CRNOGORSKA AKADEMIJA NAUKA I UMJETNOSTI
„CRNA GORA U XXI STOLJEĆU – U ERI KOMPETITIVNOSTI“
INTEGRACIJA U EVROPSKE
I EVROATLANSKE STRUKTURE
Prof. dr Gordana Đurović 1
Prof. dr Lidija Čehulič-Vukadinović 2
Prof. Dr Danjela Jaćimović 3
Mr Mehmedin Tahirović 4
Mr Nikola Milović 5
Sažetak za završne rasprave, 30. Mart 2010
1
Univerzitet Crne Gore, Ekonomski fakultet, Podgorica; Jovana Tomaševića 37, Podgorica;
e-mail: [email protected] ;
2
Sveučilište u Zagrebu, Fakultet političkih znanosti, Zagreb; Univerzitet Crne Gore, Fakultet političkih nauka, Podgorica; Vrbanićeva
21, Zagreb, Hrvatska; e.mail: [email protected]
3
Univerzitet Crne Gore, Ekonomski fakultet, Podgorica; Jovana Tomaševića 37, Podgorica; e-mail: [email protected];
4
Šef Odsjeka za NATO u Ministarstvu odbrane Crne Gore, Jovana Tomaševića, Podgorica; e-mail: [email protected] i
[email protected] ;
5
Univerzitet Crne Gore, Ekonomski fakultet, Podgorica; Jovana Tomaševića 37, Podgorica;
e-mail: [email protected] ;
1
INTEGRACIJA U EVROPSKE I EUROATLANSKE STRUKTURE
1. Integracioni ciljevi – ekonomska i bezbjednosna vs. politička integracija
1.1. Evropska unija
1.2. NATO
2. Kompatibilnost EU i NATO u sistemu kolektivne bezbjednosti, regionalne
stabilnosti i ekonomske perspektive i mogućnosti integrisanja Crne Gore
2.1. Evropski bezbjednosni i odbrambeni identitet
2.2. Oblikovanje zajedničke evropske i bezbjednosne politike
2.3. Evropski Ustav i zajednička odbrambena i bezbjednosna politika EU
2.4. NATO u Novom svjetskom poretku - Transformacija NATO-a
2.5. Odnosi NATO, UN, OEBS-a i EU
2.6. NATO na Balkanu
2.7. Regionalne bezbjedonosne inicijative
2.8. Ekonomski efekti i perspektive uključenja Crne Gore u EU i NATO
3. Pretpristupni dijalog za punopravno članstvo
3.1. Evropska unija
3.1.1. Status zemlje kandidata
3.1.2. Pretpristupni pregovori
3.2. NATO
3.2.1. Partnerstvo za mir
3.2.2. Nacionalni sistem bezbjednosti Crne Gore – reforma i perspektive
razvoja
4. Postpristupne obaveze
4.1. Postpristupne obaveze u EU
4.2. Postpristupne obaveze u NATO
5. Punopravno članstvo u EU i saradnja Crne Gore sa institucijama EU
5.1. Evropski parlament
5.2. Savjet EU i Savjet ministara
5.3. Evropska komisija
5.4. Ostale institucije i specijalizovane agencije
6. Regionalizacija i tržište
6.1. WTO /STO/
6.2. CEFTA
6.3. Jedinstveno tržište EU – slobodan protok roba, ljudi, usluga i kapitala
6.4. Pozicioniranje male otvorene ekonomije u strateškim ekonomskim
integracijama i savremenim medjunarodnim ekonomskim odnosima
7. Međunarodne vladine i nevladine organizacije
7.1. Specijalizovane ustanove UN i njihov odnos s Crnom Gorom
7.2.Medjunarodne finansijske organizacije i uticaj na finansijski sistem Crne
Gore
7.3. Neke regionalne organizacije od interesa za Crnu Goru
7.4.Medjunarodne nevladine organizacije u različitim područjima i saradnja
Crne Gore s njima
PRILOG: Evropska komisija, Nacrt dokumenta „EVROPA „2020“, 3.3.2010
2
1. INTEGRACIONI CILJEVI – EKONOMSKA I BEZBJEDNOSNA VS.
POLITIČKA INTEGRACIJA
Kraj II svjetskog rata označio je početak nove ere u odnosima između evropskih država.
Trebalo je staviti tačku na međunarodne sukobe i izgraditi trajni mir koji će počivati na
zajedničkim vrijednostima i interesima evropskih naroda. Nova generacija evropskih državnika
lansirala je ideju ujedinjene Evrope zasnovane na ugovorima koji će garantovati mir, vladavinu
prava i jednakost država. U periodu od 1945. do 1950. godine formiraju se brojne regionalne i
međunarodne organizacije, koje su kao osnovni cilj imale očuvanje mira i bezbjednosti, obnovu
ratom razorenih privreda, podsticanje raznih vidova saradnje između država. 6
Druga polovina XX stoljeća opredjelila je dva osnovna strateška pravca integracija
zemalja Evrope – to su integracije u evropske i evroatlanske strukture. Vrijeme je potvrdilo da
su evropske zemlje prepoznale interes snaga ovih nadnacionalnih organizacija, strateški koncept
njihovog daljeg razvoja i širenja, njihovu fleksibilnost i pravovremeno prilagođavanje globalnim
izazovima bezbjednosti, stabilnosti i prosperiteta. Ove integracije obilježiće i XXI stoljeće.
Vrijeme je potvrdilo da su evropske zemlje izabrale ekonomske integracije kao stub
evropskih integracija, koje prati bezbjednosni aspekt, dok su euroatlanske integracije
opredjeljenje bezbjednosnim motivima, koje prati izražen ekonomski aspekt.
Kada je o političkoj integraciji riječ, treba je razlikovati od političkih motiva integracija,
koji su u biti imali pozitivnu ulogu, u smislu da su politički razlozi integracija bili stvaranje
demokratskog identiteta Evrope, koji se zasniva na političkim moralnim i društvenim
vrijednostima, kao što su: vladavina prava, demokratija, lična sloboda, odgovornost, podjela
vlasti itd. Politička integracija ostala je na marginama integracionog procesa, sačuvana samo u
idejama evropskih federalista, jer su snažni nacionalni identiteti država članica bili ključni
kočničari tog projekta u svim dosadašnjim pokušajima. Noviji pokušaji integracije spoljnih akcija
Unije, samo su pragmatičan odgovor na potrebe jačanja pozicije Unije na svjetskoj sceni –
predstavniti EU kao jednog od glavnih igrača, a ne samo kao nadnacionalnu organizaciju sui
generis koja pruža gotovo 60% svjetske razvojne pomoći (not global payer, but global player).
1.1. Evropska unija 7
Evropska unija danas je zajednica 27 država, u kojoj na 4,2 miliona km2 živi 497
miliona stanovnika i u kojoj se službeno komunicira na 23 jezika, gdje se zajedničke politike
sprovode preko veoma razgranatog mehanizma institucija koje objedinjuje i uređuje
pravna tekovina Unije, tzv. acquis communautaire. Od Šumanove deklaracije iz 1950.godine,
preko Evropske zajednice za ugalj i čelik, Rimskih ugovora o osnivanju EEZ i EUROATOM-a,
Briselskog ugovora o spajanju, Jedinstvenog evropskog akta, Mastrihtskog ugovora o osnivanju
EU, zatim Amsterdama i Nice, sve do Lisabonskog (reformskog) ugovora danas, Unija je rasla (u
dubinu i širinu) i dobrovoljno privukla u svoju strukturu najveći broj evropskih zemalja u više
talasa proširenja (1973,1981, 1986, 1995, 2004, 2007). Po oblastima koje obuhvata – od
poljoprivredne politike, trgovine, prevoza, do pitanja spoljne politike, odbrane, pravosuđa i
mnogih drugih – EU podsjeća na „superdržavu”, na organizaciju koju neki doživljavaju kao
„postmoderno carstvo”. Ali to moderno carstvo nije originalno samo po činjenici da nema cara ili
da su u njega udružene demokratske, suverene države. Ono je neobično i po tome što se radi o
prvoj zajednici država u ljudskoj istoriji koje su se objedinile sasvim dobrovoljno i miroljubivim
putem. Stoga je EU jedan od najoriginalnijih političkih izuma našeg doba, jedinstvena po svojim
Ujedinjene nacije (1945.godine), Međunarodni monetarni fond, Svjetska banka, GATT (Opšti sporazum o
carinama i trgovini), Savjet Evrope, NATO.
7
Prof dr Gordana Đurović
6
3
karakteristikama, svojevrsna tvorevina kakvoj nema poređenja u istoriji (sui generis). U drugoj
polovini XX i početkom XXI vijeka Unija je ostvarila ono što nijesu uspjeli brojni evropski
osvajači i vojskovođe – ujedinila je veći dio evropskog kontinenta.
Evropsku uniju čini 27 evropskih zemalja (7% svjetske populacije i 30% svjetskog
BDP) koje dijele iste demokratske vrijednosti i posvećene su zajedničkom radu za opšte dobro
građana Unije. One su prenijele posebna ovlašćenja zajedničkim evropskim institucijama, tako da
se demokratske odluke o pitanjima od važnosti za cijelu Uniju donose na evropskom nivou.
Istovremeno, EU je posvećena i očuvanju različitosti evropskih kultura i načina života, očuvanju
identiteta svake države članice.
Više evropskih zemalja takođe je zakucalo na vrata EU - tu je i Crna Gora. Okružen
Unijom, cijeli region Zapadnog Balkana, teško da može razvijati drugu stratešku integraciju kao
razvojni okvir osim evropske integracije. Za očekivati je da će cijeli region do kraja ove decenije
biti unutar Unije. Dalje širenje EU – Turska, zemlje istočnog partnerstva, ostaju na agendi EU za
ozbiljno promišljanje poslije 2014.godine.
1.2. NATO 8
Raspadom bipolarne faze međunarodnih odnosa urušio se sistem kolektivne
međunarodne bezbjednosti temeljen na dva podsistema parcijalne kolektivne bezbjednosti
(NATO, Varšavski ugovor). NATO je ostao kao najjača, najveća, najmoćnija, najbrojnija,
najbogatija bezbjednosna organizacija koja je, da bi opstala u radikalno promijenjenom
geopolitičkom, geostrategijskom i geoekonomskom okruženju, morala otpočeti sa reformama
svoje strukture, ciljeva, snaga za njihovo sprovođenje, ali i uspostavljati partnerske odnose
saradnje sa drugim međunarodnim organizacijama. Ujedno je NATO otvorio vrata i novim
potencijalnim članicama, kada i ako ispune određene uslove, zatražio da Evropska unija postane
evropski stub bezbjednosti unutar novih transatlantskih odnosa (projekt ESDI, Zajednička spoljna
i bezbjednosna politika), te ponudio dojučerašnjem protivniku, nasljednici SSSR-a, Rusiji,
adekvatne mogućnosti zajedničke akcije i saradnje. Te brojne reforme kontinuiran su, zahtjevan i
skup proces koji još uvijek traje. Približavanjem Crne Gore NATO-u i njenim punopravnim
članstvom u narednom krugu proširenja Saveza, Crna Gora će dobiti politički,
bezbjednosni i ekonomski okvir za svoj uspješan daljnji sveukupni razvoj, daljnju jaču
integraciju u evropske i euroatlantske procese, ali i mogućnost ravnopravnijeg nastupanja
kao akter širom međunarodne zajednice.
2. KOMPATIBILNOST EU I NATO U SISTEMU KOLEKTIVNE
BEZBJEDNOSTI,
REGIONALNE
STABILNOSTI
I
EKONOMSKE
9
PERSPEKTIVE I MOGUĆNOSTI INTEGRISANJA CRNE GORE
2.1. Evropski bezbjednosni i odbrambeni identitet
Evropski bezbjednosni i obrambeni identitet u budućem razdoblju formiraće se u
zavisnosti od opšteg razvoja evropskih integracionih kretanja, ali isto tako i od odnosa koji
će se formirati u strukturi glavnih aktera međunarodne zajednice (SAD, Rusija, NR Kina,
Pacifik). Evropa, koja će demografski biti slabija u odnosu na nove aktere savremenog svijeta,
moraće uložiti mnogo više napora u izgradnju svog vjerodostojnog odbrambenog identiteta koji,
upravo zbog novih izazova koji već sada, a u budućnosti će još i više, dolaze s prostora izvan
8
9
Prof dr Lidija Čehulić
Prof dr Lidija Čehulić (2.1.-2.5); Mr Mehmedin Tahirović (2.6-2.8)
4
Evrope, neće moći biti samostalan. Bez obzira na eventualni stepen jačanja sveukupnih evropskih
veza, članice Europske unije moraće u budućnosti računati na atlansku sigurnosnu
komponentu tj. na saradnju Europe i Amerike. Uzmu li se u obzir i objektivne trenutne teškoće u
realizaciji koncepta Evropskog bezbjednosnog i obrambenog identiteta (politička nevoljnost
pojedinih članica NATO-a i EU za taj projekt, nedostatak finansijskih sredstava za njegovu
institucionalno uspostavljanje i operabilnost, razjedinjenost bezbjednosnih interesa članica
NATO-a i EU i sl.) teško je za vjerovati da bi, na papiru dobro zamišljen i formulisan koncept
evropskog bezbjednosnog i obrambenog identiteta, u budućnosti u praksi mogao i zaživjeti
normativno planiranim intenzitetom. NATO je najadekvatniji kišobran unutar kog će se taj
projekt razvijati. Od NATO-a , a ne primarno do članica Europske unije, će zavisiti koliku
samostalnost će evropski bezbjednosni i obrambeni identitet imati u odnosu na Atlanski savez.
2.2. Oblikovanje zajedničke evropske i bezbjedonosne politike
Oblikovanje zajedničke evropske i bezbjedonosne politike ići će u skladu s jačanjem
evropskog identiteta i stepena evropskog zajedništva. Razlike koje trenutno postoje kod
evropskih zemalja neće biti odjednom niti brzo prevladane, ali se može pretpostaviti da će, pod
uslovom intenziviranja svih ostalih integracionih faktora i veza (monetarnih, ekonomskih,
socijalnih, kulturnih i dr.)
unutar NATO-a i EU započeti proces jačanja evropskog
bezbjednosnog sistema kao sastavnog dijela ukupnog integrisanja. Na zastoje se može računati i
zbog činjenice da se svaka suverena država, koliko god živjeli u multipolarnom i međuzavisnom
svijetu, najteže odriče dijela svoje nacionalne suverenosti upravo po pitanjima vezanim uz
bezbjednost i obranu. Vojne establishment, vojna industrija potpomognuta bogatim kapitalom i
multinacionalnim kompanijama, teško da će se odjednom i lako umrežiti u neku širu
bezbjednosnu evropsku sferu i na taj način podjeliti velik dio zarade sa članicama EU koje
tradicionano nisu bile niti dovoljno jake, niti involvirane u istraživanja i razvoj odbrambenog
sektora, u kojem se još uvijek izuzetno mnogo i sigurno zarađuje.
2.3. Lisabonski ugovor i zajednička odbrambena i bezbjedonosna politika EU
Lisabonski ugovor kao novi krovni pravni dokument Evropske unije trebao bi poslužiti kao
integracioni faktor razjedinjenih nacionalnih politika članica Evropske unije. Stoga su
zagovornici brzog uspostavljanja zajedničke odbrambene i bezbjedonosne politike EU s
nestrpljenjem očekivali njegovo usvajanje. No ostali su razočarani. U tekstu koji je nekoliko puta
mijenjan i dopunjavan (Lisabonski ugovor), zajednička odbrambena i bezbjedonosna politika je
sastavni dio zajedničke spoljne politike, ministar spoljnih poslova EU (a ne ministar odbrane)
odgovoran je za njeno sprovođenje. Tekst Ugovora ostavlja dovoljno prostora svim stručnim
službama, koje će iz njega u budućnosti izvoditi niže pravne akte i dokumente, da konkretnije
definišu način finansiranja, način odlučivanja, ali i način sprovođenja zajedničke bezbjednosne i
odbrambene politike EU. Bez toga, taj projekt mogao bi ostati mrtvo slovo na papiru.
2.4. NATO u Novom svjetskom poretku – Transformacija NATO-a
NATO je danas po broju članica najmnogobrojniji, po ukupnoj vojnotehnološkoj snazi
najmoćniji, po broju aktivnosti najdinamičniji, po ekonomskoj snazi najbogatiji, po
teritorijalnoj rasprostranjenosti članica najveći vojnopolitički savez čiji su punopravni
član, i ukupno najmoćnija sila svijeta, Sjedinjene Američke Države. Pa ipak NATO danas
gubi na svojoj kredibilnosti zbog previše preuzetih obaveza koje ne stigne i ne može adekvatno
ispunjavati. Stoga NATO mora definisati prioritete svoje transformacije, prilagođavanja novoj
5
bezbjedonosnoj situaciji u 21. stoljeću, te nadalje mora odlučno sprovesti neophodne reforme.
Fokusirati se treba na: povećanje efikasnosti/učinkovitosti snaga za odgovor (NRF-NATO
Response Force), umrežavanje sa ostalim međunarodnim organizacijama koje, po svojoj
prirodi, ne moraju i ne smiju biti isključivo bezbjednosne (EU, UN, OSCE; ASEAN, Grupa
svjetske banke, Šangajska grupa, Afrička unija), intenzivirati odnose sveukupne saradnje sa
Rusijom (Rusija se ne smije više posmatrati isključivo kao neprijatelj i skeptik euroatlantske
ideje). Politička je odluka da je NATO-va misija u Avganistanu još uvijek primarna saveznička
misija, ali trebalo bi ozbiljnije poraditi na pronalaženju strategije postepenog napuštanja, odnosno
povlačenja iz Avganistana i prepuštanja situacije domaćim avganistanskim snagama.
Politika otvorenih vrata, odnosno pitanje primanje novih država (Crna Gora je prva na
listi čekanja) u punopravno članstvo, ne smije ostati samo deklarativno načelo Saveza, jer će
umanjiti intenzitet reformi potencijalnih kandidata. Novi strateški koncept, u kom će se zacrtati
smjernice NATO djelovanja (ujedno i NATO transformacije) za narednih barem dvadesetak
godina trebao bi sadržati ove elemente kao integralni dio teksta. Pitanja poput sajber kriminala
(cyber attacka) ili osiguranja energetske sigurnosti, NATO bi trebao prepustiti za to profesionalno
osposobljenim civilnim tijelima.
2.5. Odnos NATO - UN- OEBS- EU
Svijet budućnosti prema sadašnjim naznakama biće svijet multipolarnih odnosa. Evropa se u
tom svijetu može pojaviti kao jedan od multipolarnih aktera pod uslovom da razvije svoj
specifični identitet i stvori odgovarajuću strukturu vojnog i političkog djelovanja. Ako Evropa u
tom pogledu zakaže onda joj preostaje da bude dio atlantske cjeline i da u atlantskoj integraciji
vidi mogućnosti svoga nastupa na međunarodnoj sceni ističući u prvi plan atlantsko zajedništvo.
U sistemu evropskih odnosa, EU neće u budućnosti obuhvatiti sve evropske zemlje i
postojaće potreba za održavanjem OEBS-a. Iako taj mehanizam neće imati niti neku veću
snagu niti autoritet, on ipak može biti organizacija u kojoj se pojavljuju tri značajna aktera (EU,
SAD, Rusija). U optimističkoj viziji međunarodnih odnosa OEBS bi mogao biti organizacija koja
bi postavila temelje panevropske sigurnosti pod uslovom da se usklade ruska i atlantska
stanovišta.
U multipolarnom svijetu međunarodnih odnosa Ujedinjene nacije bi mogle dobiti u
budućnosti značajno mjesto i stoga bi se moglo očekivati da će NATO biti jedan od konkretnih
instrumenata uz čiju pomoć se može realizovati mir i sigurnost. Zajedno sa bezbjednosnim
snagama EU, NATO bi mogao poslužiti kao instrument koji ima najviše iskustva, spremnosti i
materijalnih sredstava i snaga da ostvaruje ciljeve UN-a.
2.6. NATO na Balkanu
Sukobi i nestabilnosti na Balkanu tokom devedesetih godina prošlog vijeka predstavljali
su direktnu prijetnju bezbjednosnim interesima zemalja članica NATO-a i široj evropskoj
bezbjednosti i stabilnosti. To je bio razlog što je Savez krenuo s operacijama upravljanja krizama
i operacijama podrške miru, prvo u Bosni i Hercegovini, a potom na Kosovu i u Makedoniji.
Tako su događaji koji su obilježili raspad bivše SFRJ omogućili praktičnu provjeru saradnje
NATO i partnera u traženju efikasnijih odgovora na savremene izazove i prijetnje. Istovremeno,
to su za NATO bile tri premijere angažovanja u novom svjetskom poretku:
- uspostavljanje i održavanje mira u Bosni i Hercegovini, 1995. do 2004. godine, gdje je
NATO prvi put u svojoj istoriji postojanja angažovao vojne snage izvan teritorije članica Saveza
radi ostvarenja ovakvih ciljeva;
- vazdušna kampanja NATO-a na vojne ciljeve i infrastrukturne objekte SRJ 1999. godine u cilju
sprečavanja nastanka humanitarne katastrofe na Kosovu, i
6
- preventivno diplomatsko djelovanje NATO-a 2001. godine u Makedoniji, radi razoružanja
Vojske za nacionalno oslobođenje Albanaca u cilju sprječavanja etničkih sukoba u državi.
Zbog, još uvijek, neriješenih političkih pitanja u vezi ustavnih reformi i državnog
uređenja u BiH, zategnutih odnosa između Srbije i Kosova, neriješenih odnosa između
Makedonije i Grčke u vezi sa imenom makedonske države, kao i rješavanja pitanja povratka
raseljenih i izbjeglih lica na svim ratnim prostorima bivše SFRJ, NATO će i u budućnosti ostati
prisutan na balkanskom prostoru sve do uspostavljanja sistema bezbijednosti koji će moći
biti garant mira i stabilnosti u Regionu.
2.7. Regionalne bezbjedonosne inicijative
Radi prevazilaženja istorijskih predrasuda i prepreka regionalne saradnje, na podstrek
EU, NATO, OUN, OSCE i SAD, pokrenut je niz inicijativa u Jugoistočnoj Evropi, koje bi trebale
da doprinesu unapređenju stanja stabilnosti i bezbjednosti u regionu. U posljednjih 15 godina
razvijen je širok spektar bezbjedonosne saradnje u regionu kojim su zahvaćene različite oblasti
bezbjedonosnih rizika i prijetnji u Regionu i razvijani mehanizmi saradnje radi zajedničkog
suočavanja sa njima u različitim oblastima kao što su: razvoj demokratskih institucija država,
civilnog društva, vladavine prava, tržišne ekonomije i NATO kompatibilnih vojnih snaga;
saradnja u borbu protiv korupcije i organizovanog kriminala i zaštiti ljudskih prava i sloboda;
ekonomska i naučna saradnja; odbrambeno-vojna saradnja; demilitarizacija i uništavanje viškova
naoružanja i saradnja u različitim kriznim situacijama i katastrofama. U budućnosti će većina
inicijativa bezbjedonosne saradnje poprimiti regionalni institucionalni karakter s čime će se
obezbijediti neophodne pretpostavke da Balkan postane zona mira, stabilnosti i prosperiteta.
2.8. Ekonomski efekti i perspektive uključenja Crne Gore u EU i NATO
Crna Gora kroz integracije u evropske i evroatlanske strukture želi da rješava svoj
bezbjednosni aspekt razvoja, uz istovremeno podsticanje svog ekonomskog razvoja. U tom
smislu, NATO predstavlja najmoćniji političko-vojni savez na svijetu koji svakoj zemlji članici
daje čvrstu garanciju da će njen suverenitet i teritorijalni integritet biti očuvan, a da će
ekonomski razvoj biti stabilan. EU je najveći svjetski trgovac i veliko tržište, koje pruža
mogućnost i za benefite ekonomske integracije malih ekonomija, a daje okvir za razvoj države
vladavine prava, snažne institucije i biznis ambijent prilagodjen strateškim razvojnim
partnerstvima. U krajnjem, integracije u evropske i evroatlanske strukture postaju ključna
poluga rasta životnog standarda i prosperiteta zemlje.
Članstvo u NATO-u Crnoj Gori bi donijelo mnogobrojne dugoročne ekonomske efekte koji bi
uticali na poboljšanje kreditnog rejtinga, stabilnosti za investiranje, povećanje agregatne tražnje,
rast BDP-a i razvoj crnogorske privrede uopšte.
Države, koje su posljednje pristupile NATO-u, bilježe rast investicija, zbog porasta
interesovanja investitora da ulažu u napredne i politički stabilne ekonomije. Češka i Poljska, koje
su 1999. godine ušle u NATO, danas imaju gotovo udvostručen broj stranih direktnih investicija.
Slovačka je za svega četiri godine od ulaska u NATO povećala ekonomski rast za 5%, čime se
svrstala u najdinamičnije ekonomije centralne Evrope. Mađarska je, nakon učlanjenja, zabilježila
veoma visok rast tzv. novih investicija. Sve zemlje koje su NATO članice pripadaju društvu
najprosperitetnijih zemalja posljednjih 60 godina.
Crna Gora, kao članica NATO-a, potvrdila bi imidž stabilne i bezbjedne destinacije za
investitore i time stekla brojne ekonomske koristi koje bi doprinijele povećanju i održavanju
7
dinamičnog ekonomskog rasta. Crna Gora bi se pridružila zemljama koje imaju epitet „stabilne i
bezbjedne ekonomije” i u kojima ne postoji rizik za ulaganje. Takođe, članstvo u NATO-u
omogućilo bi Crnoj Gori da, kroz partnerstvo i pomoć zemalja članica bolje, brže i jeftinije
reformiše svoj sistem bezbjednosti.
Drugim riječima, kada se gledaju pozitivni efekti članstva u NATO-u, onda je to, prije svega,
percepcija investitora da je ta zemlja sigurno mjesto za ulaganje. Taj efekat nije nimalo
beznačajan jer će naredne godine biti period kada će se države utrkivati da privuku kapital za
investicije, pa će im i članska karta tog vojnog saveza biti jedan od argumenata kojim će
obezbjediti nove poslove i radna mjesta za svoje stanovništvo i podizanje standarda rastom BDP.
Iskustva država koje su posljednje pristupile NATO-u pokazuju da bi i Crna Gora konceptom
kolektivne odbrane u okviru NATO-a postala sigurnije i bezbjednije tržište za strana ulaganja.
U godini kad je Rumunija pristupila NATO-u (2004), direktne strane investicije porasle su 166
odsto u odnosu na prethodnu godinu, a u Bugarskoj 47,5 odsto. Isti trend rasta zabilježen je i od
drugog pokazatelja, rasta bruto domaćeg proizvoda: u Rumuniji je BDP za samo godinu dana
porastao za 3,3 odsto, a u Bugarskoj je od 2004. do 2009. godine bilježio konstantni rast iznad
šest odsto.
Ukoliko bi Crna Gora ostala izvan kolektivnog sistema odbrane morala bi da izdvaja znatno više
sredstava za odbranu. To potvrđuju i iskustva neutralnih zemalja koje izdvajaju izuzetno velika
sredstva za odbranu: Švedska je za odbranu u 2007. godini izdvojila 5,5 mlrd $; Finska 2,8 mlrd
$; Švajcarska 2,5 mlrd $; Austrija 2,3 mlrd $. Ove zemlje se po nivou izdvajanja za vojne svrhe
nalaze između 25. i 40. mjesta u svijetu, dok se nove članice NATO-a (Češka, Mađarska,
Rumunija, Slovačka, Bugarska, Latvija) po izdvajanjima za odbranu nalaze iza ovih neutralnih
zemalja.
Pristupanje NATO-u neće zahtijevati da Crna Gora izdvaja za odbranu više od 2%
sredstava BDP-a, koje i sada izdvaja. Ulazak u sistem kolektivne odbrane podrazumijeva
profesionalizaciju i optimizaciju snaga bezbjednosti Crne Gore, a posebno Vojske Crne Gore, uz
manje troškove, s obzirom da ne treba ulagati u skupa borbena sredstva i kapacitete kao što su
avijacija, protivvazdušna odbrana, mornarica i dr.
Pored tih makroekonomskih, postoje i konkretni pokazatelji o koristima članstva u NATO-u.
Nove članice, na primjer, mogu da koriste sredstva iz fondova za izgradnju infrastrukture
(NSIP-The NATO Security Investment Programme), zatim da dobiju pomoć za uništavanje
viška naoružanja i municije, a ekonomske prednosti donosi i konverzija namjene bivših
vojnih objekata. Tako je, recimo, Bugarska 2007. godine dobila 75 miliona eura za
modernizaciju vojske i pripremu jedinica za međunarodne misije i operacije, a Hrvatska će dobiti
40 miliona eura u narednih pet do deset godina za rekonstrukciju objekata (aerodromi, kasarne i
luke) koje će koristiti njena vojska i snage NATO-a.
Crna Gora bi bila u prilici ne samo da realizuje projekte koje finansira NATO, već i da sa drugim
članicama razmjenjuje iskustva i znanja u oblasti reforme i unaprjeđenja sistema odbrane.
Ulazak u NATO imao bi višestruke efekte na razvoj sistema nacionalne bezbjednosti Crne
Gore.
Takođe, članstvo u NATO-u doprinijelo bi i unapređenju bilateralne saradnje i diplomatskih
aktivnosti, što bi poboljšalo rejting Crne Gore kod međunarodnih finansijskih institucija i
privatnih investitora.
8
Pored ovih benefita, nove članice imaju i određene troškove, prije svega u povećanju dijela
budžeta koji se troši za modernizaciju oružanih snaga. Hrvatska, na primjer, planira da do 2015.
godine za modernizaciju vojske potroši milijardu eura, ali su i dalje nategnuti planovi za
opremanje vojske višenamjenskim borbenim avionima iz straha da bi to bilo preveliko naprezanje
budžeta.
Konačno, nove članice imaju obavezu da prilikom ulaska u vojni savez plaćaju i dio troškova
učešća njihovih jedinica u međunarodnim mirovnim misijama. Angažman vojnika u Avganistanu
Bugarsku godišnje košta oko 68 miliona eura, a 300 vojnika u Avganistanu koštalo je Hrvatsku
prošle godine između 30 i 35 miliona. Za neke države nije zanemarljiva ni suma koju treba da
plate kao članarinu.
U polemikama na temu članstva u NATO-u veoma često se poseže i za ekološkim
argumentima. U toj oblasti, međutim, situacija je potpuno jasna – taj savez uvažava sve
zakonom propisane mjere zaštite prirode i okoline koje dostavi zemlja domaćin vojnih baza.
Grčka je primer kako NATO baze nisu nanijele štete turizmu i prihodima od te privredne grane.
Članstvo u EU, zbog svoje sveobuhvatnosti i kompleksnosti, donosi opšte benefite zemlji
prvenstveno kroz afirmaciju stabilnosti zemlje, njene bezbjednosti, ekonomske perspektive i
jačanja sistema zajedničkih evropskih vrijednosti. U prilog ekonomskim efektima integracije,
govore veoma dobri ekonomski trendovi u novim državama članicama u prvih pet godina nakon
pristupanja, koji su prikazani u analizi Evropske komisije iz februara 2008.godine.
9
3. PREDPRISTUPNI DIJALOG ZA PUNOPRAVNO ČLANSTVO
3.1. Evropska unija 10
Evropska unija zasnovana je na vrijednostima poštovanja ljudskog dostojanstva,
slobode, demokratije, jednakosti, pravne države, kao i na poštovanju prava čovjeka, uključujući i
prava lica koja pripadaju nacionalnim manjinama. Ove vrijednosti su zajedničke svim državama
članicama u društvu koje karakterišu pluralizam, nediskriminacija, tolerancija, pravda, solidarnost
i jednakost između žena i muškaraca (član 6 UEU 11 ). U članu 49 decidino se navodi da, pri
odlučivanju Savjeta o novoj državi članici (poslije konsultovanja sa Komisijom i poslije
odobrenja Evropskog parlamenta), kriterijumi pristupanja koje utvrdjuje Evropski savjet
moraju se uzimati u obzir.
Unošenjem kopenhaških kriterijuma na nivo Ugovora, kao i iskustvom velikog petog
proširenja Unije, za buduće države članice, pridruživanje i pristupni pregovori sve su
komplikovaniji i zahtjevniji, pa možemo govoriti o novom trendu u politici proširenja EU –
Enlargement plus.
Istovremeno, EU kroz član 50 UEU prvi put institucionalizuje proceduru izlaska iz
evropske porodice. O načinu povlačenja, takođe se vode pregovori. Ponovni ulazak
podrazumijeva kopletnu proceduru pristupanja i pregovore, kao da se pristupanje dešava prvi put.
3.1.1. Status zemlje kandidata
Proces pridruživanja Evropskoj uniji u najširem smislu podrazumijeva ispunjavanje tzv.
kriterijuma iz Kopenhagena. Radi se o kriterijuma utvrđenim 1993 godine u Kopenhagenu, koji
se odnose na:
1. Stabilnost demokratskih institucija, vladavina prava, poštovanja ljudskih prava i zaštita
manjina;
2. Postojanje funkcionalne tržišne privrede i sposobnost suočavanja sa konkurentskim
pritiskom i tržištem EU;
3. Sposobnost preuzimanja obaveza koje proističu iz članstva, uključujući ciljeve političke,
ekonomske i monetarne unije.
Pored ovih osnovnih kriterijuma, u Madridu, 1995. godine, je dodat još jedan kriterijum,
koji se odnosi na prilagođavanje administrativnih, upravnih i pravosudnih struktura
normama EU, kako bi se zakonodavni okvir EU mogao djelotvorno primijenjivati. Ispunjavanje
navedenih kriterijuma podrazumijeva potpunu javnost i transparentnost rada i aktivnu ulogu
Parlamenta, komora, sindikata, nevladinih organizacija u cilju ostvarenja društvenog konsenzusa i
obezbjeđenja podrške javnog mnjenja.
Zemlje kandidati za članstvo u EU su Turska (od 1999, sa otvorenim pregovorima od
2006), Hrvatska (2004, otvoreni pregovori od 2005) i Makedonija (kandidat od 2005).. Taj
status u 2010.godini dobija i Island.
Proces stabilizacije i pridruživanja (PSP) je naziv za cjelovit, strateški pristup EU
prema zemljama Zapadnog Balkana (termin se koristi u EU i obuhvata Hrvatsku, Makedoniju,
Crnu Goru, BiH, Albaniju, Srbiju i Kosovo). Riječ je o procesu koji podrazumijeva čitav niz
aktivnosti i odnosa izmedju zainteresovane države Zapadnog Balkana i EU, kao i postepeno
usvajanje prava EU. Osnovni cilj PSP-a je ostvarivanje pridruživanja zemalja ovog regiona EU,
uz istovremeno uspostavljanje pune i trajne stabilizacije, ne samo pojedinačnih država već i
regiona u celini. Značajan sastavni dio PSP-a je insistiranje na međusobnoj regionalnoj
10
11
Prof dr Gordana Đurović
Ugovor o EU
10
saradnji zemalja koje žele da se pridruže EU, a u trećoj ravni kondicionalnosti postoje i
individualni zahtjevi prema svakoj zemlji pojedinačno.
Tabela 1. PROCES STABILIZACIJE I PRIDRUŽIVANJA /PSP/ – ZAPADNI BALKAN, 2010
FAZE PROCESA
HRVATSKA MAKEDONIJA
ALBANIJA
BiH
02.2000.
01.1998
11.2000
1998
Studija izvodljivosti
24.5.2000.
16.06.1999.
/24.11.1999/6.06.2001.
18.11.2003.
EK usvaja Direktivu o pregovorima
19.07.2000.
8.09.1999.
28.11.2001.
2005
12.7.2005.
3.7.2006.
SM usvaja Direktivu o pregovorima
20.11.2000.
24.01.2000.
21.10.2002.
21.11.2005.
3.10. 2005.
24.7.2006.
Početak pregovora
24.11.2000.
5.03.2000.
31.01.2003.
25.11. 2005.
10.10.2005
26.9 2006.
Parafiranje SSP
14.5.2001.
24.11.2000.
Februar 2006
4.12.2007
7.11.2007
15.3.2007
Potpisivanje SSP
/otvaranje tržišta/
29.10.2001.
9.04.2001.
12.6. 2006.
15.6.2008
28.4.2008
15.10.2007
6 godina
10 godina
10 godina
5 godina
6 godina
5 godina
Privremeni sporazum
1.03.2002.
1.06.2001.
1. 12. 2006
1.7.2008.
1.2.2009.
1.1.2008
2003 - NPAA
2003 - NPAA
NPI jun 2008
Dijalog zemlje sa EK
Plan sprovodjenja SSP
Zahtjev za članstvo
SRBIJA
CRNA GORA
- jun 2001 ,god.izvještaji o PSP od 2002
25. 04. 2005 /Savjet ministara/
Jul 2006
AP za SSP
NPI
AP za SSP
Avgust 2008
Oktobar 2008
2008-12
21.02.2003.
22.03.2004.
24.4.2009.
(2010)
27.12.2009.
15. 12. 2008
9.7.03/ 9.10.03.
1.10.04 / 15.2.05.
20.12.09 /
(2010)
(2010)
22.7.09 / 9.12.09
Avis/Opinion/Mišljenje
April 2004
Novembar 2005.
(2010)
(2011)
(2011)
Jesen 2010
zemlja kandidat
18.06.2004.
9. 12. 2005
(2011)
(2011)
(2011)
( 2010)
Stupanje na snagu SSP
1.02.2005.
1.04.2004.
1.4.2009.
(2011)
(2011)
Maj 2010
Pregovori o članstvu
3. 11. 2005.
(2010)
(2011)
(2011)
(2011)
( 2011)
2010
2014
2014
2014
2014
2014
Upitnik
„Unutrašnja”
članstvo
spremnost
(2014 – 2018)
za
3.1.2. Predpristupni pregovori
Nakon podnošenja Zahtjeva za članstvo Crne Gore u Evropskoj uniji 12 i njegovog
prihvatanja od strane Savjeta ministara 13 , sljedeći važan korak u procesu pristupanja Evropskoj
uniji je procjena zemlje - aplikanta u ispunjavanju političkih, pravnih i ekonomskih kriterijuma za
članstvo u Uniji i sposobnosti zemlje za preuzimanje obaveza koje proizilaze iz članstva. U tom
smislu, Upitnik EK predstavlja zvanični instrument kojim EU procjenjuje pripremljenost zemlje
da započne proces pristupanja. Pozitivno mišljenje EK otvara mogućnost sticanja statusa kadidata
i perspektivu pristupnih pregovora o članstvu. Evropska komisija na osnovu kvaliteta dostavljenih
odgovora priprema Mišljenje (Avis/Opinion) koje predstavlja osnovu za zauzimanje stava,
odnosno donošenje Odluke Evropskog savjeta, o tome da li je zemlja spremna za status
kandidata, kao i da li je zemlja spremna za slijedeću fazu – definisanje okvirnog datuma za
pregovore o pristupanju. 2010.godina posvećena je konsultativnom procesu sa EK za pripremu
Mišljenja EK. Nakon kandidature, slijedi definisanje datuma početka pregovora o pristupanju,
njihova priprema i sam početak (2011). Pripreme za pregovore podrazumijevaju:
• Usvajanje Nacionalnog programa za integraciju 2010-14 (NPI) čiji sastavni dio su
aneksi: plana zakonodavstva, plana ljudskih resursa i finansijskog plana integracija, koji
u krajnjem čini osnovu za pripremu Nacionalnog razvojnog programa (NDP); To je
evropska agenda Crne Gore – kako do članstva u EU; horizontalna tema NPI su
administrativni kapaciteti; Sastavni dio NPI je okvir agende konkurentnosti i
operativni plan za dalju reformu državne uprave i lokalne samouprave;
12
13
Pariz, 15. decembar 2008.godine
Luksemburg, 23. april 2009. godine
11
•
•
Intenzivno izučavanje evropskog Acquis-a – početak izrade crnogorskog Acquis-a
Formiranje koordinacionog mehanizma za integracije (pregovaračka struktura 14 ),
uz dobru informatičku podršku, centralnu jedinicu za koordinaciju prevođenja i program
kontinuirane obuke;
Pregovarački tim i sedam grupa za europske integracije:
1. GRUPA ZA OBLAST TRGOVINE, INDUSTRIJE, CARINA I POREZA /
Ministarstvo ekonomije
2. GRUPA ZA OBLAST POLJOPRIVREDE I RIBARSTVA / Ministarstvo
poljoprivrede
3. GRUPA ZA OBLAST UNUTRAŠNJEG TRŽIŠTA I KONKURENCIJE /
Ministarstvo ekonomije
4. GRUPA ZA EKONOMSKA I FINANSIJSKA PITANJA I STATISTIKU /
Min.finansija
5. GRUPA ZA OBLAST SAOBRAĆAJA, ŽIVOTNE SREDINE, ENERGETIKE I
REGIONALNOG RAZVOJA / Min.uredjenja prostora i zaštite životne sredine
6. GRUPA ZA OBLAST INOVACIJA, TEHNIČKOG RAZVOJA I SOCIJALNE
POLITIKE / Min.rada i socijalnog staranja
7. GRUPA ZA OBLAST PRAVDE, SLOBODE I BEZBJEDNOSTI / Min.unutrašnjih
poslova i javne uprave
– 35 podgrupa za pregovaračka poglavlja 15
– Konačno, čekajući odluku o kandidaturi, Crna Gora treba da počne pripremu i
svoje pregovaračke platforme, za svako pregovaračko poglavlje
Odluka o kandidaturi, trebalo bi da nosi i naznaku kada bi se trebala uspostaviti
Međuvladina konferencija i početi pregovori. Zemlji bi najviše odgovaralo da uz kandidaturu
dobije i mogući datum otpočinjanja pregovora, bez dodatnog uslovljavanja.
2011. godina – početak pristupnih pregovora Crne Gore
Bilateralnom međuvladinom konferencijom formalno počinju pregovori. Prva faza je
tzv. skrining (screening) – analitički pregled i ocjena uskladjenosti nacionalnog zakonodavstva
sa pravnom tekovinom Unije. Osnovna svrha screeninga je da utvrdi postojeće razlike u
svakom poglavlju pregovora između zakonodavstva države kandidata i pravne tekovine EU s
kojom je do trenutka pristupanja u članstvo potrebno uskladiti nacionalno zakonodavstvo. Na
temelju analize od države kandidata očekuje se da pokaže hoće li moći u cijelosti prihvatiti
pravnu tekovinu EU u pojedinom poglavlju pregovora i uskladiti uočene razlike u zakonodavstvu
ili ima namjeru zatražiti odgovarajuća prelazna razdoblja za potpuno usklađivanje i sprovodjenje.
Prvo se sprovodi Eksplanatorni skrining ( detaljno i sistematično prezentovanje i izučavanje
Europskog Acquis-a po pojedinim oblastima), a zatim se radi Bilateralni skrining – ocjena
sposobnosti kandidata da usvoji i primjeni Acquis u svojoj zemlji. Screening se sprovodi
zasebno za svako poglavlje pregovora, a njegovo trajanje po pojedinom poglavlju zavisi od
obima i količine pravne tekovine. Iskustva pokazuju da screening može trajati od jednog dana do
nekoliko sedmica. Cjelokupan postupak screeninga uobičajeno traje oko godinu dana.
Komisija za određena poglavlja pregovora može državi kandidatu dostaviti popise
pravnih propisa koji uređuju područje čija se usklađenost ocjenjuje. Popisi sadrže dijelove
pravne tekovine za navedeno poglavlje kao i ostale akte, tzv. soft law, ponajprije relevantne
14
Da se predloži sastav pregovaračkog tima, odredi Šef pregovaračkog tima i Glavni pregovarač, kao
njegovzamjenik (neka iskustva govore da Pregovarački tim ne bi trebao da broji više od 15 ljudi, a da ne
moraju svi biti iz Vlade)
15
uz uključenje svih neophodnih institucija, ne samo organa državne uprave, već i pravosudnih organa i
Parlamenta, zatim lokalne uprave gdje je potrebno, kao i CBCG, biznis asocijacija, regulatornih agencija,
lokalnih eksperata, sindikata. Posebno važnu ulogu dobija nacionalni parlament.
12
presude Suda pravde. Screening liste (liste pravnih propisa)
ispunjavaju članovi
Pregovaračke grupe za odredjeno poglavlje, uz podršku nadležnog tijela državne uprave i
modela koordinacije koji je razvijen.
Evropska komisija priprema Izvještaj o rezultatima analitičkog pregleda, Izvještaj
sadrži ocjenu spremnosti države kandidata za prihvatanje i sprovođenje pravne tekovine i
preporuku za otvaranje sadržajnih pregovora o pojedinom poglavlju pregovora. Ako procijeni da
država kandidat nije dovoljno spremna za otvaranje pregovora u pojedinom poglavlju, Komisija
neće preporučiti otvaranje sadržajnih pregovora, već će predložiti da prije otvaranja pregovora u
tom poglavlju budu ispunjeni određeni minimalni preduslovi (eng. benchmarks). U tom slučaju
zemlja mora da prethodno ispuni mjerila za otvaranje pregovora. Zemlja prvo ispunjava mjerila
za otvaranje pregovora, EK ih ocjenjuje, a Savjet EU potvrdjuje. Radna grupa za proširenje
Savjeta raspravlja o Izvještaju EK o skrininigu, a Savjet odlučuje o otvaranju poglavlja. Pregovori
za pojedino poglavlje/područje se formalno otvaraju kada obje strane prezentiraju pregovaračke
pozicije.
Crna Gora mora definisati jasnu proceduru kako će usvajati pregovaračku poziciju
za svako poglavlje: prvo se usvajaju Skrining liste za pojedino poglavlje, piše se nacrt
pregovaračke pozicije, prihvata se set EU propisa u tom poglavlju; utvrdjuje se spremnost da se
usvoji i sprovodi Acquis toga poglavlja do dana pristupanja, daje se opis situacije u zemlji u tom
području; pravi se detaljan plan za usvajanje EU propisa i definišu osjetljive i manje osjetljive
oblasti, radi procjena uticaja, posebno fiskalnog uticaja, nekad analiza regulatorne reforme u
cjelini; pravi se plan aktivnosti i predlog mjera, rokovi, nosioci; konačno, usvaja se –
Pregovarački tim za to poglavlje, što potvrdjuje Vlada (Crne Gore). Određeno tijelo u
Parlamentu za monitoring procesa pregovaranja takođe se mora definisati, jer ono daje mišljenje,
konfirmaciju za odredjeno pregovaračko poglavlje. Pregovaračka platforma dostavlja se EU.
Istovremeno, EK izrađuje Nacrt zajedničke pregovaračke platforme EU, koji razmatra
Radna grupa za proširenje Savjeta; konačno Savjet EU usvaja Zajedničku platformu EU za
otvaranje poglavlja na Medjuvladinoj konferenciji.
Tokom pregovora, država ispunjava mjerila za zatvaranje pregovora u pojedinom
poglavlju, EK ih ocjenjuje, a Savjet ih potvrdjuje. Pregovori se vode u okviru medjuvladinih
konferencija, a tokom pregovora zemlja postepeno postaje i suštinski spremna za članstvo.
Na medjuvladinoj konferenciji privremeno se zatvara jedno po jedno poglavlje, uz poštovanje
osnovnog pregovaračkog principa - Ništa nije dogovoreno, dok se sve ne dogovori !
Imajući u vidu dosadašnja iskustva procesa proširenja Unije, i projekciju unutrašnje
spremnosti Crne Gore, pregovori će trajati najmanje tri godine. Preporuka je da, radi kvaliteta i
dinamike pristupnog procesa, treba medju prvim poglavljima ponuditi otvaranje poglavlja 23
(fundamentalna prava i pravosudni sistem).
Crna Gora može biti unutrašnje spremna za članstvo u EU do 2014.godine. Međutim,
zbog neizvjesnosti unutrašnje spremnosti EU da integriše nove države članice (nakon Hrvatske
i Islanda), kao i snažnog regionalnog faktora (koji u EU krugovima često znači nametanje
konvoj-pristupa nasuprot proklamovane regate u procesu pristupanja) – odluka o pristupanju,
kao politički čin, može biti donijeta i nešto kasnije.
Kada se zaključe pregovori po svim poglavljima, rezultati pregovora, ugradjuju se u
odredbe Nacrta ugovora o pristupanju. Odredjuje se datum pristupanja, a državi kandidatu se
odredjuje status države pristupnice. Evropski savjet treba da donese jednoglasnu odluku o
prihvatanju Ugovora o pristupanju, uz saglasnost Evropskog parlamenta. Ugovor o pristupanju
potpisuju predstavnici država članica EU i države pristupnice. Ugovor o pristupanju se upućuje
na postupak potvrdjivanja shodno ustavnim odredbama svake od navedenih država. One podnose
Evropskom savjetu instrumente o ratifikaciji Ugovora o pristupanju (Crne Gore) u EU.
13
Konačno, donosi se odluka o članstvu Crne Gore u EU. Crna Gore će tada, kao
država pristupnica, na Konferenciji o pristupanju postati punopravna članica EU.
Važno je napomenuti da se tokom procesa pristupanja Crna Gora sve više mora
usmjeravati na praćenje ključnih dokumenata koji opredjeljuju razvoj Unije, kao i samog
Lisabonskog ugovora. To će, preko kriterijuma pristupanja, značiti važne promjene u samom
sistemu makromenadžmenta zemlje u svim oblastima:
•
•
•
•
Politički kriterijumi (demokratske reforme, posebno reforma izbornog
zakonodavstva, koja uključuje i ustavne promjene)
Ekonomski kriterijumi (vodjenje razvojne i ekonomske politike uz poštovanje
Smjernica EU, monetarna politika i Euro)
Evropski standardi za efikasne politike (dalje proces harmonizacije
zakonodavstva)
Adminstrativne reforme (principi evropskog administrativnog prostora uz
uvažavanje specifičnosti za male zemlje)
3.2. NATO 16
3.2.1. Partnerstvo za mir i MAP
Ulaskom u NATO program Partnerstvo za mir Crna Gora je pristupila izradi i realizaciji
različitih mehanizama koji su joj stavljeni na raspolaganje u ovom programu. Svi ti mehanizmi i
programi funkcionisanja, instrumenti i planovi realizacije su u funkciji postizanja visokog nivoa
saradnje, s ciljem izvršenja potrebnih reformi u državi radi dostizanja očekivanog stepena
interoperabilnosti sopstvenog sistema bezbjednosti s ostalim članicama NATO-a i stvaranja
uslova za učešće u zajedničkim akcijama očuvanja mira u svijetu. Nakon uspješnog ostvarenja
neophodnih reformskih ciljeva u PzM, Crna Gora je dobila status neposrednog kandidata za
članstvo tj. učešće u Akcionom planu za članstvo - MAP. Akcioni plan za članstvo predstavlja
svojevrstan katalog u kom se opisuju poželjni profil i karakteristike aspiranata za članstvo
u NATO. On se realizuje u više godišnjih ciklusa kroz Godišnje nacionalne programe koji su
orjentisani na sadržaje iz pet područja: 1) politička i društvena; 2) odbrambena i vojna; 3)
finansijska; 4) bezbjednosna i 5) pravna pitanja. Obzirom na reformske rezultate u PzM,
pozitivnu ulogu države u regionu i veličinu sistema nacionalne bezbjednosti, realno je očekivati
da će Crna Gora za kraće vrijeme od svojih susjeda ostvariti punopravno članstvo u NATO.
3.2.2. Nacionalni sistem bezbjednosti Crne Gore – perspektive razvoja
Nakon sticanja nezavisnosti Crna Gora je obezbjedila niz neophodnih pretpostavki
za izgradnju nacionalnog sistema bezbjednosti. Usvaojen je novi Ustav koji zadovoljava
evropske standarde. Izrađena su strateška dokumenata, zakoni i druga normativno pravni akti,
koji prepoznaju savremene bezbjednosne rizike i prijetnje u međunarodnoj zajednici i potrebe
Crne Gore u evropskim i euroatlantskim integracijama. Učešćem u različitim mehanizmima i
programima PzM-a, stvorene su potrebne osnove za kontinuiranu izgradnju administrativnih i
kadrovskih kapaciteta i savremenih metoda i navika u radu pripadnika snaga bezbjednosti Crne
Gore. Međutim, da bi se stepen efikasnosti i efektivnosti sistema i snaga bezbjednosti Crne Gore
povećao i dostigao nivo funkcionalnosti razvijenih zapadnih zemalja, koji će u budućnosti biti
spreman da adekvatno odgovori specifičnim izazovima i prijetnjama, neophodno je oformiti
moderan, funkcionalan, efikasan, i održiv sistem nacionalne bezbjednosti, kroz realizaciju
16
Mr Mehmedin Tahirović
14
sledećih zahtjeva: u koordinaciji sa NATO-om, obezbjediti kontinuirano planiranje potreba i
prilagođavanja strateških dokumenata i normativnih akata savremenim izazovima i prijetnjama;
obezbijediti nesmetano i neprekidno upravljanje sistemom bezbjednosti; obezbijediti stabilno
finansiranje sistema bezbjednosti; izvršiti neophodnu optimizaciju sistema bezbjednosti,
profesionalizaciju i kontinuirano osposobljavanje potrebnih kadrova; tehničko-tehnološki
opremiti i modernizovati snage bezbjednosti Crne Gore, koje će biti interoperabilne za
angažovanje na regionalnom i globalnom nivou.
4. POSTPRISTUPNE OBAVEZE
4.1. Postpristupne obaveze u EU
Postpristupne obaveze Crne Gore u EU biće kao i obaveze svih drugih država
članica bez izuzetaka. Njih će u narednom srednjem roku, po pristupanju, činiti praćenje i
sprovođenje svih odredbi slijedećih dokumenata:
1. Lisabonski ugovor – model funkcionisanja EU institucija i pravila
odlučivanja o pitanjima od zajedničkog interesa
2. Pakt za stabilnost i rast (od Eura do EU, ili obratno, u slučaju Crne Gore)
3. Evropa 2020 – Strategija brzog, održivog i sveobuhvatnog razvoja
To istovremeno znači da proces prilagođavanja nadnacionalnom sistemu EU
ostaje kao takav i nakon formalnog pristupanja.
U prilogu ovog dokumenta daje se sažetak Nacrta razvojne strategije EU – Evropa
2020, koji je promovisan prije nekoliko nedjelja (3.3.2010, EK), a nakon konsultacija,
biće usvojen do polovine 2020.godine. To je razvojna vizija EU, koja treba da bude i
okvir razvoja Crne Gore u narednoj dekadi.
4.2. Postpristupne obaveze Crne Gore u NATO 17
Kao punopravna članica NATO saveza svaka novoprimljena država trebala bi biti u
mogućnosti da ravnopravno sarađuje na logističkoj, tehničkoj, naučnoj, operativnoj i
svakom drugom nivou sa ostatkom članica Saveza. Upravo u tu svrhu NATO je oformio čitav
niz pretpristupnih programa i mehanizama za što brže i efikasnije uspostavljanje kompatibilnosti
cjelokupnog sistema novoprimljene države sa članciama NATO-a. Treba napomenuti da nikada
niti jedna novoprimljena članica u istoriji NATO-a nije ispunila sve dokumentima propisane i
zadane uslove i kriterijume. Čak ni dvanaest država koje su oformile NATO 1949. godine nijesu
bile u potpunosti kompatibilne niti interoperabilne u svim aspektima.
Poštovanje ugovornih obaveza koje proističu potpisivanjem ugovora o članstvu je
jedan od neophodnih uslova za aktivno djelovanje kao članice NATO-a.
Ono što se od Crne Gore očekuje, kao države članice NATO-a, je da ispunjava obaveze
koje proizlaze iz načina ustrojstva, sistema zapovijedanja i samog operativnog djelovanja NATOa, s jedne strane, a s druge , da u skladu sa vlastitim procjenama, mogućnostima i ciljevima,
pokuša usmjeriti i uticati na NATO-vu politiku doprinoseći na taj način efikasnosti i
funkcionalnosti Saveza.
Usklađivanje normativnih akata unutrašnjeg zakonodavstva vezanih za pitanja
nacionalne bezbjednosti u najširem smislu te riječi možda je i najlakši zadatak koje zemlje nove
članice trebaju napraviti. U pojedinim slučajevima, određenom broju zemalja je tokom njihovog
MAP statusa zatraženo da dopune određene zakone u cilju njihovog prilagođavanja
17
Mr Mehmedin Tahirović
15
zakonodavstvu Evropske unije. Međutim, sprovođenje propisa je problem koji ne zavisi samo od
političke volje vladajuće strukture novoprimljene članice već, što je još značajnije, i od realnih,
objektivnih materijanih i socijalnih mogućnosti da se sve zapisano i sprovede u praksi.
Postupnost tog procesa razumiju i tolerišu i NATO i nove zemlje članice, ali očekuje se
kontinuitet i istrajnost u zajedničkoj akciji. Pored toga, važno je imati na umu da se radi o
obavezama i očekivanjima koje slijede, a ne o zahtjevima.
Umrežavanje u zajednički NATO-ov sistem protivvazdušne odbrane i radarske kontrole
vazdušnog prostora (CROMOS, NATINATS), mora biti prihvaćeno članstvom Crne Gore u
NATO.
Prihvatanje, a potom i razvijanje, zajedničke službe zaštite i spašavanja na moru je važan
činilac koji NATO nastoji da implementira na svim prostorima gdje za to postoje objektivni
razlozi i uslovi.
Popunjavanje profesionalnim kadrom NATO-vih tijela i pododbora je, takođe, veliki
zadatak Crne Gore. Pri tom je potrebno voditi računa da i u zemlji ostane kadar koji će znanjem
jezika i profesionalnim kapacitetima moći da sprovodi tzv. NATO-vu politiku kod kuće.
Učešće u vojnim i civilnim misijama NATO-a širom svijeta, kao i izvršavanje
zajedničkih akcija, vježbi, obuka, treninga, su jedan od važnih prioriteta crnogorske odbrambene
politike kao punopravne članice NATO-a, koji će u skladu sa svojim mogućnostima, izvršavati
zajedno sa snagama i ljudstvom članica NATO-a.
Učešće pripadnika snaga bezbjednosti i svih struktura društva u NATO-vom programu
"Nauka za mir", podstiče realizaciju različitih naučnih projekata kroz korišćenje vrlo razvijenih
tehničko-tehnoloških mogućnosti NATO-a, što će Crnoj Gori kao članici NATO-a biti trajna
mogućnost.
Razmjena tajnih podataka je jedan od nezaobilaznih obaveza Crne Gore kao članice
NATO-a. Za to je potrebno tehničko opremanje institucija sistema modernom opremom us skladu
sa NATO standardima.
U novim strategijskim konceptima NATO-a, koji se periodično izrađuju u skladu sa
zahtjevima vremena, Crna Gora bi trebala da ponudi i insistira na nekim rješenjima NATO-vog
angažmana u budućnosti, shodno vlastitim nacionalnim bezbjednosnim ciljevima. To su u prvom
redu: regionalna prekogranična suradnja, jačanje odnosa partnerstva, jačanje javne diplomatije s
ciljem boljeg upoznavanja prosječnog crnogorskog građanina sa savremenim NATO-om, kao i
sprovođenje adekvatne obuke, kroz obrazovni sistem, kako funkcioniše NATO i koja mu je
uloga u današnjem i budućem svijetu.
Treba naglasiti, da postpristupne obaveze članstva Crne Gore u NATO nijesu vezane
samo za prilagođavanje i zadatke pripadnika snaga bezbjednosti Crne Gore, već i za sve sfere
crnogorskog društva, jer u NATO ulazi država Crna Gora, a ne njeni pojedini djelovi sistema.
Šire posmatrano, na kraju se može zaključiti, da pitanja obaveza u Savezu nasuprot
zahtjevima od strane Saveza, predstavljaju fundamentalnu karakteristiku NATO-a i njegovog
demokratskog potencijala, što podrazumijeva da se radi o dobrovoljnom savezu zemalja koje su
spremne da obavljaju svoje dužnosti. To nije organizacija koja diktira članicama šta se može ili
ne može uraditi. NATO je svjesno organizovan bez mogućnosti da diktira članicama. Primjera
radi, po istom principu, Generalni sekretar nema pravo donošenja odluka za NATO operacije, već
zemlje, preko svojih predstavnika i uz saglasnost svojih rukovodećih organa, imaju pravo i
učestvuju u donošenja odluka na osnovama konsenzusa.
16
5. PUNOPRAVNO ČLANSTVO U EU I SARADNJA CRNE GORE SA
INSTITUCIJAMA EU 18
Evropska unija je Lisabonskim ugovorom utvrdila jedinstveni institucionalni okvir
u cilju unaprijeđenja svojih vrijednosti, postizanja ciljeva i očuvanja interesa Unije, interesa
građana i država članica, kao i obezbjedjenja koherentnosti, efikasnosti i kontinuiteta politika i
akcija. Institucije Unije su: Evropski parlament, Evropski savjet, Savjet, Evropska komisija, Sud
pravde Evropske unije, Evropska centralna banka i Revizorski sud.
Ostvarivanjem punopravnog članstva u EU, Crna Gora će aktivno učestovati u
radu svih institucija i tijela Unije. Karakteristike institucija i tijela EU, istovremeno i uzrok
česte kritike rada evropskih institucija, je da su realativno zatvorene od očiju javnosti, te da je
njihov rad povjerljiv, što se najčešće definiše kao nedostatak demokratskog kapaciteta
(demokratski deficit u odlučivanju i nedovoljna komunikacija sa građanima). Činjenica da Unija
postiže sinergiju delegiranjem određenih nadležnosti na institucije EU, sa jedne strane povećava
efikasnost rada i stvara uslove za bolje usaglašavanje različitih ciljeva i pogleda zemalja članica
preko ovlašćenih predstavnika u samim institucijama. Sa druge strane, zatvorenost i nedostupnost
radu ovih institucija je stvar brojnih debata, i vrlo čestih kritika da bi rad institucija trebao biti
transparentniji. Zatvorenost rada institucija utiče na nivo demokratizacije u Evropskoj uniji, i na
način donošenja odluka, tako da se sa, svakim ugovorom, povećavala transparentnost rada
institucija, posebno kroz jačanje uloge nacionalnih parlamenata u odlučivanju Evropskog
parlamenta.
Stoga je osnovni cilj novog, Lisabonskog ugovora i bio povećanje efikasnosti u
donošenju odluka, posebno onih vezanih za spoljne akcije Unije, kao i povećanje
demokratičnosti i transparentnosti u radu institucija. Evropski parlament zasjeda javno, kao i
Savjet (kada se vodi rasprava i glasa o predlozima zakonskih akata), što značajno doprinosi
javnosti rada institucija, što ide u prilog novim zemljama članicama. Ipak, još uvijek je rad
mnogih drugih institucija i tijela i dalje van očiju javnosti, što predstavlja poseban izazov za nove
države članice. Jedno je dobiti formalno članstvo, a drugo pitanje kako tu «moć» efektivno i
koristiti u institucionalnom sistemu Evropske unije.
Evropsku uniju dominantno čine male zemlje, a buduća proširenja (zemlje Zapadnog
Balkana i Island, uz otvoreno pitanje pristupanja Turske) se takođe odnose na male zemlje, tako
da je efektuiranje uloge koje će ove zemlje imati u evropskim institucijama svakako pitanje
od posebnog interesa. Ono što se nameće kao logičan odgovor je pravljenje «koalicija» na bazi
zajedničkih interesa, pri čemu se nameće kao razumna pretpostavka da male zemlje, često i
geografski i problemski bliske, imaju više zajedničkih interesa. Agregiranje interesa povećava
snagu glasa“ u institucijama EU. Drugi trend uklapanja malih zemalja u velik i složen sistem
evropskih institucija je fiktivna participacija, a moguće je i delegiranje drugim zemljama
prava da učestvuju i predlažu najbolje politike u određenim tijelima i institucijama u ime male
zemlje, u kojoj ona nema posebnog interesa, pa joj je osnovna odrednica ono što je generalna
smjernica Brisela, kao zajednički interes Unije, ili pak stav određene zemlje čiji je pristup blizak
nacionalnoj politici male zemlje u toj oblasti.
Svako novo proširenje Unije utiče i na rad samih institucija, jer se Unija razvija u
dva osnovna pravda – u «dubinu» i u «širinu». Politika proširenja (iz ugla EU), odnosno
proces pridruživanja i pristupanja (iz ugla država u procesu evropskih integracija), nije nova
praksa u razvoju Unije. Svako pridruživanje, međutim, uticalo je na prilagođavanja institucija u
domenu socijalizacije (odnos između novih i starih članova), kao i u odnosu na radne metode,
sistem i strukturu. Posljednje proširenje Evrope 2004. odnosno 2007.godine (najbrojnije i
najkompleksnije do sada), predstavljalo je svojevrstan test rada i načina rada, ali i adaptibilnosti i
18
Prof dr Danijela Jaćimović
17
institucija i zemalja članica. Uključivanje u rad evropskih institucija od strane novih članica
odvija se fazno, prvo upućivanjem u formalni rad, a tek potom, saznanjem o neformalnom
modelu rada i procedura, što zahtijeva dosta i vremena i prakse (upravo zbog prirode rada samih
institucija), na šta ukazuje iskustvo poslednjeg proširenja.
Kvalitet efikasnog uključivanja u rad institucija, zavisi i zavisiće i od samih novih
država članica - koliko pokažu spremnosti i fleksibilnosti u adaptiranju na takozvani
„community method“ (metod rada nadnacionalne zajednice ujedinjenih evropskih država). Njihov
proaktivan pristup može imati direktni uticaj na rad institucija, ukoliko se pokažu sposobnim da
utiču na procese i odluke koje se donose u Uniji. Proces socijalizacije novih zemalja članica
počinje u samom procesu pridruživanja, gdje se u brojnim formalnim i neformalnim kontaktima
sa EU institucijama, zemlja uči kroz praksu, razvijajući kanale saradnje i komunikacione
vještine.
Evropski parlament (EP) je jedini direktno izabrani multinacionalni parlament u svijetu
i jedina direktno izabrana institucija u Evropi. Svaki novi ugovor je povećavao nadležnosti i
ovlašćenja Evropskom parlamentu i time uticao na dalji napredak u pogledu demokratizacije EU.
Sa Lisabonskim ugovorom nastavljena je tradicija povećanja nadležnosti Parlamenta, tako da
danas više nego ikad Parlament može uticati na oblikovanje Unije.
Saradnja Evropskog parlamenta sa parlamentima u regionu zapadnog Balkana
odvija se kroz stalne Inter-parlamentarne dijaloge, koji se održavaju na godišnjem nivou od
2006.godine, u Briselu, Podgorici ili Strazburu. Pored inter-parlamentarnog dijaloga, saradnja
Evropskog parlamenta sa našim parlamentom ima različite forme, koji podrazumijevaju
zajedničku organizaciju seminara, obuke parlamentaraca i skupštinsku službi, kao i različite radne
posjete EU Parlamentu. Aktivnosti u procesu pristupanja su jako važne, u funkciji veće obuke i
prenošenja i najboljih znanja i iskustava, kako bi se nacionalni Parlament kao institucija
pripremio za rad kada Crna Gora postane zemlje članica.
Okončanjem ratifikacije SSP i njegovim stupanjem na snagu u 2010.godini, formiraće se
Parlamentarni odbor za stabilizaciju i pridruživanje (član 125 SSP), kao forum na kom će
poslanici Skupštine Crne Gore i Evropskog parlamenta razmjenjivati mišljenja o evropskoj
integraciji Crne Gore i afirmaciji uloge parlementa u istom.
U procesu pristupanja od velikog značaja je i regionalna saradnja između
parlamenata, koja se realizuje kroz rad Regionalnog savjeta za saradnju (RCC). Regionalna
parlamentarna saradnja biće produbljena sa osnivanjem Regionalnog sekretarijata za
parlamentarnu saradnju jugoistočne Evrope, koji će biti sa sjedištem u Sofiji (Bugarska).
U procesu pristupanja, pored saradnje sa Evropskim parlementom i njegovom tijelima, uz
rastuću regionalnu saradnju, treba intenzivirati rad na povezivanju naših crnogorskih
političkih partija sa političkim grupama u Evropskom parlamentu na bazi sličnih
programa. Kroz program intenzivne kooperacije i saradnje crnogorski parlamentarci će se
upoznati sa načinom rada u okviru date političke grupacije. Politički partneri i sami će biti
zainteresovani, da se novi članovi što prije uklope u način rada i funkcionisanja same grupe, a
dvostranost ovog procesa će uticati na efikasnost u prenosu znanja i iskustava i bržem uključenju
u rad evropskih političkih grupa. Takođe, nikako ne treba zanemariti ni moć lobiranja u
evropskim institucijama, tako da će intenzivna politička saradnja omogućiti upoznavanje
neophodnih vještina lobiranja.
Buduća struktura potencijalnih crnogorskih parlamentaraca u Evropskom parlamentu,
zavisiće od rezultata samih (budućih) evropskih izbora (slijedeći će se održati 2014.godine) i
zainteresovanosti naših državljana da na njima participiraju glasajući za predstavljanje određenih
programa u EP. Trend nedovoljne izlaznosti na izborima za EP prisutan je sa svakim novim
ciklusom izbora, što se povezuje sa prisutnom institucionalnom krizom u EU i fenomenom
nacionalnih vlada, koje su često, i za neke svoja neostvarena politička obećanja, optuživale
briselske institucije, usmjeravajući nezadovoljstvo građana prema Briselu i izborima za EP, time
smanjujući rizik da se nezadovoljstvo građana odrazi na nacionalnim parlamentarnim izborima.
18
Konsolidacijom evropskih institucija i prevazilaženjem nekih aspekata demokratskog deficita
kroz Lisabonski ugovor, za očekivati je da se «zainteresovanost» građana za evropske izbore
poveća i da izlaznost bude znatno veća, već 2014. godine.
Crna Gora će moći imati šest evropskih parlamentaraca kada jednog dana bude
punopravna članica. Član 14 Ugovora o EU navodi da je Evropski parlament sastavljen od
predstavnika građana Unije (751+predsjednik), što je osigurano primjenom metoda degresivne
proporcionalnosti, sa minimumom od šest članova za jednu državu članicu. Ni jedna država
članica ne može imati više od 96 predstavnika». U parlamentarnoj reprezentativnosti, Lisabon je
uvažio pozicije manjih zemalja.
Takodje, u pripremi za budući evropski parlamentarni sistem, važno je da crnogorski
parlamentarci izgrađuju «evropski» pogled na predstojeće zajedničke političke izazove. Drugim
riječima, problemi koji su fokusu pažnje građana, trebali bi se posmatrati u širem kontekstu, u
cilju promišljanja i razumjevanja globalnog i evropskog konteksta, a istovremeno predlaganja
konkretnog, «lokalnog» projekta, koji je blizak građaninu nove države članice EU. Kreiranje
evropskog pogleda na političke izazove, radi bolje „socijalizacije“ i boljeg profilisanja
ciljeva naših građana je upravo cilj kom se treba težiti već u procesu pristupanja, što se prihvata
kao «nepisana» obaveza u punopravnom člastvu. To znači da je pred nama period intenzivnog
učenja i konstantnog prilagođavanja, ali ne radi apstraktnih evorpskih ciljeva, već radi sopstvenog
prosperiteta države, koja u srednjem roku postaje i država članica EU.
Lisabonskim ugovorom Evropski Savjet postao je i formalno institucija Unije, i na taj
način dugogodišnja dominantna, ali neformalna uloga, postala je kroz ugovore priznata i
definisana. Pored ove novine, Lisabonskim Ugovorom, Savjet dobija svog Predsjednika i
formalno način rada.
Pošto je osnova donošenja odluka konsenzus u Evropskom savjetu, zatvorenost rada,
neformalni način rada mnogo značajniji od formalnog, sve zemlje nove članice trebaju da prođu
dug put familizacije sa ovim načinom donošenja odluka. Branjenje nacionalne pozicije, kroz
stvaranje koalicija i pravljenje kompromisa je tehnika koje se uči tek sa dobijanjem
punopravnog članstva, a za mnoge nove zemlje članice, predstavlja rastući izazov. Iskustvo
poslednjeg proširenja ukazaje na novu praksu Evropskog savjeta, da se šefovi vlada iz zemalja
kandidata pozivaju na ručak i "brief" u okviru drugog dana redovnog zasjedanja. Ovaj običaj u
praksi podrazumijeva dio prakse socijalizacije, učenja i razumijevanja prirode rada i
karakteristika ove institucije za zemlju kandidata. Pored učestvovanja u dijelu rada Savjeta, u
cilju što bolje pripreme za buduće učeće u radu Evropskog savjeta, za zemlju koja je u procesu
proširenja, od izuzetne je važnosti da prati tzv. predsjedničke zaključke. Kroz kontinuirano
praćenje predsjedničkih zaključaka, zemlja je u mogućnosti da prati dešavanja na Evropskim
samitima i Uniji uopšte.
Savjet ministara EU je glavno tijelo zaduženo za donošenje odluka u EU. To je mjesto
gdje su nacionalni interesi artikulisani, branjeni i agregirani od strane ministarskih predstavnika iz
svih zemalja članica. Savjetom predsjedava svaka zemlja članica po dogovorenom planu, i rad je
podržan sekretarijatom u Briselu. Usaglašavanje stavova, način kako se vode debate, prateći
odgovarajući rečnik, donošenje zajedničke odluke bez preglasavanja, i dalje proces donošenja
odluka i rada unutar EU, čine participaciju novih država članica znatno komlikovanom i teškom.
Lisabonskim ugovorom Visoki predstavnik za spoljnu politiku i politiku bezbjednosti
predsjedava Savjetom za spoljne poslove, koji osigurava koherentnost rada različitih sastava
Savjeta i utvrđuje djelovanje Unije na spoljnom planu. Savjet zasjeda javno kada se raspravlja i
glasa o predlogu zakonskog akta. Drugim riječima, svako zasjedanje savjeta sastoji se iz dva
djela: rasprave o predlozima propisa Unije i posebnog dijela koji je posvećen aktivnostima koje
nisu zakonodavnog karaktera.
Nove zemlje članice u toku cijelog procesa integracija, bez obzira da li su zemlje
kandidati ili potencijalni kandidati, moraju izgrađivati imidž svoje zemlje kod zemalja
partenera EU. U procesu neformalnog i kontinuiranog pregovaranja, od velike je važnosti
19
percepcija o zemlji, od čega jako puno zavisi interakcija postojećih zemalja članica sa novom
zemljom. Da bi stare zemlje članice stekle i imale (dobro) mišljenje o novom članu, potreban je
sinhronizovan, kontinuirani diplomatski i politički rad same, nove zemlje. Kroz stalne
diplomatske kanale tokom cijelog procesa integracija, na nivou predsjednika države, vlade,
ministara, vladinih službenika, ambasadora Crne Gore u zemljama EU, treba izgradi adekvatan
pozitivan stav prema zemlji. Praksom intenzivnih posjeta zemljama članicama, kroz prijateljske
bilateralne razgovore, upoznati zemlje članice o trenutnoj situaciju u zemlji, posvećenosti
reformama, i stalnoj težnji ka usvajanju evropskih vrijednosti. Kroz bilateralne kontakte, obnoviti
stara međudržavna prijateljstva, izgrađivati nova, i time stavarati grupu zemalja u okviru zemalja
članica, koje će lobirati za interese Crne Gore u Evropskim institucijama prvenstveno,
Evropskom savjetu i Savjetu ministara.
Zemlja kandidat treba da iskoristi mogućnosti upoznavanja sa radom Savjeta ministara
sa dobijanjem statusa kandidata, kroz učestvovanje u radu tzv. „Gymnich“ sastanaka. Pored
Gymnich sastanaka, koji imaju neformalni karakter, jako korisno iskustvo za zemlju koja će
uskoro biti punopravna članica EU je intenzivna saradnja sa Savjetom ministara, u periodu od
potpisivanja Ugovora o pristupanju do njegove ratifikacije. Tokom perioda ratifikacije, zemlja
pristupnica u svojstvu posmatrača prisustvuje sastancima Savjeta ministara. Ovim ima
mogućnost da to vrijeme veoma korisno upotrebi, u cilju upoznavanja rada Savjeta, same
organizacije i načina vođenja sastanaka, procesa pregovaranja, upoznavanja sa stavovima zemalja
članica o bitnim pitanjima Unije i sl.
Odnosi Evropske komisije sa novom potencijalnom zemljom članicom su najintenzivniji
i najaktivniji. U toj saradnji Komisija kao najvažniji partner mijenja svoju ulogu više puta. U
pocesu stabilizacije i pridruživanja Komisija pomaže zemlji i važan je partner u izgradnji odnosa
date zemlje sa Evropskom unijom. U cilju dinamične i svakodnevne saradnje sa zemljama
potencijalnim kandidatima, Evropska komisija otvara svoje kancelarije u datoj zemlji. Poslije
stupanja na snagu Lisabonskog ugovora i objedinjavanja spoljnih akcija Unije, Delegacije EK u
trećim zemljama, prerasle su u Delegacije Evropske unije.
Sa dobijanjem statusa kandidata počinje i stvarni i mnogo ozbiljniji posao između zemlje
kandidata i Evropske komisije kroz proces pregovaranja. U fazi pregovaranja uloga Komisije,
nije savjetodavna, već se Komisija pojavljuje kao veoma strog i rigidan pregovarač, čije je
osnovni cilj da kroz pregovore „natjera” zemlju da u što većoj mjeri usvoji i primjeni EU propise
i usvoji stadarde.
Sa postajanjem punopravne članice EU, karakter odnosa zemlje nove članice i Evropske
komisije se opet mijenja. U dosadašnjem procesu proširenja, svaka nova država članica sticala je
pravo da kandiduje svog komesara za sastav Komisije. Lisabonski ugovor predviđa da od
2014.godine, Komisija bude sastavljena od odredjenog broja članova, uključujući i njenog
predsjednika i visokog predstavnika za spoljnu politiku i politiku bezbjednosti, koji odgovara
broju od 2/3 država članica u tom momentu. Međutim, u nastavku člana 17, tačke 5 se navodi da
Evropski savjet, odlučujući jednoglasno, može donijeti odluku da promjeni ovaj broj. Drugim
riječima, članovi Komisije postojećeg mandata birani su na osnovu aposlutno ravnomjernog
sistema rotacije zemalja članica, koji odražava demografsku i geografsku cjelinu država članica.
Intencija je, medjutim, da se od kraja 2014.godine Komisija formira više na bazi
profesionalizma članova, a ne reprezentativnosti država članica. Ostaje otvoreno pitanje, da
li će se, punom implementacijom Lisabonskog ugovora, ova namjera zaista i ostvariti, imajući u
vidu još uvijek prisutne otpore ovoj ideji, posebno od strane manjih država. U tom kontekstu,
2014.godine, kao godina potencijalnog ulaska u EU (tzv. unutrašnje spremnosti), mogla bi značiti
da nove države članice, npr. Crna Gora,, ne budu imale svog komesara. Međutim, čak i u tom
slučaju, nove zemlje članice dobiće mogućnost da se njeni zvaničnici i službenici po sistemu,
nacionalnih kvota zapošljavaju u različitim strukturama Komisije, i na višem hijerarhijskom
nivou. Takođe, i druge institucije zapošljavaju zvaničnike iz nove zemlje članice, pa se time
20
značajno i na svim nivoima intenzivira saradnja sa EU institucijama i prisutnost nove zemlje
članice.
Sud pravde Evropske unije (Court of Justice of the EU) obuhvata Sud pravde,
Prvostepeni sud i specijalizovane sudove, a sjedište mu je u Luksemburgu. On osigurava
poštovanje prava u okviru tumačenja i primjene ugovora. Države članice pružaju neophodnu
pomoć sa ciljem da se obezbedi efektivna pravna zaštita u oblastima koje su pokrivene pravom
Unije. Sud pravde je sastavljen od po jednog sudije iz svake države članice, Pomoć mu pružaju
pravobranioci 19 . Prvostepeni sud je sastavljen od najmanje po jednog sudije iz svake države
članice. Sudije i pravobranioci Suda pravde i sudije Prvostepenog suda biraju se između lica koja
nude svaku garanciju za nezavisan rad i koja ispunjavaju uslove u skladu sa članovima 223. i 224.
Ugovora o funkcionisanju EU. Imenuju ih vlade država članica, na osnovu zajedničkog dogovora,
na period od šest godina. Sudije i tužioci kojima je istekao mandat mogu biti ponovo imenovani.
Sud pravde EU odlučuje u skladu sa odredbama iz ugovora: a) tužbama koje podnose države
članice, institucije, fizička ili pravna lica; b) u toku prethodnog postupka, na zahtjev nacionalnih
sudova, o tumačenju prava Unije ili o validnosti akata koja su usvojile institucije Unije; c)
drugim slučajevima koji su predviđeni ugovorima.
Pored toga, presude Evropskog suda pravde detaljnije razrađuju ideje zakonodavca i
pomaže u određivanju djelokruga i načina primjene propisa. Evropski sud pravde ima zadatak da
nadgleda sprovođenje komunitarnog prava, ima mogućnost da objašnjava i dopunjava osnivačke
ugovore i komunitarno pravo, odnosno da preciznije definiše pojedine aspekte komunitarnog
prava. Praksa Evropskog suda pravde definisala je prvenstvo komunitarnog prava nad
nacionalnim. Pored prvenstva komunitarnog prava, druga njegova odlika jeste princip
neposredne primjenljivosti. Ovaj princip odnosi se na mogućnost individualnih subjekata
komunitarnog prava da zahtijevaju od domaćeg suda da zaštiti njihova prava koja proističu
neposredno iz ugovora ili drugih komunitarnih akata.
Evropski revizorski sud (The European Court of Auditors), sa sjedištem u
Luksemburgu, kontroliše rad budžeta EU. Zadatak Suda jeste da provjerava da se sredstva EU,
koja plaćaju poreski obveznici, ispravno prikupljaju i da se troše namjenski, na zakonit i
ekonomičan način. Sud je ovlašćen da vrši reviziju bilo koje institucije koja upravlja sredstvima
EU. Revizorski sud svake godine podnosi revizorski izvještaj za prethodnu finansijsku godinu
Evropskom parlamentu i Savjetu.
Evropska centralna banka (ECB) i nacionalne centralne banke sačinjavaju Evropski
sistem centralnih banaka (ESCB). Glavni cilj ESCB-a jeste održavanje stabilnosti cijena. Ne
zanemarujući taj osnovni cilj, on podržava opštu ekonomsku politiku koja se vodi u Uniji, kako
bi doprinijeo ostvarivanju njenih ciljeva. Evropska centralna banka i nacionalne centralne banke
država članica čija je moneta euro, koje obrazuju Eurosistem, vode monetarnu politiku Unije.
Evropska centralna banka ima svojstvo pravnog lica i jedina je ovlašćena da odobrava emitovanje
eura. Ona je nezavisna u vršenju svojih nadležnosti i u oblasti upravljanja finansijama.
Institucije, organi i tijela Unije, kao i vlade država članica, poštuju njenu nezavisnost. Savjet
guvernera Evropske centralne banke čine članovi Izvršnog odbora ECB i guverneri nacionalnih
centralnih banaka država članica čija je moneta euro. Zbog specifičnosti monetarnog sistema
Crne Gore, veoma je važno već u ovoj fazi integracija intenzivirati saradnju sa ECB, sa kojom je
CBCG potpisala Tehnički sporazum o saradnji (2008). Takođe, pristupni pregovori u ovoj
oblasti zahtijevaju posebnu pažnju u pripremi pregovaračke platforme i dinamici otvaranja
poglavlja XVII.
Odnos zemlje u procesu pristupanja EU sa finansijskim institucijama, kao što su
Evropska banka za obnovu i razvoj i Evropska investiciona banka je takođe veoma važan i
bilježi trend intenziviranja saradnje. Proces transformacije načina privređivanja i implementacija
demokratskih institucija je finansijski intenzivan. Finansijske aktivnosti ovih banka omogućavaju
19
Na francuskom jeziku: Avocats generaux
21
dobijanje određenih sredstava-kredita, koji pomažu započete reformske procese u zemlji
djelovanja, posebno u oblasti obezbjedjivanja realizacije većih infrastrukturnih zahvata, ali ono
što je još važnije, privlače ostale investitore, posebno privatne, da investiraju u zemlju. Uspješna
saradnja sa bankama (poštovanje obaveza) utiče na stvaranje pozitivnog imidža zemlje u
međunarodnim finansijskim krugovima, a time u uslova za lakše i povoljnije pribavljanje
nedostajućih sredstava.
Ove banke kao i većina međunarodnih razvojnih banaka, raspolažu sa ograničenim
sredstvima s jedne strane, i jako obimnom tražnjom za sredstvima, s druge strane. Taj jaz između
mogućnosti i potreba (ponude i potražnje za sredstvima) banke prevazilaze svojom
katalizatorskom ulogom prema obimnijim privatnim kreditorima. Svojim učešćem u projektima,
ulivaju povjerenje, da su dobro obučeni i obrazovani timovi pravilno procjenili rizik i benefite
projekta, da je zemlja u koju se ulaže sigurna, kao i naplata potraživanja. Obično razvojne banke,
u ovom slučaju EBRD, obezbjeđuju i prvi i neophodan kontakt između privatnog kapitala i
zemlje domaćina. Ukoliko se iskustvo kroz aranžman sa Bankom pokaže uspješnim, privatni
kreditor i sam preduzima investicione aktivnosti u zemlji, i time veći obim kapitala postaje
dostupan, prvo kao kapital privatnih banaka, a kasnije je stranih direktnih investicija.
Uloga i značaj Ekonomskog i socijalnog komiteta (ESK) ogleda se u tome da kanališe
komunikaciju između organizacija civilnog društva i EU institucija. Pored uloge „mosta“ između
evropskog institucionalnog sistema i civilnog društa zemalja članica, Komitet je jako
zainteresovan da razvija odnose EU sa zemljama u procesu integracija, gdje je sa zemljama
Zapadnog Balkana razvio i regionalni i bilateralni prilaz. Cilj ove saradnje je razvoj
demokratije, unapređenje civilnog i socijalnog dijaloga, jačanje mreža civilnog društva i
intenziviranje razmjene iskustava i najbolje prakse. Glavni instrument saradnje je Kontakt grupa
za Zapadni Balkan, stalno tijelo osnovano 2004.godine. Grupa prati promjene u političkom,
ekonomskom i socijalnom ambijentu i promoviše saradnju između ESK i civilnog društva na
Zapadnom Balkanu. Kao dio kontakt grupe je Forum civilnog društva Zapadnog Balkana, koje
se organizuje svake dvije godine, gdje su učesnici iz zemalja Zapadnog Balkana i članovi ESK,
gdje se diskutuje o situaciji civilnog društva u regionu, potrebama i budućem razvoju.
U cilju promovisanja dijaloga između predstavnika lokalnih i regionalnih vlasti Zapadnog
Balkana i Komiteta regiona (KoR), na prijedlog Biroa, u okviru Komisije za spoljne odnose i
decentralizovanu kooperaciju, osnovana je Radna grupa za Zapadni Balkan. Kroz rad radne
grupe daje se specifičan doprinos jačanju domaćih lokalnih institucija kroz informisanost o
dobrom upravljanju, pomoći u politikama, tehničkoj pomoći zemalja članica kroz organizovanje
odgovarajućih treninga i programa razmjene. U procesu primjene Sporazuma o stabilizaciji i
pridruživanju, Radna grupa treba da obezbijedi neophodna znanja o funkcionisanju
institucinalnog sistema u EU i mjesta i uloge KoR, kroz organizovanje sastanaka u Briselu.
Cilj ove radne grupe je da osigura doprinos KoR, kroz značajno učešće lokalnih i
regionalnih vlasti u zemljama Zapadnog Balkana, u procesu pristupanja. Jačanje permanentnog
dijaloga sa političkim lokalnim predstavnicima Zapadnog Balakana, treba da obezbijedi bolju
komunikaciju procesa proširenja u gradovima i regionima, kao i uključenost i praćenje
Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju. Kroz razvijanje ove „rane“ prakse, uključenosti
regionalnih i lokalnih vlasti, stvaraju se uslovi za pravilnu implemantaciju EU propisa na
regionalnom i lokalnom nivou.
22
6. REGIONALIZACIJA I TRŽIŠTE 20
6.1. Svjetska trgovinska organizacija (World Trade Organization, WTO)
Svjetska trgovinska organizacija (The World Trade Organization - WTO) predstavlja
institucionalni pravni okvir multilateralnog trgovinskog sistema u područjima carina i trgovine
robama, uslugama i trgovinskim aspektima intelektualne svojine. Osnivanjem WTO kao
otvorenog multilateralnog sistema postavljeni su temelji za novo razdoblje globalne trgovinske (i
ekonomske) saradnje u svijetu. Kompletirana je trijada svjetskog ekonomskog poretka, jer danas,
WTO, zajedno sa Svjetskom bankom (WB) i Međunarodnim monetarnim fondom (IMF), čini tri
najvažnija stuba savremenog multilateralnog sistema.
Pregovori za pristupanje Svjetskoj trgovinskoj organizaciji predstavljaju specifičan
proces za svaku zemlju. Trajanje pregovora u najvećoj mjeri zavisi od složenosti privrednog
sistema zemlje kandidata i političke volje vlade da taj proces podrži.
Pregovori se vode na multilateralnom i bilateralnom nivou:
1. Multilateralnim pregovorima se definišu neophodne zakonodavne i strukturne
promjene neophodne za usvajanje i sprovođenje pravila i procedura WTO; Crna Gora
je učinila izuzetan napor i u periodu 2005-08. harmonizovala svoje propise u oblasti
spoljnotrgovinske politike, investicija, pružanja usluga, zaštite intelektualne svojine,
tehničkih propisa i standarda, sanitarnih i fitosanitarnih mjera . Formirala je čitav niz
novih institucija koje mora imati svaka nezavisna država i značajno unaprijedila biznis
ambijent i administrativne procedure za lakšu trgovinu, slobodan protok ljudi, roba,
kapitala i usluga.
2. Bilateralni pregovori odnose na ustupke vezano za pristup tržištu roba i pristup
tržištu usluga.
Crna Gora je uspješno završila dio koji je vezan za multilateralne pregovore i pripremljen
je Nacrt završnog izvještaja (decembar 2008), dok je dio vezan za bilateralne pregovore okončan
sa EK, Norveškom, Švajcarskom, Kanadom, Japanom, Kinom, SAD, Brazilom, Hondurasom i El
Salvadorom. Bilateralni pregovori sa Ukrajinom, otvoreni su tokom verifikacione procedure
krajem decembra 2008.godine i traju već 15 mjeseci. Crna Gora je uložila dodatni napor i izašla
u susret zahtjevima Ukrajine u industrijskom sektoru, čime su pregovori u industriji privremeno
zaključeni. Ako se pregovori u sektoru usluga mogu smatrati takodje blizu konačnog zaključenja,
ostalo je da se usaglasi još jedan dio koncesija u sektoru poljoprivrede. Nakon četiri bilateralne
runde, pregovori se nalaze u završnoj fazi 21 , pa se pristupanje Crne Gore u WTO očekuje u
2010.godini.
1. decembra 2009.godine, na WTO Ministarskoj konferenciji, Crna Gora je pozvala
države članice WTO da pomognu pristupanje globalnoj trgovinskoj mreži i redefinišu pravila
pristupanja u tom smislu.
Crna Gora, nakon okončanog procesa pristupanja, preuzeće redovne postpristupne
obaveze kao i sve druge države članice i aktivno participirati u kreiranju zajedničke trgovinske
politike i vođenja trgovinskog dijaloga. Odmah nakon okončanog procesa pristupanja, Crna Gora
mora početi sa realizacijom prihvaćenih obaveza među kojima treba istaći:
20
Mr Nikola Milović
Ukrajina je nakon 15 godina pregovaranja postala 152. članica WTO, u maju 2008. Kako u pravnim
aktima WTO nisu jasno definisani rokovi (datum) do kada jedna država članica može zatražiti bilateralne
pregovore, formalno-pravno posmatrano, to je moguće do konačnog sastanka Radne grupe za pristupanje
Crne Gore u WTO, koja je bila planirana za sredinu januara 2009. Drugim riječima, zahtjev Ukrajine ima
pravnog osnova, mada je neočekivan tokom verifikacione procedure, kada su svi ispregovarani bilateralni
pregovori „multilateralizovani” u predlogu Finalne ponude za robe i bili dostavljeni svim članicama na
saglasnost.
21
23
-
-
podnošenje notifikacija i izvještaja na određeni period u cilju ispitivanja trgovinske
politike;
obezbijeđivanje da svi standardi i tehnički propisi, budu usaglašeni sa WTO
standardima;
ispregovarati i pristupiti Sporazumu o informacionim tehnologijama; Crna Gora se
obavezala da će ne kasnije od 31. decembra 2010. godine, podnijeti Komitetu
učesnica u ekspanziji trgovine proizvodima informacione tehnologije (ITA Komitet)
dokumenta naznačena u paragrafu 2 Aneksa ITA i da će postati potpisnica u
najkraćem mogućem roku. Kada postane učesnica ITA, Crna Gora se obavezuje na
nultu carinsku stopu za sve proizvode informacione tehnologije;
Iniciranje pregovora o članstvu u Sporazumu o javnim nabavkama;
Potpisati Sporazum o civilnim vazduhoplovima;
Donijeti Novi Zakon o autorskim pravima koji će obezbijediti potpunu usklađenost
crnogorske legislative o autorskim pravima sa TRIPS Sporazumom i WIPO
Ugovorom o interpretacijama i fonogramima; Donijeti novi Zakon o žigovima koji će
zamijeniti postojeći savezni zakon .
Članstvo u WTO jedan je od ključnih koraka integracije Crne Gore u savremene
međunarodne ekonomske odnose i istovremeno važan element podrške u procesu unutrašnjih
ekonomskih reformi. Takođe je i neophodan korak u procesu pridruživanja i pristupanja
Evropskoj uniji. Članstvo Crne Gore u WTO predstavlja jedan od ključnih spoljnoekonomskih
prioriteta Crne Gore u kratkom roku, jer je učlanjenje u WTO istovremeno i dio ukupnog
procesa evropskih integracija, odnosno preduslov otvaranja pregovora sa EU u oblasti
slobodnog protoka roba. Članstvo predstavlja zvanično prihvatanje svih pravila globalne
spoljnotrgovinske politike i daje dobru poruku investitorima o uslovima poslovanja u zemlji i
zaštiti njihovih vlasničkih prava.
6.2. CEFTA (Central European Free Trade Agreement)
Originalni CEFTA Sporazum, potpisan iz 1992. između zemalja centralne i istočne
Evrope koje su ulazile u proces evropskih integracija. CEFTA je bila dobar trgovinski i razvojni
forum za Poljsku, Mađarsku, Češku, Slovačku, Sloveniju, ali i Rumuniju, Bugarsku, nadalje za
Makedoniju i Hrvatsku. CEFTA sporazum predstavljao je pripremu za zajedničko tržište EU i
podsticaj za rast konkuretnosti ekonomija u procesu integracija. 16. decembra 2006. ovom
multilateralnom sporazumu o slobodnoj trgovini pristupaju i zemlje JIE potpisujući Sporazum o
dopuni i pristupanju CEFTA, tj. CEFTA 2006 - BiH, Crna Gora, Albanija, Moldavija i Srbija uz
UNMIK Kosovo. Sporazum CEFTA 2006 konsolidovao je 32 bilateralna sporazuma o slobodnoj
trgovini u JIE koji su prije toga postojali, usaglašavanje i otvaranje tržišta ambiciozno je
prošireno i na sektor usluga. Sporazum je stupio na snagu 26. jula 2007. za Albaniju, Kosovo,
Crnu Goru, Makedoniju i Moldaviju, 22. avgusta za Hrvatsku, 24. oktobra za Srbiju i 22.
novembra za Bosnu i Hercegovinu. Bugarska i Rumunija, postavši dio EU, napustile su CEFTU
januara 2007.godine.
Osnovni cilj CEFTA sporazuma o slobodnoj trgovini je povećanje stepena
liberalizacije trgovine u regionu, dok sinergija između trgovine i investicija treba da doprinese
kreiranju novih radnih mjesta i ekonomskom prosperitetu; CEFTA podstiče poboljšanje
transparentnosti u poslovanju, uz povećanje obima spoljne trgovine i direktnih investicija u
zemljama potpisnicama; očekuje se i olakšanje režima vezanih za trgovinu i bolje iskorišćenje
ograničenih sredstava; kontinuirano povećanje stepena usaglašenosti pravila i odredbi Sporazuma
među potpisnicama, uz smanjenje broja trgovinskih sporova; CEFTA u cjelini, podsticanjem
24
trgovinskog multilateralnog dijaloga u regionu, unapređuje i odnose Regiona sa EU i povećava
integracioni kapacitet ekonomija.
Crna Gora, kao najmanje ekonomija u Regionu, aktivno participira u sprovodjenju
CEFTA sporazuma i unapređenju trgovinske saradnje kroz dijalog. Kad je u pitanju Crna
Gora već danas postoji gotovo potpuna liberalizacija trgovine sa Bosnom i Hercegovinom,
Srbijom, Makedonijom i Kosovom. Dok je dodatnim pregovorima kroz sporazum CEFTA 2006
dogovorena veća liberalizacija sa Hrvatskom i Albanijom, što treba da omogući nove šanse i
bolju poziciju crnogorskim proizvođačima na reginalnom tržištu. Potpisivanje sporazuma CEFTA
2006 od velikog je ekonomskog značaja za Crnu Goru, jer se njegovom primjenom predviđa rast
konkuretnosti kompanija i spremnost za dalje ekonomske integracije.
Sa jedne strane, očekuje se da će povećanje konkurencije na regionalnom tržištu, kao i
harmonizacija i transparentnost zakonodavstva, uticati na proizvođače da povećaju produktivnost
i iskoriste prednosti ekonomije obima i optimalnog korišćenja proizvodnih faktora, ujednačiti
administrativne i carinske procedure i smanjiti biznis i necarinske barijere. Takođe, proizvodna
preduzeća primjenom novih pravila o porijeklu dijagonalne kumulacije imaju mogućnost da
nabavljaju sirovine i repromaterijale bez plaćanja carina, ali i realizuju gotove proizvode bez
plaćanja carine.
Sa druge strane, Crna Gora nakon potpisivanja Sporazuma, postaje privlačnija i za strane
investitore. SDI dalje doprinose modernizaciji proizvodnje, ubrzanju privrednog rasta, povećanju
produktivnosti, efikasnosti i konkurentnosti, uz povećanje ulaganja u istraživanje i razvoj. Ovo je
ujedno i prvi test koji Crna Gora mora izdržati na putu ka znatno široj i složenijoj integraciji koju
predstavlja integracija u Evropsku uniju i članstvo u WTO.
Crna Gora je uspješno predsjedavala CEFTA 2006 sporazumom tokom 2009.
godine. Cilj predsjedavanja je bio da osim obaveza definisanih Sporazumom, Crna Gora pokaže
da je sposobna za realizaciju aktivnosti koje će nužno usloviti, poboljšanje uslova za razvoj i
diversifikaciju trgovine među zemljama potpisnicama i za promociju komercijalne i ekonomske
saradnje u oblastima od zajedničkog interesa na osnovama ravnopravnosti, obostrane koristi,
nediskriminacije i međunarodnog prava.
Implementacija CEFTA sporazuma pomaže zemljama potpisnicama da poboljšaju svoje
evropske izglede i pripreme se za uslove konkurentnosti koji vladaju na unutrašnjem tražištu
Unije. Sve zemlje u regiji snažno se opredjeljuju da postanu članice Evropske unije, te je stoga
interes jasan. Iako je rok za ulazak u EU srednjoročna strategija i nisu još otvoreni pristupni
pregovori u većini zemalja regiona zapadnog Balkana, kada zemlje potpisnice CEFTE 2006
pristupe EU, njihove ekonomije će biti spremne za potpunu integraciju u jedinstveno tržište i
prihvatanje izazova konkurencije koji na njemu vladaju.
Imajući u vidu pozitivne efekte jačanja ekonomske saradnje kroz CEFTA sporazum,
može se zaključiti da stvaranje jedinstvenog regionalnog trgovinskog prostora, prije nego što
postanu dio EU, ima višestruke koristi za zemlje u procesu pristupanja. Najvažnije, na strani
proizvođača, su slijedeće: (i) preduzeća su u stanju da se uspješnije bore sa konkurentskim
pritiscima unutar Unije, (ii) nacionalna administacija stiče iskustvo u regionalnoj saradnji, koja je
neophodna za dobro funkcionisanje unutar EU, i (iii) efekti konvergentnosti, u cilju usvajanja EU
standarda, istovremeno znače da će ih zemlje najprije postići usklađivanjem sa pravnom
regulativom EU u ovim područjima, već u okviru režima CEFTA, prije pristupanja zajedničkom
tržištu, što će ih učiniti spremnijim za buduće ekonomske izazove pune integracije. Pored
navedenih prednosti na strani proizvođača, vrlo važno je napomenuti i prednosti koje dobijaju
potrošači – CEFTA omogućava rast standarda kroz raznovrsniju ponudu kvalitetnijih i
jeftinijih proizvoda, koji nisu opterećeni carinom. Stoga, unaprijeđenje trgovine ima tri dimenzije:
veću prisutnost u globalnoj trgovini, trgovinsku integracija sa EU, ali i unaprijeđenu regionalnu
trgovinu i ekonomsku saradnju.
25
6.3. Jedinstveno tržište EU – slobodan protok roba, ljudi, usluga i kapitala
Ideja o stvaranju zajedničkog tržišta u osnovi je procesa evropskih integracija. Iako su
vizionari evropskih integracija projektovali i očekivali bržu političku i bezbjednosnu integraciju
evropskih zemalja, ekonomski motivi integracije izdržali su test vremena i pokazali da je u toj
oblasti najrealnije očekivati progres i efekte koji su pozitivni prema svim državama članicama.
Ugovor o osnivanju Evropske ekonomske zajednice (EEZ) predstavljao je početak stvaranja
jedinstvenog evropskog tržišta, sa slobodnim protokom ljudi, roba, usluga i kapitala između
država članica. Do 1968. godine nijesu samo ukinute carine između šest država osnivača EEZ,
već su i mnoge druge barijere trgovini postepeno smanjivane. Na taj način ostvareno je postizanje
sljedećih ciljeva: unapređivanje stalnog harmoničnog, održivog i uravnoteženog razvoja, visok
nivo zaposlenosti i socijalne zaštite, visok nivo konkurentnosti, podizanje standarda i kvaliteta
života, zaštita i unapređenje kvaliteta životne sredine, skladan privredni i društveni razvoj
(kohezija) i solidarnost među državama članicama. Sredstva za postizanje navedenih ciljeva
ogledala su se prvenstveno u procesu stvaranja zajedničkog tržišta koje će obezbijediti slobodan
protok roba, usluga, ljudi i kapitala, uz istovremeno stvaranje sopstvenih (zajedničkih) politika
koje će važiti na zajedničkom tržištu. Stoga je Rimskim ugovorom bilo predviđeno formulisanje
ne samo zajedničke carinske i trgovinske politike već i poljoprivredne i dijelom saobraćajne
politike, saradnja i koordinacija politika i u drugim oblastima od zajedničkog interesa, kao i
usklađivanje nacionalnih zakonodavstava u mjeri u kojoj je to neophodno za nesmetano
funkcionisanje zajedničkog tržišta. Ideja formiranja zajedničkog tržišta time je postala stvarnost.
Program jedinstvenog tržišta pretočen je februara 1986. godine u Jedinstveni evropski
akt, koji potencira u ekonomskim odnosima izbjegavanje bilo kog vida diskriminacije po osnovu
nacionalnosti, što je pretpostavka koncepta jedinstvenog tržišta.
Sloboda protoka roba, kao osnovna ekonomska sloboda promovisana ovim Aktom,
afirmisana je ukidanjem carinske kontrole za robe koje se kreću unutar jedinstvenog tržišta EU
(od 1993).
Sloboda kretanja usluga omogućava kompaniji koja se bavi pružanjem usluga na
teritoriji druge države članice, da ima isti tretman kao i domaće preduzeće. Prema Mastrihtskom
ugovoru administrativna i druga ograničenja za pružanje usluga su strogo zabranjena, jer značaj
sektora usluga za svaku ekonomiju pojedinačno kontinuirano raste (usluge su u 2007. stvarale
oko 70% BDP-a i zaposlenosti u EU27). Kada se odbiju klasične javne usluge (administracija,
odbrana, zdravstvo, obrazovanje) ostale usluge u Uniji stvaraju oko 48%BDP-a i 41%
zaposlenosti. To su tzv. tržišne usluge
Sloboda kretanja kapitala ostvaruje se kroz zabranu svih ograničenja u kretanju
kapitala (investiranju), kao i u plaćanju roba i usluga između zemalja članica.
Slobodno kretanje ljudi podrazumijeva da svi građani država članica EU, na osnovu
pasoša ili lične karte, mogu da uđu u drugu zemlju. Ova sloboda takođe podrazumijeva i ukidanje
bilo kog vida diskriminacije zasnovanog na nacionalnosti između radnika država članica u vezi s
mogućnostima zapošljavanja, pravom na naknadu za rad i drugim uslovima za rad i
zapošljavanje, kao i pravo na slobodno nastanjivanje i pružanje usluga. Ublažena su pravila
sticanja prava na prebivalište za sve građane Unije, uveden je model međusobnog priznavanja
diploma, uspostavljen informacioni sistem za objavljivanje informacija o slobodnim radnim
mjestima kroz jedinstvenu bazu EURES-a (mreže evropskih zavoda za zapošljavanje),
uspostavljen model međusobnog priznavanja i prenosivosti sistema socijalnog osiguranja,
sporazumi o izbjegavanju dvostrukog oporezivanja, priznavanje svih dozvola i licenci, itd.
Šengenskim sporazumom 22 , od 1995. godine izbrisane su granice između država unutar EU
22
Danas ima 25 „Šengen zemalja” – 22 članice EU (osim Velike Britanije i Irske, koje primjenjuju dio
pravila Šengenskog sporazuma, van Zone su Bugarska, Rumunija i Kipar) i tri zemlje Evropskog
26
koje su pristupile Sporazumu.
Kada je riječ o obrazovanju i nauci, promoviše se kroz Programe zajednice i „peta“
sloboda, a ona predastavlja slobodan protok znanja. Podrazumijeva mobilnost naučnika iz
jedne zemlje u drugu i uključivanje u zajedničke evropske istraživačke projekte u cilju
ispunavanja razvojnih ciljeva EU i rasta konkuretnosti EU na globalnoj sceni.
Praćenje realizacije navedenih mjera – jačanje ekonomskih sloboda i jedinstvena pravila
za sve ekonomske subjekte - u nadležnosti je evropskih institucija, posebno Evropske komisije
kroz rad pojedinih direktorata. Za nove države članice, koje su pristupile EU 2004 i 2007 godine,
maksimalni tranzicioni period za uspostavljanje slobodnog protoka ljudi u oblasti mogućnosti
zapošljavanja, ističe nakon sedam godina od godine pristupanja.
Kroz WTO pristupanje i CEFTA sprovodjenje, kao i ispunjavanje unutrašnje evropske
agende (demokratske i ekonomske reforme u zemlji) Crna Gora se strateški priprema za buduće
članstvo u EU, posebno se pripremajući za buduće obaveze (i prava) u okviru jedinstvenog tržišta
EU.
Od Privremenog sporazuma do jedinstvenog tržišta
Prvi institucionalni odnos sa EU postignut je potpisivanjem Sporazuma o stabilizaciji i
pridruživanju izmedju Evropskih zajednica, sa jedne strane, i Republike Crne Gore, sa druge
strane, 15.oktobra 2007.godine u Luksemburgu, odnosno stupanjem na snagu njegovog
pretežnog dijela - Privremenog sporazuma o trgovini i srodnim pitanjima (1.januara 2008.
godine).
U Sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju sa EU, utvrđeni su slijedeći rokovi:
a) tranzicioni period od 5 godina koji se odnosi na maksimalni vremenski period za postepeno
otvaranje tržišta i uspostavljanje zone slobodne trgovine između Evropske unije i Crne Gore
(2008-2012) , kao i
b) implementacioni period od 5 godina koji se odnosi na punu implementaciju odredbi svih
članova Sporazuma, nakon pune ratifikacije SSP u svih 27 Parlamenata država članica EU (20102014).
U ovom dijelu rada, važno je istaći osnovne karakteristike tranzicionog perioda, koji se
odnosi na slobodan protok roba - dinamiku otvaranja crnogorskog tržišta i ekonomsku
integraciju. 2013.godine tržište Crne Gore biće otvoreno za kompanije iz EU, kao što je
tržište EU otvoreno za kompanije iz Crne Gore već danas (makar formalno, a suštinski će
postati kada crnogorske kompanije podignu svoju konkurentnost do nivoa da mogu biti značajnije
izvozno prisutne na EU tržištu).
Na nivu carinske zaštite od 50% carinske stope iz 2007.godine, biće samo
najosjetljiviji poljoprivredni proizvodi i oni će taj tarifni režim zadržati do pristupanja Crne Gore
Uniji. Proizvodnja ovih proizvoda mora biti u fokusu srednjoročne agende konkuretnosti u
poljoprivredi, a carinska zaštita je samo privremena pomoć do postizanja željenog nivoa
konkurentnosti. Ti proizvodi, čija je osjetljivost srazmjerna njihovoj potencijalnoj tržišnoj
ekonomskog prostora, koje nijesu članice EU – Norveška, Island i Švajcarska (kreiranje Evropskog
ekonomskog prostora 1994. godine omogućilo je gotovo slobodnu trgovinu i visok stepen ekonomskih
sloboda između zemalja EFTA i zemalja EU). Zemlje van EU, kroz ugovorne odnose sa Unijom, postepeno
ulaze u sistem slobodnog kretanja ljudi u Zoni. Prvi ugovor omogućava vizne olakšice (pojednostavljenje
procedura za dobijanje vize za ulazak u Zonu), a zatim, po ispunjavaju zahtjevnih standarda u oblasti
dokumenata, integrisanog upravljanja granicom, pravosudnog sistema i korpusa ljudskih prava, sljedeći
nivo je vizna liberalizacija. Od 19. decembra 2009. godine, Crna Gora se nalazi na Bijeloj listi Šengena, i
crnogorskim građanima nisu potrebne vize za putovanje u 25 šengen zemalja. Nakon ove odluke, Bugarska
i Rumunija takođe su ukinule vize za putovanje naših građana u te zemlje EU.
27
valorizaciji u funkciji vremena, su proizvodi sa tzv. Liste 3, koja sadrži dvije grupe
poljoprivrednih proizvoda: 1. Osnovni poljoprivredni proizvodi (Aneks III c): jagnjad za
klanje, meso goveda svih kategorija, meso ovaca i koza svih kategorija, meso živine, soljeni i
dimljeni proizvodi, mlijeko, pavlaka, jogurt, maslac i sir, med, krompir, paradajz, kupusnjače,
krastavci, paprika i spanać, mandarine, grožđe, dinje i lubenice, jabuke, kruške, trešnje, višnje,
kajsije, breskve, šljive, jagode, maline i kivi, maslinovo ulje i sve prerađevine o mesa.
2.Prerađeni poljoprivredni proizvodi (Protokol 1, Aneks II, integralna tabela): mlječni namazi i
prirodna i mineralna voda.
U oblasti slobodnog protoka ljudi tržište Crne Gore se takođe postepeno integriše u
zajedničko evorpsko tržište. Kroz harmonizaciju zakonodavstva, jačanje administrativnih
kapaciteta, usvajanje evropskih standarda i procedura, uz uvažavanje specifičnosti malog
ekonomskog sistema i aktivnosti eliminisanja biznis barijera. Jedan od nosećih segmenata
reformi u ovoj oblasti svakako je radno zakonodavstvo i socijalna politika, kao i politika
obrazovanja 23 , uz operativni pristup reformi državne uprave i lokalne samouprave.
Savjet za stabilizaciju i pridruživanje, koji se osniva u godini stupanja na snagu SSP,
nakon tri godinje rada, razmotriće dalje koncesije vezane za slobodno kretanje radnika, u odnosu
na one predložene Sporazumom o stabilizaciji i pridruživanju.
Slobodan protok kapitala takođe predstavlja oblast od strateškog interesa za ekonomski
prosperitet, imajući u vidu veličinu crnogorskog tržišta (otvoren eurizovan ekonomski sistem sa
značajnim razvojnim resursima i deficitiom strateškog partnerstva radi realizacije većih
investicionih projekata). Važni zakoni su usvojeni i nove institucije u ovoj oblasti osnovane.
Tako npr. Zakon o tekućim i kapitalnim poslovima sa inostranstvom obezbjeđuje pravnu osnovu
za režim slobodnog protoka novca i kapitala u Crnoj Gori i inostranstvu, i to u smislu da se sve
tekuće i kapitalne transakcije mogu izvoditi slobodno od strane rezidenata i nerezidenata, da ne
postoji ograničenje na prenos imovine u/iz inostranstva, kao i da ne postoje ograničenja valute ili
devizne kontrole 24 . Predstoji njihovo potpuno institucionalno zaokruživanje i jačanje kapaciteta
za punu primjenu novih propisa, obezbjeđenje transparentnosti u sprovodjenju finansijske
politike, uz adekvatnu funkciju regulatora i efikasniji rad ukupnog pravosudnog sistema u oblasti
istražnog postupka i pravosnažnih presuda koje se odnose na finansijski sektor u cjelini.
6.4. Pozicioniranje male otvorene ekonomije u strateškim ekonomskim
integracijama i savremenim medjunarodnim ekonomskim odnosima
Posmatrajući potencijal tržišta, veličinu ekonomije, kao i snagu same privrede
izraženu kroz ostvareni rast i razvoj, Crna Gora je mala, značajno liberalizovana i
eurizovana evropska ekonomija. Ekonomski napredak zabilježen nakon 2001 godine
posmatrajući rast same ekonomije, kao i spoljnotrgovinsku razmjenu i priliv SDI govori o
kompleksnosti procesa oporavka nakon tranzicione recesije devedesetih godina prošlog vijeka i
veoma dobroj dinamici rasta i razvoja u prvim godinama obnovljene nezavisnosti, koja je, per se,
bila stimulans razvoju i preduzetništvu.
23
Crna Gora je npr. već 2004.godine ratifikovala Lisabonsku konvenciju o priznavanju kvalifikacija u
oblasti vioskog obrazovanja u regionu Evrope (1997, Savjet Evrope, UNESCO) na osnovu koje je donijet
crnogorski Zakon o prizavanju i vrednovanju obrazovnih isprava.
24
Ovako uspostavljen režim slobode u oblasti slobodnog protoka kapitala obezbijeđen je bez negativnog
uticaja na posebna ograničenja u vezi sa poslovanjem i platnim prometom koja su utvrđena drugim
zakonima u oblastima oporezivanja, poslovanja hartijama od vrijednosti, monetarne politike, bankarstva
(depozitnog, kreditnog i platnog prometa), imovinskog vlasništva, sprovođenja naplata, osiguranja, pranja
novca, deklaracije o kretanju kapitala u svrhe administrativnih i statističkih informacija, fizičkog uvoza i
izvoza finansijskih sredstva
28
Agenda ekonomskih reformi u kontekstu integracije u savremene medjunarodne
ekonomske odnose u narednim godinama fokusira se na agendu konkurentnosti crnogorske
ekonomije.
Rastuća otvorenost je istovremeno posljedica razvojne politike i trenda globalizacije, ali i
imperativ budućeg razvoja i ekonomske integracije zemlje. Takođe, ne treba zaboraviti i sve one
elemente koji, uz geografski položaj, tradicionalne veze, ekonomsku saradnju, sektorske politike
kao i komparativne prednosti, utiču na poziciju u ekonomskim integracijama i međunarodnim
odnosima. U širem kontekstu, ovaj spektar pretpostavki ekonomskog prosperiteta uključuje
političku stabilnost, održanje makroekonomske stabilnosti, vladavinu prava, jake institucije i
uključivanje u evropske i evroatlanske strukture.
Podaci koji su vezani za istraživanja Svjetskog ekonomskog foruma pokazuju da Crna
Gora za poslednjih par godina bilježi stalan rast na ljestvici konkurentnosti. Po indeksu globalne
konkurentnosti (GCI) Crna Gora se nalazi na 62 mjestu od 133 zemlje (2009). Rang Crne
Gore po GCI u 2007 i 2008 godini, bio je 85, odnosno 65, što govori o veoma dobrom trendu u
oblasti rasta ukupne konkuretnosti.
Strategija otvorene privrede je okosnica rasta konkurentnosti, jer zemlju kontinuirano
suočava sa svjetskim standardima troškova, kvaliteta, cijena, sa strukturom ponude i tažnje u
znatno širem kontekstu, koju najvećim dijelom diktiraju najuspješniji svjetski proizvođači.
Internacionalizacija ekonomske aktivnosti u tijesnoj je vezi sa dinamikom privrednog razvoja
male zemlje, ona predstavlja neophodan, mada ne i dovoljan uslov za uspješan privredni razvoj.
Trend globalizacije, medjutim, ne isključuje strateške regionalne saveze. Sama
Svjetska trgovinska organizacija je čuvar svih regionalnih i bilateralnih trgovinskih sporazuma,
koji regionalnim savezima daju jedinstven glas u globalnoj trgovinskoj mreži i povećavaju njihov
uticaj. Istovremeno, regionalni savez u WTO, iako nastupa kao „single voice“ kada je ekonomska
politika u pitanju i vođenje trgovinskog dijaloga o budućim odnosima, ne uzima pravo glasa
državama članicama WTO pojedinačno, kada je proces formalnog donošenja odluka u pitanju,
poštujući njihov nacionalni identitet. Stoga je trend rasta multilateralnih regionalnih sporazuma u
savremenim međunarondim ekonomskim odnosima rastuća kategorija. Danas već u svijetu ima
preko 250 različitih sporazuma o slobodnoj trgovini.
7. MEĐUNARODNE VLADINE I NEVLADINE ORGANIZACIJE 25
Ujedinjene nacije su univerzalna politička, ali i nesumljivo najveća svjetska međunarodna
organizacija sa članstvom više od 190 država. Sve međunarodno priznate nacije su članice
Ujedinjenih nacija, a za UN se kaže da predstavljaju udruženje vlada koje sarađuju na polju
međunarodnog prava. Ujedinjene nacije nisu samo organizacija koja treba da spriječi ugrožavanje
svjetskog mira, već predstvalja okvir saradnje između zemalja i povezivanje u ekonomskom,
socijalnom, kulturnom i humanitarnom planu, ali i poštovanju ljudskih prava, načela pravde i
međunarodnog prava.
UN pruža širok okvir međusobne saradnje i djelovanja država koji je nezaobilazan u
savremnim uslovima. Biti prihvaćen akter u međunarodnoj politici, međunarodnoj ekonomiji i
finansijama, podrazumijeva biti dio kišobrana Ujedinjenih nacija.
Rezoluciju o prijemu Crne Gore u UN, Generalna skupština je donijela 28. juna
2006. godine. Time je Crna Gora postala 192. članica OUN. Nakon prijema u UN, Crna Gora je
otvorila svoje misije i imenovala stalne predstavnike pri UN u Njujorku, Beču i Ženevi
Regulisanjem članstva sa UN, stvaraju se uslovi za definisanje odnosa sa ostalim
specijalizovanim institucijama Organizacije.
25
Prof dr Danijela Jaćimović
29
Istovremeno, otpočeo je proces saradnje sa Pravnom službom Ujedinjenih nacija, u cilju
definisanja liste sporazuma i konvencija kojima je Crna Gora pristupila po osnovu sukcesije, a za
koje Generalni sekretar Ujedinjenih nacija obavlja funkciju depozitara. Instrument o pristupanju
ovim konvencijama predat je 23. oktobra 2006. godine i obuhvata regulativu iz raznih oblasti:
diplomatskih i konzularnih odnosa, zaštite ljudskih prava, prava izbjeglica i osoba bez
državljanstva, zdravlja, međunarodne trgovine i razvoja, transporta, obrazovanja, prava mora,
trgovačke arbitraže, telekomunikacija, razoružanja, zaštite životne sredine i dr. Crna Gora je
postala član u većini specijalizovanih institucija UN, tako da smo se zbog prirode teksta bavili,
odnosima Crne Gore sa nekim značajnim institucijuma kao što je: Međunarodna organizacija
rada, Organizacija za ishranu i poljoprivredu i Svetske zdravstevene organizacije. Svjetska
trgovinska organizacija takođe je pridruženi član UN sistema.
Pores saradnje koja se sada odvija, prihvatanje i ratifikacija različitih konvencija, kroz
organizaciju različitih seminara, učestovanje na sastancima tijela i organa UN i konferencijama,
podrazumijeva upoznavanje sa radom, pravima i obavezama kao bi zemlja članica mogla, da se u
budućem periodu ozbiljnije i aktivnije uključi u rad. U tom cilju, Ministarstvo inostranih poslova
je otpočelo dugoročno planiranje aktivnosti, djelovanja i učešća Crne Gore u sistemu UN, i stim u
vezi, pokrenulo inicijativu za kandidovanje Crne Gore za članstvo u tijelima/organima
međunarodnih organizacija. Cilj ove inicijative zasnovan je na potrebi i interesu da se intenzivira
djelovanje i učešće Crne Gore u organizacijama čiji je član postala obnovom svoje državnosti.
Procijenjeno je da bi, u budućnosti, kandidovanje Crne Gore i članstvo u ključnim organima
/tijelima UN doprinijelo daljoj afirmaciji zemlje.
Do sada, Crna Gora je podnijele kandidature za članstvo u Savjetu Komisije UN za
održivi razvoj u periodu 2011-2014, Izvršnom komitetu UNDP/Populacionog fonda UN od 20142015, Savjetu za ljudska prava u periodu 2012-2015, Savjetu bezbjednosti za period 2026-2027,
Izvršnom odboru UNESCO za period 2011-2015 i Izvršnom savjetu Svjetske turističke
organizacije UNWTO 2009-2013.
Saradnja sa specijalizovanim institucijama i agencijama otvara mogućnosti za korišćenje
mnogobrojnih programa i fondova, kao podrške razvoju u važnim razvojnim oblastima zemlje
članice. Posebnu pažnju zauzima Program Ujedinjenih nacija za razvoj (UNDP), zatim Dječiji
fond UN UNICEF i Program Visokog komesara UN za izbjeglice UNHCR. U cilju jačanja
saradnje Vlade Crne Gore sa UN agencijama u Crnoj Gori, u Podgorici je 15. decembra 2006.
potpisan Sporazum o saradnji Vlade Crne Gore sa agencijama UN u Crnoj Gori (UNDP,
UNICEF i UNHCR). Pored toga, 14. februara 2007. god. potpisan je i Okvirni sporazum o
saradnji Vlade Crne Gore i Svjetske zdravstvene organizacije. Sporazumi definišu pitanja i uslove
pod kojima će UN agencije pružati pomoć Vladi Crne Gore u ostvarivanju razvojnih projekata, i
ujedno čine pravni okvir za podizanje nivoa postojećih kancelarija UN agencija u Crnoj Gori na
odgovarajući nivo. Na stalnoj osnovi u Crnoj Gori djeluju Program UN za razvoj (UNDP), Dječiji
fond UN (UNICEF), Program Visokog komesara UN za izbjeglice (UNHCR). Pored njih, u
zemlji djeluju i Međunarodna organizacija za migracije i Svjetska zdravstvena organizacija.
Rad ovih programa je aktivan u Crnoj Gori, a definisan je srednjoročnim Programima
saradnje čije je zajednički cilj pomaganje Vladi Crne Gore u suovanju sa različitim izazovima u
procesu evropskih integracija. Akcioni planovi, koji su potpisani 10. septembra 2008. godine,
predstavljaju razradu i konkretizaciju programa UN agencija za Crnu Goru i instrument za
implementaciju strateških projekata u oblasti socijalne uključenosti i iskorjenjivanja siromaštva,
uključivanja marginalizovanih društvenih grupa, izgradnje kapaciteta za javnu upravu,
ekonomskog razvoja uz zaštitu životne sredine, i posebno u oblasti zaštite djece, poboljšanja
njihovog položaja i sistema zaštite u Crnoj Gori.
Pitanje buduće saradnje sa ovim fondovima zavisi od dinamike ekonomskog razvoja, ali
za očekivati je da u budućnosti bude zastupljenost fondova manja.
30
Finansijske institucije Ujedinjenih nacija, Međunarodni monetarni fond i Grupa
Svjetske Banke, predstavljaju nezaobilazne aktere u medjunarodnoj finansijskoj i
ekonomskoj saradnji zemlje. Crna Gora je postala 186.zemlja članica Međunarodnog
monetarnog fonda 18. januara 2007. godine, a za fiskalnog agenta u Fondu određena je Centralna
banka Crne Gore, a Predsjednik Savjeta Centralne banke koji predstavlja Crnu Goru u MMF-u.
Kvota Crne Gore, odnosno ulog u MMF-u, postavljena je na 41,2 miliona US $.
Članstvo u MMF-u kao najvažnijoj svjetskoj finansijoj instituciji značajno je za svaku
državu i nezaobilazno. Postajući zemlja članica Fonda zemlja prihvata određenja prava i obaveze.
Obaveze se odnose na poštovanje i primjenu najboljih standarda, politike i prakse vezane za
makroekonomsku politiku i finansijski sektor. Država članica time automatski dobija veći
kredibilitet u međunarodnim krugovima (političkim i ekonomskim), jer je u sistemu gdje se
primjenjuje opšte važeća i priznata politika.
Odnos Crne Gore sa ovim institucijama treba sagledati u domenu dosadašnje saradnje,
pri čemu će budući odnos reflektovati globalne promjene. Savremeni globalni trendovi utiču da
neke zemlje u razvoju, posebno iz grupe zemala BRIC 26 -a, dobijaju sve značajnije mjesto u
svjetskom izvozu, uvozu i deviznim rezervama, što ih čini sve značajnijim učesnicima u svjetskoj
ekonomiji. Po logici kvota, ove zemlje trebale bi da dobiju nove revidirane, veće kvote čime bi
dobile veće pravo glasa
Povećavanje glasačkih prava zemalja manje razvijenog dijela svijeta, ide na uštrb
glasačkih prava razvijenih debata, što je predmet sve učestalijih rasprava. Revizija kvota je
izvjesna, ali time i promjene same politike ove institucije, kada je u pitanju upravljačka struktura
u IMF. Buduća saradnja Crne Gore sa Međunarodnim monetarnim fondom mora se sagledavati u
okviru ovih očekivanih promjena, koje zavise od globalnih procesa, koji se tek mogu nazreti,
odnosa mali i velikih, razvijenih i nerazvijenih, kao i novih finansijskih i razvojnih potreba ovog
vijeka.
Svjetska bankarska grupa, pored Fonda, sa svojih 5 institucija, jedan je od najvećih
zvaničnih svjetskih izvora finansiranja i tehničke pomoći zemalja u razvoju. Njen glavni cilj je da
upotrebom svojih finansijskih resursa, osoblja i ogromnog iskustva, pomogne nedovoljno
razvijenim ekonomijama. U današnjem svijetu, koji je ujedno i veoma bogat i veoma siromašan,
izazov za smanjenje siromaštva je veoma veliki, pa time i očekivanja od WB.
Svjetska banka podržava finansijski Crnu Goru još od 2001.godine, a sa regulisanjem
članstva u Međunarodnom monetarnom fondu, 2007.godine Crna Gora postaje punopravna
članica grupe Svjetske banke. Grupa Svjetske Banka je u dosadašnjem periodu bila značajno
finansijski aktivna u Crnoj Gori, i predstavlja jednog od najvažnijih finansijera i kreditora. U
dosadašnjoj kreditnoj aktivnosti, Svjetska banka podržavala je energetski sektor, upravljanje
čvrstim otpadom, i bila glavni nosilac reformi obrazovanja, zdravstvenog i penzioniog sistema.
Svojom aktivnom ulogom u razvoju i tranziciji Crne Gore, koja je definisana srednjoročnim
programima, izloženost Svjetske banke je značajna, a stepen realizacije kredita među najvećim u
regionu, tako da je za očekivati smanjenje njene kreditorske uloge u Crnoj Gori. Ipak Svjetska
banka biće aktivan razvojni partner kada se radi o tehničkoj pomoći.
Pored učešća u Ujedninjenim nacijama i njenim specijalizovanim institucijama i
programima, za Crnu Goru od vitalnog značaja je regionalna saradnja. Regionalna saradnja je
od „najvećeg značaja za političku stabilnost, sigurnost i ekonomski razvoj zemalja Zapadnog
Balkana“, poručuje Evropska komisija. Imajući u vidu savremenu istoriju zemalja u regionu,
proces regionalne saradnje značajno je intenziviran posljednjih godina, uglavnom kao jedan od
prioriteta ili preduslova evropskih integracija, dominantno inciran od strane evropskih partnera.
Saradnja se odvija uglavnom kroz rad različitih incijativa.
Pored Centralno evropske inicijative, sredinom devedesetih godina, dolazi do
regionalnog evropskog pristupa za zemlje Zapadnog Balkana, što je rezultiralo uvođenjem
26
BRIC – akronim za zemlje u razvoju – Brazil, Rusija, Indija i Kina.
31
prvih regionalnih šema vezanih isključivo za region. U tom periodu nastaju različite regionalne
inicijative kao što su: Inicijativa za saradnju u Jugoistočnoj Evropi (SECI) i Procesa saradnje u
Jugoistočnoj Evropi (SEECP). Kroz intenziviranje aktivnosti u okviru regiona, ova inicijative
ostavaruju značajan doprinos u pripremama za članstvo u Evropskoj uniji i ostvarivanju
evropskih vrijednosti i ciljeva integracije.
Krajem 1999.godine novi oblik saradnje u regionu biva ponuđen zemljama kroz Pakt
stabilnosti za Jugoistočnu Evropu i definisanje procesa stabilizacije i pridruživanja. Pakt za
stabilnost Jugoistočne Evrope, nastao 1999.godine, predstavljao je prvi ozbiljan pokušaj
medjunarodne zajednice da u području Jugoistočne Evrope unaprijedi mir, demokratiju,
poštovanje ljudskih prava i ekonomski prosperitet, radi postizanja stabilnosti u čitavom Regionu.
Regionalni savjet za saradnju (RCC) je sukcesor Pakta stabilnosti za JIE, koji funkcioniše kao
mehanizam regionalnog vlasništva od 2008.godine.
Saradnja sa sistemom UN i njenim specijalizovanim institucijama, kao i regionalna
saradnja su prioriteti Crne Gore. Saradnja sa UN je realnost i samo će se produbljivati i rasti.
Regionalna saradnja je fenomen koji je imao svoje istorijske padove i uspone, ali nešto što će
svakako biti obilježje i potreba Zapadnog Balkana i u narednom periodu. Ipak, kada posmatramo
međunarodne odnose Crne Gore u dimenziji od jednog vijeka, nameće se saradnja prvenstveno
sa Sjedinjenim Američkim Državama (NAFTA), kao starog centra moći i BRIC kao novog
centra moći u svjetu.
Kada govorimo o saradnji sa Sjedinjenim američkim državama, moramo govoriti i o
saradnji sa Sjevernoameričkim ugovorom slobodne trgovine (NAFTA). Ugovor o slobodnoj
trgovini US, Meksika i Kanade stupio je na snagu 1994.godine. NAFTA podrazumijeva
ekonomsko povezivanje dvije najrazvijenije zemlje svijeta i jedne nerazvijene (Meksiko), koji je
u 2007. godini predstvaljao je najveći trgovinski blok u svijetu. Iako mnogi naučnici i političari
ukazuju na netipičnost ove grupacije, kao jedinstvenog spoja najrazvijenijih i manje razvijenih,
NAFTA će i dalje značajno uticati na savremene medjunarodne ekonomske odnose.Konkurencija
kroz multilateralni sporazume o slobodnoj trgovini od 2010.godine dolazi iz Azije, od zemalja
ASEANA (FTAs ASEAN-Australija-Novi Zeland, ASEAN-Indija, ASEAN-Kina).
Veze između članica NAFTE na globalnom planu bi mogle ukazati na poželjan presedan
o uključivanju manje razvijenih zemalja u integracione procese sa jako razvijenim zemljama. U
tom pravcu vidljivo je interesovanje nekih azijskih zemalja za članstvom u NAFTA-i. Ipak radi se
o nastojanju Sjedinjenih država, da, po ugledu na evropske integracije, stvore panamerički
ekonomski prostor. Nadalje, zemlje latinske Amerike, moraju modernizovati i rekonstruisati
svoje privrede, pa se kao nužnost javlja potreba za strateškim (američko-kanadskim)
partnerstvom. Uključivanje latinoameričkog tržišta, koje je po svojoj veličini značajno veće od
tržišta Centralne i Istočne Evrope, pa čak i Jugoistočne Azije, moglo bi uticati da SAD bude
manje okupirana tradicionalnim vezama prema Evropi, i da se okrenu prema Latinskoj Americi i
Aziji.
Brazil, Rusija, Indija i Kina takozvani BRIC, danas predstavlja najbrže rastuće
zemlje, ali i zemlje najbržeg rasta u dekadama koje dolaze. Saradnja sa zemljama BRIC je
preferirani trend saradnje, ukupnih političkih i ekonomskih procesa ovog vijeka, koja će se
nametati kroz različit miks saradnje i konkurencije. Crna Gora neizostavno će sarađivati sa ovim
zemljama. Sa nekima od njih ima tradicionalno dobre odnose (Rusija i Kina), a sa ostatkom BRIC
odnose treba izgrađivati i produbljavati. Treba naglasiti da je za očekivati da će se osnovni vid
saradnje Crne Gore sa BRIC zemljama, prvenstveno odvijati kroz odnose EU i ovog moćnog
ekonomskog bloka, kao i na bilateralnom nivou.
Ekonomska saradnja zemalja BRIC i EU, podrazumijevaće neproporcijonalnu tražnju
(zbog rastuće populacije) za više sofisticiranim i visoko kvalitetnim proizvodima, što stvara
ogromne mogućnosti EU kompanijama za izvoz i veliko tržište za SDI. U okviru ovih izvoznih
mogućnosti, stvaraju se i mogućnosti za neka crnogorska preduzeća, da zajedno sa svojim
evropskim partnerima, učestvuju u ponudi roba i kapitalnih dobara na BRIC tržištu. Što se tiče
32
sektora preduzeća, konkurencija u oblasti visokih tehnologija i industrijskih proizvoda je velika, a
od strane BRIC ona će se stalno dalje povećati. To ukazuje da u prvim godinama/decenijama
saradnje sa BRIC privredama, crnogorskim preduzećima će biti potrebna podrška tehnološki
jačih i inovativnijih evropskih partnera, koja imaju već razvijenu praksu saradnje sa dalekim
inostranim tržištima.
Takođe, važno je pomenuti da, za neke djelove biznisa, velika fizička udaljenost između
ponude i kupca, u slučaju BRIC tržišta, može biti ozbiljna smetnja. Sa povećanjem i
kompleksnošću ekonomskih relacija, biće neophodno i lokalno prisustvo. Tako da se mala i
srednja preduzeća (SMEs) mogu suočiti sa problemima investiranja u udaljena tržišta, prije nego
što bi to bio slučaj kod velikih kompanija. Treba napomenuti, da je za investiranje i operativnost
biznisa i dalje otežavajuće prisustvo brojnih ograničenja stranim investicijama i državni
monopoli u ovim zemljama, ali ipak, u ocjeni budućih odnosa, treba uzeti u obzir i mjenjenje
samih zemalja BRIC.
Veliki pritisak konkurencije BRIC zemalja je evidentan i rašće u budućnosti, što
zahtijeva prisustvo velikih kompanija, planski i strateški pristup ovim tržitima. Kina, posljednjih
godina, proklamuje više razvoj orjentisan ka domaćem tržištu u budućnosti, što će uticati na
stvaranje „ogromnih biznis mogućnosti za cijeli svijet“
S druge strane, Crna Gora može biti zanimljiva destinacija za investicionu aktivnost
BRIC zemalja, radi približavanja velikom i platežno sposobnom evropskom tržištu. Buduće
članstvo u Evropskoj uniji, relativna blizina evropskog tržišta, izlaz na more, uz obučenu i
relativno jeftinu radnu snagu su neke od povoljnosti. Ipak, investicione mogućnosti ne dolaze
same od sebe, treba ih pažljivo planirati i prepremati, sagledati lokalnu konkurenciju,
identifikovati one potencijale koje bi bili od interesa za investiore. U tom cilju, da bi se što bolje
pripremili kao jedna od potencijalnih destinacija, treba intenzivirati i razvijati bilateralne odnose
sa BRIC zemljama, kako političke tako i ekonomske.
33
PRILOG SEPARATA, ZA DEBATU O INTEGRACIJAMA 27 :
STRATEGIJA - EVROPA 2020
Strategija brzog, održivog i sveobuhvatnog razvoja
REZIME
Evropa prolazi kroz period transformacije. Nastala kriza je izbrisala godine ekonomskog i
društvenog napredka i otkrila strukturne slabosti u Evropskoj privredi. U medjuvremenu, svijet se
velikom brzinom kreće naprijed, a dugoročni izazovi – globalizacija, pritisak na resurse, starenje
– intenziviraju se. EU sada mora preuzeti kontrolu nad svojom sudbinom.
Evropa može uspjeti samo ukoliko djeluje zajednički, kao Unija. Potrebna je strategija koja će
nam pomoći da iz krize izadjemo još jači, i stvorimo racionalnu, održivu i sveobuhvatnu evropsku
privredu, sa visokom stopom zaposlenosti, produktivnosti i socijalne kohezije. Evropa 2020
definiše viziju evropske društvene tržišne ekonomije za XXI vijek.
Evropa 2020 definiše i tri prioriteta za obostrano snaženje:
-
Brzi rast: razvoj privrede koja se zasniva na znanju i inovaciji
Održivi rast: promovisanje privrede sa efikasnom upotrebom izvora, koja će biti
konkurentnija i više orijentisana ka životnoj sredini
Sveobuhvatan rast: podsticanje ekonomije sa visokom stopom zaposlenosti koja
obezbjedjuje socijalnu i teritorijalnu koheziju
Neophodno je da EU definiše cilj na kome želi biti 2020.godine. u tom smislu, Komisija predlaže
sledeće ciljeve kojima treba da teži EU:
-
75 % stanovništva, starosti izmedju 20-64 godina treba da bude zaposleno
3% evropskog BDP-a da se ulaže u istraživanje i razvoj
Ispuniti tzv. "20/20/20" klimatsko-energetske ciljeve (uključujući i povećanje na 30%
smanjenja emisije gasova u idealnim uslovima).
Udio osoba koja rano napuštaju školovanje treba smanjiti ispod 10% i najmanje 40%
mladjih generacija treba imati treći stepen obrazovanja
Smanjiti broj stanovnika na ivici siromaštva za još 20 miliona
Ovi ciljevi su medjusobno povezani i predstaljaju kritičke kriterijume prema kojima će se mjeriti
uspjeh. Kako bi se osiguralo da će sve države članice usaglasiti strategiju Evropa 2020 sa
postojećom situacijom u odredjenoj zemlji, Komisija predlaže da se ciljevi EU transformišu u
nacionalne ciljeve i putanje.
Definisavi ciljevi predstvaljaju tri prioriteta brzog, održivog i sveobuhvatnog razvoja, ali oni nisu
ni konačni: potrebno je da budu podržani i sa širokim spektrom aktivnosti na nacionalnom,
evropskom i medjunarodnom nivou. Komisija predlaže sedam vodećih inicijativa koje će
razčlaniti napredak u svakoj prioritetnoj oblasti:
1. "Unija inovacije" u cilju poboljšanja okvirnih uslova i pristupa fondovima za
istraživanje i inovacije, kao i da bi se obezbijedilo da će inovativne ideje biti pretvorene u
proizvode i usluge kojima će se otvoriti uslovi za razvoj i otvaranje novih radnih mjesta
27
Evropska komisija, Brisel, 3.3.2010 COM (2010) 2020
34
2. "Mladi u pokretu" u cilju unaprijedjenja efikasnosti obrazovnih sistema i kako bi se
olakšao pristup tržištu rada mladim ljudima.
3. "Digitalna agenda za Evropu" u cilju ubrzanja protoka brzog interneta i promovisanja
koristi digitalnoj jedinstvenog tržišta za domaćinstva i preduzeća
4. "Efikasna upotreba evropskih resursa" u cilju udvostručenja ekonomskog rasta od
upotrebe resursa, pružanje podrške prelasku na ekonomiju sa niskim stepenom emisije
ugljenika, povećanje upotrebe obnovljivih izvora energije, modernizacija saobraćajnog
sektora, i promovisanje energetske efikasnosti
5. "Industrijska politika u eri globalizacije" u cilju unaprijedjenja poslovnog okruženja,
posebno za razvoj malih i srednjih preduzeća, i podrška razvoju snažne i održive
industrije koja će biti konkurentna na globalnom nivou.
6. "Agenda za nove vještine i poslove" namjenjena modernizaciji tržišta rada i
osposobljavanje lica kroz razvijanje vještina tokom cijelog životnog ciklusa u cilju
povećanja radne participativnosti i boljeg usaglašavanja ponude i potražnje na tržištu
rada, uključujući i mobilnost radne snage.
7. "Evropska platforma protiv siromaštva" u cilju obezbjedjenja socijalne i teritorijalne
kohezije tako da se benefiti i poslovi dijele, kako bi osobe koje su na ivici siromaštva ili
su socijalno isključene bile u mogućnosti da žive dostojanstveno i uzmu aktivno učešće u
društvenom životu.
Ovih sedam vodećih inicijativa će obavezati i EU ali i države članice. Instrumenti koji se koriste
na nivou EU, posebno jedinstveno tržište, finansijske poluge i mehanizmi spoljne politike, biće u
potpunosti mobilisani kako bi se EU borila protiv tzv. “uskih grla” i kako bi se ostvarili ciljevi
Evrope 2020. Kao neposredni prioritet, Komisija prezentuje šta je potrebno uraditi kako bi se
definisala kredibilna izlazna strategija, sprovele reforme finansijskog sistema, obezbijedila
budžetska konsolidacija za dugoročni rast, i osnažila koordinacija unutar ekonomske i monetarne
unije.
Neophodno je snažnije ekonomsko upravljanje kako bi se postigli željeni rezultati. Evropa 2020
počivaće na dva stuba: tematski pristup kao što je i navedeno u tekstu gore, u kombinaciji
sa prioritetima i ciljevima; i izvještavanje po zemljama, kako bi se pomoglo državama
članicama da razviju svoje strategije povratka održivog rasta, ravoja i javnih finansija.
Integrisane smjernice će biti usvojene na nivou Unije kako bi se obuhvatili svi prioriteti i ciljevi
EU. Preporuke za svaku državu članicu pojedinačno će biti njima dostavljene. U slučaju da
država neadekvatno primjenjuje odredbe Strategije, biće opomenuta. Paralelno će se pripremati
izvještaj o primjeni Evrope 2020 i procjena Pakta za stabilnost i rast, pri čemu će se zadržati
odvojeni instrumenti kako bi se zadržao integritet Pakta.
Evropski savjet će imati puno vlasništvo nad ovom strategijom, i biće kontakt tijelo za pitanja
koja se tiču iste. Komisija će pratiti napredak na putu postizanja ciljeva, omogućavaće razmjenu
politika i pripremaće neophodne prijedloge za usmjeravanje aktivnosti i napredka u ostvarivanju
EU inicijativa. Evropski parlament će biti pokretačka snaga za mobilizaciju gradjana i imaće
ulogu su-zakonodavca u ključnim inicijativama. Ovaj partnerski pristup će se proširiti in a EU
komitete, nacionalne parlamente, lokalne i regionalne organe vlasti, socijalne partnere, civilno
društvo, kako bi svi bili uključeni u process ostvarivanja vizije.
Komisija predlaže da Evropski savjet usvoji – u martu – sveobuhvatan pristup strategije i EU
ciljeve, i da odobri – u junu – detaljne parameter strategije, uključujući integrisane smjernice i
nacionalne ciljeve. Komisija očekuje i mišljenje i podršku Evropskog parlamenta kako bi Evropa
2020 postala uspješna priča.
35
I BRZI RAZVOJ
1. EU Inicijativa "Unija inovacije"
Cilj ove inicijative je fokusiranje istraživanja, razvoja i politike inovacije na izazove sa kojima se
suočava naše društvo, poput klimatskih promjena. Energetike i ekokasnosti resursa, zdravstvi i
demografske promjene. Neophodno je osnažiti svaku kariku u lancu inovacije, od same ideje pa
do komercijalizacije.
Aktivnosti na EU nivou:
ƒ Završetak Evropskog istraživačkog prostora, razvoj agende strateškog planiranja koja je
fokusirana na izazovima poput energetske sigurnosti, saobraćaja, klimatskih promjena i
efikasnosti resursa, zdravstva i starosne dobi, ekoloških metoda proizvodnje i upravljanja
zamljištem, i unaprijedjenje zajedničkog programiranja sa državama članicama i
regionima;
Unaprijedjenje okvirnih uslova za biznis sektor u oblasti inovacija (npr. kreiranje
jedinstvenog EU patenta i specijalizovanog Suda za patente, modernizacija okvira za autorska
prava i žigova, unaprijedjenje pristupa MSP-a zaštiti prava intelektuane svojien, ubrzanje
osnivanja medju-operativnih standarda; unaprijedjenje pristupa kapitalu i puno korišćenje
politika potražnje, tj. putem javnih nabavki i jednostavnih regulativa);
ƒ Pokretanje 'Evropskog inovativnog partnerstva' izmedju EU i nacionalnih organa u cilju
ubrzanja razvoja i upotrebe tehnologija neophodnih za rješavanje izazova sa kojima se
susrećemo. Partnerstvo će obuhvatiti: 'izgradnju bio-ekonomije do 2020.g', 'kljućne
tehnologije za oblikovanje buduće evropske industrije' i 'tehnologije kojima se
omogućava da stariji gradjani žive nezavisno i budu aktivni učesnici društvenog života ';
ƒ Snaženje i dalji razvoj uloge EU instrumenata za podšku inovacijama (npr. strukturni
fondovi, fondovi za ruralni razvoj, okvirni program za istraživanje i razvoj, CIP, SET
plan), uključujući tijesnu saradnju sa EIB-om i usmjeravanje administrativnih procedura
za olakšavanje prostupa finansijama, posebno za MSP, i povezivanje inovativnih
podsticajnih mehanizama povezanih tržištem ugljenika;
ƒ Promovisati partnerstva zasnovana na znanju i snažiti veze izmedju obrazovanja,
poslovnog sektora i inovacija, preko EIT-a, i promovisati preduzetništvo preko pružanja
podrške mladim inovativnim kompanijama.
Aktivnosti država članica:
ƒ Reforma nacionalnih (i regionalnih) I&R i inovativnih sistema koji će podsticati efikasne
i jednostavne specijalizacije, osnažiti saradnju medju univerzitetima, istraživačkim
tijelima i biznis sektorom, implementirati zajedničke programe i unaprijediti
prekograničnu saradnju u oblastima sa evropskim vrijednostima, prilagoditi nacionalne
procedure finansiranja, obezbijediti raspored tehnologije širom EU teritorije;
ƒ Obezbijediti dovoljno kadrova u oblasti nauke, matematičkih nauka, i inžinjerstva, i
fokusirati školske programe na kreativnost, inovaciju i preduzetništvo;
ƒ Dati prioritet obrazovnim troškovima, preko poreskih olakšica i stimulacija i drugih
finansijskih instrumenata u cilju promocije većih privatnih investicija u istraživanje i
razvoj.
2. EU Inicijativa: " Mladi u pokretu”
Cilj ove inicijative je unaprijedjenje efikasnosti i atraktivnosti evropskog visokog obrazovanja na
medjunarodnom nivou, i podizanje sveukupnog kvaliteta svih nivoa obrazovanja i obuke u EU, u
kombinaciji uz izvrsnosti i kapital, kroz promociju mobilnosti studenata i mobilnost pripravnika, i
poboljšati stanje u oblasti zapošljavanja mladih ljudi.
36
Aktivnosti na EU nivou:
ƒ Integracija i unaprijedjenje mobilnosti unutar EU, programa za univerzitete i istraživače
(poput Erasmus, Erasmus Mundus, Tempus i Marie Curie) i njihovo povezivanje sa
nacionalnim programima i resursima;
ƒ Ubrzanje agende modernizacije visokog obrazovanja (školski program, upravljanje i
finansiranje) uključujući definisanje kriterijuma efikasnosti univerziteta i obrazovnih
rezultata u globalnom kontekstu;
ƒ Pronalaženje načina promovisanja preduzetništva kroz programe mobilnosti za mlade
stručnjake;
ƒ Promovisanje priznavanja neformalnih i alternativnih metoda učenja/predavanja;
ƒ Pokretanje Okvira za zapošljavanje mladih, koji će definisati politike namjenjene
smanjenju stope nezaposlenosti mladih: ovo bi rezultiralo ulaskom mladih ljudi na tržište
rada preko stažiranja, ili neke druge vrste radnog angažmana, ukljućujući i moto ("Tvoj
prvi EURES posao") sa ciljem povećavanja mogućnosti zaposlenja za mlade ljude širom
EU.
Aktivnosti država članica:
ƒ Obezbijediti efikasna ulaganja u sisteme obrazovanja i obuke na svim nivoima (od
predškolskog do visokog);
ƒ Unaprijediti obrazovne rezultate, sa posebnim akcentom na svaki segment (predškolsko,
osnovno, srednje, stučno, više i visoko obrazovanje), integrsianim pristupom,
obuhvatajući ključne nadležnosti i sa ciljem smanjenja broja osoba koje napuštaju
školovanje;
ƒ Unaprijediti otvorenost i relevantnost obrazovnih sistema kroz izgradnju nacionalnih
kvalifikacionih okvira, i bolje usmjeravanje obrazovnih rezultata ka potrebama tržišta
rada.
3. EU Inicijativa: " Digitalna agenda za Evropu "
Cilj je da pruži održive ekonomske i društvene koristi od Jedinstvenog digitalnog tržišta
zasnovanog na brziom i ultra brzom internetu i interoperabilnoj aplikaciji, sa širokopojasnim
pristupom za sve do 2013 godine, pristup za sve mnogo većim brzinama interneta (30 Mb / s ili
više) do 2020. godine, i 50% ili više evropskih domaćinstava koja se pretplate na internet
konekciju iznad 100 Mb/s.
Aktivnosti na EU nivou:
ƒ Obezbijediti stabilan pravni okvir koji stimuliše investicije u otvorenoj i konkurentnoj
infratsrukturi brzog interneta i povezanim uslugama;
ƒ Razvoj politike efikasnog spektra;
ƒ Olakšavanje upotrebe EU strukturnih fondova u sporvodjenju ove agende;
ƒ Uspostavljanje jedinstvenog tržišta za on-line sadržaje i usluge (tj. neograničene i sigurne
EU web stranice i tržišta za digitalne sadržaje, sa visokim stepenom povjerenja,
balansirani regulatorni okvir sa jasnim režimima prava, podsticanje izdavanja multiteritorijalnih licenci, adekvatna zaštita i nadoknada za nosioce prava i aktivna podrška
digitalizaciji bogatog EU kulturnog nasljedja, i oblikovanje globalnog upravljanja
internetom;
ƒ Reformisanje fondova za istraživački rad i inovacije i povećanje podrške u oblasti ICT-a
kao i snaženje evropske tehnologije u ključnim strateškim oblastima, stvaranje uslova za
visoki razvoj MSP-a za vodjenje tržišta u razvoju i stimulisanje ICT inovacija u svim
biznis sektorima;
37
ƒ
Promovisanje internet pristupa i korišćenja istog od strane svih gradjana EU, posebno
kroz aktivnosti podrške digitalnoj pismenosti i pristupnosti.
Aktivnosti država članica:
ƒ Priprema operativnih strategija za brzi internet, ciljno finansiranje javnosti, uključujući
strukturne fondove, u oblastima koje nisu u potpunosti obuhvaćene privatnim
investicijama.;
ƒ Uspostavljanje zakonskog okvira za koordinaciju javnih radova u cilju smanjenja
troškova izgradnje mreža;
II ODRŽIVI RAZVOJ
1. EU Inicijativa " Efikasna upotreba evropskih resursa "
Cilj je podrška prelasku na efikasne resurse i nisko-ugljeničku ekonomiju koja je efikasna na
takav način što koristi sve resurse. Cilj je da s eudvostruči ekonomski rast preko efikasne
upotrebe resursa i energetike, smanjenja emisije gasova ugljnenika, unaprijedjenja konkurentnosti
i promovisanja veće energetske sigurnosti.
Aktivnosti na EU nivou:
ƒ Mobilizacija finansijskih EU instrumenata (za ruralni razvoj, strukturnih fondova, I&R
okvirnih programa, TENs, EIB) kao dijela konzistentne strategije finansiranja, kojom se
ujedinjuju EU, nacionalni javni i privatni fondovi;
ƒ
ƒ
Unaprijedjenje okvira za upotrebu tržišno orijentisanih instrumenata (emisije trgovine,
revizija energetskog oporezivanja, okvir državne pomoći, podsticanje šire upotrebe
“zelenih” javnih nabavki);
Predstavljanje predloga moderniyacije i dekarboniyacije sektora saobraćaja čime se
doprinosi povećanju konkurentnosti. Ovo je moguće postići kombinovanjem mjera kao
npr. infratsrukturnih mjera /rano rasporedjivanje mreža infrastructure električne
mobilnosti, inteligentnno upravljanje saobraćajem, bolja logistika, sprovodjenje
smanjenja emisije CO gasova iz putničkih vozila, aviona i u pomorskom sektoru,
2
ƒ
ƒ
ƒ
ƒ
uključujući pokretanje velike inicijative evropskih “zelenih” automobile, što će
doprinijeti promociji tehnologije uključujuči i električna i hibridna vozila, uspostavljanje
zajedničkih standarda i razvoj neophodne infrastrukturne podrške;
Ubrzanje implementacije strateških projekata od visoke evropske vrijednosti kako bi se
riješila “uska grla”, posebno prekograničnih sektora i unutrašnjih “žarišta” (gradovi, luke,
logističke platforme);
Kompletirati unutrašnje energetsko tržište i implementirati strateške energetske
tehnologije (SET) plan, promovisanje obnovljivih izvora energije na jedinstvenom tržištu
je takodje prioritet;
Prezentovati inicijativu za unaprijedjenje evropskih mreža, uključujući i transevropsku
energetsku mrežu, ka “pametnim” mrežama i interkonekcijama posebno onim sa
obnovljivim izvorima energije (uz podršku strukturnih fondova i EIB-a). ovo obuhvata
promovisanje infratsrukturnih priojekata od velikog strateškog značaja za EU i Baltički
region, Balkan, Mediteran i evroazijski region;
Usvojiti i implementirati revidiranu verziju Akcionog plana za energetsku efikasnost i
promovisati značajne programe efikasnosti resursa (za podrđku malim i srednjim
preduzećima, kao i domaćinstvima) i korišćenje novih finansiranja kroz postojeće veoma
uspešne modele inovativnih investicija, a to treba da promoviše promjene u potrošnji i
proizvodnji modela
38
ƒ
Da bi se ostvarila vizija strukturne i tehnološke promjene potrebno je obezbijediti nisku
emisiju ugljena, efikasne resurse i klimatski otpornu ekonomiju do 2050.g., što će
omogućiti EU da ostvari ciljeve smanjenje emisija i biodiverziteta, a to uključuje
prevencije i odgovor na katastrofe, udruživanje doprinosa kohezije, poljoprivrede,
ruralnog razvoja i pomorske politike za rješavanje klimatskih promjena, posebno kroz
adaptaciju mjera zasnovanih na efikasnijem korišćenju resursa, koji će takođe doprineti
poboljšanju globalne bezbjednosti hrane.
Aktivnosti država članica:
ƒ Fazno iskorijenjivanje sastojaka štetnih po životnu okolinu, uz odredjene izuzetke za
osobe sa posebnim socijalnim potrebama;
ƒ Rasporedjivanje tržišno orijentisanih instrumenata poput fiskalnih olakšica i podsticaja i
nabavki koje će prilagoditi metode proizvodnje i potrošnje;
ƒ Razvoj brze, unaprijedjene i potpuno povezane saobraćajne i energetske infrastructure;
ƒ Obezbjedjenje koordinisane implementacije infrastrukturnih projekata, u okviru EU
mreže, što će doprinijeti efikasnosti sveukupnog saobraćajnog sistema EU;
ƒ Fokusirati se na urbanu dimenziju saobraćaja sa najvećom emisijom gasova i
zagadjivača;
2. EU inicijativa "Industrijska politika u eri globalizacije "
Aktivnosti na EU nivou:
ƒ Uspostavljanje industrijske politike kojom će se stvoriti najbolje okruženje za održivost i
razvoj snažne, konkurentne i raznolike industrijske osnove u Evropi;
ƒ Razvoj horizontalnog pristupa industrijskoj politici kombinovanjem različitih
instrumenata politike
ƒ Unaprijedjenje poslvonog okruženja, posebno za MSP, uključujući smanjenje poslovnih
transakcionih troškova u Evropi;
ƒ Promocija restrukturiranja sektora koji su ugroženi i okretanje ka budućim aktivnostima;
ƒ Promocija tehnologije i proizvodnih metoda koje smanjuju upotrebu prirodnih resursa i
porast ulaganja u postojeće prirodne EU izvore;
ƒ Promocija internacionalizacije malih i srednjih preduzeća;
ƒ Obezbijediti ssaobraćajne i logističke mreže za podršku industriji u cijeloj Uniji u cilju
omogućavanja efikasnog pristupa Jedinstvenom tržištu i medjunarodnom tržištu;
ƒ Razvijanje efikasne prostorne politike u cilju obezbijedjenja mehanizama za borbu protiv
ključnih globalnih izazova, sa posebnim akcentom na Galileo i GMES;
ƒ Unaprijedjenje konkurentnosti evropskog sektora turizma;
ƒ Analiza regulative kojom se uredjuje i podržava prenos sektora usluga i proizvodnje na
nivo veće efikasnosti resursa, uključujući efikasniju reciklažu; unaprijediti način na koji
evropski standardi uspostavljaju rad kako bi se postigla korist za evropske i
medjunarodne standarde kojima će se obezbijediti dugoročna konkurentnost evropske
industrije. Ovo uključuje promovisanje komercijalizacije i korišćenje ključnih
tehnologija;
ƒ Ažuriranje EU strategije za promovisanje korporativne društvene odgovornosti kao
ključnog elementa u obezbjedjivanju dugoročnog zaposlenja i povjerenja potrošača.
Aktivnosti država članica:
ƒ Unaprijedjenje poslovnog okruženja posebno za MSP u oblasti inovacija, kroz sektor
javnih nabavki kojima se podstiče inovativnost;
ƒ Unaprijedjenje uslova za primjenu prava intelektualne svojine;
39
ƒ
ƒ
Smanjenje administrativnih opterećenja preduzeća, i poboljšanje kvaliteta poslovnog
zakonodavstva;
Bliska saradnja sa odgovornim licima u različitim sektorima (biznis, sindikati, akademija,
NVO, organizacije za zaštitu potrošača) u cilju identifikacije “uskih grla” i pripreme
zajedničke analize o načinu održavanja snažne industrijske osnove koja počiva na znanju,
kako bi se omogućilo EU da vodi globalnu politiku održivog razvoja.
III SVEOBUHVATNI RAZVOJ
1. EU inicijativa "Agenda za nove vještine i poslove"
Aktivnosti na EU nivou:
ƒ Definisanje i implementacija druge faze agende fleksigurnosti 28 , zajedno sa evropskim
socijalnim partnerima, u cilju identifikacije načina za bolje upravljanje ekonomskom
tranzicijom i efikasnije borbe protiv nezaposlenosti i podizanje stopa aktivnosti;
ƒ Prilagodjavanje zakonodavnog okvira, u skladu sa 'jednostavnim/pametnim' regulatornim
principima, za razvijanje radnih obrazaca (npr. radon vrijeme, delegiranje radnika na
različite pozicije) i novih rizika po zdravlje i bezbjednost na radu;
ƒ Olakšati i promovisati mobilnost radne snage unutar EU i bolju balansiranost izmedju
ponude i potražnje na tržištu rada i uskladiti je sa adekvatnom finansijskom podrškom iz
strukturnih fondova, posebno iz Evropskog socijalnog fonda (ESF), kao i promovisanje
sveobuhvatne politike radne migracije, koja će biti usmjerena u budućnost, kako bi se na
flrksibilan način odgovorilo prioritetima i potrebama tržišta rada;
ƒ Jačanje kapaciteta socijalnih partnera i puna upotreba potencijala socijalnog dijaloga za
rješavanje problema na svim nivoima (EU, nacionalni/regionalni, sektorski, preduzeća), i
promovisati jačanje saradnje izmedju institucija tržišta rada, uključujući javne agencije za
zapošljavanje država članica;
ƒ Snažno podsticanje strateškog okvira za saradnju u obrazovanju i obuci, uz učešće svih
odgovornih lica. Ovo bi posebno trebalo rezultirati implementacijom principa
cjeloživotnog učenja (u saradnji sa državama članicama, socijalnim partnerima,
ekspertima), kao i kroz fleksibilne načine učenja u sektoru obrazovanja i obuke, na svim
nivoima, i jačanje atraktivnosti stručnog obrazovanja i obuke. Potrebno je konsultovati
socijalne partnere na evropskom nivou u pripremi njihovih inicijativa u ovoj oblasti;
ƒ Obezbijediti da su stečena znanja i obrazovanje neophodna za dalje angažovanje na
tržištu rada priznata kroz opšte, stručno, više i obrazovanje odraslih, i razviti zajednički
jezik i operativne mehanizme za obrazovanje/obuku i rad: Okvir evropskih znanja,
vještina, i zvanja (ESCO).
Aktivnosti država članica:
ƒ Implementirati nacionalne putanje za implementaciju Flexicurity agenda-e, u skladu sa
zaključkom Evropskog savjeta, u cilju smanjenja segmentacije tržišta rada i olakšavanja
uskladjivanja radnih obaveza i privatnog života;
ƒ Analizirati i redovno pratiti efikasnost poreskih i korisničkih sistema kako bi se
obezbijedilo adekvatno plaćanje za obavljeni posao, sa posebnim akcentom na nisko
kvalifikovane radnike, i ukloniti mjere koje obeshrabruju samozapošljavanje ;
28
Flexicurity agenda (Flexicurity agenda) – prva politika tržišta rada u Nordijskim zemljama, koju su
usvojili lideri EU i Evropska komisija kao način za rješavanje problema zapošljavanja unutar EU.
Medjutim, s obzirom da se Komisija suočava sa najvećom recesijom u posljednjih nekoliko decenija,
pojavile su se sumnje o tome na koji način stimulisati i obavezati države članice da sprovode “flexicurity” i
nataj način obezbijede implementaciju ove politike u cijeloj Uniji.
40
ƒ
ƒ
ƒ
ƒ
Promovisati nove oblike balansiranja i uskladjenosti izmedju posla i privatnog života, i
promovisati politiku aktivnog starenja i povećanje rodne ravnopravnosti na tržištu rada;
Promovisati i pratiti efikasnu implementaciju rezultata socijalnog dijaloga;
podsticati implementaciju Evropskog kvalifikacionog okvira uspostavljanjem nacionalnih
kvalifikacionih okvira;
Obezbijediti da su stečena znanja i obrazovanje neophodna za dalje angažovanje na
tržištu rada priznata kroz opšte, stručno, više i obrazovanje odraslih, uključujući
neformalne oblike učenja;
2. EU inicijativa "Evropska platforma protiv siromaštva"
Aktivnosti na EU nivou:
ƒ Transformisati otvorene metode koordinacije po pitanjima socijalne iskljucenosti i
socijalne zaštite u platformu za saradnju, analizu i razmjenu dobrih praksi, i u instrument
za podsticanje posvećenosti i obavezivanja javnih i privatnih tijela u dijelu smanjenja
socijalne isključenosti, preduzimanja konkretnih akcija, uključujući ciljnu podršku iz
strukturnih fondova, posebno iz ESF-a;
ƒ Pripremiti i implementirati programe promovisanja socijalnih inovacija za najugroženije
grupe, posebno kroz obezbjedjivanje inovativnog obrazovanja, obuke i prilika za
zapošljavanje osoba iz ovih grupa, borbe protiv diskriminacije (npr. lica sa
invaliditetom), i razviti novu agendu za integraciju migranata kako bi im se omogućilo da
u potpunosti iskoriste sve potencijale;
ƒ Pripremiti procjenu adekvatnosti i održivosti socijalne zaštite i penzionih sistema, i
identifikovati načine boljeg pristupa sistemima zdravstvene zaštite;
Aktivnosti država članica:
ƒ Promovisati zajedničku kolektivnu i individualnu odgovornost u suzbijanju siromaštva i
socijalne isključenosti;
ƒ Definisati i implementirati mjere za rješavanje specifičnih uslova u kojima se nalaze
posebno ugrožene grupe (poput samohranih roditelja, starijih žena, manjina, romske
populacije, osoba sa invaliditetom i beskućnika);
41
ANEKS 1 - EVROPA 2020: PREGLED
-
CILJEVI
Rast stope zaposlenosti medju stanovništvom starosne dobi 20-64 godina, sa
postojećih 69% na 75%.
Investiranje 3% BDP-a u istraživanje i razvoj, posebno unaprijedjenjem uslova za
ulaganje u ove oblasti od strane privatnog sektora, i razvijanje novih indikatora za
praćenje inovacija.
- Smanjenje emisije gasova koji stvaraju efekat staklene bašte za najmanje 20% u
poredjenju sa nivoom emisije zabilježenim 90-tih godina, ili za 30% u idelanim uslovima,
povećanje udijela obnovljivih izvora energije u konačnoj energetskoj potrošnji na 20% i
postizanje povećanja od 20% u oblasti energetske efikasnosti.
- Udio osoba koja rano napuštaju školovanje treba smanjiti na 10%, sa postojećih 15%,
povećati broj osoba starosti izmedju 30-34 godina koje imaju treći stepen obrazovanja sa
postojećih 31% na najmanje 40%
- Smanjenje broj evropskih gradjana koji žive ispod nacionalne granice siromaštva za 25%,
što znači izbavljenje 20 miliona gradjana iz siromaštva.
BRZI RAZVOJ
ODRŽIVI RAZVOJ
SVEOBUHVATNI RAZVOJ
INOVACIJE
KLIMA, ENERGETIKA,
EU inicijativa "Unija
ZAPOSLENJE I STRUČNE
MOBILNOST
inovacije" u cilju
EU inicijativa " Efikasna upotreba VJEŠTINE
poboljšanja okvirnih
EU inicijativa "Agenda za nove
evropskih resursa " u cilju
uslova i pristupa
udvostručenja ekonomskog rasta od vještine i poslove" namjenjena
fondovima za
modernizaciji tržišta rada i
upotrebe resursa, pružanje podrške
istraživanje i inovacije,
osposobljavanje lica kroz
prelasku na ekonomiju sa niskim
i snaženje lanca
razvijanje vještina tokom cijelog
stepenom emisije ugljenika,
inovacija i podsticanje
životnog ciklusa u cilju
povećanje upotrebe obnovljivih
nivoa ulaganja širom
povećanja radne participativnosti
izvora energije, modernizacija
Unije
saobraćajnog sektora, i
i boljeg usaglašavanja ponude i
OBRAZOVANJE
potražnje na tržištu rada.
promovisanje energetske
EU inicijativa " Mladi
efikasnosti
u pokretu " u cilju
unaprijedjenja
efikasnosti obrazovnih
sistema i jačanja
atraktivnosti evropskog
SUZBIJANJE SIROMAŠTVA
visokog obrazovanja
EU inicijativa "Evropska
KONKURENTNOST
na medjunarodnom
platforma protiv siromaštva" u
EU inicijativa "Industrijska
nivou.
politika u eri globalizacije" u cilju cilju obezbjedjenja socijalne i
DIGITALNO
teritorijalne kohezije tako da se
unaprijedjenja poslovnog
DRUŠTVO
okruženja, posebno za razvoj malih benefiti i poslovi dijele, kako bi
EU
inicijativa
osobe koje su na ivici siromaštva
i srednjih preduzeća, i podrška
"Digitalna agenda za
ili su socijalno isključene bile u
razvoju snažne i održive industrije
Evropu"
u
cilju
mogućnosti da žive
koja će biti konkurentna na
ubrzanja protoka brzog
dostojanstveno i uzmu aktivno
globalnom nivou.
interneta
i
učešće u društvenom životu.
promovisanja koristi
digitalnoj jedinstvenog
tržišta za domaćinstva i
preduzeća.
-
42
ANEKS 2 - EVROPA 2020 - ARHITEKTURA
Opšta
institucionalna
struktura
Integrisane smjernice kojima se definiše predmet prioritetnih politika
Unije, uključujući ciljeve EU koje je neophodno postići do 2020. godine i
transponovati u nacionalne ciljeve
Izvještavanje po
zemljama:
Tematski pristup:
Cilj: postići ciljeve
koji su usvojeni na
nivou EU,
kombinovanjem
konkretnih aktivnosti
na nivou EU i na
nacionalnim nivoima.
Cilj: podrška državama
članicama da
implementiraju izlazne
strategije povratka
makroekonomske
stabilnosti, identifikovanja
“uskih grla” i vraćanje
nacionalnih ekonomija na
put održivog razvoja i
javnih finansija.
REZULTAT
Pristup: strateška
uloga sektorskih
Savjeta za praćenje i
provjeru postignutog
napredka ka
ostvarivanju
definisanih ciljeva
Pristup: unaprijedjena
procjena ključnih
makroekonomskih izazova
sa kojima se suočavaju
države članice, uzimajući
u obzir preklapanja
izmedju država članica i
oblasti relevantnih
politika.
Instrumenti:
izvještavanje država
članica kroz
usmjerene programe
nacionalnih reformi,
uključujući
informacije o “uskim
grlima” razvoja i
napredku koji se
ostvaruje na putu ka
postizanju definisanih
ciljeva, koje prate
savjeti za vodjenje
politike sa nivoa Unije
u formi preporuka
shodno Smjernicama
široke ekonomske
politike (Član 121.2) i
Smjernicama za
zapošljavanje (Član
148).
Instrumenti: država
članica izvještava preko
svojih programa stabilnosti
i konvergencije, čiji
izvještaj prate odvojene ali
istovremeno objavljene
preporuke za fiskalnu
politiku u Mišljenju
programa za stabilnost i
konvergenciju, kao i o
makroekonomskim
neravnotežama i “uskim
grlima” razvoja, shodno
Smjernicama široke
ekonomske politike (Član
121.2).
43
ANEKS 3 - EVROPA 2020 – vremenski raspored
2010
Evropska komisija
- Prijedlog Strategije Evropa 2020
Evropski savjet
- Usvajanje generalnog pristupa i EU ciljeva
Evropski savjet
- Usvajanje Strategije Evropa 2020 i potvrda nacionalnih
ciljeva
- Usvajanje integrisanih smjernica
Evropski savjet
- Razmatranje izabranih tema
Države članice
- Podnošenje Programa stabilnosti/konvergencije i
Nacionalnih reformskih programa
3. mart
25.-26.
mart
Juni
Oktobar
2011
Evropska komisija
- Godišnji izvještaj o napretku
- Mišljenje na Programe stabilnosti/konvergencije
- Prijedlog preporuka za svaku zemlju pojedinačno
Evropski parlament
- Plenarno zasijedanje i usvajanje rezolucije
Evropski savjet
- Procjena napredka
- Usvajanje preporuka za svaku zemlju pojedinačno
Države članice
- Podnošenje Programa stabilnosti/konvergencije i
Nacionalnih reformskih programa
februar
mart
2012
Iste procedure sa posebnim osvrtom na praćenje napredka i
mogućeg upozorenja od strane Evropske komisije.
2013
2014
2015 /midterm
2016
Implementacija reformi
2020
44
2017
2018
2019
Download

crna gora u xxi stoljeću – u eri kompetitivnosti