je utrošeno
preko 60.000,00 KM. Znam da su ova
sredstva mala i nedovoljna, naročito kad
se gleda situacija u susjednim državama,
ali ne treba zaboraviti ni činjenicu da su
te države puno bogatije i organiziranije
nego što je naša.
Od leda prvo stradaju ruže, tako da se
kriza države i državnog budžeta rješava
u pravilu tako da se na prvom udaru nađe
kultura. Pa ipak i u narednoj godini Fon-
200
Mile Stojić
dacija je od ministarstva dobila sredstva
na razini prošlogodišnjih. Pokušat ćemo
naći načina da se više nego do sada
stimuliraju domaći autori, jer imamo
saznanja da izdavači prvo podmire svoje
račune, a autoru što ostane, ako ostane
išta. Pokušat ćemo također izdvojiti koju
marku za stimuliranje prijevoda, jer smo
zemlja s najmanje prevedenih knjiga u
regiji.
Podržat ćemo, također i plasman naših
autora na druge jezike, jer ne postoji
institucija koja bi se bavila ovim važnim
segmentom života knjige i autora. Jer dok
se god naše knjige ne uključe u međunarodnu zajednicu duhovnih dobara, naši
će pisci biti duhovni siromasi i autsajderi
Evrope. Činjenica da se u Bosni i Hercegovini piše odlična literatura, mora nas
sve obavezivati. Zasad, neki od naših
najboljih autora svoja djela objavljuju u
drugim državama.
YEARBOOK OF INTERNATIONAL CONVENTION OF SLAVIC LIBRARIANS’ IN SARAJEVO
2008-2009
IN MEMORIAM
MELIHA PIRIJA
1954. – 2008.
Trećeg januara 2009. godine, zauvijek smo se oprostili sa našom Melihom Pirija.
Oni koji su je poznavali, družili se ili sarađivali s njom, znaju da su Melihu krasile poštovanja
vrijedne osobine: plemenita, čestita, nesebična, skromna, pravedna, dosljedna, energična,
gorda, obzirna... Jednostavna i jedinstvena.
Iako ozbiljno narušenog zdravlja, Meliha se, kako je to sama znala kazati, borila k'o lavica,
i nije se predavala niti klonula duhom. Naprotiv, zračila je optimizmom i voljom za životom
i znala je uživati i u malim životnim radostima.
Iskreno se radovala sreći drugih i duboko saosjećala sa onima koji tuguju. Svoje je patnje,
bol, zebnje i strahove, stoički, dostojanstveno i hrabro zatomljivala vedrinom i nadom u
bolje.
Svojim profesionalnim zadacima, doslovno do posljednjeg trenutka, Meliha se posvećivala
odgovorno, seriozno i s puno mara. Nacionalna i univerzitetska biblioteka BiH ostala je bez
vrijedne kolegice, drage i iskrene drugarice i pouzdane saradnice.
Naša draga Meliha otišla je na vječni počinak, ali Melihinoj kćerki Vesni i sinu Damiru, na
koje je bila posebno ponosna, voljenom mužu Zoki, cijeloj obitelji, prijateljima, kolegama
i kolektivu NUBBiH, ostaje da je se s pijetetom, ponosom i ljubavlju sjetimo.
Hvala našoj dragoj Melihi sa svu pažnju i dobrotu koju je nesebično darivala svima i lahka
joj bila naša zemlja bosanska!
Bedita Islamović
201
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
Poštovani, dragi Zorane, Vesna i Damire,
drage kolege i prijatelji,
Ne pamtim da sam imala težu i bolniju, a časniju dužnost od ove današnje – da u ime
biblioteka i kolega iz inostranstva danas rečima i srcem oživim dragi lik naše cenjene i
voljene Melihe.
Prvih dana ove godine među bibliotekarima našeg regiona, Evrope i sveta, od jednog do
drugog Melihinog saradnika, pronosila se bolna vest da nje više nema sa nama. Mada
smo znali da je bila teško bolesna, niko nije mogao da poveruje u njen odlazak – toliko je
hrabrosti, života i snage bilo u njoj da smo svi verovali da će pobediti.
Dragi Zorane, Vesna i Damire, Meliha je bila vaša – ljubav, snaga i radost vaše porodice, ali
i naša – vrhunski profesionalac i neumorni pregalac naše bibliotečke struke, ambasador
kulture svoje zemlje, izvanredan kolega i dragoceni saradnik inostranim bibliotekama, veliki
prijatelj mnogima od nas.
Svojoj biblioteci, svome poslu i nama kolegama bila je posvećena odano, duboko, svim
srcem, do poslednjeg daha. Znali smo to i osećali po svakoj njenoj reči, po svakoj odabranoj
i poslatoj knjizi, po svim preprekama koje je savlađivala u poslu, uprkos teškoj bolesti sa
kojom se borila.
Ovih dana ponovo čitam našu dugogodišnju prepisku koju čuvam kao dragocenost, i
oprosti mi, draga moja prijateljice, što je u ovom času otvaram i za prisutne kolege. U
svakom pismu mi pišeš šta sve trenutno radiš na svom poslu, na koje probleme nailaziš,
iz svake tvoje reči izbija radost kada uspeš da nadvladaš prepreke pred kojima bi mnogi
odustali. Javljaš mi: “Jutros sam dobila tri vreće i puno, puno lijepih knjiga od tebe, i
obradujem se kao malo dijete kada dobivam knjige sa naših prostora, odmah sam ih sve
dala u obradu, i za čas su u fondu”. U jednom od sledećih pisama deliš radost samnom:
“Danas sam odabrala narudžbu knjiga iz produkcije Srbije u projektu Bibliodisey II i naručila
sam većinom stručnu, univerzitetsku knjigu i to me veseli. Mislim da ćete i vi slično moći
naručiti iz Bosne. Danas sam to odradila i dan mi je ispunjen, bila sam korisna.” U aprilu
prošle godine si mi pisala: “Draga moja Ivančice, evo me na poslu zatrpana paketima sa
Sajma knjiga, sa tvojom vrećom prekrasnih knjiga, pakujem pakete naših knjiga za Sajam
u Podgorici, pokušavam da pakete knjiga za vas pošaljem preko ambasade. Naše druženje
u Sarajevu mi je uvijek kao kratak san, valjda se toliko unaprijed radujem i sve to kratko
bude, a htjela bih toliko toga s tobom podijeliti…”
Svi mi, kolege iz inostranstva, znali smo da u Melihi imamo vrsnog poznavaoca bosanske
knjige, neumornog pregaoca za koga u poslu ne postoji nerešivo i nemoguće, sjajnog
saradnika i graditelja veza između svoje i inostranih biblioteka. I njena biblioteka i sve
202
YEARBOOK OF INTERNATIONAL CONVENTION OF SLAVIC LIBRARIANS’ IN SARAJEVO
2008-2009
biblioteke u svetu sa kojima je radila izgubile su nemerljivo - izvanrednog stručnjaka,
posvećenika svome poslu, predivnog kolegu, nezamenljivog prijatelja.
Svoju tešku bolest Meliha je nosila dostojanstveno i hrabro, divili smo se snazi kojom se
borila sa njom, slali joj najbolje misli i želje da u toj borbi pobedi. Živela je i radila svim srcem,
do poslednjeg dana i daha, sa neizmernom ljubavlju za svoje bližnje, za svoju biblioteku,
za knjige i svoj posao, za svoje saradnike, kolege i prijatelje u inostranstvu. Cenili smo je i
voleli kao dragocenog čoveka, kolegu i prijatelja.
Bila je veliki i plemenit čovek, kakvih je malo i koji predstavljaju dragocenost i svetlost u
našim životima. Bila je hrabra, časna i požrtvovana i u svojoj porodici, i u svojoj biblioteci,
i u svakom ljudskom odnosu koji je ostvarila. Bila je junak u svojoj bolesti, borila se sa
njom dostojanstveno, dajući svom životu puni smisao, a nama primer kako se čovek drži
hrabro i u najtežim okolnostima i borbama. Disala je i živela punim plućima, mada teško
bolesna, prenosila je životnu energiju i optimizam na sve koji su sa njom živeli, radili,
prijateljevali.
Melihin odlazak osećam kao veliku životnu nepravdu i kao nenadoknadiv lični gubitak.
Ona je moj životni prijatelj – kažem to u sadašnjem vremenu jer mada Melihe više nema
među nama ona ostaje u mome srcu i u mojoj duši, da sa njom razgovaram, da je pitam
za savet, da joj se požalim, da me uteši kada je teško, da mi je stalno pred očima kao uzor
kako se hrabro i dostojanstveno vode najteže životne borbe. Malo je reći da je volim, zvala
sam je “draga moja Meli, sestrice moja”. Meliha je samnom delila svoje radosti i teškoće,
zajedno smo se radovale kada je Damir položio vozački ispit, kada je Vesna diplomirala,
svakoga proleća bi u pisma koja mi je pisala dodala prve proljetne mirise visibaba, ljubičica
i zumbula iz svoje bašte. I u svakom njenom pismu bilo je i ostalo da živi i da me i sada greje
mnogo njene duše. Osećam kako posle njenog odlaska u mome životu više ništa neće biti
isto, to je gubitak koji ostavlja tugu i bol za ceo život. Voljena moja prijateljica, duša moja
divna, nikada više neće biti iskrenih, dobrih, toplih reči prijateljstva koje smo razmenjivale,
ali biće sećanja i ljubavi, sjaja i svetlosti kojima je ozarila moju dušu i obasjala moj život.
Dragi Zorane, Vesna i Damire, vaša i naša Meliha nije uspela da pobedi bolest, ali je pobedila
smrt. Ostala je da živi u svojoj divnoj deci, u srcima svojih bližnjih. Nama, kolegama i
prijateljima, ostavila je sećanje na sve lepo i dobro što nam je podarila, na sve radosne
susrete i razgovore, sjajnu saradnju i iskrena pisma, dragoceno, nezaboravno prijateljstvo.
Njen dragi lik, njena posvećenost poslu, životna energija, čestitost i toplina ostaju trajno
sa nama, kao uzor dostojanstvenog, časnog, smisaonog ljudskog postojanja.
Ivana Nikolić
203
YEARBOOK OF INTERNATIONAL CONVENTION OF SLAVIC LIBRARIANS’ IN SARAJEVO Vol. 4-5
ICSL – Godišnjak Međunarodnog susreta
bibliotekara slavista u Sarajevu
Bibliografija 2005. – 2007. godina
Izradila:
Sonja Polimac, viši bibliotekar
Nacionalna i univerzitetska biblioteka BiH, Sarajevo
UVOD
U okviru već tradicionalnog okupljanja bibliotekara slavista u Sarajevu, svake godine se
objavljuje zbornik u kome se prezentuju izlaganja učesnika susreta. Zbornik izlazi godišnje
pod nazivom: ICSL godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu,
ISSN 1840-1295. Prvi glavni i odgovorni urednik zbornika-godišnjaka je nedavno preminuli
prof. dr. Kemal Bakaršić, a u uredničkom vijeću su uvaženi stručnjaci iz inozemstva.
Analiza časopisa prema formalnim karakteristikama (urednička i tehnička opremljenost
izdanja) kao i sadržaji publikacija ukazuju da se radi o kvalitetnom stručnom časopisu iz
oblasti bibliotekarstva. Do sada su publikovana tri broja u kojima je objavljeno 56 radova
sa perdhodnih skupova.
Bibliografija obuhvata sve publikovane članke. Bibliografski opis rađen je u sistemu
COBISS (Koopretivni online bibliografski sistem i servisi), te stoga svaka bibliografska
jedinica u donjem lijevom uglu ima i COBISS.BH-ID broj koji određuje njenu lokaciju u
bibliografskoj bazi COBIB.BH.
Za bibliografski opis primijenjeni su ISBD standard za opis sastavnica, COMARC/B format
za mašinski čitljivo katalogiziranje i razmjenu bibliografskih informacija i Pravilnik i
priručnik za izradbu abecednih kataloga. Dio 1,2 autora, Eve Verone. Opisane bibliografske
jedinice sadrže pune informacije o prilogu (članku) kao i o serijskoj publikaciji iz koje su
preuzete, UDK broj i referentni broj koji povezuje bibliografsku jedinicu sa registrima.
Sastavni dijelovi bibliografije su: bibliografske jedinice koje su raspoređene po
abacednom redoslijedu prezimena autora, registar naslova, imenski registar i predmetni
registar.
205
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
Sonja Polimac
BIBLIOGRAFIJA ICSL
Bibliografske jedinice – abecedni raspored
BADA, Zoltan
Izdanja iz Bosne i Hercegovine u slavističkoj zbirci Zemaljske biblioteke
za strane jezike u Budimpešti / Zoltan Bada. - Način dostupa (URL):
http://www.openbook.ba/icsl/papers/zbada.htm. - Bibliografske bilješke uz
tekst.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 1, br. 1 (decembar/prosinac 2005), str. 72-93.
026.07(439 Budimpešta)
COBISS.BH-ID 16577798
1
BADA, Zoltan
Slavistička zbirka iz ostavštine Ištvana Sentđerđija u Zemaljskoj
biblioteci za strane jezike u Budimpešti / Zoltan Bada. - Bibliografske
bilješke na kraju teksta.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 2, br. 2 (decembar/prosinac 2006), str. 23-32.
026.07(439 Budimpešta)
COBISS.BH-ID 16592390
2
BAKARŠIĆ, Kemal
Inside looking out and outside looking in : an approach to Bosnian
libraries / by Kemal Bakaršić. - Način dostupa (URL):
http://www.openbook.ba/icsl/papers/kbakarsic.htm.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 1, br. 1 (decembar/prosinac 2005), str. 60-64.
021.64(497.6:100)
COBISS.BH-ID 16466694
206
3
ICSL godišnjak – Bibliografija 2005. – 2007. godina
BAŠIĆ-Hasanagić, Berina
Marketing i management u biblioteci : na primjeru Biblioteke grada
Sarajeva / Berina Bašić-Hasanagić.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 3, br. 3 (decembar/prosinac 2007), str. 79-80.
027.022(497.6 Sarajevo):021.7
COBISS.BH-ID 17167110
4
BRAČUN, Roman
Odabir knjižnične građe : sustavni pristup / Roman Bračun.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 3, br. 3 (decembar/prosinac 2007), str. 49-52.
025.21(497.5)
COBISS.BH-ID 17157638
5
COKORILO, Ana
The Presentation of the Astrid Lindgren Memorial Award / Anna Cokorilo.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 3, br. 3 (decembar/prosinac 2007), str. 76-78.
06.068Astrid Lindgren:82-93
COBISS.BH-ID 17165574
6
DIZDAR, Senada
Obrazovanje bibliotekara : prilagođavanje tradicionalnih programa “novom
vremenu” i promijenjenim zadacima / Senada Dizdar. - Bibliografske bilješke
uz tekst. - Bibliografija: str. 44.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 3, br. 3 (decembar/prosinac 2007), str. 31-44.
378.1:02(497.6)
COBISS.BH-ID 17156614
7
DIZDAR, Srebren
Najbolji odlaze prvi : in memoriam dr. Kemal Bakaršić (1956-2006) /
Srebren Dizdar.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 2, br. 2 (decembar/prosinac 2006), str. 7-13.
929 Bakaršić K.
COBISS.BH-ID 16428550
8
207
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
Sonja Polimac
DONIA, Robert J.
Death of the book : an historian’s view of digital revolution rebuild /
by Robert J. Donia. - Način dostupa (URL):
http://www.openbook.ba/icsl/papers/rdonia.htm.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 1, br. 1 (decembar/prosinac 2005), str. 11-14.
02:004.738.5
COBISS.BH-ID 16463366
9
DONIA, Robert J.
Word savers and word users : a glimpse into the future / by Robert J.
Donia. - Uvodno izlaganje na Drugom međunarodnom susretu bibliotekara
slavista u Sarajevu.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 2, br. 2 (decembar/prosinac 2006), str. 19-22.
02:008
COBISS.BH-ID 16591878
10
GOLUBOVIĆ, Dragan
Uloga i iskustva Media Centra u čuvanju i mikrofilmovanju novinske građe
i digitalna kolekcija bosanskohercegovačkih novina / Dragan Golubović. Način dostupa (URL): http://www.openbook.ba/icsl/papers/dgolubovic.htm.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 1, br. 1 (decembar/prosinac 2005), str. 163-165.
005.922.52:004.932]:070(497.6)
COBISS.BH-ID 16587270
11
GRBA, Milan
Sakupljanje građe o jugoslovenskim ratovima u Britanskoj biblioteci :
1991-1999 / Milan Grba. - Bibliografske bilješke uz tekst.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 3, br. 3 (decembar/prosinac 2007), str. 109-115.
027.5(410.1 London):025.22
002.2:355.01(497.1)]”1991/1999”
COBISS.BH-ID 17173254
208
12
ICSL godišnjak – Bibliografija 2005. – 2007. godina
GUŠIĆ, Sejdalija
Uloga Istorijskog arhiva Sarajevo u slavističkim i balkanološkim
studijama : izazovi digitalizacije / Sejdalija Gušić i Mustafa Dervišević. Način dostupa (URL): http://www.openbook.ba/icsl/papers/sgusic.htm.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 1, br. 1 (decembar/prosinac 2005), str. 149-153.
930.253:004.932
COBISS.BH-ID 16585222
13
HAJDAROVIĆ, Nevenka
Bosanskohercegovačka izdavačka produkcija 1995-2005. / Nevenka
Hajdarović.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 2, br. 2 (decambar/prosinac 2006), str. 33-37.
655.4(497.6)”1995/2005”
COBISS.BH-ID 16430342
14
HAJDAROVIĆ, Nevenka
Ko izdaje knjige u Bosni i Hercegovini / Nevenka Hajdarović.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 3, br. 3 (decembar/prosinac 2007), str. 15-18.
655.4/.5(497.6)
COBISS.BH-ID 17152006
15
HIBERT, Mario
Digitalna tranzicija i bibliotečki prijepori identiteta / Mario Hibert. Bibliografske bilješke uz tekst. - Bibliografija: str. 129-130.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 3, br. 3 (decembar/prosinac 2007), str. 116-130.
02:004]:17
COBISS.BH-ID 17173766
16
HIBERT, Mario
Kodeks fragmenata : profesoru Kemalu Bakaršiću / Mario Hibert.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 2, br. 2 (decembar/prosinac 2006), str. 16-17.
929 Bakaršić K.
COBISS.BH-ID 16429830
17
209
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
Sonja Polimac
IZMIJENJENA uloga fakultetskih biblioteka : selekcija, servisi, saradnja /
Miroslav Živanović, Biserka Sabljaković, Vanja Kenjić, Hedija Kodžaga,
Mirela Rožajac. - Dostupno i na:
http://www.openbook.ba/icsl/papers/mzivanovic.htm.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 1, br. 1 (decembar/prosinac 2005), str. 154-158.
027.7(497.6 Sarajevo):021.64
COBISS.BH-ID 16586502
18
KLOTZ, Bea
Central and Eastern European Online Library : the vendors perspective on
making digital library / by Bea Klotz. - Način dostupa (URL):
http://www.openbook.ba/icsl/papers/bklotz.htm.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 1, br. 1 (decembar/prosinac 2005), str. 177-180.
02:004.738.5
COBISS.BH-ID 16591366
19
KLOTZ, Bea
Findability - Accessability - Reliability : Why to be conservative in the
digital age? / Bea Klotz.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 3, br.3 (decembar/prosinac 2007), str. 9-13.
004.738.5
COBISS.BH-ID 17174790
20
LOMPAR, Dragica
Biblioteke i izdavači u Crnoj Gori / Dragica Lompar.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 3, br. 3 (decembar/prosinac 2007), str. 19-22.
02:655.41(497.16)
COBISS.BH-ID 17152518
210
21
ICSL godišnjak – Bibliografija 2005. – 2007. godina
LONČAREVIĆ, Nermina
Slavističke zbirke Nacionalne biblioteke Francuske (Bibliotheque natinale
de France) / Nermina Lončarević. - Način dostupa (URL):
http://www.openbook.ba/icsl/papers/magda.htm.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 1, br. 1 (decembar/prosinac 2005), str. 94-100.
027.5(44 Pariz)
COBISS.BH-ID 16516614
22
LUKIĆ, Sadeta
60 godina pruge Brčko-Banovići : ekonomski značaj izgradnje pruge za
Rudnik mrkog uglja i općinu Banovići / Sadeta Lukić, Amra Smajlović.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 3, br. 3 (decembar/prosinac 2007), str. 87-91.
625.1:330.131.5(497.6)(093.2)
COBISS.BH-ID 17170182
23
LJUCA, Adin
Bosna i Hercegovina u češkim izvorima / Adin Ljuca. – Sadrži: Češki autori
o Bosni i Hercegovini ; Bosniaca u prijevodu ; Prevoditelji.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 3, br. 3 (decembar/prosinac 2007), str. 92-99.
002.2(497.6)=162.3
COBISS.BH-ID 17170950
24
LJUCA, Adin
Bosniaca u Slavenskoj biblioteci u Pragu / Adin Ljuca. - Bibliografske
bilješke uz tekst. - Sadrži i: Dodatak: Kronološka bibliografija članaka,
tekstova, razgovora i anketa o bibliotekarstvu i bibliotekama u vezi sa BiH
(1993.-1995.).
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 2, br. 2 (decembar/prosinac 2006), str. 38-53.
026.07(437.3 Prag)
COBISS.BH-ID 16432134
25
211
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
Sonja Polimac
MADACKI, Saša
Library wars : impacts of Bosnian independence on libraries Worldwide /
by Saša Madacki. - Način dostupa (URL):
http://www.openbook.ba/icsl/papers/smacacki.htm.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 1, br. 1 (decembar/prosinac 2005), str. 15-17.
004.738.52:025.4.036
COBISS.BH-ID 16465414
26
MARTIN, Barbara
Portal za slavistiku u okviru Virtualne stručne biblioteke za Istočnu
Evropu : kako da postane atraktivan pristup stručnim informacijama na
internetu? / Barbara Martin. - Način dostupa (URL):
http://www.slavistik-portal.de/doku/Sarajevo_predavanje_1806.pdf____________
. - Bilješke na kraju teksta.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 2, br. 2 (decembar/prosinac 2006), str. 54-60.
004.738.5:026(497)
COBISS.BH-ID 16429318
27
METLIĆ, Dragan
Tragom naše stare knjige : biblioteka Slavenskog instituta u Kelnu /
Dragan Metlić. - “Članak je dubliciran u časopisu [Treći program] Radio
Sarajevo, br. 38, str. 375-411 —> str. 115. - Bibliografske bilješke na
kraju teksta. - Bibliografija: str. 142-143.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 1, br. 1 (decembar/prosinac 2005), str. 115-145.
027.2(430 Keln):[026:094=163
930.85(497.1)
COBISS.BH-ID 16584710
28
NIKOLIĆ, Ivana
Bibliotečka saradnja i razmena publikacija - doprinos procesu pomirenja
na prostorima nekadašnje Jugoslavije / Ivana Nikolić.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 2, br. 2 (decembar/prosinac 2006), str. 61-67.
021.64:341.38(497.6)
COBISS.BH-ID 16433414
212
29
ICSL godišnjak – Bibliografija 2005. – 2007. godina
NIKOLIĆ, Ivana
Plasman publikacija u inostranstvo : iskustva Odelenja razmene Narodne
biblioteke Srbije (NbS) / Ivana Nikolić. - Način dostupa (URL):
http://www.openbook.ba/icsl/papers/inikolic.htm.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 1, br. 1 (decembar/prosinac 2005), str. 101-106.
025.22:027.54(497.11 Beograd)
COBISS.BH-ID 16579334
30
OVČINA, Ismet
Obnavljanje Slavističke zbirke, važan segment u strateškom razvoju
Nacionalne i univerzitetske biblioteke Bosne i Hercegovine / Ismet Ovčina.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 2, br. 2 (decembar/prosinac 2006), str. 69-70.
027.54(497.6 Sarajevo)
COBISS.BH-ID 16436742
31
OVČINA, Ismet
Sektor izdavaštva u Nacionalnoj i univerzitetskoj biblioteci Bosne i
Hercegovine / Ismet Ovčina.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 3, br. 3 (decembar/prosinac 2007), str. 23-25.
655.41:027.54(497.6 Sarajevo)
COBISS.BH-ID 16745222
32
PAJIĆ, Predrag
Južni Sloveni u Kongresnoj biblioteci u Vašingtonu / Predrag Pajić. Način dostupa (URL): http://www.openbook.ba/icsl/papers/ppajic.htm.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 1, br. 1 (decembar/prosinac 2005), str. 54-59.
027.5(73 Vašington)
COBISS.BH-ID 16471558
33
213
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
Sonja Polimac
PENNELL, Daniel M.
Ruin and recovery : strategies for building South Slavic collections
after the 1990s / by Daniel M. Pennell. - Način dostupa (URL):
http://www.openbook.ba/icsl/papers/jspurr.htm.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 1, br. 1 (decembar/prosinac 2005), str. 23-27.
027.7(73):025.2=163”1990/...”
COBISS.BH-ID 16474886
34
PIRIJA, Meliha
Iskustva Nacionalne i univerzitetske biblioteke Bosne i Hercegovine u
izgradnji fondova i mogućnosti bibliotečke razmjene na međunarodnoj razini /
Meliha Pirija.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 2, br. 2 (decembar/prosinac 2006), str. 71-75.
025.22:027.54(497.6 Sarajevo)
COBISS.BH-ID 16436230
35
POLIČNIK- Čermelj, Tereza
Bosanskohercegovačka, hrvatska, makedonska i srpska građa u Nacionalnoj i
univerzitetskoj biblioteci u Ljubljani : analitički izveštaj za novi
milenijum / Tereza Poličnik-Čermelj i Irena Sešek. - Bibliografske bilješke uz tekst.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 2, br. 2 (decembar/prosinac 2006), str. 76-83.
025.22:027.54(497.4)
COBISS.BH-ID 234751744
36
POLIČNIK-Čermelj, Tereza
Otpis građe u bibliotekama Slovenije kao način popunjavanja fondova
Nacionalne i univerzitetske biblioteke u Ljubljani / Tereza
Poličnik-Čermelj, Valerija Žagar. - Abstract. - Bibliografija: str. 60-61.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 3, br. 3 (decembar/prosinac 2007), str. 53-61.
027.54(497.6 Ljubljana):025.2
COBISS.BH-ID 17157894
214
37
ICSL godišnjak – Bibliografija 2005. – 2007. godina
PULJEK-Bubrić, Narcisa
Uloga privatnih bibliotečkih zbirki u slavističkim i balkanološkim
studijama / Narcisa Puljek-Bubrić. - Način dostupa (URL):
http://www.openbook.ba/icsl/papers/npuljek.htm.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 1, br. 1 (decembar/prosinac 2005), str. 166-169.
061.27(497.6 Sarajevo):026]
COBISS.BH-ID 16587782
38
REŠIDBEGOVIĆ, Amra
Biblioteke i izdavači u svjetlu savremenih međunarodnih zahtjeva / Amra
Rešidbegović. - Summary. - Bibliografske bilješke uz tekst.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 3, br. 3 (decembar/prosinac 2007), str. 100-108.
02:655.41(497.6)
COBISS.BH-ID 17171718
39
REŠIDBEGOVIĆ, Amra
Specijalne zbirke Nacionalne i univerzitetske biblioteke Bosne i
Hercegovine u okrilju slavističkih zbirki Jugoistočne Evrope / Amra
Rešidbegović. - Bibliografija: str. 90. - Sažetak. - Summary.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 2, br. 2 (decembar/prosinac 2006), str. 84-90.
027.54(497.6 Sarajevo)
COBISS.BH-ID 16437766
40
RIEDLMAYER, András
Convivencia under fire : genocide and book-burning in Bosnia / by András
Riedlmayer. - Bibliografske bilješke na kraju teksta.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 1, br. 1 (decembar/prosinac 2005), str. 28-53.
027:355.012(497.6)”1992/1995”
COBISS.BH-ID 16576262
41
215
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
Sonja Polimac
RIZVANBEGOVIĆ-Džuvić, Amina
Promocija privatne bibliotečke zbirke : iskustva Bošnjačkog
instituta-fondacija Adila Zulfikarpašića / Amina Rizvanbegović-Džuvić,
Narcisa Puljek-Bubrić.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 3, br. 3 (decembar/prosinac 2007), str. 73-75.
027.1(497.6 Sarajevo):021.7
COBISS.BH-ID 17164806
42
RIZVANBEGOVIĆ-Džuvić, Amina
Slavističke kolekcije Bošnjačkog instituta : zbirke Emigrantika,
Bogumili, Ratna zbirka i Orijentalni rukopisi / Amina Rizvanbegović-Džuvić,
Narcisa Puljek-Bubrić. - Bibliografija str. 96.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 2, br. 2 (decembar/peosinac 2006), str. 91-96.
061.27(497.6 Sarajevo)
COBISS.BH-ID 16438022
43
SABLJAKOVIĆ, Biserka
Projekti podrške unapređenju poslovanja BIC-a Ekonomskog fakulteta u
Sarajevu / Biserka Sabljaković. - Abstract.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 3, br. 3 (decembar/prosinac 2007), str. 63-72.
021:027.7(497.6 Sarajevo)
COBISS.BH-ID 17159174
44
SOTIROV-Đukić, Vaska
Digitalizacija građe zavičajnih zbirki kao promotora kulturne baštine
lokalne zajednice / Vaska Sotirov-Đukić. - Bibliografske bilješke uz tekst.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 2, br. 2 (decembar/prosinac 2006), str. 97-103.
025.171:[005.922.52:004.932(063)
930.85:004.738.5
COBISS.BH-ID 16438790
216
45
ICSL godišnjak – Bibliografija 2005. – 2007. godina
SOTIROV-Đukić, Vaska
Rekonstrukcija jednog života : kreiranje digitalne zbirke “Sjećanje
zajednice” / Vaska Sotirov-Đukić. - Bibliografske bilješke uz tekst. Abstract.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 3, br. 3 (decembar/prosinac 2007), str. 81-86.
026.06:004.738.1]:929 Mrnjevica A.
COBISS.BH-ID 17169158
46
SPURR, Jeff
A Remembrance : [dr. Kemal Bakaršić (1956-2006)] / Jeff Spurr.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 2, br. 2 (decembar/prosinac 2006), str. 14-15.
929 Bakaršić K.
COBISS.BH-ID 16429574
47
SPURR, Jeffrey B.
War and recovery : one intiative to help Bosnia’s libraries rebuild / by
Jeffrey B. Spurr. - Način dostupa (URL):
http://www.openbook.ba/icsl/papers/jspurr.htm.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 1, br. 1 (decembar/prosinac 2005), str. 18-22.
027(497.6)”1996/...”
021.64(497.6:73)
COBISS.BH-ID 16473606
48
STEVANOVIĆ, Bosiljka
Opsluživanje čitalaca iz jugoistočne Evrope u gradskoj biblioteci The New
York Publik Library : praktični pristup / Bosiljka Stevanović. - Način
dostupa (URL): http://www.openbook.ba/icsl/papers/bstevanovic.htm.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 1, br. 1 (decembar/prosinac 2005), str. 107-114.
024.5/.6:027.3(73 Njujork)
COBISS.BH-ID 16580614
49
217
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
Sonja Polimac
SZKUTA, Magda
Sauth East European collections in the British Library / by Magda Szkuta.
- Način dostupa (URL): http://www.openbook.ba/icsl/papers/magda.htm.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 1, br. 1 (decembar/prosinac 2005), str. 67-71.
027.5(410.1 London)
COBISS.BH-ID 16512006
50
TRAILOVIĆ, Goran
Disolucija istorije / Goran Trailović. - Bibliografske bilješke uz tekst.
- Bibliografija: str. 29.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 3, br. 3 (decembar/prosinac 2007), str. 26-29.
021:930.85](497.1)”199”
316.74:02”199”
COBISS.BH-ID 17155590
51
UGRIČIĆ, Sreten
A Post-Balkan Symbolic Infrastructure / Sreten Ugričić.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 2, br. 2 (decembar/prosinac 2006), str. 105-111.
316.7(497)
COBISS.BH-ID 16439814
52
VODOPIJA, Magdalena
Histrica nova : centar za knjigu Istre / Magdalena Vodopija. - Način
dostupa (URL): http://www.openbook.ba/icsl/papers/mvodopija.htm.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 1, br. 1 (decembar/prosinac 2005), str. 173-176.
02(497.5 Istra)
061.22(497.5 Istra)
COBISS.BH-ID 16589062
218
53
ICSL godišnjak – Bibliografija 2005. – 2007. godina
VUKOTIĆ, Bojana
Elektronska izdanja periodike u Srbiji dostupna preko Dubokog kataloga
Narodne biblioteke Srbije / Bojana Vukotić. - Bibliografija: str. 125-126. Sadrži i: Dodatak: Bibliografija [elektronskih izdanja periodike u Srbiji].
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 2, br. 2 (decembar/prosinac 2006), str. 112-161.
027.54(497.11 Beograd)
016:[050:004.087(497.11)
COBISS.BH-ID 16440326
54
VUKOVIĆ, Mladen
Problemi “digitalne edukacije” budućih bibliotekara / Mladen Vuković. Bibliografija: str. 48.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 3, br. 3 (decembar/prosinac 2007), str. 45-48.
378.1:02(497.6)
COBISS.BH-ID 17157126
55
ŽUNIĆ, Enisa
Narodna i univerzitetska biblioteka u Tuzli : uloga regionalne biblioteke
u zajednicama slavističkih biblioteka / Enisa Žunić. - Način dostupa (URL):
http://www.openbook.ba/icsl/papers/ezunic.htm.
U: ICSL - Godišnjak međunarodnog susreta bibliotekara slavista u Sarajevu
.... - ISSN 1840-1295. - God. 1, br. 1 (decembar/prosinac 2005), str. 159-162.
027.53(497.6 Tuzla)
COBISS.BH-ID 16586758
56
219
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
Sonja Polimac
REGISTAR NASLOVA
Izmijenjena uloga fakultetskih biblioteka 18
Bibliotečka saradnja i razmena publikacija doprinos procesu pomirenja na
prostorima nekadašnje Jugoslavije 29
Biblioteke i izdavači u Crnoj Gori 21
Biblioteke i izdavači u svjetlu savremenih
međunarodnih zahtjeva 39
Bosanskohercegovačka, hrvatska,
makedonska i srpska građa u Nacionalnoj i
univerzitetskoj biblioteci u Ljubljani 36
Bosanskohercegovačka izdavačka produkcija
1995-2005. 14
Bosna i Hercegovina u češkim izvorima 24
Bosniaca u Slavenskoj biblioteci u Pragu 25
Južni Sloveni u Kongresnoj biblioteci u
Vašingtonu 33
Central and Eastern European Online Library
19
Convivencia under fire 41
Death of the book 9
Digitalizacija građe zavičajnih zbirki kao
promotora kulturne baštine lokalne
zajednice 45
Digitalna tranzicija i bibliotečki prijepori
identiteta 16
Disolucija istorije 51
Elektronska izdanja periodike u Srbiji
dostupna preko Dubokog kataloga
Narodne biblioteke Srbije 54
Findability - Accessability - Reliability 20
Histrica nova 53
Inside looking out and outside looking in 3
Iskustva Nacinalne i univerzitetske biblioteke
Bosne i Hercegovine u izgradnji fondova i
mogućnosti bibliotečke razmjene na
međunarodnoj razini 35
Izdanja iz Bosne i Hercegovine u slavističkoj
zbirci Zemaljske biblioteke za strane jezike
u Budimpešti 1
220
Ko izdaje knjige u Bosni i Hercegovini 15
Kodeks fragmenata 17
Library wars 26
Marketing i management u biblioteci 4
Najbolji odlaze prvi 8
Narodna i univerzitetska biblioteka u Tuzli 56
Obnavljanje Slavističke zbirke, važan segment
u strateškom razvoju Nacionalne i
univerzitetske biblioteke Bosne i
Hercegovine 31
Obrazovanje bibliotekara 7
Odabir knjižnične građe 5
Opsluživanje čitalaca iz jugoistočne Evrope u
gradskoj biblioteci The New York Publik
Library 49
Otpis građe u bibliotekama Slovenije kao
način popunjavanja fondova
Nacionalne i univerzitetske biblioteke u
Ljubljani 37
Plasman publikacija u inostranstvo 30
Portal za slavistiku u okviru Virtualne stručne
biblioteke za Istočnu Evropu
27
A Post-Balkan Symbolic Infrastructure 52
The Presentation of the Astrid Lindgren
Memorial Award 6
Problemi “digitalne edukacije” budućih
bibliotekara 55
Projekti podrške unapređenju poslovanja BIC-a
Ekonomskog fakulteta u Sarajevu 44
Promocija privatne bibliotečke zbirke 42
Rekonstrukcija jednog života 46
A Remembrance 47
ICSL godišnjak – Bibliografija 2005. – 2007. godina
Ruin and recovery 34
IMENSKI REGISTAR
Sakupljanje građe o jugoslovenskim ratovima
u Britanskoj biblioteci 12
Sauth East European collections in the British
Library 50
Sektor izdavaštva u Nacionalnoj i
univerzitetskoj biblioteci Bosne i
Hercegovine 32
Slavistička zbirka iz ostavštine Ištvana
Sentđerđija u Zemaljskoj biblioteci
za strane jezike u Budimpešti 2
Slavističke kolekcije Bošnjačkog instituta 43
Slavističke zbirke Nacionalne biblioteke
Francuske (Bibliotheque natinale de
France) 22
Specijalne zbirke Nacionalne i univerzitetske
biblioteke Bosne i Hercegovine u okrilju
slavističkih zbirki Jugoistočne Evrope 40
Bada, Zoltan 1, 2
Bakaršić, Kemal 3
Bašić-Hasanagić, Berina 4
Bračun, Roman 5
Bubrić, Narcisa Puljek- vidi Puljek-Bubrić,
Narcisa
Tragom naše stare knjige 28
Uloga i iskustva Media Centra u čuvanju
i mikrofilmovanju novinske građe i
digitalna kolekcija bosanskohercegovačkih
novina 11
Cokorilo, Anna vidi Čokorilo, Ana
Čermelj, Tereza Polčnik- vidi Poličnik- Čermelj,
Tereza
Čermelj, Tereza Poličnik- vidi Poličnik-Čermelj,
Tereza
Čokorilo, Ana 6
Dervišević, Mustafa (autor) 13
Dizdar, Senada 7
Dizdar, Srebren 8
Donia, Robert J. 9, 10
Džuvić, Amina Rizvanbegović vidi
Rizvanbegović-Džuvić, Amina
Džuvić, Amina Rizvanbegović- vidi
Rizvanbegović-Džuvić, Amina
Đukić, Vaska Sotirov- vidi Sotirov-Đukić, Vaska
Uloga Istorijskog arhiva Sarajevo u slavističkim
i balkanološkim studijama 13
Uloga privatnih bibliotečkih zbirki u
slavističkim i balkanološkim studijama
38
War and recovery 48
Word savers and word users 10
60 godina pruge Brčko-Banovići 23
Golubović, Dragan 11
Grba, Milan 12
Gušić, Sejdalija 13
Hajdarović, Nevenka 14, 15
Hasanagić, Berina Bašić- vidi Bašić-Hasanagić,
Berina
Hibert, Mario 16, 17
Kenjić, Vanja (autor) 18
Klotz, Bea 19, 20
Kodžaga, Hedija (autor) 18
Lompar, Dragica 21
Lončarević, Nermina 22
Lukić, Sadeta 23
221
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
Ljuca, Adin 24, 25
Madacki, Saša 26
Martin, Barbara 27
Metlić, Dragan 28
Nikolić, Ivana 29, 30
Ovčina, Ismet 31, 32
Pajić, Predrag 33
Pennell, Daniel M. 34
Pirija, Meliha 35
Poličnik- Čermelj, Tereza 36
Poličnik-Čermelj, Tereza 37
Puljek-Bubrić, Narcisa 38
Puljek-Bubrić, Narcisa (autor) 42, 43
Rešidbegović, Amra 39, 40
Riedlmayer, András 41
Rizvanbegović-Džuvić, Amina 42, 43
Rožajac, Mirela (autor) 18
Sabljaković, Biserka 44
Sabljaković, Biserka (autor) 18
Sešek, Irena (autor) 36
Smajlović, Amra (autor) 23
Sotirov-Đukić, Vaska 45, 46
Spurr, Jeff 47
Spurr, Jeffrey B. 48
Stevanović, Bosiljka 49
Szkuta, Magda 50
Trailović, Goran 51
Ugričić, Sreten 52
Vodopija, Magdalena 53
Vukotić, Bojana 54
Vuković, Mladen 55
Žagar, Valerija (autor) 37
Živanović, Miroslav (autor) 18
Žunić, Enisa 56
222
Sonja Polimac
PREDMETNI REGISTAR
Arhivska građa - Digitalizacija 13
Bakaršić, Kemal (1956-2006) 8, 17, 47
baze podataka 19
bibliografije članaka 25
bibliotečka građa 12, 25, 34
Bibliotečka građa
- Bosniaca - Mađarska 1
- Digitalizacija - Teoretska razmatranja 20
- Južnoslovenski jezici
- Engleska 50
- Francuska 22
- SAD 33
- Nabavka - Otpis - Slovenija 37
- Selekcija 5
- Slavenski jezici - Nabavka - Države bivše
Jugoslavije 36
- Slavističke zbirke - Jugoistočna Evropa 40
- Zavičajne zbirke - Digitalizacija 45
bibliotečke kolekcije 12
bibliotečke zbirke 42
bibliotečki fondovi 49
bibliotečko poslovanje 44
Bibliotečko poslovanje - Promocija usluga 4
Biblioteka grada Sarajeva - Usluživanje
korisnika - Promocije 4
bibliotekari 7, 8, 17, 47, 55
bibliotekarstvo 53
Bibliotekarstvo
- Budućnost 10
- Digitalizacija građe - Internet 9
- Internet - Usluživanje korisnika - Etički
aspekt 16
- Moderno doba - Esej 51
- Reforma obrazovanja - Bosna i Hercegovina
7, 55
biblioteke 44, 51
Biblioteke
- Bibliotečka saradnja - Države bivše
Jugoslavije - 1996- 29
ICSL godišnjak – Bibliografija 2005. – 2007. godina
Biblioteke
- Izdanja na južnoslavenskim jezicima Nabavka - SAD - 1990.- 34
- Izdavači - Saradnja
- Bosna i Hercegovina 39
- Crna Gora 21
- Knjižare - Saradnja - Istra 53
- Međubibliotečka razmjena 35
- Obnova - Pomoć iz svijeta - Bosna i
Hercegovina - 1996.- 48
- Online katalozi - Preuzimanje zapisa 26
- Ratna razaranja - Bosna i Hercegovina 1992-1995 41
- Saradnja - Bosna i Hercegovina - Svijet 3
- Zavičajne zbirke - Kreiranje zbirki 46
Bibliotheque nationale de France (Paris) Slavističke zbirke 22
biografije 8, 17, 47
Bosna i Hercegovina
- Češki izvori 24
- Kulturno nasljeđe - Rariteti 28
Bosniaca
- Bibliografski zapisi - SAD - Kanada 3
- Češka 24
bosniaka 24
Bošnjački institut (Sarajevo)
- Bibliotečke zbirke 38
- Slavisitčke kolekcije - Orijentalni rukopisi 43
Bošnjački institut-fondacija Adila
Zulfikarpašića (Sarajevo) - Bibliotečki
fondovi - Promocije 42
The British Library (London) 12
British Library (London) - Južnoslovenske
kolekcije 50
CEEOL (Frankfurt am Main) 19
Central and Eastern European Online Library
vidi CEEOL (Frankfurt am Main)
čuvanje dokumenata 11
demokratija 16
digitalne biblioteke 9
Digitalne biblioteke - Izgradnja - Centralna i
istočna Evropa 19
digitalne kolekcije 46
digitalni arhivi 11
digitalno doba 20, 55
Dokumenti - Digitalizacija - Internet 9
duboki katalog 54
edicije NUBBiH 39
Ekonomski fakultet. Bibliotečko informatovni
centar (Sarajevo) 44
elektronske baze podataka 18
elektronske publikacije 54
fakultetske biblioteke 44
Fakultetske biblioteke - Bibliotečki fondovi Servisi - Bosna i Hercegovina 18
Informacije - Pronalaženje - Pristup Pouzdanost 20
informacijska etika 16
informacijske znanosti 7
informacijski stručnjaci 7, 55
informacijsko društvo 16
informacione tehnologije 46
internet 20
Internet - Stručne informacije - Dostupnost 27
izdanja o Bosni i Hercegovini 1, 3, 9, 24, 25
izdavačka djelatnost 39
izdavačka produkcija 14
izdavaštvo 21, 53
Izdavaštvo - Bosna i Hercegovina 15
- 1995.-2005. 14
- Plasman u inostranstvo - Jugoslavija 30
izjava o slobodi izražavanja 39
Jugoslavija - Rat - 1991-1999 - Bibliotečke
zbirke 12
jugoslovenski ratovi 12
južnoslovenski jezici 28, 49
223
ICSL Yearbook – Vol 4-5 (2008-2009)
Književnost za djecu - Nagrade - Prikazi 6
kod za državu 26
kod za jezik 26
Kongresna biblioteka (Vašington) vidi Library
of Congress (Washington D.C.)
kreiranje informacija 46
Kultura - Društveni odnosi - Balkan 52
Kulturna baština - Digitalizacija 45
kulturna historija 51
legat “Sentđerđi” 2
legati 42
Library of Congress (Washington D.C.) Južnoslovenske kolekcije 33
MARC format 26
međubibliotečka razmjena 34
međubibliotečka saradnja 18, 31
Međubibliotečka saradnja 48
Memorijalna nagrada Astrid Lindgren 6
Mrnjevica, Aleksandar - Rukopisi 46
multimedija 46
Nacionalna biblioteka Francuske (Pariz) vidi
Bibliotheque nationale de France (Paris)
Nacionalna i univerzitetska biblioteka
(Ljubljana, Slovenija) vidi Narodna in
univerzitetna knjižnica (Ljubljana)
Nacionalna i univerzitetska biblioteka Bosne i
Hercegovine (Sarajevo)
- Bibliotečki fondovi - Izgradnja 35
- Izdavačka djelatnost 32
- Slavistička zbirka 31
- Specijalne zbirke 40
Narodna biblioteka Srbije (Beograd)
- Elektronski katalog - Pretraživanje - Opcija
full text 54
- Međubibliotečka razmjena 29, 30
Narodna i univerzitetska biblioteka “Derviš
Sušić” (Tuzla) 56
Narodna in univerzitetna knjižnica (Ljubljana)
- Bibliotečka građa - Nabavka - 2000-2005 36
- Popunjavanje fondova 37
224
Sonja Polimac
The New York Public Library - Usluživanje
korisnika 49
Novine - Mikrofilmovanje - Digitalizacija Bosna i Hercegovina 11
obavezni primjerak 21, 39
online katalozi 19
Országos Idegennyelvû Könyvtár (Budapest)
- Slavisitčka zbirka - Bosniaca 1
- Slavistička zbirka 2
periodične publikacije 11, 19
Periodične publikacije, elektronska izdanja Bibliografije - Srbija 54
portal za slavistiku 27
pravo na informaciju 16
Prezentacija 6
privatne biblioteke 38
Privatne biblioteke - Zbirke - Propaganda 42
projekti 44
rariteti 28
raspad Jugoslavije 51
razaranje biblioteka 41
razmjena publikacija 29
regionalne biblioteke 56
Slavenska biblioteka (Prag) vidi Slovanská
knihovna (Praha)
Slavenski institut. Biblioteka (Keln) vidi
Slavisches institut. Bibliotek (Köln)
Slavisches institut. Bibliotek (Köln) - Stare
knjige 28
slavističke zbirke 33, 50
slavistika 33, 50
Slovanská knihovna (Praha) - Bibliotečki
fondovi - Bosniaca 25
sociologija kulture 51
Specijalne biblioteke - Istočna Evropa 27
stručne biblioteke 27
Szentgyorgy, István - Ostavština 2
ICSL godišnjak – Bibliografija 2005. – 2007. godina
virtualne biblioteke 27
Visokoškolske biblioteke - Poslovanje - Projekti
- Sarajevo 44
visokoškolsko obrazovanje 7, 55
Željeznice - Izgradnja - Ekonomski značaj Brčko - Banovići 23
željezničke pruge 23
željeznički saobraćaj 23
zaštita dokumenata 11
Zemaljska biblioteka za strane jezike
(Budimpešta) vidi Országos Idegennyelvû
Könyvtár (Budapest)
225
Fondacija “Kemal Bakaršić” se zahvaljuje
Ministarstvu obrazovanja i sporta FBiH i
Ministarstvu nauke i kulture FBiH
na finansijskoj podršci za održavanje
MEĐUNARODNOG SUSRETA BIBLIOTEKARA SLAVISTA
U SARAJEVU
Fondacija za izdavaštvo/nakladništvo FBiH i
Fondacija za bibliotekarstvo FBiH
omogućile su objavljivanje Godišnjaka
MEĐUNARODNOG SUSRETA BIBLIOTEKARA SLAVISTA U SARAJEVU
226
Download

ICSL godisnjak - Biblioteka Sarajeva