T.C.
SAĞLIK BAKANLIĞI
TEPECİK EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ
ORTOPEDİ KLİNİĞİ
HEMŞİRELİK REHBERİ
2013
Derleyen:
Hem. Nurgül ŞENOL
Düzenleyen:
Doç. Dr. Önder KALENDERER
Hem. Ayşen ÖZEL
Hem. Dilek TURAN
Bilimsel Danışman: Doç.Dr. Önder KALENDERER
ÖNSÖZ
Hemşirelik bilim ve sanattan oluşan bir sağlık disiplinidir. Ekonomik ve
sosyal değişimler, hemşireliğin profesyonelleşme süreci, yeniliklerin getirdiği
değişimler, bakımda kaliteyi artırma gereksinimi hemşirelerin bilgilerini
güncellemeleri zorunluluğunu getirmiştir.
Bu nedenlerle Tepecik Eğitim ve Araştırma Hastanesi hemşirelik hizmet içi
eğitimi kapsamında hemşirelik bakım hizmetlerinin kalitesinin artırılması ve
meslektaşlarımızın çalıştığı birimlerdeki uygulamalarında kaynak olabilmesi
amaçlı bu rehber hazırlanmıştır.
Etkinliğini ve saygınlığını bilgi birikiminden alacağına inandığımız
meslektaşlarımıza bu rehberi hazırlarken, zor çalışma koşulları altında vakit
ayırıp derleme yapan değerli hemşirelerimize, bilimsel danışmanlığı ile
katkıda bulunan değerli hekimlerimize, hemşirelik mesleğine her konuda
destek olan, özellikle bu rehberlerin hazırlanması sırasında her türlü imkanı
sağlayan Başhekimimiz Prof. Dr. Orhan Gazi Yiğitbaşı ve çalışmalarımızda
her zaman yanımızda olan Başhemşiremiz Gülşen İpekoğlu’na
teşekkürlerimizi sunarız.
Hemşireler bakımın belirleyicisi ve biçimlendiricisidirler…
Ayşen Özel
Dilek Turan
1
Önder Kalenderer
İÇİNDEKİLER
ORTOPEDİ VE TRAVMATOLOJİNİN İLGİ ALANLARI
4
İSKELET SISTEMİ
4
ORTOPEDİ VE TRAVMATOLOJİ HASTALIKLAR
5
A-YETİŞKİNLERDE GÖRÜLEN ORTOPEDİK HASTALIKLAR
5
1. EL BİLEĞİ BÖLGESİ GANGLIONLARI (KİSTLERİ)
5
2. TETİK PARMAK
5
3. EL-BİLEK KANALI HASTALIĞI (KARPAL TÜNEL SENDROMU, CTS)
6
4. DUPUTYREN KONTRAKTÜRÜ
8
5. TENİSÇİ VE GOLFÇU DİRSEĞI
8
6. OMUZ KAPANI HASTALIĞI
9
7. DONMUŞ OMUZ
10
8. KALÇA OSTEOARTRİTİ (KİREÇLENMESİ)
10
TOTAL KALÇA PROTEZİ
11
9. MENİSKÜS YIRTIKLARI
22
10.DİZDE KİREÇLENME (GONARTROZ)
24
DİZ PROTEZİ
25
11.HALLUKS VALGUS
31
12.TIRNAK BATMASI
32
B-ÇOCUKLARDA GÖRÜLEN ORTOPEDİ HASTALIKLARI
33
1. DOĞUŞTAN KALÇA ÇIKIĞI (DKÇ)
33
2. BEYİN FELCİ (SEREBRAL PALCI)
36
3. KAMBURLUK (KİFOZ)
38
2
4. SKOLYOZ (OMURGA EĞRİLİĞİ)
39
5. PERTHES
40
6. POLİDAKTİLİ
41
7. ÇOCUKLARDA ESNEK DÜZTABANLIK
42
8. KEMİK TÜMÖRLER
42
A-YETİŞKİNLERDE GÖRÜLEN TRAVMATOLOJİ HASTALIKLAR
43
1. BURKULMA
43
2. ÇIKIK
43
3. KIRIK
43
4. BOYUN ZORLANMALARI
45
5. TEKRARLAYICI OMUZ ÇIKIKLARI
45
6. ULNAR SİNİR SIKIŞMASI
47
7. FEMUR İNTERTROKANTERİK KIRIKLARI
48
B-ÇOCUKLARDA SIK GÖRÜLEN TRAVMATOLOJİ HASTALIKLARI
50
1. KÖPRÜCÜK KEMİĞİ KIRIĞI
50
2. DİRSEK ÜSTÜ (SUPRAKONDİLER KIRIK)
51
ALÇILAR
52
TRAKSIYONDAKI HASTA BAKIMI
54
AMELİYAT ÖNCESİ HEMŞİRELİK BAKIMI
60
AMELİYAT SONRASI HEMŞİRELİK BAKIMI
63
KOMPARTMAN SENDROMU
64
YAĞ EMBOLİSİ SENDROMU
65
VENÖZ TROMBOEMBOLİ
66
KAYNAKLAR
67
3
ORTOPEDİ VE TRAVMATOLOJİ
Ortopedi genel cerrahinin bir dalı olarak başlamıştır. İnsan vücudunun
özellikle mekanik fonksiyonları ile uğraşan bir tıp dalı olarak da tarif etmek
mümkündür.
ORTOPEDİ ve TRAVMATOLOJİNİN İLGİ ALANLARI
Günümüzde tıbbi yaklaşımlar ve teknolojideki gelişmeler ortopedi de büyük
ilerlemeler sağlamış ve çok geniş bir yelpazeyi kapsayan kas-iskelet sistemi
hastalıklarının tedavisinde ortopedinin özelleşmiş ilgi alanları ortaya çıkmıştır.
• Ayak cerrahisi
• El cerrahisi
• Omuz cerrahisi
• Dirsek cerrahisi
• Omurga cerrahisi
• Kalça cerrahisi
• Diz cerrahisi
• Çocuk ortopedisi
• Artroplasti
• Travma cerrahisi
• Spor yaralanmaları
• Artroskopi
• Mikrocerrahi
• Periferik sinir cerrahisi
• Tümör cerrahisi
İSKELET SİSTEMİ
4
ORTOPEDİ VE TRAVMATOLOJİ HASTALIKLAR
A-YETİŞKİNLERDE GÖRÜLEN ORTOPEDİK HASTALIKLAR
1.EL BİLEĞİ BÖLGESİ GANGLİONLARI (KİSTLERİ)
Sık olarak ganglion kistleri el bileğinin üst bölümünde oluşur(dorsa ganglionlar).
Ancak bazen el bileğinin arka bölümünde nabız alınan bölge ile başparmağın
arasında da ortaya çıkabilirler. Bazense parmakların eklemleştiği alanlarda ya
da parmakların dip noktalarında görülebilirler. Oluşum mekanizmasını başlatan
sebepler bugün için halen bilinmemektedir. Kadınlar da erkeklerden daha
sık olarak görülür ve en sık olarak el bileğinin üzerine sürekli yük uygulamak
zorunda kalan jimnastikçilerde görülür.
Belirtileri
Ganglion içindeki kistik yapı eklemden geçen sinir dokuların üzerine bası
yapacak kadar büyüdüğü zaman ağrı oluşturabilirler.
Tedavi
Takip: Zaman içerisinde kendiliğinden kaybolabileceği için doktor kontrolu
altında belli bir süre beklenebilir.
Tespit: Aktivite ile ganglion boyu artacağı için, bunun sonrasında sinir basısına
bağlı ağrı gelişebileceği için bir el bilekliği veya alçı tespiti ile takip önerilebilir.
Aspirasyon: Ganglionun ağrıya yol açtığı durumlarda veya hareket kısıtlılığı
yaratacak kadar büyüdüğünde, ganglion içindeki sıvı aspirasyon ile dışarı
çekilebilir.
Yukarıda anlatılan tedavi yöntemleri sonrasında ganglionun verdiği hareket
kısıtlılığı ve ağrı giderilemediği zaman ganglionun çıkarılması gerekir.
Ancak unutulmaması gereken nokta bu işlemin ardından ganglionun
tekrarlayabileceğidir. Bu işlem sonrasında birkaç gün için ağrı, şişlik gibi
problemler ile karşı karşıya kalınabilir.
2.TETİK PARMAK
Tetik çekme hareketi esnasında ortaya çıkan bir durumu belirtmek üzere
kullanılmıştır. Parmaklarda tetik hareketinin yapılmasından sorumlu olan tendon
ve yatağının etkilendiği bilinmektedir.
5
Belirtileri
Parmağın tetik çeker pozisyonda kitli kalmasıdır. Bu durum genellikle 40 yaşın
üzerinde ve diyabetli, romatizmal hastalığı bulunan kişilerde rastlanılan bir
olaydır. Ancak her yaşta hatta yeni doğanlarda dahi görülebilir. Genç yaşlarda
avuç içlerini fazla kullanan sporcularda (off-road bisiklet-motosiklet kullanıcıları,
dağcılar gibi) görülebilir.
Tedavi
Tedavinin amacı şişliği indirmek ve yakalama hareketini sağlamaktır.
1. aşama tedavi; şişliği gidermeye yönelik ilaç tedavisi, istirahat amaçlı parmak
atelleri oluşturur. Ani ve yeni başlayan vakalarda uygundur. Eğer şikâyetler
gerilemez ise
2.aşamada tendonun kalınlaşmış bölgesine lokal kortizon enjeksiyonu yapılır.
Diyabetli ya da romatizmal hastalığa bağlı bu durumun geliştiği kişilerde,
kronik (3 aydan fazla yakınması olan) vakalarda ve sık kilitlenme olan vakalarda
ise tedavi cerrahidir.
Ameliyat sonrası hemşirelik bakımı
• Hastanın ameliyat sonrası ANT takibi alınır.
• Hastanın yemek ve sıvı almasına hemen başlanabilir.
• Ağrısı olduğunda ağrı kesici yapılır.
• Ameliyat sonrası hastaya el egzersizleri önerilir.
• Hasta yaklaşık 2 hafta sonra ve dikişleri alınınca normal aktivitelerine dönebilir.
3.EL-BİLEK KANALI HASTALIĞI (KARPAL TÜNEL SENDROMU, CTS)
Karpal tünel sendromu, el bileğinin bir hastalığıdır. Bilekteki karpal tünelden
geçen median sinirin sıkışması sonucu ortaya çıkar.
Belirtileri
• Geceleri ellerde ortaya çıkan ve zaman içinde giderek şiddetlenen uyuşmalar
ve ağrılar olur (uykudan uyandıracak kadar) ve bu ağrılar kola, omuza
yayılabilir.
• Avuç içinde ve parmaklarda his kaybı veya elektrik çarpması hissi oluşabilir.
Özellikle baş, işaret ve orta parmaklarda görülür.
• Elde kuvvet kaybı olabilir (tutamama, tutulan şeyleri düşürme).
• Eli sallamakla bu ağrılar hafifleyebilir.
6
En sık nedeni aşırı kullanmaya bağlı bant kalınlaşmasıdır. Özellikle bileğine yük
vererek senelerce çalışan kimselerde, daktilo-bilgisayar kullanlarda, örgü ören
ve yoğun ev işleri yapan ev hanımlarında, oto tamircileri gibi el bileğini çok
kullanan kişilerde sık ortaya çıkar.
Tedavi
Başlangıçta,
• Aşırı kullanmayı engellemek, el bileğine aşırı yük binmesine neden olacak
işlerden kaçınmak
• Ağrı kesiciler ve antienflamatuar ilaçlar
• Bilek egzersizleri
• El bileği atelleri, gece atelleri
• Lokal ya da sistemik kortizon enjeksiyonları çoğu kimse için yeterli olmaktadır.
Ameliyat öncesi hemşirelik bakımı
• Psikolojik hazırlık
• Fizyolojik hazırlık
• Yasal hazırlık
• Ameliyat öncesi eğitim
Ameliyat sonrası hemşirelik bakımı
• Hastanın ameliyet sonrası ANT takibi alınır.
• Hastanın yemek ve sıvı alması hemen başlanabilir.
• Ağrısı olduğunda hekim önerisi ile ağrı kesici yapılır.
Ameliyat sonrası öneriler
• Daktilo ve bilgisayar kullanırken, zaman zaman ellerin istirahat ettirilmesi
• Ev işlerinde bileğe çok güç binen durumlarda dikkatli olunması
• Gece uykuda bileğin üstüne yatılmaması
• Özellikle geceleri ellerde uyuşmalarla uyanılıyor ise, uyku bölünüyorsa el-bileği
kanalı hastalığı başlangıcı sayılması
• Ameliyat sonrası hastaya el egzersizleri önerilmesi
• Hastaya yaklaşık 2 hafta sonra dikişlerinin alınması ile normal aktivitelerine
dönebileceğinin belirtilmesi
Tedavisi mümkün olan bu hastalıkta basit bir cerrahi girişim kalıcı çözüm
sağlayabilir.
7
4.DUPUTYREN KONTRAKTÜRÜ
El ayasında yer alan fasya adı verilen bir katmanın kalınlaşması ile ailesel geçiş
gösteren bir hastalıktır.
Belirtiler
Bu hastalıkta elin parmaklarının hareketini sağlayan tendonlar, kalınlaşma
nedeniyle hareketlerini kaybedebilir. Bu hastalığın ailesel olduğu, sigara
kullanımı, damar hastalıkları ile ilişkisi, epilepsi ve diyabet ile bağlantılı olduğu
bilinmektedir.
Tedavi
Tedavide zaman zaman steroid enjeksiyonları ağrılı olan nodüller için kullanılsa
da ana tedavi cerrahidir.
Ameliyat sonrası hemşirelik bakımı
• Hastanın ameliyat sonrası ANT takibi alınır.
• Hastanın yemek ve sıvı almasına hemen başlanabilir.
• Ağrısı olduğunda ağrı kesici yapılır.
5.TENİSÇİ ve GOLFÇU DİRSEĞİ
Tenisçi dirseği dirsek dış kısmındaki çıkıntı çevresinin ağrılı bir hastalığıdır.
Golfçu dirseği aynı problemin dirseğin iç kısmında olanıdır.
Belirtileri
Ağrı dirsek dış tarafından aşağı doğru yayılır. Ağrıyı özellikle yakalama hareketi
ve ağırlık kaldırma arttırır. Tenis oynayanlarda sık görüldüğü için bu isim
verilmiştir. Tenis, golf dışında boyama, tornavida kullanma, yakalama gibi birçok
aktivitede bu tür zorlanmalar olabilir.
Tedavi
İlk olarak kolu dinlendirme, buz uygulaması, ödem giderici ilaç kullanımı önerilir.
Ani ve şiddetli başlangıçta alçı veya hazır ateller dinlendirme amacıyla
diğer tedavilerle beraber kullanılabilir. 2-3 hafta içinde o bölgeye kortizon
bazlı enjeksiyonlar yapılır. Yakınmalar geçer geçmez önkol adeleleri için
germe ve kuvvetlendirme egzersizleri başlanmalıdır. Tekrarlamasını önleyen
ve iyileşmenin tamamlanmasını asıl sağlayanın egzersiz tedavisi olduğu
unutulmamalıdır. Hekim yeniden spora veya olayı başlatan aktiviteye
dönüldüğünde koruyucu dirseklik kullanılmasını önerebilir. Geçmeyen
vakalarda ameliyat kesin bir çözüm sağlayabilir.
8
Ameliyat sonrası hemşirelik bakımı
• Hastanın ameliyat sonrası ANT takibi alınır.
• Hastanın yemek ve sıvı alması hemen başlanabilir.
• Ağrısı olduğunda ağrı kesici yapılır.
6.OMUZ KAPANI HASTALIĞI (TORASİK OUTLET SENDROMU, TOS)
TOS ismini köprücük kemiği ile 1. kaburganın arasındaki boşluktan alır. Bu dar
geçiş yolu kola giden ana damarlar, ana sinirler ve bazı adeleler tarafından
doldurulur. TOS, bu aralıkta veya çıkışında damar ve/veya sinirlerin basıya
uğraması sonucu çıkan rahatsızlıkların bütününe verilen addır. TOS; yaralanma,
hastalık veya doğuştan anomaliler nedeniyle olabilir. Kötü duruş pozisyonu,
şişmanlık bu hastalık belirtilerini belirginleştirir.
Belirtiler
Kol ve elde soğukluk, çabuk üşüme, çabuk yorulma şikâyetleri olur. Muayenede
o kolda tansiyon daha düşük, nabız daha hafif alınabilir. Bu yakınmaların şiddeti
bası miktarı ile doğru orantılıdır. Net tanımlanamayan ağrılar olur. Bu ağrılar
boyun, omuz, kol ve ele yayılabilir. Hastanın beraberindeki psikolojik sorunlar
nedeniyle genellikle tüm problemleri psikolojik sanılarak hastalık atlanılabilir.
Hastaya önerilerimiz
1. Köşe germe egzersizi; Bir duvar köşesine yarım metre uzakta durunuz. Omuz
genişliğinde her bir elinizi bir duvara koyunuz. Köşeye doğru göğsünüzde bir
gerilme hissedene kadar eğiliniz. 5 saniye tutunuz.
2. Boyun germe; Sol elinizi başınızın üstüne, sağ elinizi omuzunuzun arkasına
koyunuz. Başınızı boyun sağında gerilme hissedene kadar sola çekiniz. 5 saniye
tutunuz. Sonra diğer tarafta tekrarlayınız.
3. Omuz çevirme; Omuzlarınızı yukarı, arkaya ve aşağı gererek çeviriniz.
4. Boyun çekme: Boynunuzu düz olarak geriye bastırınız. Bu sırada çene
seviyesini koruyunuz. 5 saniye tutunuz.
Tedavi
Yukarıdaki önlemlere rağmen 3 ay içinde belirgin iyileşme bulguları yoksa
cerrahi tedavi önerilir.
9
7. DONMUŞ OMUZ
Kolun baş üzerine kaldırma konusunda zorluk varsa, diğer omuza dokunamıyor
veya kol arkaya götürülemiyorsa, omuz hareketlerinde bir kısıtlanma var
demektir. Donmuş omuz genellikle tek omuzda olur.
Belirtiler
Hareket kısıtlılığı “Donmuş Omuz” hastalığında ilk belirtilerdir. Donmuş omuz
hastalığının nedeni bilinmemektedir. Donmuş omuz aynı zamanda omuz
ekleminin bir kırık veya ameliyat gibi nedenlerle uzun süre tesbit edilmesi
sonucunda da gelişebilir.
Donmuş omuz yavaş ve sinsice gelişir. Hastalık genellikle 3 aşamada gelişir.
I. Aşama; Geceleri daha fazla olmak üzere ağrı vardır.
II. Aşama; Ağrı azalmaya başlar ve kol hareketleri ağrısız hale gelir. Ancak hareket
kısıtlılığı artmıştır.
III. Aşama; İlerleme durur. Hastaların bir kısmında hareket yeteneğinde dereceli
bir artış olur.
Tedavi
1- İlaç ve egzersiz tedavisi. Egzersizler ağrılı olabilir ancak düzenli yapmak
omuzda hareket kısıtlılığının gelişmesini engelleyebilir. Egzersizlere başlamadan
omuzu ısıtmak - sıcak uygulamak ağrıyı azalttığı gibi hareket açıklığını arttırır.
Egzersiz sonrası ise enflamasyonu azaltmak için soğuk-buz uygulaması yapılır.
2- Fizik tedavi; Omuz hareketlerinde kısıtlılığın artmaya devam ettiği durumlarda
zaman geçirmeden başlanmalıdır. Fizyoterapi sırasında ev egzersizlerine uymak
fizik tedavi süresini azalttığı gibi etkisini de arttırır.
3- Eklem içi kortikosteroit uygulaması
4- Genel anestezi altında manüplasyon
5- Omuz artroskopisi
Ameliyat sonrası hemşirelik bakımı
• Hastanın ameliyat sonrası ANT takibi alınır.
• Hastanın yemek ve sıvı almasına hemen başlanabilir.
• Ağrısı olduğunda ağrı kesici yapılır.
8. KALÇA OSTEOARTRİTİ (KİREÇLENMESİ)
Kalça eklemi ağırlığınızı taşıdığı için aşınma ve bozulmaya en sık uğrayan
eklemlerdendir. Bu durum tıpta osteoartrit, günlük kullanımda kireçlenme
10
olarak adlandırılır ve kalçanın en sık rastlanılan hastalığıdır. Tüm eklemlerde
olduğu gibi kalça ekleminin hem topu hem de yuvası kıkırdakla kaplıdır. Bu
kıkırdak yapı bu iki kemiğin birbiri üzerinde ağrısız ve minimal sürtünme ile
kaymasını sağlar.
Bu kıkırdağın bozulması, aşınması ve yer yer kaybolmasına osteoartrit veya
kireçlenme denir.
Belirtiler
İlk belirtiler sabah kalkıldığında kasıkta ve uyluk ön-iç tarafında ağrı ve
rahatsızlık hissidir. Ağrı aktiviteyle artar, istirahatle azalır. Bu belirtiler kalça
hastalıklarının birçoğunda olabilir.
Tedavi edilmeyen osteoartritler yıllar içinde ilerleyerek ağrısız yürümeyi imkânsız
hale getirir. Bu durumda gittikçe adelelerde de zayıflık ve yetmezlik oluşur
Ailelerde bir yatkınlık görülebilir. Fakat gelişimi ileri yaşlarda şişman, kaza sonucu
kıkırdağı yaralanmış kişilerde daha sıklıkla görülür.
Hastaya önerilerimiz
Osteoartritin erken devrelerinde cerrahi olmayan tedaviler hastalığın
ilerlemesini yavaşlatabilir.
• Kalçayı fazla kullanmaktan kaçınılmalıdır.
• Düzenli fizik aktivite yapılmalıdır (özellikle yüzme, su aerobiği, salon bisikleti
adele kuvvetini korur ve eklem hareket açıklığının korunmasına yardımcı olur).
• Anti-romatizmal, anti-enflamatuar ilaçlar kullanılabilir.
• Geceleri yeterli derecede uyunmalıdır.
• Fazla kilolar varsa verilmelidir.
• Baston kullanımı önerilmelidir.
Tedavi
Kalça osteoartritinin kesin tedavisi total kalça protezidir.
TOTAL KALÇA PROTEZİ
• Kalça kireçlenmesi
• Kalça kırıkları
• Avaskuler nekroz durumlarında uygulanır.
11
En sık soru protez yapım yaşı ve ne kadar ömrü olduğudur. Burada hastanın
kişisel özellikleri; yaş, cinsiyet, ağırlık ve hareket seviyesi belirleyicidir. İyi ellerde
yapılması şartıyla hastaların %98’inde protez en az10 yıl dayanır. Günümüz
modern cerrahi tekniği ve protezleri ile protez ömrü 20-25 yıla çıkmıştır.
Kalça protezinin iyi ellerde yapılması kadar ameliyathane ve ameliyat sonrası
bakım hizmetleride çok önemlidir. Bu ameliyatın en önemli komplikasyonu
% 1-2 oranında görülen enfeksiyondur. Hastaların ameliyatın ertesi günü
yürümelerine, 2. gün tuvalete oturmalarına izin verilir. Dikişler ortalama
15 günde alınır ve sonrasında banyoya izin verilir. Hasta ameliyatın ertesi
gününden itibaren kalça-diz bükme ve adele güçlendirme egzersizlerine
başlanır. Bu egzersizler kalça fonksiyonlarının tamamen kazanılmasına
kadar devam eder. Genellikle 6. haftada tüm kalça fonksiyonları geri döner.
Kalçada şişlik ve protezin varlığını hastalar 3-6 ay hissedebilirlerse de yürüme
ilk haftadan sonra ağrısızdır. Hastlar 3-6 ay içinde protez varlığını tamamen
unutmaktadırlar
Total kalça protezi ameliyatında hemşirelik bakımı
Total Kalça Protezi (TKP) ameliyatında hemşirelik bakımının temel amacı;
hastanın alışageldiği yaşam biçimine en yakın koşullarda yaşamını sürdürmesi,
oluşabilecek komplikasyonları önlemeye yönelik hastayı rahatlatıcı önlemlerin
alınması ve fiziksel, psikolojik ve sosyal yaşamında mümkün olan en kısa
zamanda kendi kendine yeterli duruma gelmesine yardımcı olmaktır. TKP
ameliyatı öncesi ve sonrası hasta eğitimi, bireyin anksiyetesini azaltıp durumuna
uyum sağlamayı ve iyileşme sürecine bireysel katılımı amaçladığından;
hastanede kalış süresini kısaltıp bireye ve kuruma ekonomik kazanımlar
sağlayacağı gibi, verilen bakımın gerçek anlamda bireysel olmasında da önemli
olacaktır.
TKP ameliyatı öncesi hemşirelik bakımı
Ameliyat öncesi dönem, ameliyat edilmek için hastaneye kabul edilen bireyler
için en travmatik dönemlerden biridir. Çünkü birey ameliyat gibi yaşamı
tehdit edebilen bir olayı beklerken olabilecek pek çok şeyden korkmakta ve
şiddetli anksiyeteden acı çekmektedir. Ameliyat öncesi dönemde pek çok
hastanın korku ve endişe deneyimlemesi, ameliyat sırasında ne beklendiği,
ne olabileceği ve ne zaman olacağı konusunda hastalara yeterli bilgi
verilmemesinden kaynaklanmaktadır. TKP ameliyatı öncesinde korku, anksiyete
ve bilgi eksikliğinin yanı sıra bireyler sıklıkla ağrı da yaşamaktadırlar. Psikolojik
12
hazırlık ve ameliyat öncesi eğitimlerle ve alınacak tıbbi önlemlerle, hastaların
ameliyatlarıyla çok daha kolay baş edebilmeleri sağlanabilmektedir. TKP
ameliyatı olacak hastaların ameliyat öncesi yaşadıkları durumlar ve hemşirelik
müdahaleleri aşağıda açıklanmıştır.
Bilgi eksikliği: Ameliyat öncesi olası komplikasyonları yaşamalarını önlemek
amacıyla hemşire tarafından hastalara gereksinimleri olan eğitimin yapılması
ve onların bu sürece katkılarının sağlanması gerekir. Bu amaçla ameliyat öncesi
dönemde hastalara; derin solunum, öksürme, dönme ve ekstremite egzersizleri
uygun zamanlarda ve hastanın anlayacağı şekilde öğretilerek, olası solunum
ve dolaşım sistemi komplikasyonlarını yaşamalarının önlenmesi sağlanmalıdır
Hasta ve yakınlarının bilgi eksikliği ve buna bağlı anksiyete yaşamasını önlemek
amacıyla ameliyat, ameliyatın hangi amaçla uygulanacağı, ameliyat öncesi ve
sonrası yapılması gereken egzersizler, ortalama hastanede kalma süresi,
ameliyat sonrası dönemde gerekli ilaçlar, önlemler ve olası komplikasyonlar
konusunda bilgilendirilmeleri gereklidir
Korku ve Anksiyete: Hastalar cerrahi girişimin kendileri için gerekli/zorunlu
olduğunu kabul etseler de, bu durumda anksiyete kaçınılmaz bir yaşam
deneyimi olabilmektedir. Bu dönemde yeterli psikolojik hazırlık yapılamaması
/ yapılmaması; hastanın cerrahi girişim stresine uyum gösterememesine,
cerrahi girişime ilişkin sorularının yanıtsız kalması; anksiyete ve korkunun
oluşması ve cerrahi girişimi erteleme kararını almasına, cerrahi girişim sonrası
dönemde iyileşmenin gecikmesi ve komplikasyonların oluşmasına neden
olabilmektedir. Bu nedenle cerrahi girişim öncesi dönemde psikolojik hazırlıkta
hastanın kendini ifade etmesine fırsat verilmesi, cerrahi girişimle ilgili gerekli
açıklamaların yapılarak hastanın rahatlatılmasını gerektirmektedir. Hastanın
bilgilendirilmesi, açıklamalarla güvenin kazanılması ve iletişim yolunun daima
açık tutulması, endişe ve korkuların azaltılmasında yardımcı olmaktadır. Bireyler
arasında farklılıklar olmasına karşın, ameliyat öncesi hastaların tümü ameliyattan
korktuklarını ifade etmektedirler. TKP ameliyatı olacak hastalar sıklıkla; ölmekten,
sakat kalmaktan, ailesine eskisi gibi yetememekten, iş yapma potansiyelini
kaybetmekten, ameliyat sonrası ağrı yaşamaktan, anesteziden uyanamamaktan
ve anestezinin etkisi altında iken kontrolsüz olmaktan korkmaktadırlar. TKP
ameliyatı olacak hastanın psikolojik hazırlığı, bu süreçte yer alan sağlık ekibi
üyelerinden her birinin kendi üzerine düşen sorumluluğu yerine getirmeleri
ve işbirliği içinde olmaları ile mümkündür. Hasta bakımındaki rolü ve işlevi
13
gereği hastaya en yakın pozisyonda bulunan hemşire hastanın korku ve
endişelerini yenmesine yardımcı olarak cesaretlendirmelidir. Hastaya yapılacak
cerrahi girişimin amacı hakkında bilgi verilmesi, kullanılacak malzemelerin ve
cihazların gösterilmesi, servisin tanıtılması, mümkünse bu ameliyatı geçirmiş
ve iyileşmekte olan hastalarla tanıştırılması hasta için rahatlatıcı olabilir. Hastaya
ameliyat ve anestezi endişesini giderecek, erken ve geç ameliyat sonrası
dönemi içeren bilgi vermek bireyin rahatlamasını sağlayacaktır. Ameliyat öncesi
dönemde hastanın psikolojik olarak hazırlanması, ameliyatta az anestezik,
ameliyat sonrasında da az analjezik kullanılmasına, ameliyat sonrasında hızlı
iyileşmeye, erken taburculuğa ve kısa sürede bağımsızlığa geçişe yardımcı olur
Ağrı: Evrensel insan deneyimlerinden biri olan ağrı, özünde yaşamı tehdit
etmemesine karşın, bireyin günlük yaşam aktivitelerini sürdürmesini
engelleyerek yaşam kalitesini düşürebilir. Ağrı ve anksiyete arasında doğrudan
bir ilişki olduğu ve ağrının anksiyete düzeyini, anksiyetenin ise ağrı şiddetini
artırıcı bir etki gösterdiği bilinen bir gerçektir Bilgisizliğin neden olduğu
korku ve anksiyete, ameliyat sonrası ağrıyı şiddetlendirerek ağrı kesicilere
olan gereksinimleri de arttırmaktadır. Ağrı, hastayı TKP ameliyatına götüren
nedenlerin başında gelmektedir. Günümüzde ağrı yaşamsal bulgu olarak ele
alındığından, hasta ağrısının olduğunu söylüyorsa ağrısının olduğunun kabul
edilmesi gerektiği belirtilmelidir. Hemşire ağrının yönetimi konusunda kapsamlı
bir değerlendirme yapmalı, hekim isteminde varsa analjeziklerini zamanında
uygulamalı ve ağrının giderilmesinde alternatif yöntemleri (dinlenme, gevşeme,
ilgiyi başka yöne çekme) uygulamalıdır.
Tıbbi Önlemlerin Alınması: TKP pek çok komplikasyonun yaşanmasına neden
olduğu için yüksek riskleri olan bir ameliyattır. Planlı bir ameliyat olan TKP’ de,
hastanın iyileşme sürecinde daha fazla yarar görmesi ve olumsuz deneyimler
yaşamasını önlemek amacıyla; kilolu ise zayıflatılması, sigara kullanıyorsa
bırakması, kan transfüzyonu için gerekli kanın ameliyat öncesi ya kendisinden
ya da kan bankasından elde edilmesi, kullandığı bazı ilaçların kesilmesi, hastanın
diş çürüğü, idrar yolu enfeksiyonu, ciltte enfekte yaralar veya başka herhangi bir
enfeksiyon kaynağı varsa bunların tedavi ve bakımının yapılması gerekmektedir.
Hastaya ameliyatın bir hafta öncesinde oral demir preperatları başlanması
gerekebilir. Yaşam bulgularının alınması, gerekli biyokimyasal analizleri için kan
örneği alınması, cilt temizliğinin yapılması ve açlık süresinin istenilen düzeyde
olması sağlanmalıdır.
14
Emboli riskini azaltmak amacıyla tedavi planında yer alan düşük molekül ağırlıklı
heparin uygulanması ve derin ven trombozunu (DVT) önlemek amacıyla
antiembolik çorap giydirilmesinin sağlanması, endişe ve korkunun en yoğun
yaşandığı ameliyat sabahı hastaya psikolojik destek sağlanması hemşirenin
sorumlulukları arasındadır. Ameliyat olacak her hasta, bilgilendirilerek
aydınlatılmış onam izinleri alınmalıdır. Aydınlatılmış onam izni hasta ve
sağlık bakım ekibi açısından yasal güvence anlamını taşıdığından hasta
ameliyathaneye alınmadan önce aydınlatılmış iznin alınıp alınmadığı kontrol
edilmelidir. Oturabilmeleri için kalça yüksekte kalacak şekilde oturabilecekleri
yatak, koltuk, sandalye, klozet ve araba koltuğu gibi koşulların sağlanmasının
gerekliliği hemşire tarafından hastalara anlatılmalıdır.
Hasta ameliyattan 8-10 saat öncesinden aç bırakılır. Hastanın endişelerini
açıklaması sağlanır. Geceyi rahat geçirmesi sağlanır. Hastadan yazılı izin alınır.
Ameliyat Günü:
• Takıları çıkarttırılır.
• Oje ve makyaj varsa sildirilir.
• Ameliyat gömleği giydirilir.
• Varsa preop proflaksisi uygulanır.
• Dosyası ile birlikte sedyeye alınarak ameliyathaneye gönderilir.
Ülkemizde TKP ameliyatı sıklıkla genel anestezi altında uygulanmasına
karşın son zamanlarda spinal anestezi de kullanılmaktadır. Hastalar ameliyat
ve anesteziye ilişkin korkuları nedeniyle tamamen bilinç kaybının olmasını
istediklerinden daha çok genel anesteziyi tercih etmektedirler Yurtdışında ise
epidural ve spinal anestezi daha sık kullanılmaktadır. Birey total kalça protezi
girişimi tamamlandıktan sonra sedyeye alınır, röntgen çekilir ve yoğun bakım
ünitesine alınmaksızın gideceği servise nakil edilir. Ameliyat sonrası servise
transferi öncesinde hastaya yatakta sırtüstü pozisyon verilerek bacakları düz
bir şekilde uzatılır. Hastanın bacakları arasına özel aletler ya da yastık konarak
bacakları birbirinden uzak pozisyonda tutulur. Bu pozisyon protezin yerinden
çıkması engellenir. Derin ven trombozu gelişmesini önlemek için hastaya
varis çorabı giydirilir. Sıvı elektrolit dengesinin sağlanması için serum takılır.
Bütün bunlar ve ameliyat yerinde biriken kanın dışarı atılmasını sağlamak
için drenlerinin olacağı, üriner kateterinin olabileceği, kan kaybı fazla ise kan
transfüzyonunun yapılabileceği gibi konularda hastanın bilgilendirilmesi,
ayılması sırasında olumsuz deneyimler yaşamasını önleyecektir.
15
Total kalça protezi ameliyatı sonrası hemşirelik bakımı
Ameliyattan gelen hasta hemşire refakatinde, ameliyatın özelliğine göre
doktor eşliğinde yatağa alınır. Hastayı hareket ettirmeden iki ya da üç kişiyle
aynı anda hareket edilerek hasta yatağa alınır. Hastaya ameliyatının özelliğine
ve anesteziye uygun pozisyon verilir. Bacaklarının arasına yastık konulur.
Mayisi, drenleri ve ameliyat yeri kontrol edilir. Gerekli kayıtlar yapılır. AÇS
(aldığı çıkardığı) ve hemogram takibi yapılır. Hasta yakınları hastanın durumu
ve ameliyat sonrası yapılması gerekenler konusunda bilgilendirilmelidir. ANT
takibi ilk 3 saatte her 15 dakikada bir, daha sonraki 2 saatte; 30 dakikada bir,
stabil olduktan sonra ameliyat öncesi bulgularla uyumlu oluncaya kadar izlenir.
Anestezinin etkisiyle hastada kusma gerçekleşebilir. Hastanın kusmuğunun
solunum yoluna kaçmaması, başını yana çevirerek kusması sağlanır. Ağrısı
olduğunda ağrı kesici yapılır. Hastanın durumuna göre röntgeni çektirilir.
Kalça protezi ameliyatı yapılan hastaya sunulan hemşirelik bakımında;
hastanın günlük yaşamak tivitelerini gerçekleştirmek için bağımsızlığını
kazanana kadar gereksinimlerinin karşılanması önemlidir. Ameliyat sonrasında
hareketsiz kalmasının sağlanması, komplikasyonları ve anksiyeteyi önlemeye
yönelik hastayı rahatlatıcı önlemlerin alınması, ağrının yönetimi, ağırlık
vermeye hazırlama ve hastanın psikolojik ve sosyo-kültürel yaşamında kendi
kendine yeterli duruma gelmesini sağlamaya dikkat edilmesi gerekir. TKP
ameliyatı sonrası erken dönemdeki hasta bakımı; ağrının yönetimini, sıvı
elektrolit dengesi ve yaşam bulgularının izlenmesini, nörovasküler durumun
değerlendirilmesini, pansuman yerinin ve drenajının gözlenmesini, kapsar. Ve
yine hasta ayıldıktan sonra iki saatte bir ayak bacak egzersizlerini başlatmayı,
derin solunum ve öksürmede cesaretlendirmeyi, derin ven trombozunun
gelişmesinin önlenmesini, hidrasyonu, yatak istirahatı boyunca iki saatte
bir pozisyon değişikliğini, yastık ile bacak abduksiyonunun sağlanmasını ve
fizyoterapiye başlamayı da kapsamalıdır. Ameliyat sonrası komplikasyonların
önlenmesi, hızlı iyileşmenin yanı sıra, hastanın hastanede kalış süresini azaltarak;
mali kaybının, üzüntü ve ağrısının minimum düzeyde tutulmasını ve en
önemlisi de yaşamın korunmasını sağlayacaktır.
TKP ameliyatı sonrası hastaların karşılaşabilecekleri sorunlara yönelik
hemşirelik girişimleri
Ağrının Yönetimi: TKP uygulanan hastalar sıklıkla kronik ağrı öyküsüne sahip
olsalar da ameliyat sonrası dönemde deneyimlenen akut ağrının etkili bir
şekilde yönetilmesi önemlidir. Ağrı kontrol altına alındığında, hastalar daha kısa
sürede hareket edebilir ve böylece hastanede yatışla ilgili komplikasyonların
16
riski azaltılmış olur. Ameliyat sonrası şiddetli ağrı, hastada derin solunum,
öksürük egzersizlerini uygulamada, yatakta dönme ve ayağa kalkmada isteksizlik
oluşturabilmektedir. Hemşire ameliyattan sonra gelişen ağrıyı gidererek hastayı
rahatlatmak amacıyla 24 saat boyunca hekim istemine göre 4-6 saatte bir
ağrı kesici uygulamalıdır. Ağrının değerlendirilmesi, etkin bir iletişim ve oral
analjeziklerle birlikte hasta kontrollü analjezinin kullanımı ağrının yönetimi için
en etkili yöntemdir
Yaşam bulguları ve nörovasküler durumu değerlendirme: Ameliyattan
sonra hastanın yaşam bulguları ilk 3 saatte her 15 dakikada bir, daha sonraki 2
saatte; 30 dakikada bir, stabil olduktan sonra ameliyat öncesi bulgularla uyumlu
oluncaya kadar izlenir. Ameliyattan sonra ilk 2 gün içinde 1-2 saatte bir periferik
emboli ve alt ekstremitelerde sinirsel işlevleri değerlendirmeye yönelik izlem
yapılmalıdır (alt ekstremitede nabız, renk değişikliği, ağrı, duyu ve motor refleks
kontrolü gibi). Protez uygulanan ekstremitenin nörovasküler durumu, doktor
istemi doğrultusunda saatte bir ya da iki saatte bir değerlendirilir. Genellikle
ameliyatın beşinci ya da altıncı günü fizik tedaviye başlanır. Hasta, önce koltuk
değneği ya da yürüteçle, daha sonra bastonla yürütülür.
Yara bakımı ve pansumanı: Akut enfeksiyonu saptamak için insizyon bölgesi
lokal enfeksiyon belirtileri açısından gözlenmelidir. İnsizyon bölgesindeki sıvıyı
dışarı almak amacıyla yerleştirilen vakum drenlerinden gelen sıvı, renk, miktar,
yoğunluk açısından kontrol edilmeli ve önemli değişiklikler kaydedilerek hekim
bilgilendirilmelidir.
Deri bütünlüğünü sağlama ve sürdürme: Hastanın pozisyonunun iki saatte bir
değiştirilmesi, elastik çorap ve masaj ile basınç altında kalan bölgelerin basınç
yarası yönünden gözlenmesi ve komplikasyonların önlenmesi için yatak içinde
de hareket aktivitesine başlatılır ve venöz dolaşım kolaylaştırılır. Bu sırada cilt
kuru ve temiz tutulmalı, yatak çarşafları gergin, kuru ve kırışıksız olmalı, yatak
içersinde egzersizler sürdürülmeli ve hasta mümkün olduğunca erken ayağa
kaldırılmalıdır. Aktivitelerinde bağımsızlığını kazanması, taburculuk süresini
kısaltan en önemli nedenlerden biridir. Femur başının onarımından sonra,
protezin yerinden oynama riski meydana gelebilir. Çıkık riskini azaltmak için
90 dereceden fazla fleksiyon, orta hattın gerisine addüksiyon (kol ve bacağın
vücut eksenine yaklaşma hareketi) ve iç rotasyon gibi kalça hareketlerinden
kaçınılır. Etkilenen ekstremitede kısalık, hareketlerde uyumsuzluk-yetersizlik,
anormal olarak % 2’sinde sıklıkla ameliyattan sonra ilk 6-8 hafta içinde ortaya
çıkabilir. Ameliyattan sonraki birinci ya da ikinci gün hastanın, dikkatli bir
17
şekilde yataktan kaldırılmasına ve çok kısa bir süre yatağın yanında durmasına
izin verilir. TKP revizyonunun en sık nedeni olan gevşeme, obez, aktif ve erkek
hastalarda daha sık görülmektedir.
Egzersiz: Ameliyat öncesinde öğretilen derin solunum ve öksürük egzersizlerini
ameliyat sonrası hastanın uygulaması sağlanır. Hastanın yardımsız yürümesinde,
kas gücünü yeniden kazanmasında yardımcı olacak egzersizlere ameliyattan
sonraki gün yatak içinde başlanabilir. Egzersizlerin uygulanması için hasta
desteklenmeli, ayağa kalktığında kendisine kazandıracağı yararlar konusunda
eğitilmelidir. Kasların güçlendirilmesi amacıyla quadriseps egzersizleri
yaptırılmalıdır. Bu egzersizler bacak kaslarının uzatılmasını ve dizi yatağın
içine doğru ittirmeyi gerektirir. Ayak bileği rotasyonu ve fleksiyonu, baldır
venlerinde derin ven trombozu oluşmasına neden olan kanın birikmesini
önlemeye yardımcı olacağından bir an önce bu egzersizlere başlanmalıdır. TKP
ameliyatından sonra günlük yaşam aktivitelerini sürdürmede güvenli hareket
etme ve egzersiz uygulamalarının bilinmesi ve uygulanması erken hareketliliği
sağlar ve fiziksel uyumu arttırır. TKP sonrası gelişen herhangi bir komplikasyon,
hastanede kalış süresini uzatacağından hastanın erken dönemde hareket
ettirilmesi ile bu komplikasyonların birçoğu engellenebilir. Hareketler pasiften
yarı aktif, aktif ve dirençli egzersizlere doğru ilerlemelidir.
Kalça eklemine aşırı yüklenme yapan egzersizlerden kaçınılmalıdır. Egzersiz
uygulamaları kurumdan kuruma farklılık gösterse de;1. gün hasta, hemşire
gözetiminde yatakta oturtulur, yatağın kenarındaki sandalyeye oturtulur ve
yürüteç ile beş adım yürüyebilir. 2. ve 3. günlerde hemşire denetiminde yürüteç
ile on adım, ertesi gün yirmi adım yürüyebilir, 4. gün yüksek bir sandalyeye
yardımsız oturup kalkabilir, 5. gün yatağından yardımsız çıkıp, inebilir, 9. gün
koltuk değnekleriyle bağımsız olarak yürüyebilir ve birkaç basamak inip çıkabilir.
Hastanede kaldıkları süre içersinde sağlık ekibi üyelerinin gözetiminde ve
rehberliğinde olan hastalar, taburcu olduktan sonra günlük yaşam aktivitelerini
nasıl sürdüreceklerini bilmek isterler. Hastaneden taburcu olmadan önce
hastaya ve evdeki bakımında yardımcı olacak kişiye; evdeki yaşamın bağımsız
ve güvenli bir biçimde sürdürülmesine, yani kalça eklemini koruyarak günlük
yaşam aktivitelerini yerine getirmelerine yönelik taburculuk öncesi evde
bakım eğitimi verilmelidir. Sonuç olarak, büyük bir cerrahi girişim olan TKP
uygulaması, birçok cerrahi girişimde olduğu gibi bireyi sosyal, psikolojik ve
fizyolojik anlamda her yönü ile ve derinden etkilemektedir. TKP ameliyatı sonrası
18
hastaların yeniden bağımsız olmaları belirli bir zaman almakta ve hastalar
günlük yaşama uyum sağlamaları konusunda bilgi ve desteğe gereksinim
duymaktadırlar. TKP ameliyatı olacak/olan bireylere verilecek hemşirelik
bakımının ameliyat öncesi, sırası ve sonrasını kapsayacak şekilde ve uzun süreli
olması, hazırlanmış eğitim kitapçıklarının verilmesi, bir sorun yaşadıklarında
nereye ve nasıl ulaşacakları konusunda gerekli açıklamalar yapılması hemşirenin
sorumlulukları arasındadır.
Ayağa kaldırma: Erken ayağa kalkmada cesaretlendirme, komplikasyon
oluşumunu engellemesinin yanı sıra hastanın bağımsızlığını erken dönemde
elde etmesinde de en etkili yöntemdir. Hasta tolere edebildiği ölçüde hareket
ettirilir ve hareketlerinde cesaretlendirilir.
Hastanın taburcu sonrası eğitimYara bakımı: Yara tamamen kapanıncaya
kadar suyla temas ettirmemesi, yara yerinde kızarıklık, şişlik, hassasiyet
olduğunda başvurması gerektiği belirtilmelidir.
Beslenme: Ameliyatı izleyen bir iki hafta boyunca yemede isteksizlik görülebilir.
Herhangi bir sakıncası yoksa demir destekli bir beslenme rejimi doku
yenilenmesi ve kas gücünü kazanma açısından önemlidir. Bu süreçte bol sıvı
tüketilmelidir.
Aktivite: Ameliyat sonrası yeni kalçanın güçlenmesi ve ona hareket
kazandırmak için hafif ancak düzenli egzersiz yapılması ve evinin düzeninin
kendisi için güvenli olacak şekilde düzenlenmesi gerektiği anlatılır. Ameliyat
yerinde hafif bir uyuşma ve eğildiğinde sertlik hissedebileceğini ve bunun
zamanla geçeceğinin belirtilmesi gerekir. Havaalanında ve binalarda metal
dedektörlerde alarm çalabileceğini ve bunun için belge taşıması gerektiği
anlatılmalıdır. Hastanın 3 ay belirli hareketleri yapması yasaklanır. Hastaya
bağdaş kurmaması, kalçasını 90 dereceden fazla kırmamasını, ayaklarını içe ve
dışa doğru çevirmekten kaçınmasını, bacak bacak üzerine atmaması, çorap
giymemesi ve namaz kılma pozisyonu almaması gerektiği söylenir. Kendisine
epikriz verilerek yapılan müdahale, tedavi, ne zaman ve hangi durumlarda
hastaneye başvurması gerektiği söylenir.
19
AMELİYAT SONRASI UYGULANACAK EGZERSİZLER
20
21
9.MENİSKÜS YIRTIKLARI
Vücudumuzun en sık yaralanan bölgelerden birisi menüsküslerdir. Menisküsler
diz bölgesinde en büyük iki kemiğin kesiştiği noktada ‘C’ şeklinde olan ince
yastıkçıklardır. Futbol gibi karşılıklı temas sporlarında dizin dönmesi, ani
hareketlerde meydana gelen katlanma, tek diz üzerine yük alınması sonrasında
menisküsler yırtılabilir. Sporcularda bu yaralanmalara ön çapraz bağ (ÖÇB)
yaralanmaları da eşlik edebilir.
İleri yaş grubunda ise menüsküsler herhangi bir travma olmaksızın dizde
gelişen dejenerasyon ve kıkırdak hasarına bağlı olarak yırtılabilirler. Ayrıca her
yaş grubunda bir travma olmaksızın dejenerasyonla giden yırtıklar görülebilir.
Belirtiler
• Dizde gerginlik ve şişlik
• Eklem hareket açıklığında azalma
• Dizde sıvı toplanması
• Menisküsün yırtık parçası eklem içine düştüğünde takılma, kitlenme.
Tedavisi
Menisküs cerrahisi günümüzde hemen sadece artroskopik cerrahi ile
yapılmaktadır.
1. Meninsektomi (yırtık menisküsün alınması); En sık uygulanılan diz artroskopik
cerrahisidir. Hasarlı menisküs bölümü kesilerek çıkarılır. Küçük yırtıklarda
menisküsün de küçük bir bölümü alındığı için hastalarda herhangi bir
fonksiyonel kayba neden olmaz.
Menisküs alınmasının avantajı hastaların ameliyattan 4 saat sonra yürümeleri ve
3 hafta sonra spora dönmeleridir.
Artroskopinin Avantajları
• Küçük kesilerle ameliyat yapıldığı için dikiş kullanılmaz.
• Hastanın hastanede yatma süresi çok kısadır.
• Hastanın işe dönme süresi diğer ameliyatlara göre çok kısadır. Klasik yöntemle
yapılmış bir menisküs yırtığı ameliyatından sonra hastanın işine dönme süresi
1-2 ayı bulurken, artroskopik yöntemle yapıldığında hasta 1 hafta 10 gün
içinde işine dönebilmektedir.
• Klasik yöntemle yapılan ameliyattan sonra hasta 2 hafta koltuk değneği
kullanırken, artroskopik ameliyattan sonra hasta hemen basabilmekte ve hiç
koltuk değneği kullanmamaktadır.
• Kesi yeri çok küçük olduğu için yara iyileşmesinde sorun olmaz, ameliyat
sonrası iltihaplanma riski çok düşüktür.
22
Ameliyat öncesi hemşirelik bakımı
• Psikolojik hazırlık
• Fizyolojik hazırlık
• Yasal hazırlık
• Ameliyat öncesi eğitim
Ameliyat sonrası hemşirelik bakımı
• Ameliyattan gelen hasta hemşire refakatinde, ameliyatın özelliğine göre
doktor eşliğinde yatağa alınır.
• Hastayı hırpalamadan iki ya da üç kişiyle aynı anda hareket edilerek hasta
yatağa alınır.
• Hastaya ameliyatının özelliğine ve anesteziye uygun pozisyon verilir.
• Spinal anestezide hastanın başı yükseltilerek yatırılır. Bol bol sıvı alması sağlanır.
2-3 saat sonra yemek yiyebilir.
• Mayisi, drenleri ve ameliyat yeri kontrol edilir. Gerekli kayıtlar yapılır. AÇS ve
hemogram takibi yapılır.
• Hasta yakınları hastanın durumu ve ameliyat sonrası yapılması gerekenler
konusunda bilgilendirilmelidir.
• Hastanın durumuna göre 3 kez ANT takibi yapılır.
• Hastanın dizinde şişlik ve ağrı olmaması için dizinin altına yastık konulmalıdır.
Saatte 20 dk buz uygulaması yapılır.
• Hastanın durumuna göre röntgeni çektirilir.
• Hastanın ayağa kalkmadan önce 5 dakika kadar oturtularak başın
dönmediğinden emin olunmalı, başı dönerse uzanarak 1 saat sonra ayağa
kaldırma yeniden denenmelidir. Koltuk değneğine ihtiyaç duymadan
korkusuzca basabilir ve dizini bükebilir.
• Hastaların dizinde (kliniklerde uygulama farkları vardır ) elastik bandaj, bacağa
giydirilmiş antiembolik çorap bulunur.
Hastanın taburcu sonrası eğitimi
Şişlik: Ameliyat sonrası şişlik olma ihtimaline karşılık birkaç gün bacağını
yüksekte tutması ve şişlik ve ağrıyı azaltmak için saatte 15-20 dk buz uygulaması
gerektiği anlatılmalıdır.
Yara bakımı: Hastanın yara yerine su değdirmemesi, yalnızca duş olarak banyo
yapılabileceği, pansumanını aksatmaması söylenmelidir.
23
Fiziksel aktivite: Ameliyattan sonra bir süreliğine koltuk değneği, baston
kullanabilir. Ani hakaretlerden ve ciddi yük kaldırmadan uzak kalması söylenir. İşi
ayakta olanların işlerine dönmelerine 10. gün izin verilir. Hastalar düz koşuya 20.
gün başlayabilmekte ve spora birinci ay sonunda dönmektedirler. Profesyonel
sporcularda özel rehabilitasyon programları ile 20. gün sportif aktiviteye
dönmeleri mümkündür.
Egzersiz: Bacak ve diz kaslarını güçlendirmek için birkaç hafta boyunca diz
egzersizlerini yapmalıdır.
Komplikasyonlar: Hangi durumlarda hastaneye başvurması gerektiği söylenir
(ateş, titreme, şiddetli ağrı, şişlik, nefes darlığı ve göğüs ağrısı).
10. DİZDE KİREÇLENME (GONARTROZ)
Osteoartrit (kireçlenme) ağırlık taşıyan eklemlerin yaşlanmaya bağlı olarak
yozlaşmasıdır. Kireçlenme kıkırdaktan başlar, kıkırdak altındaki kemiği,
eklem kapsülünü ve eklem çevresindeki bağları etkiler. Hatta ağrıdan dolayı
kullanılamayan kaslarda incelmeler ve sertleşmeler olur.
Diz vücudun en fazla ağırlık taşıyan ve dolayısıyla kireçlenmeden en fazla
etkilenen eklemlerinden biridir. Gonartoz orta ve ileri yaşlarda görülür. 50 yaşın
üzerinde kadınlarda daha sık görülür. Hastalar genellikle kiloludurlar. Daha önce
geçirilen eklem ameliyatları, travmalar, spor yaralanmaları, iltihaplı romatizmalar,
doğuştan gelen bazı bozukluklar en önemli sebepleridir.
Belirtiler
• Eklemlerde ağrı ve tutukluk hastalığın ilk belirtisidir.
• Hastalık bazen hiçbir belirti vermeden ilerleyebilir. Hastalık ilerledikçe eklem
hareketleri kısıtlanır, yürümek ve merdiven inmek-çıkmak zorlaşır. Bazen
topallama olabilir.
• Eklemin düzeni bozulur, bacaklarda eğilmeler olabilir.
• Eklem içinde, dizin arkasında ve eklemin ön tarafında bursalarda iltihaplı
şişkinlikler olabilir.
• İlerlemiş ve rehabilite edilmemiş dizlerde dizi doğrultmak ya da bükmek zor ve
ağrılı olabilir.
24
Tedavide önemli unsurlardan biri de diz koruma prensiplerinin uygulanmasını
ve günde en az iki defa 10’ar dakika hekim ve fizyoterapist kontrolünde yapılan
egzersizlerdir. Bütün bu tedavi metotlarına rağmen hastanın şikâyetleri devam
ediyorsa cerrahi tedavi uygulanır.
Gonartrozda tedavi
1. Kilo verilmesi: Hastaların ideal kilolarına inmesi dize binen yükleri
azalttığından hem hastalığın ilerlemesini azaltır hem de uygulanan tedavi
yöntemlerinin etkinliğini ve süresini arttırır.
2. Egzersiz ve yürüyüş: Kireçlenmesi olan hastalar yürüyüş yapabilir. Yürüyüş
sırasında ve sonrasında ağrı yapmayan mesafeleri her gün yürüyebilirsiniz.
Ağrınız oluyorsa da kesinlikle zorlamayın.
3. Ağrı kesici ilaç tedavisi
4. Kaplıca ve sıcak tedavileri
5. Glukozamin ve kondroitin preparatları
6. Eklem içi kayganlaştırıcı sıvı enjeksiyonları
7. Eklem içi kortizon enjeksiyonu
8. Fizik tedavi ve Rehabilitasyon
9. Kireçlenmelerde artroskopik cerrahi
10. Kemik yönlendirme ameliyatları
DİZ PROTEZİ
Dizde diğer tedavi yöntemlerine cevap vermeyen kireçlenmeler diz protezi ile
tedavi edilir
Ameliyat öncesi hemşirelik bakımı
• Psikolojik hazırlık
• Fizyolojik hazırlık
• Yasal hazırlık
• Ameliyat öncesi eğitim
Ameliyat sonrası hemşirelik bakımı
• Ameliyattan gelen hasta hemşire refakatinde, ameliyatın özelliğine göre
doktor eşliğinde yatağa alınır.
• Hastayı hırpalamadan iki ya da üç kişiyle aynı anda hareket edilerek hasta
yatağa alınır.
• Hastaya ameliyatının özelliğine ve anesteziye uygun pozisyon verilir.
25
• Spinal anestezide hastanın başı yükseltilerek yatırılır. Bol bol sıvı alması sağlanır.
2-3 saat sonra yemek yiyebilir.
• Mayisi, drenleri ve ameliyat yeri kontrol edilir. Gerekli kayıtlar yapılır. AÇS ve
hemogram takibi yapılır.
• Hasta yakınları hastanın durumu ve ameliyat sonrası yapılması gerekenler
konusunda bilgilendirilmelidir.
• Hastanın durumuna göre 3 kez ANT takibi yapılır
• Hastanın dizinde şişlik ve ağrı olmaması için dizinin altına yastık konulmalı,
saatte 20 dk buz uygulaması yapılmalıdır.
• Hastanın durumuna göre röntgeni çektirilir
Hastanın Taburcu Sonrası Eğitimi
Yara bakımı: Yara tamamen kapanıncaya kadar suyla temas ettirmemesi,
yara yerinde kızarıklık, şişlik, hassasiyet olduğunda başvurması gerektiği
belirtilmelidir.
Beslenme: Ameliyat sonrası iştah azlığı olabileceği ve demir destekli dengeli
beslenmesi gerektiği belirtilmelidir.
Aktivite: Ameliyat sonrası birkaç hafta boyunca düzenli aktiviteleri yapması ve
evinin düzeninin kendisi için güvenli olacak şekilde düzenlenmesi gerektiği
anlatılmalıdır.
Komplikasyonlar: Hangi durumlarda hastaneye başvurması gerektiği söylenir.
(Düşmeyen ateş, titreme, yara yerinde şişlik, kızarıklık, hassasiyet, akıntı, şiddetli
ağrı)
Cerrahi girişim öncesi dizi koruma prensipleri
• Hareket edilmeli
• Fazla kilolar verilmeli
• Çömelirken ve doğrulurken, bir yere otururken ve kalkarken kollar kullanılmalı,
dizler fazla kırılmamalı
• Ağır yük taşınmamalı
• Uzun süre yürümek ve ayakta durmaktan kaçınılmalı
• Yumuşak tabanlı ve düz topuklu ayakkabı giyinilmeli
• Bacak kasları düzenli olarak çalıştırılmalı
• Diz egzersizlerini mutlaka yapılmalı
• Dizler sert zeminler üzerine koyulmamalı
26
AMELİYAT SONRASI UYGULANAN EGZERSİZLER
27
28
29
30
11.HALLUKS VALGUS
(Ayak başparmağında çıkıntı)
Ayak başparmağının başladığı yerde (tarak kemiği ile parmağın eklem yerinde)
şişlik, çıkıntı varsa halluks valgus var demektir.
Kadınların neredeyse % 40’ın da bu yakınma vardır. Bu hastalıkta %70 oranında
genetik bir eğilim vardır. Genetik eğilimliler dışında uzun yıllar topuklu, sivri
burunlu ayakkabı giyenlerde de meydana gelebilir. Bu nedenle bu rahatsızlığı
olan her 10 hastadan 9 u kadındır. Bu çıkıntı ayakkabı içinde sıkışınca ciltte
kızarıklık ve ağrı olur. Zaman içinde cilt altındaki bursa denilen kesecik su toplar
ve ağrı-şişlik artar, yakınmalar daha belirgin hale gelir.
Belirtiler
• Günlük aktiviteleri kısıtlayan ağrı
• Uzun süreli, dinlenme ve ilaçla geçmeyen başparmak şişlik ve kızarıklığı
• Yandaki parmağın yönünü değiştirecek kadar yön değişikliği
• Başparmakta sertlik
• Bükülme ve esneme zorlukları
Koruyucu tedavi
Bu rahatsızlığa sahip kişilerin büyük kısmı cerrahi olmayan bir biçimde
rahatlatılabilir. Öncelikle belirtileri arttıran ayakkabılar bir daha giyilmemelidir.
Özellikle dar, sivri burunlu, 5 cm den yüksek topuklu ayakkabılar giyilmemelidir.
Ayakkabı alırken başparmak üstünde baskı olmayacak kadar rahat olmalarına
dikkat edilmelidir. Ayakkabı içinde başparmak ile 2. parmak arasında makara
biçiminde destekler (parmak arası makarası) kullanılması da yardımcıdır. Ağrı
kesici ve ödem giderici ilaçlar yakınmaların azaltılmasında yardımcıdır.
Cerrahi tipleri
% 98 civarında tatmin edici sonuçlar alınmaktadır.
31
Cerrahi sonrası muhtemel problemler
• Enfeksiyon
• Sinir kesilmesi sonucu başparmakta kalıcı his kaybı
• Ağrı, çıkıntının nüksü, eklem hareketinde kısıtlılık
Ameliyat öncesi hemşirelik bakımı
• Psikolojik hazırlık
• Fizyolojik hazırlık
• Yasal hazırlık
• Ameliyat öncesi eğitim
Ameliyat sonrası hemşirelik bakımı
• Hastanın ameliyat sonrası ANT takibi alınır.
• Hastanın yemek ve sıvı alması hemen başlanabilir
• Ağrısı olduğunda ağrı kesici yapılır.
12.TIRNAK BATMASI
Eğer çok kısa kesilirse, özelliklede bu başparmağın iki kenarına yapılırsa, sık bir
hastalık olan tırnak batmasına neden olabilir. İnsanlar genellikle tırnak köşelerini
parmak biçimine uygun olarak yuvarlak keserler. Bu tırnak yatağına yakın uçlar
cilt içine doğru gömülerek büyür.
Belirtiler
• Tırnak kenarında sertleşme, şişme ve hassaslaşma
• Enfeksiyon, ağrı
• Tırnak yatağı kenarında cerahat
• Zamanla cildin tırnak üzerine büyümesi
Tedavi
• İltihaplı batık tırnak tedavisinde öncelikle ayak günde 5-6 kez sıcak, sabunlu
suya sokulmalıdır.
• Bu sırada batmış tırnak nazikçe çıkarılarak altına küçük bir pamuk veya mumlu
diş ipi koyulmaya çalışılmalıdır.
• Koyulan parça her gün değiştirilmelidir.
• Enfeksiyon fazla ise antibiotik verilmelidir.
• Düzelinceye kadar sık sık çoraplar değiştirilmeli, sandalet giyilmeli ve uzayınca
tırnak köşeli kesilmelidir.
• Eğer sorun yukarıda ki önlemlerle çözülmezse cerrahi olarak hekim tarafından
sınırlı uyuşturma ile batan tırnağın bir kısmı kesilmelidir.
32
B-ÇOCUKLARDA GÖRÜLEN ORTOPEDİ HASTALIKLARI
1.DOĞUŞTAN KALÇA ÇIKIĞI (DKÇ)
Doğuştan femur başının asetabulumun (uyluk kemiğinin başının, kalça
kemiği ile eklem yaptığı çukurluk) dışında olması anlaşılır. Ancak bu hastalığın
her tipinde femur başının asetabulumun dışında olması şart değildir. Bir
başka deyimle her zaman çıkık olmayabilir. Ayrıca her zamanda konjenital
yani doğumsal ortaya çıkmamaktadır. Bu nedenle ‘doğuştan ‘ ifadesi yerine
‘gelişimsel’ kelimesi daha doğrudur.
Kalça çıkığının ortaya çıkma nedenleri çok çeşitlidir. Anne karnında bebeğin
uygun olmayan pozisyonda durmasından, ailevi nedenlere, doğum şeklinden,
sendrom dediğimiz bazı hastalıklara kadar çok sayıda nedeni vardır. Ama
kesin olarak bildiğimiz: kız çocuklarda, birinci doğumlarda, ailede kalça çıkığı
olanlarda, akraba evliliklerinde, makat gelişiyle doğan bebeklerde, boyunda
eğrilik, başında yassılık ve ayakta eğrilik gibi görünen problemler ile birlikte
doğan bebeklerde daha sık görüldüğüdür. Bu özelliklerden herhangi birini
taşıyan bebekler riskli grup olarak adlandırırlar, bu özelliklere sahip olmayan
bebeklere göre 2 ila 8 kat daha sıklıkla kalça çıkığı veya gelişim problemleri ile
karşılaşılma riski vardır.
Ailenin, bebeğin büyütülmesi sırasında yaptığı hatalar nelerdir?
Kundak yapmak: Maalesef ülkemizde hala bazı yörelerde bebeklere kundak
uygulaması yaygın olarak yapılmaktadır. Özellikle kırsal kesimde sıklıkla
kullanılmaktadır. Kentlerde ise büyükanneler eski alışkanlıkları ile torunlara bu
yöntemi uygulamakta direnç göstermektedirler. Karşı çıkan genç annelere
verilecek cevapları da hazırdır, “sizi de kundak yaptık kalçanız mı çıktı?” Oysa her
yıl binlerce çocuğun kalça problemlerinin ortaya çıkmasında kundağın olumsuz
rolü kesin olarak bilinmektedir.
Yanlış bezleme: Genellikle ara bezlerinin geniş olmasına dikkat edilmemekte,
küçük bezler kullanılmakta, bezler kasık hizasında bağlanmaktadır. Hazır bezler,
herhangi bir bez bağlanmasına göre kesinlikle daha sağlıklı olmakla beraber
ülkemizde üretilen bezlerin hiç birinin boyutu diğerini tutmamaktadır. Bezin,
dar ve küçük olması, kasık hizasında bağlanması kalça gelişimini olumsuz yönde
etkileyen faktörlerdir.
33
Hatalı giysiler: Bebeklere bazen ekonomik nedenlerle, bazen de yanlış
alışkanlıklar yüzünden dar ve küçük giysiler giydirilmesi de yanlıştır.
Hatalı tutuş: Özellikle emzirme sırasında bebeklerin bacakları bitiştirilerek
tutulmaktadır. Aynen kundak uygulaması gibi yanlış bir tutma şeklidir, kalça
gelişimini olumsuz yönde etkiler.
Yanlış taşıma: Bebekler taşınırken, özellikle ilk aylarda ki, bu aylar çok daha
önemlidir, sarılarak tutulup taşınmaktadır. Bu da kundak etkisi yaratır. Kalça
gelişimi için uygun değildir.
Halk arasındaki yanlış bilgilenmeler: Geniş bez kullanımının bacakların eğri
olmasına yol açacağı düşüncesi, yukarıda saydığımız hataları arttıran bir diğer
yaygın inanıştır, oysa gerçekle hiç bir ilgisi yoktur. Bebeklerin 1 yaş civarında
bacaklarında içe doğru hafif bir eğrilik olması normaldir ve kendiliğinden
düzelir. Aşırı eğrilikler ise vitamin yetersizliği, aşırı kilo veya başka bazı hastalıklar
nedeniyle ortaya çıkar, çocuk doktoruna ve ortopedi uzmanına başvurmayı
gerektirir. Sebebi kesinlikle geniş bez değildir.
Erken bastırmak, yürüteç kullanmak: Bebeğin doğal gelişim sürecini
tamamlamadan erken bastırılması, yürütece konulması da hatalı bir usuldür.
Kalçalarda bir problem varsa artmasına yol açabilir.
Tedavi
I. Doğum – 6 ay arası tedavi: Kundak ara bezi yasaklanır. Bu dönemde bacak
ve kalçaları açık ve bükük durumda tutmaya yarayan abduksiyon cihazları
uygulanır. Gelişme klinik ve radyolojik olarak izlenmelidir.
II. 6–18 ay arası dönemde tedavi: Bu dönemde anestezi altında kapalı
redüksiyon ve vücut alçısı uygulanır. Kapalı tedavi olmazsa yumuşak doku
ameliyatları gerekir.
III. 1,5 yaşından sonraki dönemde tedavi: Kemik ameliyatları uygulanır. Daha
da ileri yaşlarda, kalça eklemi dondurulması ya da kalça protezi ameliyatları
uygulanmaktadır.
34
Kalça çıkığı önlenebilir bir hastalıktır
Hemşire ve sağlık personeli anneye bu konuda eğitim vermelidir.
• Çocuklar kundaklanmamalı, beşiğe bağlanmamalı
• Çocuklar doğru tutuş pozisyonda taşınmalı ve beslenmeli
• Çocuklara dar, kalın, kalça ve diz hareketlerini engelleyen giysiler
giydirilmemeli
• İlk 1 yaşta boy ölçerken, bacaklar, kalça eklemini zorlayacak şekilde
çekilmemeli
• Doğum sonrası bebekler, doktor ve ebeler tarafından, ayaklarından tutulup
baş aşağı sallanmamalı
• Doğum sonrası muayenesi ve aylık takiplerinde kalça çıkığı yönünden mutlaka
değerlendirilmeli
Ameliyat sonrası hemşirelik bakımı
• Ameliyattan gelen çocuk hasta hemşire refakatinde yatağa alınmalıdır.
• Hastaya ameliyatının özelliğine ve anesteziye uygun pozisyon verilmeli,
ayaklarının altı yastıkla desteklenmelidir.
• Mayisi, drenleri ve ameliyat yeri kontrol edilmeli, gerekli kayıtlar yapılmalı, AÇS
ve hemogram takibi yapılmalıdır.
• İlk üçsaatte, 1/2 saatte bir, sonrasında hastanın durumuna göre ANT
takibine saatlik olarak devam edilmeli, taşikardi durumunda doktora haber
verilmelidir(nabız>100).
• Anestezinin etkisiyle çocuk hastada kusma gerçekleşebilir. Çocuğun
kusmuğun solunum yoluna kaçmaması için başını yana çevirerek kusması
sağlanır.
• Ağrısı olduğunda ağrı kesicisi yapılır.
• Çocuk hastanın parmaklarındaki dolaşım takip edilir. Morarma, şişlik, hareket
edememe durumunda doktora haber verilir.
• Hasta yakınları hastanın durumu ve ameliyat sonrası yapılması gerekenler
konusunda bilgilendirilmelidir.
• Hastanın durumuna göre röntgeni çektirilir.
35
2.BEYİN FELCİ (SEREBRAL PALCİ)
Beyin veya beyinciğin doğum öncesi, doğum veya doğum sonrası zarar
görmesi sonucu oluşan adalelerde kuvvet azlığı, istemsiz hareketler, motor
gelişmede geriliktir.
Hastalığın teşhisi ne kadar erken konursa bırakacağı hasarda o kadar az olur.
Erken tedaviye başlanması çocuğun yaşantısının iyi yönde düzenlenmesine
olanak taşır.
Nedenleri
Doğum öncesi nedenler:
• Annenin geçirdiği mikrobik hastalıklar. (Kızamıkçık gibi)
• Kan uyuşmazlığı (Annenin Rh grubu (-), babanın (+) olursa kan uyuşmazlığı
oluşur.)
• Annenin özellikle ilk 3 ayda çektirdiği röntgen, kullanılan ilaçlar ve geçirdiği
kanamalar
• Annenin aşırı alkol, sigara kullanımı, iyi beslenmemesi
• Annenin çok genç ya da yaşlı olması
• 37 haftadan az ya da 42 haftadan uzun gebelik
• Akrabalık evlilikleri, genetik bozukluklar
Doğum sırasındaki nedenler:
• Yavaş, uzun süreli ya da çok hızlı doğum
• Erken doğum sonucu beynin oksijensiz kalması
• Müdahaleli doğum, ikiz, üçüz gibi çoğul doğumlar
• Kötü doğum şartları ve makat gelişi gibi normal dışı doğumlar
Doğum sonrası ya da yaşamının ilk yıllarındaki nedenler:
• Ateşli hastalıklar (menenjit vs.)
• Baş bölgesine gelen darbeler
• Geçirilen havaleler
• Zehirli maddelerle zehirlenme
• Ağır sarılık
36
BEYİN FELCİNDE ÖZELLİKLE İLK 6 AYDA GÖRÜLEN BOZUKLUKLAR
• Hareketin zor yapılması
• Görme, işitme, konuşma bozuklukları
• Zekâ gerilikleri
• Zayıf kas kontrolü
• Kol ya da bacaklardaki hareket bozukluğu (tutuluş şekline göre şu adları alır )
Tetraspastik veya quadriplejik: İki kol ve iki bacakta görülen hareket bozukluğu
Hemipleji: Aynı taraftaki kol ve bacağın hareket bozukluğu
Dipleji: Bacakta felç, iki kolda daha az beliren felç
Atetoz: Denge kusuru, istemsiz hareketler
Tedavi
İnsan hayatının ilk 18 aylık dönemi gerek zihinsel gerekse motor yönden en
hızlı ilerlediği devredir. Bu nedenle serebral hareket bozukluğu olan çocuğun
tanısı mümkün olduğu kadar erken konmalı ve hiç vakit kaybetmeden tedavi
programına alınmalıdır. Tedaviye erken başlanmadığı takdirde, algı bozuklukları,
anormal refleksler, postur bozuklukları yerleşebilir. Bunun da tedavisi oldukça
zordur.
Tedavi programı: Hastalığın şekline, derecesine göre uzmanlar tarafından
hazırlanır. Tedavi şekli aileye öğretilir ve belli aralıklarla kontrole çağrılır.
Çocuğun en büyük yardımcısı ve eğiticisi ailedir. Fizik tedavisinde genelde vojta
ve bobath tedavi teknikleri uygulanır. Bundan başka özel eğitim ve konuşma
tedavileri de verilmektedir.
• Anestezinin etkisiyle çocuk hastada kusma gerçekleşebilir. Çocuğun
kusmuğun solunum yoluna kaçmaması için başını yana çevirerek kusması
sağlanır.
• Ağrısı olduğunda ağrı kesicisi yapılır.
• Çocuk hastanın parmaklarındaki dolaşım takip edilir. Morarma, şişlik, hareket
edememe durumunda doktora haber verilir.
• Hasta yakınları hastanın durumu ve ameliyat sonrası yapılması gerekenler
konusunda bilgilendirilmelidir.
• Hastanın durumuna göre röntgeni çektirilir.
37
3.KAMBURLUK (KİFOZ)
Kifozis veya kamburluk denince sırttaki eğimin aşırı derecede olması anlaşılır.
Gevşek bir biçimde oturma-yürüme, kötü duruş pozisyonu omurgadaki bağları
gerer ve bu da zamanla omurganın doğal eğiminin artmasına neden olur. Bu
duruşa bağlı kifoz genellikle buluğ çağında gelişir.
Belirtiler
• Sırtta kamburluk görüntüsü
• Ağrı nadirdir. Bu durumda karın sırt ve bacak adalelerinin geliştirilmesi
tablonun ilerlemesine engel olur, sınırlı da olsa düzelme sağlar.
• Diğer tip yaşlılıkta ortaya çıkan osteoporoza bağlı kamburluktur
Tedavi
• Egzersiz
• İstirahat
• Gerekirse ağrı kesici
• Eğim 75 dereceyi geçtiğinde cerrahi tedavi önerilir. Cerrahi, eğimin
düzelmesini ve ilerlemesinin önlenmesini sağlar.
Ameliyat sonrası hemşirelik bakımı
• Ameliyattan gelen çocuk hasta hemşire refakatinde yatağa alınır.
• Hastaya ameliyatının özelliğine ve anesteziye uygun pozisyon verilir.
• Mayisi, drenleri ve ameliyat yeri kontrol edilir. Gerekli kayıtlar yapılır. AÇS ve
hemogram takibi yapılır.
• Hastanın durumuna göre 2 kez ANT takibi yapılır.
• Anestezinin etkisiyle çocuk hastada kusma gerçekleşebilir. Çocuğun
kusmuğun solunum yoluna kaçmaması, başını yana çevirerek kusması sağlanır.
• Ağrısı olduğunda ağrı kesicisi yapılır.
• Hasta yakınları hastanın durumu ve ameliyat sonrası yapılması gerekenler
konusunda bilgilendirilmelidir.
38
4.SKOLYOZ (OMURGA EĞRİLİĞİ)
Omurganın yanlara doğru S veya C biçiminde kıvrılmasıdır. Bunun sonucunda
omurga döner ve bir omuz ve bir kalça diğerinden yüksek görünür. Genetik
olanları varsa da genellikle çoğunun nedeni bilinmemektedir.
Belirtiler
• Bir omuz ve kalçanın diğerinden yüksek görünmesi
• Skolyoz genellikle ağrı yapmaz.
Tedavi
Tedavi eğilmenin ilerlemesini engellemek, görünüm bozukluğunu gidermek,
gelişebilecek solunum ve dolaşım problemlerini engellemek, omurgada
gelişebilecek kireçlenmelerini engellemek amacıyla yapılır. Doğumsal ilerleyici
skolyoz genellikle cerrahi gerektirir. Bu nedenle hastaya göre karar verilir.
Skolyoz tedavisinde;
Gözlem: 20 derecenin altında ve iskelet gelişimi tamamlanmaya yakın
hastalarda sadece gözlem ve belirli aralıklarla kontrol yeterlidir.
Korse: Korsenin amacı eğimin artışının engellenmeye çalışılmasıdır. Korse
özellikle eğimin 30 derece civarında olduğu ve büyümenin devam ettiği
çocuklarda etkilidir.
Cerrahi: Eğim 50 derece üzerinde ve çocuk hala büyüyorsa cerrahi
kaçınılmazdır.
Ameliyat sonrası hemşirelik bakımı
• Ameliyattan gelen çocuk hasta hemşire refakatinde yatağa alınır.
• Hastaya ameliyatının özelliğine ve anesteziye uygun pozisyon verilir.
• Mayisi, drenleri ve ameliyat yeri kontrol edilir. Gerekli kayıtlar yapılır. AÇS ve
hemogram takibi yapılır.
• Hastanın durumuna göre 2 kez ANT takibi yapılır.
• Anestezinin etkisiyle çocuk hastada kusma gerçekleşebilir. Çocuğun
kusmuğun solunum yoluna kaçmaması, başını yana çevirerek kusması sağlanır.
• Ağrısı olduğunda ağrı kesicisi yapılır.
• Hasta yakınları hastanın durumu ve ameliyat sonrası yapılması gerekenler
konusunda bilgilendirilmelidir.
39
Cerrahi müdahale sonrası hasta ne kadar zamanda iyileşerek ayağa kalkabilir?
• Hasta ilk gün yatağından ayağa kaldırılır.
• İkinci ya da üçüncü gün tuvalete gidebilecek hale gelir.
• Genellikle üçüncü gün, kendi kendine yürüyüp tuvalete gider hale gelince
taburcu edilir.
• Birinci aydan itibaren, biraz korunarak, okula devam edebilir.
• Üçüncü ayda yüzebilir
• Altıncı ayda koşabilir
• İlk yıldan sonra her türlü spor serbest bırakılır.
5. PERTHES
Perthes hastalığı büyüme döneminde oluşan ve kalça ekleminin femur (uyluk
kemiği) başında dolaşımın bozulmasına bağlı beslenme bozukluğu yapan,
zamanla kalça eklemini oluşturan kemiklerden femur başının erime ve ileri
dönemlerde femur başının yozlaşmasına yol açan bir hastalıktır. Perthes
hastalığında femur başında dolaşım bozukluğuna bağlı erime küçülme, şekil
bozukluğu olur.
Hastalığın sebebi tam olarak bilinmemektedir. Erkek çocuklarında kızlara oranla
4-5 kat daha fazla görülür. Hastalığın başlama yaşı 3-12 yaşlardır fakat sıklıkla
6-8 yaşlarında görülür. Genellikle tek kalçada tutulum vardır. % 10 oranında iki
taraflıdır.
Belirtiler
• Kalça ve diz ağrısı
• Kalça hareketlerinde ağrı ve kısıtlılık
• Sabahları normal yürüyen çocuk akşamları topallamaya başlar
• Uzun süre şikâyeti olanlarda kas zayıflığı
• Çocuk o bacağını diğerine göre kısalmış hisseder
• Fiziksel aktivite, belirtileri artırır
Tedavi
Hastaya göre değişir. Hastaların %70’i hiçbir tedavi yapılmadan iyileşirler.
Gözlemden büyük kemik ameliyatlarına kadar geniş bir yelpazede tedavi
seçenekleri vardır.
40
Ameliyat sonrası hemşirelik bakımı
• Ameliyattan gelen çocuk hasta hemşire refakatinde yatağa alınır.
• Hastaya ameliyatının özelliğine ve anesteziye uygun pozisyon verilir.
Ayaklarının altı yastıkla desteklenir.
• Mayisi, drenleri ve ameliyat yeri kontrol edilir. Gerekli kayıtlar yapılır. AÇS takibi
yapılır.
• Hasta yakınları, hastanın durumu ve ameliyat sonrası yapılması gerekenler
konusunda bilgilendirilmelidir.
• İlk iki saat 1/2 saatte bir, sonrasında hastanın durumuna göre takibe saatlik
olarak devam edilir.
• Çocuğun çevresinden soyutlanmaması için psikolojik desteğe gereksinimi
olacaktır.
6.POLİDAKTİLİ
Polidaktili, elde ve bazen ayakta, normalde olması gerekenden daha fazla
sayıda parmak bulunmasıdır. Anne karnında, başlangıçta parmaklar birleşik
olarak bulunmaktadır ve gelişim sırasında birleşik olan parmakların birbirinden
ayrılmasıyla normal sayıda parmak oluşumu tamamlanır. Ancak bazı durumlarda
doğum öncesi gelişim esnasında normalden fazla ayrılma gerçekleşir, bu da
polidaktili denen ekstra parmak oluşumuna sebep olur.
Tedavi
Cerrahi olarak fazla olan parmağın veya parçaların çıkartılması ve kalan
kısımlardaki bozuklukların düzeltilmesidir.
Ameliyat sonrası dikkat edilecek durumlar
Birçok el cerrahisi olgusunda olduğu gibi polidaktili ameliyatı sırasında da
parmağın dolaşımını sağlayan damarlarda ve duyusunu sağlayan sinirlerde
zedelenme olma ihtimali mevcuttur. Böyle bir durum ameliyat sırasında fark
edilebileceği gibi, ameliyat sonrası geç dönemde de fark edilebilir. Bu tür damar
ve sinir yaralanmaları oldukça nadir olmakla birlikte geri dönüşü olmayan his
kayıplarına, hatta parmağın nekroz olarak kaybedilmesine neden olabilmektedir.
Ameliyat sonrası erken dönemde el sıkı bir şekilde pansuman ile kapalı olmalı,
daha sonra bu sargılar azaltılarak, önerilen egzersizlerin yapılması istenecektir.
Ayrıca yine ameliyat sonrası dönemde hekimin önereceği bir fizik tedavi ve
rehabilitasyon programına gereksinim duyulabilir.
41
Ameliyat sonrası hemşirelik bakımı
• Ameliyattan gelen çocuk hasta hemşire refakatinde yatağa alınır.
• Hastaya ameliyatının özelliğine ve anesteziye uygun pozisyon verilir.
• Mayisi ve ameliyat yeri kontrol edilir. Gerekli kayıtlar yapılır. ANT takibi yapılır.
• Hasta yakınları hastanın durumu ve ameliyat sonrası yapılması gerekenler
konusunda bilgilendirilmelidir.
7.ÇOCUKLARDA ESNEK DÜZTABANLIK
Çocuk ayağını basarken düz, otururken veya parmak uçlarındayken normal ayak
içi girintisi görülüyorsa buna esnek düztabanlık denir.
Belirtiler
• Ağrısızdır
• Yürüme veya spor sırasında ara vermeyi gerektirmez
• Zaman içinde cerrahi ve diğer herhangi bir tedaviyi gerektirmeden düzelir
Tedavi
• Egzersiz
• Tabanlık
• Fizik tedavi
8.KEMİK TÜMÖRLER
Kemikte başlayan tümörler nadirdir.
Belirtiler
• Kemiğin yüzeyinde sert bir şişlik
• Bu şişlikle birlikte ağrı
• Kemik kırılmaları
42
B-YETİŞKİNLERDE GÖRÜLEN TRAVMATOLOJİ HASTALIKLAR
1.BURKULMA
Eklem yüzeylerinin anlık olarak ayrılmasıdır. Zorlamalar sonucu oluşur.
Belirtileri
• Burkulan bölgede ağrı
• Kızarma, şişlik
• İşlev kaybı
Tedavi
• Sıkıştırıcı bir bandajla burkulan eklem tespit edilir.
• Şişliği azaltmak için bölge yukarı kaldırılır ve soğuk uygulanır.
• Hareket ettirilmez.
• Tıbbi yardım uygulanır.
2.ÇIKIK
Eklem yüzeylerinin kalıcı olarak ayrılmasıdır. Kendiliğinden normal konumuna
dönemez.
Belirtileri
• Yoğun ağrı
• Şişlik ve kızarıklık
• İşlev kaybı
Tedavi
• Eklem aynen bulunduğu şekilde tespit edilir
• Çıkık yerine oturtulmaya çalışılmaz
• Hasta / yaralıya ağızdan hiçbir şey verilmez
• Bölgede nabız, deri rengi ve ısısı kontrol edilir
• Tıbbi yardım uygulanır
3. KIRIK
Kırık, kemik bütünlüğünün bozulmasıdır. Kırıklar darbe sonucu ya da
kendiliğinden oluşabilir. Yaşlılık ile birlikte kendiliğinden kırık oluşma riski de
artar.
43
Kırık çeşitleri
Kapalı kırık: Kemik bütünlüğü bozulmuştur, ancak deri sağlamdır.
Açık kırık: Deri bütünlüğü bozulmuştur. Kırık uçları dışarı çıkabilir. Beraberinde
kanama ve enfeksiyon tehlikesi taşır.
Belirtileri
• Hareket ile artan ağrı
• Şekil bozukluğu
• Hareket kaybı
• Ödem ve kanama nedeniyle morarma
Kırığın yol açabileceği olumsuz durumlar nelerdir?
Kırık yakınındaki damar, sinir, kaslarda yaralanma ve sıkışma (kırık bölgede nabız
alınamaması, solukluk, soğukluk).
Kırık kaynamasını etkileyen sistemik faktörler:
• Yaş (küçüldükçe hızlanır)
• Beslenme (malnütrisyonlar da yavaşla)
• Steroidler (negatif etkiler)
• Antikoagülanlar (negatif etkiler)
• Radyasyon (negatif etkiler)
• Yanıklar (negatif etkiler)
• Kafa travması (kırık iyileşmesi hızlanır)
Kırık kaynamasını etkileyen lokal faktörler:
• Kırık hattında fazla hareket (yetersiz fiksasyon)
• Kırık uçları arası açıklık (yumuşak doku interpozisyonu, distraksiyon,
malpozisyon, kemik kaybı)
• Kanlanmanın azalması (nütrisyonel arterin yaralanması, periostun aşırı
soyulması parçalı kırıklar)
• Enfeksiyon
44
4. BOYUN ZORLANMALARI
Trafik kazaları sonrasında, futbol gibi temas sporlarında, evde ya da dışarıda
yüksekten düşme sonrasında boyun zorlanmaları ve buna bağlı boyun ağrısı
gelişebilir. Bu ağrının alt yapısını bağ zorlanmaları veya kas gerilmeleri oluşturur.
Belirtiler
• Hareket ile artan boyunun özellikle arkasında oluşan ağrı
• Travmadan hemen sonra başlamayıp, daha çok ertesi günü şiddetlenen ağrı
• Omuz ve etrafında eşlik eden kas ağrıları ve gerginlik
• Baş ağrısı
• Boğaz ağrısı
• Yorgunluk, uyku problemleri, konsantrasyon bozukluğu
• Elde ve kolda uyuşukluk
• Boyun hareketleri esnasında zorlanma
• Elde ve kolda güçsüzlük
Tedavi
İlk 3 gün boyunca günde 3-4 kez onbeşer dakikalık buz kompres uygulaması
yapılır. Bu enflamasyonun ve ödemin geri çekilmesine yardımcı olacaktır.
Sıcağın spazmı çözücü etkisi olduğu bilinse de ilk 5 gün uygulanması
sakıncalıdır. Ağrılı bölgeye masaj, ultrason, isometrik egzersizler tedavinin
devamını oluşturur. Tüm şikâyetler 4-6 hafta içerisinde ortadan kalkacaktır. Trafik
kazası sonrası olan yaralanmaların iyileşmesi genellikle daha uzun sürer.
5. TEKRARLAYICI OMUZ ÇIKIKLARI
İlk omuz çıkığı genellikle oldukça büyük bir travmayla olur. Yeterli tedavi olmuş
veya olmamış kişilerde ikinci ve sonraki çıkıklar çok kolay olabilir. İlk çıkık sonrası
tedavi kurallarına uygun yapılmış bile olsa yeniden çıkma olasılığı vardır.
Tekrarlayan çıkıktan nasıl korunulur?
Çıkığın yerleştirilmesinde zorlanılıyorsa genel anestezi altında yapılmalıdır. Çıkık
yerine yerleştirildikten sonra omuza 3-4 hafta gevşek bir tespit yapılmalıdır.
Bu tespit dokuların iyileşmesine olanak verir. Tespit sonrası omuz adalelerinin
kuvvetlendirilmesi de önemlidir.
45
Ameliyat sonrası hemşirelik bakımı
• Ameliyattan gelen hasta hemşire refakatinde, iki ya da üç kişiyle aynı anda
hareket edilerek hasta yatağa alınır.
• Hastaya ameliyatının özelliğine ve anesteziye uygun pozisyon verilir.
• Mayisi, drenleri ve ameliyat yeri kontrol edilir. Gerekli kayıtlar yapılır.
Hemogram takibi yapılır.
• Hasta yakınları, hastanın durumu ve ameliyat sonrası yapılması gerekenler
konusunda bilgilendirilmelidir.
• ANT takibi yapılır.
• Ağrısı olduğunda ağrı kesicisi yapılır.
• Hastanın durumuna göre röntgeni çektirilir.
Ameliyat sonrası izlem
• Kol 4 hafta askıda kalır. Askıda kaldığı sürece günde 3 kez verilen omuz sallama
egzersizleri yapılır.
• Hasta 5. günden itibaren banyo yapılabilir. Kolun askıda kaldığı süre içinde askı
çıkarılarak omuz sabit kalmak üzere yemek yenilenebilir, bilgisayar kullanılabilir
ve yazı yazılabilir.
• 4-6 haftalar arası pasif ve kısıtlı aktif hareketlere izin verilir.
• 6-10. haftalarda aktif hareket çeşitliliği arttırılır. Bu süreçte hastalar günlük
işlerinin büyük kısmını yapabilir, kolun omuz seviyesinin üzerine yana açılması
dışındaki tüm hareketlere izin verilir.
• 10-12. haftalarda omuz hareketlerinden fırlatma hareketi dışındaki hareketlere
izin verilir.
• 12-16. haftalarda tüm hareketlere izin verilmeye başlanır.
• 16. haftada spora izin verilir. Tenis, basketbol, voleybol, basketbol gibi kolun
baş üstü pozisyonunda yoğun kullanıldığı sporlara 6. ay sonrasında izin verilir.
Tüm bu süreç omuz fizik tedavisinde deneyimli fizyoterapistler tarafından
destek alınması iyi sonuçlar için cerrahi kalite kadar önemlidir.
46
6.ULNAR SİNİR SIKIŞMASI
Ulnar sinir tüm kol boyunca uzanır ve dirseği, el bileğini geçerek sonlanır
Dirseğin almış olduğu bir travmadan ulnar sinir etkilenecek olursa (dirsek
kırıkları sonrası gibi) sinirde gelişen ödeme bağlı olarak sinir bu tünel içerisinde
sıkışır. Bu tabloya kubital tünel sendromu ya da ulnar sinir sıkışma sendromu
adı verilir. Burada elin kaslarında zayıflama kavanoz açma gibi hareketlerde
zorlanma ortaya çıkar. Hem motor hem his duyusu ile ilgili sorunlar yaşanır.
Belirtiler
• Dirseğin iç kısmında oluşan gerginlik hissi
• Özellikle geceleri oluşan elin küçük ve yüzük parmağında uyuşma hissi
• Araba kullanma veya telefonla konuşma gibi dirseğin uzun süre katlı
pozisyonda kalması sonrasında uyuşma
• Müzikal bir enstrümanı kullanırken ya da elin parmaklarını ilgilendiren bir iş
yapmada güçlük
• Kavrama ya da ayıklama işleminde güçsüzlük hissi
• Tüm kolun iç yüzünde ağrı hissetme
Cerrahi olmayan tedavi seçenekleri
• Dirseği olabildiğince düz tutarak sinirin sıkışmasını engellemek
• Göğüs üzerinde kolların çaprazlaşmasını engellemek
• Dirseği kullanmayacağı bir sistem oluşturmak (megafonla konuşmak gibi)
• Çalışma masasını ayarlayarak dirseğin kırılmış pozisyonda kalmasını
engellemek
• Geceleri kullanılacak, kolun pozisyonunu ayarlayan ateller
• Spor esnasında dirseği koruyan dirsekliklerin kullanımı
• Steroid enjeksiyonu (ödemi azaltmak üzere)
Cerrahi tedavi
Eğer konservatif tedavi ile kas güçsüzlüğü ortadan kaldırılamıyorsa ya da ağrı
şikâyetleri sürüyorsa ileri tetkikler yapılarak cerrahi tedavi planlanmalıdır.
Ameliyat sonrası hemşirelik bakımı
• Ameliyattan gelen hasta hemşire refakatinde yatağa alınır.
• Mayisi ve ameliyat yeri kontrol edilir. Gerekli kayıtlar yapılır.
• Hasta yakınları hastanın durumu ve ameliyat sonrası yapılması gerekenler
konusunda bilgilendirilmelidir.
• ANT takibi yapılır.
• Ağrısı olduğunda ağrı kesicisi yapılır.
• Soğuk takibi yapılır, kol elevasyona alınır.
• Parmaklarında şişme, soğuma, morarma olursa hekime haber verilir.
47
7.FEMUR İNTERTROKANTERİK KIRIKLARI
KALÇA
Kalça kırıkları; ileri yaşlardaki insanlarda çok yıkıcı yaralanmalar arasındadır.
İntertrokanterik kırıkların büyük çoğunluğu 70 yaş üstünde meydana gelir.
Bu hastalar hemoglobin değerleri düşük, fiziksel aktivite kabiliyeti azalmış ve
yüksek oranda diğer tıbbi sorunları olan hastalardır.
Tedavi
1. Konservatif tedavi: hastanın genel durumu ameliyatı kaldıramıyacaksa
konservatif tedavi yapılır.
2. Cerrahi tedavi: Cerrahi tedavi kararı verildiğinde olguyu acil kabul etmemek;
ancak ameliyatı erken yapmak gerekmektedir.
Ameliyat sonrası hemşirelik bakımı
• Ameliyattan gelen hasta hemşire refakatinde, hastayı hırpalamadan iki ya da
üç kişiyle aynı anda hareket edilerek hasta yatağa alınır.
• Hastaya ameliyatının özelliğine ve anesteziye uygun pozisyon verilir.
Bacaklarının arasına yastık konulur.
• Mayisi, drenleri ve ameliyat yeri kontrol edilir. Gerekli kayıtlar yapılır. AÇS ve
hemogram takibi yapılır.
• Hasta yakınları hastanın durumu ve ameliyat sonrası yapılması gerekenler
konusunda bilgilendirilmelidir.
• Hastanın durumuna göre 3 kez ANT takibi yapılır.
• Ağrısı olduğunda ağrı kesicisi yapılır.
• Hastanın durumuna göre röntgeni çektirilir.
Ameliyat sonrası bakıma ilişkin girişimler
• Hemşire, yaşlı hastanın sık aralarla yaşam bulgularını, bilinç düzeyini,
nörovasküler durumunu, yara alanını, solunum, kardiyovasküler,
gastrointestinal ve üriner sistem fonksiyonlarını, sıvı- elektrolit dengesini,
ağrısını ve beslenmesini izlemeli ve değerlendirmelidir.
• Hemşire, hastayı ameliyata ilişkin olası komplikasyonlar açısından
izlemelidir. Kalça kırığı ameliyatlarından sonra tromboembolik sorunlar
(derin ven trombozu ve pulmoner emboli) sık görülen ve tehlikeli olan
komplikasyonlardır. Bu komplikasyonlar için ileri yaş, venöz staz, yapılan
ameliyatlar ve hareketsizlik önemli risk faktörleridir. Hemşire her gün hastanın
48
ekstremitelerini şişlik, gerginlik, ısı artışı, kızarıklık, Homan’s bulgusu (ayağın
güçlü pasif dorsifleksiyonunda baldırda ağrı) ve pulmoner embolinin
belirti ve bulguları yönünden değerlendirmelidir. Yaşlı hastanın etkilenen
ekstremitesi nörovasküler açıdan da değerlendirilmeli ve ekstremite renk, ısı,
ağrı, parestezi ve paralizi açısından izlenmelidir. Ayrıca hemşire hastayı yara,
üriner ve solunum sistemi enfeksiyonlarının belirti ve bulguları açısından
değerlendirmeli ve bunları kaydetmelidir. Bazı yaşlı hastalarda enfeksiyonun
bulguları olan ateş ve lökositoz görülmeksizin, enfeksiyon gelişebileceğinden
hemşire yaşlı hastayı enfeksiyon yönünden değerlendirirken bu durumu
da göz önünde bulundurmalıdır. Enfeksiyonun gelişmesini önlemek için
hastaya derin solunum ve öksürük egzersizi yaptırılmalı, hastanın hidrasyonu
sağlanmalı ve girişimler aseptik tekniklere uygun yapılmalıdır.
• Hemiartroplasti veya total kalça protezi yapılan hastalarda çıkığın önlenmesi
için koruyucu önlemlerin alınması gerekmektedir. Posterior olarak yapılan
cerrahi girişimde kalçanın abduksiyonun sürdürülmesi için hastanın bacakları
arasına yastık konulması, kalçanın 90 derece üzerinde fleksiyonunun
önlenmesi ve etkilenen bacağın içrotasyonundan sakınılması gerekmektedir.
Anterior olarak yapılan cerrahi girişimde ise kalçanın ekstansiyonundan ve
etkilenen bacağın dış rotasyonundan sakınılmalıdır. Ameliyat sonrası cerrah,
hastaya yürümeye yardımcı gereçler (koltuk değneği, baston, yürüteç)
önerebilmektedir. Bu gereçler cerrahın önerdiği süre kullanılmalıdır. Alçak,
yumuşak sandalye ve yataklardan sakınılmalıdır. Tekerlekli sandalyenin oturak
kısmının altına sert bir materyal konularak yüzeyin sert olması sağlanmalıdır.
Ayrıca hemşire hastanın doktor isteminde belirtilen hareket ve aktivite
sınırlılıklarını öğrenmeli ve hastanın bu sınırlılıkları anlama durumunu
belirlemelidir.
• Hemşire, hastanın ağrısının yerini ve tipini de değerlendirmelidir. Hastanın
ağrısı ilaçsız yöntemlerle ve doktor isteminde belirtilen analjeziklerle
giderilmelidir. Yaşlı hastaya verilen narkotik analjezikler konstipasyona neden
olabileceğinden hemşire hastanın barsak seslerini izlemeli, posalı yiyecekler
yemesini ve günlük olarak yeterli sıvı almasını sağlamalıdır. Renk, ısı, ağrı,
parestezi ve paralizi açısından izlenmelidir. Ayrıca hemşire hastayı yara,
üriner ve solunum sistemi enfeksiyonlarının belirti ve bulguları açısından
değerlendirmeli ve bunları kaydetmelidir. Bazı yaşlı hastalarda enfeksiyonun
bulguları olan ateş ve lökositoz görülmeksizin, enfeksiyon gelişebileceğinden
49
hemşire yaşlı hastayı enfeksiyon yönünden değerlendirirken bu durumu
da göz önünde bulundurmalıdır. Enfeksiyonun gelişmesini önlemek için
hastaya derin solunum ve öksürük egzersizi yaptırılmalı, hastanın hidrasyonu
sağlanmalı ve girişimler aseptik tekniklere uygun yapılmalıdır.
• Birçok hasta seksüel aktivite ile ilgili soruları sormaktan çekinebilmektedir. Bu
nedenle hastaya seksüel aktivite ile ilgili bilgi verilmelidir. Genellikle seksüel
aktiviteye hastaların kendilerini rahat hissettikleri ve uygun kalça pozisyonunu
sürdürebildikleri zaman başlanabilmektedir. Fakat bazı cerrahlar hastalara
ameliyattan sonra ilk 6 hafta seksüel aktivitede bulunmamalarını önermektedir.
• Deliriyum ve depresyon hastanın bakım sonuçlarını etkileyebileceğinden
hemşire hastayı konfüzyon, isteksizlik, bir konuya odaklanmada zorluk ve
saldırganlık gibi belirti ve bulgular açısından izlemelidir. Hemşire bu sorunlara
neden olabilecek ilaçları, ağrıyı, diğer tıbbi durumları ve psikososyal durumları
araştırmalıdır.
• Yaşlı hasta için yapılacak taburculuk planı interdisipliner olmalıdır. Evine dönen
yaşlı hastaların yaklaşık %30`unun uzun süreli bakıma gereksinimi vardır. Bu
nedenle hastaların ve hastaya bakım verecek kişilerin evde bakıma yönelik
olarak bilgilendirilmeleri de gerekmektedir.
B.ÇOCUKLARDA SIK GÖRÜLEN TRAVMATOLOJİ HASTALIKLARI
1.KÖPRÜCÜK KEMİĞİ KIRIĞI
Köprücük kemiği her yaşta çocuk ve erişkinde görülen en sık kırıklardan biridir.
En çok çocuklarda ve sporcularda görülür. Doğum sırasında köprücük kemiği
kırığı ile doğmuş çok sayıda bebek vardır. Çocuklarda direk darbe ve düşme ile
kolayca kırık oluşur.
Belirtileri
Bir düşme sonucu omuzda ağrı ile birlikte aşağıdaki bulgular görülebilir
• Omuzun aşağı ve öne doğru düşüklüğü
• Kolu ağrı nedeniyle kolu kaldıramama
• Kol hareketleri veya üzerine basma ile köprücük kemiği üzerindeki hassasiyet
• Köprücük kemiği üzerinde çıkıntı
50
Tedavi
Damar ve sinirlerde yaralanma durumunda acil bir operasyon gerekebilir.
Kırığın tipine göre basit bir kol askısı veya “ 8 bandajı “ ile tedavi edilir. 8
bandajında ana fikir omuzu geriye doğru gererek öndeki köprücük kemiğinin
uzunluğunu ve biçimini sağlamaktır. İlk uygulandığında fazla germemeye
dikkat edilmeli ve tedrici olarak kontrollerde yavaş yavaş gerilmelidir. Aksi halde
koltuk altındaki damar-sinirlere baskı yaparak kolda şişmeye veya uyuşmaya
neden olabilir.
Ameliyat sonrası hemşirelik bakımı
• Ameliyattan gelen çocuk hasta, hemşire refakatinde yatağa alınır.
• Hastaya ameliyatının özelliğine ve anesteziye uygun pozisyon verilir.
• Mayisi, drenleri ve ameliyat yeri kontrol edilir. Gerekli kayıtlar yapılır. AÇS ve
hemogram takibi yapılır.
• Hastanın durumuna göre 2 kez ANT takibi saatlik olarak yapılır.
• Anestezinin etkisiyle çocuk hastada kusma gerçekleşebilir. Çocuğun
kusmuğunun solunum yoluna kaçmaması için, başını yana çevirerek kusması
sağlanır.
• Ağrısı olduğunda ağrı kesicisi yapılır
• Hasta yakınları hastanın durumu ve ameliyat sonrası yapılması gerekenler
konusunda bilgilendirilmelidir.
2. DİRSEK ÜSTÜ (SUPRAKONDİLER KIRIK)
Üst kol kemiği (humerus) dirseğin hemen üstünden kırılmıştır. Genellikle 8 yaş
altında görülür. Sinir hasarına ve dolaşım bozukluğuna neden olabilir.
Belirti ve şikâyetler
Tüm tip kırıklarda benzer yakınmalar (ağrı, hassasiyet, şişlik ve kolu hareket
ettirememe) vardır.
Tedavi
• Kırığın yerine ve derecesine göre değişir.
• Tam veya yarım alçı uygulaması yeterli olabilir.
• Kaymış dirsek kırıklarının çoğu cerrahi tedavi gerektirir.
51
Ameliyat sonrası hemşirelik bakımı
• Ameliyattan gelen çocuk hasta hemşire refakatinde yatağa alınır.
• Hastaya ameliyatının özelliğine ve anesteziye uygun pozisyon verilir.
• Mayisi ve ameliyat yeri kontrol edilir. Gerekli kayıtlar yapılır. AÇS ve hemogram
takibi yapılır.
• Hastanın durumuna göre 2 kezANT takibi saatlik olarak yapılır.
• Anestezinin etkisiyle çocuk hastada kusma gerçekleşebilir. Çocuğun
kusmuğunun solunum yoluna kaçmaması, başını yana çevirerek kusması
sağlanır.
• Ağrısı olduğunda ağrı kesicisi yapılır
• Hasta yakınları hastanın durumu ve ameliyat sonrası yapılması gerekenler
konusunda bilgilendirilmelidir.
• El ve parmaklarda şişme, soğuma, morarma varsa hekime haber verilir.
• El elevasyona alınır ve buz uygulanır.
ALÇILAR
Kullanılma nedenleri
• Kas iskelet sistemine ilişkin cerrahi girişimlerden sonra belli bir kısmın
hareketsiz kalıp iyileşmesini sağlamak.
• Kırıkları tespit etmek
• Deformiteleri önlemek
Alçıya Alınan Hastada Yapılması Gerekenler
• Alçı kuru ve temiz tutulmalıdır.
• Alçı tamamen kurumadan üzerine yük verilmemelidir.
• Nem alçıyı yumuşatacağından, banyo yaparken, alçı koruyucu torbalar
kullanılmalıdır.
• Alçının tamamen kuru kalması sağlanmalıdır.
• Alçıya zarar verebilecek sert ve keskin cisimlerden uzak durulmalıdır.
• Alçının içine yabancı cisimlerin girmesi engellenmelidir. Yabancı maddeler
sokularak kaşınmamalıdır.
• Alçı kesilmemeli ya da çıkarılmaya çalışılmamalıdır.
• Yatağa alındıktan sonra alçılı kısım üzeri naylon kaplı yastıkla yükseltilir.
• Hasta yatakta sağlam tarafa döndürülür. Hareketsizlik nedeniyle oluşabilecek
kas atrofisini engellemek için alçılı bölgeye izometrik egzersizler uygulanır.
• Çocuklarda alçılama işlemi yapılmadan işlem çocuğa anlatılmalı ve zaman
varsa bir oyuncak bebek üzerinde gösterilmelidir.
52
• Alçı perine bölgesine yakınsa, koruyucu bir materyalle yakın kısım kaplanır.
• Alçı çıkarılması işleminden önce, alçı çıkarılırken kullanılan aletin dokuya zarar
vermediği hastaya (özellikle çocuk hastaya) anlatılmalıdır.
• Dolaşımın sağlanması için alçılı olan ekstremitedeki parmaklar hareket
ettirilmelidir.
• Alçı yapıldıktan sonra ilk zamanlarda yaralanan bölgenin etrafında şişlik
oluşabilir. Bu şişlik alçı içinde basınç yaparak ağrıya neden olabilir. Ağrının
azaltılması ve şişliğin önlenebilmesi için yaralı bölgenin kalp hizasından
yukarıda kalacak şekilde yastık ya da başka bir destekle yükseltilmesi gereklidir.
• Kan dolaşımı kontrolü için parmağınızla alçılı olan ekstremitenin tırnağına,
rengi beyaz olana kadar baskı yapılmalıdır. Baskıyı kaldırdıktan 2-3 saniye
içinde pembeleşip pembeleşmediği kontrol edilmelidir.
Alçıya Alınan Hastada Dikkat Edilmesi Gerekenler
• Parmaklarda uyuşma, karıncalanma ya da his kaybı
• Tırnağınıza baskı yapıp kaldırdığınızda pembeleşme
• Ciltte solukluk, soğukluk ve morarma
• Alçılı bölgede basınç ve artan ağrı
• Alçı üzerinde renk değişikliği, kötü koku ve akıntı
• Aniden vücut ısısında yükselme
• Uzun süren bulantı, kusma ve karında ağrı
Alçıya ilişkin komplikasyonlar
• Dolaşım Bozukluğu
• Sinir Harabiyeti
• Enfeksiyon
• Alçı Sendromu
Belirti ve bulgular
• Nabız alınamaması, tırnaklarda kapiller dolum yetersizliği
• Ciltte solukluk, siyanoz ya da soğukluk
• Ağrı, şişlik ve alçı periferinde ağrılı ödem
Hemşirelik bakımı
• Komplikasyonlar gözlenir.
• Herhangi bir bulguda doktora haber verilir.
• Ağrı dolaşım bozukluğunun başlıca belirtisi olduğundan ağrı kesici verilmeden
önce ağrı tanımlaması yapılır.
53
Alçılı hasta bakımında
• Hastanın alçıya uyum sağlaması
• Beslenmesi
• Hareketsizlik nedeniyle oluşabilecek komplikasyonların önlenmesi
• Alçı bakımının öğretilmesi
• Hareketsizlik nedeniyle oluşabilecek komplikasyonların önlenmesi
• Rehabilitasyon yer alır.
TRAKSİYONDAKİ HASTA BAKIMI
Temel Amaç; gelişebilecek komplikasyonları önlemektir. Traksiyon
uygulanmadan önce hastayı fiziksel ve psikososyal olarak hazırlamak gerekir.
İşlem öncesi hastanın nörovasküler durum değerlendirilmesi yapılır.
Hemşirelik bakımı
Gelişebilecek komplikasyonlara göre yaklaşım gerektirir.
• Kontraktür ve deformitelere yönelik egzersizlerin fizyoterapist yardımı alınarak
yaptırılması
• Konstipasyona yönelik; kontrendike değilse günde 1,5-2 lt sıvı alımının
sağlanması
• Aktif pasif hareketlerin fizyoterapist işbirliği ile yaptırılması
• Sürgü kullanımına teşvik edilmesi
• Diyetteki lifli gıdaların artırılması
• Üriner staz, üriner enfeksiyon, böbrek taşları için sıvı alımının artırılması
• Kateterizasyondan kaçınılması
• Kateterizasyon ve sonrasında aseptik koşullara dikkat edilmesi
• Dolaşım bozukluğu ve tromboembolide düzenli egzersizler yaptırılması
• Elastik bandaj ve emboli çorabı kullandırılması
• Yeterli sıvı alımının sağlanılması
• Mental sistemle ilgili komplikasyonlara yönelik tedavi ve uygulamalar hakkında
bilgi verilmesi
• Hasta ve ailesiyle olumlu ilişkiler kurulması
• Traksiyonlu hastada enfeksiyonu önlemek için kendi bakım planına mümkün
olduğunca katılımını sağlanması
• Hastanın genel temizliğine dikkat edilmesi
• Yatak takımlarının temizliğinin sağlanması.
54
Traksiyonla tedavide;
Uzun süre yatağa bağımlı olmak, hastada depresyona ve duygusal
dengesizliklere neden olabilir. Bunu önlemek için;
• Hasta odasında radyo ve TV bulundurulur.
• Hastanın yatağı pencere kıyısına konabilir.
• Hastanın sık ziyaret edilmesine izin verilir.
• Hastanın çevresini görebilmesi için belli yerlere ayna yerleştirilebilir.
• Hasta, kendi bakım aktivitelerine katılması için desteklenir.
• Hasta ortaya çıkabilecek sorunlar hakkında bilgilendirilir.
• Yapılması gereken uygulamalar ve önemi hakkında bilgilendirilir.
• Beslenmesi hakkında ve psikolojisi hakkında bilgilendirilir.
Yatak istirahatının zararlı etkileri ve hemşirelik girişimleri
Yatak istirahatının süresi uzadıkça sistemler üzerinde olumsuz etkilerine
bağlı çeşitli komplikasyonlar meydana gelir. Bu komplikasyonlar iyileşmeyi
geciktirdiği gibi kalıcı bozukluklara neden olabilir.
A.Hareketsizliğin Deri Üzerine Etkisi
Devamlı yatma sonucu vücudun belli yerlerinde fazla basınç ile birlikte derinin
beslenmesinin engellenmesi dekibütüs adı verilen yatak yaralarına neden olur.
Bazı durumlarda yatak yaralarının açılması kolaylaşır. Bu durumlar:
• Fazla kilo (obezite)
• Zayıflık
• Sedasyon
• Paralizi
• Ödem
• Yetersiz beslenme
En sık kemik çıkıntılarının olduğu yerlerde meydana gelir. Bu yerler; başın arka
kısmı, kürek kemiklerinin çıkıntıları, krista ilyaka, sakrum, dirsekler, topuklar, avuç
ayalarıdır.
Hemşirelik Girişimleri
Yatak yaralarının oluşması iyi bir hemşirelik bakımı ile önlenebilir.
• Hastanın pozisyonu iki saatte bir değiştirilir. Hastanın durumuna göre
pozisyonu daha sık değiştirilebilir.
• Kemik çıkıntılarının olduğu yerler her gün gözlenmelidir. Basınç noktaları
adı ile bilinen bu bölgeler sırt üstü pozisyonda; kürek kemikleri, ayak kemik
55
köşeleri, sakrum, topuklar, dirsekler ve başın arkasıdır. Yanateral pozisyonda
basınç noktaları ise, diz, torakanter, kostalar, akromiyon(omuz başı) ve kulak
kepçesidir. Bu bölgelere her gün masaj yapılmalıdır.
• Battaniye ve örtülerin basınç yapmaması için ayak tahtası, kafes kullanılmalıdır.
• Cildi daha çok kurutacağı için alkolle masaj yapmaktan kaçınılmalıdır.
• Hastanın hareket isteğini azaltacağı için trankilizan ve sedatiflerin
kullanılmasından kaçınılmalıdır.
• Hastanın yeterli beslenmesi ve sıvı alımı sağlanmalıdır.
• Hastanın derisi daima temiz ve kuru tutulmalı, çarşafları kırışıksız olmalıdır.
• Hastaya ve yakınlarına sık sık pozisyon değiştirmenin, masajın ve egzersizlerin
önemi anlatılmalıdır.
• Hastada dekübit açıldıysa:
o Yara üzerindeki her türlü basıncı kaldırarak kan dolaşımı sağlanmalıdır.
o Bölgeye gelen kan akımını engellediği için yara çevresine simit konulmaz.
o Yara daima temiz ve kuru tutulmalıdır.
o Bölgeye kan akımının sağlanması için bölgenin etrafına masaj yapmak,
sık pozisyon değiştirmek, varsa bölgedeki enfeksiyonun tedavi edilmesi ve
doku iyileşmesini hızlandıran bol proteinli ve bol vitaminli diyet verilmesi
gerekmektedir.
o Yaranın pansumanı aseptik tekniğiuygun olarak yapılmalıdır. Pansuman
sırasında serum fizyolojik veya antiseptik solüsyonlar kullanılabilir.
o Pansuman sırasında ölü dokular mutlaka temizlenmelidir. Çünkü nekrotik
dokuların altında enfeksiyon gelişebilir.
o Özel bir plastik maddeden yapılmış içi su veya hava dolu olan yatakların
kullanılması, vücut ağırlığını, yatağa temas eden tüm yüzeye eşit olarak dağıttığı
veayrıca su veya hava yatağın içinde hareket edip masaj etkisi sağladığı için
yatak yaralarının açılmasını önlemektedir.
o Günümüzde yatak yaraları için hazır ürünler mevcuttur. Kullanılmaya hazır
pansuman ve bakım malzemeleri, jel ve deriye yapışan koruyucu tabakalar
halinde bulunmaktadır.
B. Kas-İskelet sistemine Etkisi
Yatak istirahatının kas ve iskelet sistemine ilişkin olumsuz etkileri şunlardır:
• Kuvvetsizlik
• Sırt Ağrıları
• Kontraktürler
• Osteoporoz
56
Hareketsizlik hem adalenin gelişmesini, hem de yeterince beslenmesini
engeller. Günde birkaç kasılma kasın gücünü ve kuvvetini korumasına
yardımcı olur, fakat kas kullanılmaz ise zamanla gücünü ve kuvvetini kaybeder.
Kuvvetsizlik ve sırt ağrıları giderek kas atrofisi ile sonuçlanır. Eklem hareketlerinin
kısıtlanması ve eklem çevresindeki dokuların kısalması sonunda el bileği
düşmesi, ayak bileği düşmesi ve kontraktürler gelişir. Kemiklerden kalsiyum
çekilmesiylede osteoporoz gelişir.
Hemşirelik Girişimleri
• Hasta sınırları dâhilinde hareket ettirilmelidir.
• Yatak sert ve düzgün olmalıdır.
• Hastaya sık sık masaj yapılmalıdır.
• Kas ve eklemlere egzersiz yaptırılmalıdır.
• Hastanın yatış pozisyonu iki saat arayla değiştirilir. Eğer hasta hemiplejili ise
hemiplejik tarafı üzerinde 20-30 dakikadan daha uzun süre yatırılmamalıdır.
• Yatak içinde aktif ve pasif hareketler yaptırılmalıdır.
• Ayak düşmesini önlemek için ayak tahtası kullanılmalıdır. Ayak, bacak ve
kalçanın dış rotasyon kontraktörünü önlemek için ayak, bacak ve kalça kum
torbalarıyla desteklenmelidir.
• Osteoporoz kemiğin daha kolay kırılmasına neden olur. Bu bakımdan eklem
ve adalelere yaptırılan tüm egzersizler osteoporoz ve kolay kırılmaları da
önleyecektir.
C. Kardiyovasküler Sisteme Etkileri
Yatak istirahatı kas ve kemiklerin dinlenmesini sağlarken kalbin yükünü
arttırır. Yatak istirahatında damarlarda vazodilatasyon gelişir, kişi birden ayağa
kalktığında damarlar vazokonstrüksiyona geçemez, kan periferde, kanın için
organlarda toplanır ve kalbe venöz dönüş azalır, tansiyon düşer, yorgunluk, göz
kararması, baş dönmesi gibi belirtiler ardından kişi senkop geçirir. Bu duruma
ortostatik hipotansiyon denir. Ayrıca tromboz ve emboli olasılığı artar.
Hemşirelik Girişimleri
• Hastanın belli aralıklarla pozisyonu değiştirilmelidir.
• Olabilecek en erken dönemde hastanın ayağa kaldırılması gerekir.
• Hastanın yataktan kademeli olarak kaldırılması(önce bacaklarına elastik bir
bandaj sarılır, sonra oturtulup, ayakları yatağın kenarından sarkıtılır, bir süre
sonra iskemleye oturtulur, vital bulguları alınır, daha sonra oda içinde ve
koridorda dolaştırılmaya başlanır).
57
• Trombüs ve emboli oluşumunu önlemek için yatak içinde elastik çorap veya
bandaj uygulanmalıdır.
• Yan fowler pozisyonda oturtulması (bu şekilde kalbin yükü azaltılır) sağlanır.
• Hava yolunun açık ve temiz tutulması, bu amaçla ağız ve burun bakımı
verilmesi gerekir.
• Yatak içinde aktif ve pasif hareketler yaptırılıp, sıvı alımının sağlanması şarttır.
• Pulmoner emboli belirtileri ve bulguları (şiddetli göğüs ağrısı, hemoptizi,
dispne, taşikardi) varlığında hekime haber verilmelidir.
E. Gastrointestinal Sisteme Etkileri
Anoreksiya: Devamlı yatma, hastanın hareketlerinin enerji gereksinimini, buna
bağlı olarak iştahını azaltır. İştahsızlık nedeniyle hipoproteinemi ve malnütrisyon
görülebilir. Yatak istirahatında hipoproteinemi’nin bir başka nedeni de negatif
nitrojen dengesinin oluşmasıdır. Bu nedenle hastaların protein gereksinimleri
artmıştır.
Konstipasyon (kabızlık): Sık rastlanılan bir problemdir. Hastanın devamlı
yatması, fiziksel aktivitelerinin azalması ve diyetinin değişmesine bağlı oluşur.
Hastanın sürgü kullanmak istememesi de defekasyonu engeller ve zorlaması da
konstipasyona yol açar.
Hemşirelik Girişimleri
• Hastaya besin değeri yüksek olan ve sevdiği yiyecekleri seçmesine yardım
edilir.
• Yeteri miktarda C vitamini alması sağlanır.
• Hastalar az ve sık beslenir, ne kadar ve neleri severek yediği gözlenir.
• Gaz yapmayan, hazmı kolay gıdalar seçilir
• Yemeklerden önce ve sonra ağız bakımı verilir
• Yatak yarası olan hastalara yüksek proteinli gıdalar verilir, bu konuda aileye
eğitim yapılır.
• Hemiplejili hastalarda yutma refleksi kontrol edildikten sonra beslenir, ya da
parenteral yolla beslenir.
• Konstipasyonu önlemek için hastaya her gün düzenli olarak sürgü verilir.
• Her sabah aç karnına ılık su içirilir. Kuru erik suyu, kayısı suyu içirilmelidir. Günlük
sıvı alımı artırılmalıdır. Eğer konstipasyon giderilemiyorsa dışkı yumuşatıcı yağlar,
gliserinli supposituvarlar, ılık vazelin veya serum fizyolojikle lavman yapılır.
58
F. Üriner Sisteme Etkileri
Hareketsizliğe bağlı olarak mesanenin boşalma refleksinde azalma olur. Sırt
üstü pozisyonda hasta idrarını yapamayabilir. İdrar retansiyonu meydana gelir.
Mesane tam olarak boşalamaz. Kas tonusündeki azalma ve staza bağlı olarak
taş oluşur. Sürekli yatmanın 14-21.gününde taş oluşumu başlar. Üriner staz
enfeksiyona neden olabilir.
Hemşirelik Girişimleri
• Üriner durgunluğu önlemek için yatakta aktif ve pasif egzersizler yaptırılmalıdır.
• Sıvı alımı artırılmalıdır.
• Sık sık pozisyon değiştirilmelidir.
• Üriner enfeksiyonu önlemek için gerekli değilse kateterizasyon
uygulanmamalıdır.
• Her gün aynı saatte sürgü verilmelidir.
G. Yatağa Bağımlı Hastanın Psikolojik Durumuna Etkileri
Uzun zaman yatak istirahatında kalan kişilerde sıklıkla letarji (uyuşukluk) ve
depresyon görülebilir. Yalnızlık duygusu bu kişilerde baskındır. Akut anksiyete
ve uykusuzluk görülebilir. Kronik uykusuzluk hastada unutkanlığa neden olur.
Devamlı yatan psikotik veya nörotik eğilimi olan hastalar daha da çok duygusal
rahatsızlık hissederler, hastalarda düşmanca davranışlar ve içe dönüklük
görülür. Daha ağır durumlarda disoryantasyon (zaman ve mekân ile bağlantının
kaybolması) görülebilir.
Hemşirelik Girişimleri
• Diğer hastalarla iletişim kurması için ortam sağlanmalı ve hasta teşvik
edilmelidir.
• Dünyadan kopmuşluk hissini en aza indirecek şekilde hastayla ilgilenilmeli,
olaylardan haberdar olması sağlanmalıdır (TV, radyo, gazete, telefon ile).
• Hemşire, hastanın kendi bakım planına mümkün olduğu kadar katkıda
bulunmasına izin vermeli, aile ile işbirliği yapılmalıdır.
• Korkularını, endişelerini ve beklentilerini açıklamasına ve soru sormasına fırsat
verilmelidir.
• Hastada görülen anormal ve uygunsuz emosyonel tepkileri gözlenmeli ve
hekime bildirilmelidir..
59
Ameliyat öncesi hemşirelik bakımı
Hastanın psikolojik ve fizyolojik tüm ihtiyaçları göz önünde bulundurularak
planlanır. Üç aşamada uygulanır.
• Kliniğe yatışından ameliyat öncesi geceye kadar yapılması gerekenler (genel
hazırlık)
• Ameliyat öncesi gece hazırlığı
• Ameliyat günü hazırlığı
Ameliyat Öncesi (Genel Hazırlık)
Hasta, ameliyat öncesi tedavi ve bakım gereksinimine bağlı olarak, kliniğe
ameliyattan birkaç gün önce yatırılabileceği gibi, birkaç hafta önce de
yatırılabilir (beslenme bozukluğu, sıvı-elektrolit dengesizlikleri vb. düzeltmek
için). Bu dönemde hastanın durumunun iyi bir şekilde değerlendirilebilmesi,
ameliyat öncesi ve sonrası dönemde ortaya çıkabilecek sorunlara ilişkin verilerin
toplanmasına bağlıdır.
Bu veriler;
• Hasta dosyasından
• Laboratuar testlerinden
• Hasta yakınlarından ve hastayla yapılan görüşmeden elde edilebilir.
Hastanın kliniğe yatırılmasıyla başlayan ameliyat öncesi hazırlık ve bakım dört
yönden ele alınabilir.
• Psikolojik hazırlık
• Fizyolojik hazırlık
• Yasal hazırlık
• Ameliyat öncesi eğitim
Psikolojik Hazırlık
Ameliyat, hasta için sadece fizyolojik bir stres kaynağı olmayıp aynı zamanda
güçlü bir psikolojik stres kaynağıdır. Bu nedenle hastanın ameliyat öncesi
psikolojik hazırlığı, fizyolojik hazırlığı kadar önemlidir. Hastalar ameliyatın
kendileri için yararlı olduğunu kabul etseler de, ameliyatın risklerinden
korkarlar. Ameliyat öncesindeki anksiyete nedenlerinin en önemlilerinden
birisi, bilinmeyen korkusudur. Ayrıca, bu dönemde hastalar, ameliyat sonrası
ağrı, kanser olma ihtimali, organ kaybı, ölüm tehlikesi, anestezi tehlikesi, işini
kaybetme, sevdiği kişi ve aktivitelerden uzak kalma gibi korkular yaşayabilirler.
60
Ameliyata ilişkin korkular her zaman ameliyatın büyüklüğü ile orantılı
değildir. Ameliyatın küçük olması hastanın az korkmasını ya da korkmamasını
gerektirmez.
Ameliyat öncesi dönemde psikolojik hazırlık; ameliyatta az anestetik, ameliyat
sonrasında az analjezik kullanılmasına, anksiyeteyi gidermeye, ameliyat
sonrasında yaşam bulgularının kısa sürede düzene girmesine, strese tepki olarak
salınacak olan kortikosteroid hormonlarının az salınmasına, ameliyat sonrasında
hızlı iyileşmeye ve erken taburcu olmaya yardımcı olur.
Araştırmalar psikolojik yönden iyi hazırlanmış hastanın; ameliyat travmasıyla
daha iyi baş ettiğini, komplikasyon gelişiminin daha az olduğunu, hastaların
daha kısa sürede iyileştiğini göstermektedir.
Fizyolojik Hazırlık
Ameliyat riskini en aza indirebilmek için hastanın genel sağlık durumu mümkün
olan en iyi düzeye getirilmelidir. Ameliyat öncesinde hastanın sağlık durumu, iyi
bir fizyolojik değerlendirmeyle belirlenebilir.
Fizyolojik Değerlendirme
• Yaş
• Ağrı
• Beslenme durumu
• Sıvı-elektrolit dengesi
• Enfeksiyon
• Kardiyovasküler fonksiyon
• Pulmoner fonksiyon
• Renal fonksiyon
• Gastrointestinal fonksiyon
• Karaciğer fonksiyonu
• Endokrin fonksiyonu
• Nörolojik fonksiyon
• Hematolojik fonksiyon
• İlaçlar
• Kullanılan ilaçlar
61
Sorun Yaratabilecek İlaçlar
• Antikoagülanlar; kanamaya neden olabilirler.
• Antibiyotikler; anestetiklerle etkileşerek istenmeyen etki oluşturabilirler.
• Trankilizanlar; kan basıncını düşürerek şoka neden olabilirler.
• Thiazid diüretikler; potasyum ve sıvı kaybına neden olabilirler.
Ayrıca hastanın, herhangi bir ilaca allerjisi olup olmadığı da öğrenilmelidir
Testler
Kan tahlilleri, EKG, göğüs röntgeni ve idrar tahlili gibi testler ameliyat öncesi
yapılır.
Kan bağışı
Hastanın durumu ve ameliyatına göre gerekli olan kan temin edilir.
Yasal hazırlık
Küçük girişimlerde dahi kesinlikle yazılı imzalı izin alınır. Ameliyat ve oluşabilecek
komplikasyonlar hakkında yeterli ve açıklayıcı bilgi verilip; on sekiz yaş üzeri ve
bilinçli ise hastanın kendisinden, değilse yakınlarından yazılı imzalı izin alınır.
Hasta dosyasında bulundurulur. Hemşire ve doktor, planlanan ameliyatı ve
gelişebilecek sakatlığı gerçekçi bir yaklaşımla hasta ve yakınlarına anlatmalıdır.
Yaşamını, oluşabilecek sakatlığa uyum sağlayabilecek şekilde devam
ettirebilmesi için destek verilmelidir.
Ameliyat Öncesi Eğitim
• Derin solunum egzersizleri
• Öksürük egzersizleri
• Dönme ve ekstremite egzersizleri
Ameliyat Gecesi: Hasta ameliyattan 8-10 saat öncesinden aç bırakılır.
Çocuklarda bu süre 4- 5 saattir. Hastanın endişelerini açıklaması sağlanır.
Hastanın ameliyat yerine göre traş yapılması ve geceyi rahat geçirmesi sağlanır.
Hastanın varsa ojelerini ve takılarını çıkartmaları söylenir. Çocuk hastalarda ve
yaşlı hastalarda ameliyat öncesi gece saat 02 den sonra mayileri takılır.
62
Ameliyat Günü: Hasta ameliyata gitmeden önce hemşirenin yapması
gerekenler;
• Hastaya ve yakınlarına bilgi verilir.
• Hastanın aç olup olmadığı kontrol edilir.
• Bağırsakların boşalması gereken vakalarda hastanın bağırsak temizliğinin
yapılıp yapılmadığı kontrol edilir.
• Oral verilmesi gereken ve önemli olan ilaçlar çok az bir su ile içirilir.
• Hastaya sigara içmemesi ve servisten uzaklaşmaması söylenir.
• Diyabet veya kalp hastalığı olan ve ameliyat süresince alması istenen ilaçlı
mayi tedavisi (insülinli mayi, vs.) hazırlanır.
• Hastanın yaşam bulguları kayıt edilir, anormal bir durum varsa hekime haber
verilir.
• Ameliyat bölgesinin traş olup olmadığı (isteniyorsa) kontrol edilir.
• IV sıvı uygulanması gibi özel bir durum varsa bunlar uygulanır.
• Hastanın idrarını yapması söylenir. Üriner kateteri olan hastanın idrar
torbasının boş olması sağlanır.
• Hastaya kan istemi yapılmışsa kanının hazır olup olmadığı kontrol edilir.
• Hastaya dişlerini fırçalaması, takma dişleri varsa çıkartılması söylenir.
• Hastanın takıları varsa bunları çıkartmasını söyler. Ayrıca hastanın parası varsa
takılarıyla birlikte hasta yakınlarına teslim etmek üzere alır ve saklar.
• Kadın hastaların tırnaklarındaki oje kontrol edilir.
• Hastanın ameliyat gömleğini ve istem varsa varis çoraplarını giymesine
yardımcı olur.
• Order edilmişse premedikasyon uygulanır.
• Hasta, dosyası, ilaçları, malzemeleri ve mayileriyle birlikte sedyeyle
ameliyathaneye gerekirse hemşire eşliğinde gönderilir.
Ameliyat sonrası hemşirelik bakımı
• Ayılma ünitesinde bakım
• Klinikte bakım
Ameliyat Sonrası Klinikte Bakım
• Ameliyattan gelen hasta hemşire refakatinde, ameliyatın özelliğine göre
doktor eşliğinde yatağa alınır.
• Hastayı hırpalamadan iki ya da üç kişiyle aynı anda hareket edilerek hasta
yatağa alınır.
• Hastaya ameliyatının özelliğine ve anesteziye uygun pozisyon verilir.
63
• Ameliyat bir ekstremitenin alt kısmına uygulanmışsa elevasyonu sağlanır
• Endoprotez uygulanmışsa hastanın bacaklarının arasına yastık yerleştirilir.
• Spinal anestezide hastanın başı yükseltilerek yatırılır.
• Mayisi, drenleri ve ameliyat yeri kontrol edilir. Gerekli kayıtlar yapılır.
• Hasta yakınları hastanın durumu ve ameliyat sonrası yapılması gerekenler
konusunda bilgilendirilmelidir.
• Hasta yakınları hastanın durumu ve ameliyat sonrası yapılması gerekenler
konusunda bilgilendirilmelidir.
• İlk iki saat 15 dk da bir, sonraki iki saat 1/2 saatte bir, sonrasında hastanın
durumuna göre takibe saatlik olarak devam edilir.
Spinal anestezinin komplikasyonları
• Hipotansiyon
• Bulantı kusma
• Baş ağrısı
• Solunum paralizisi
Hastanın taburcu sonrası evdeki bakımı
• Hastanın taburcu sonrası egzersiz programı ayarlanmalıdır.
• Evdeki fiziksel ortamın düzenlenmesi sağlanmalıdır.
• Kullanması gereken ilaçlar ve diyeti düzenlenmelidir.
• Yara bakımı, pansumanı, hangi durumlarda doktoruna başvurması gerektiği
hakkında bilgi verilmelidir.
KOMPARTMAN SENDROMU
Kompartman; Facial bir kılıf içinde yer alan kemik, kan damarları, sinirler, kaslar
ve yumuşak dokudan ibarettir. Kompartman alanında yer alan bu dokuların
basınç artışı nedeniyle kan dolaşımlarının ve fonksiyonlarının bozulması
kompartman sendromu olarak tanımlanır.
Kompartman sendromunu hazırlayan iki faktör vardır
Kompartman alanının daralması
• Sıkı bandajlar, ateller, alçılar
• Aşırı traksiyon
64
Kompartman içi kapsam artışı
• Kanama
• Damar yaralanması
• Pıhtılaşma hastalıkları
• Venöz obstrüksiyon
Belirti ve bulgular
• His kaybı
• Kas zayıflığı
• Kompartman üzerindeki kasın pasif olarak gerilmesiyle ağrı hissi
• Kompartman kılıfında hissedilen ağrının beklenen ağrıya eşdeğer olmaması
YAĞ EMBOLİSİ SENDROMU
Kemik iliğinden çıkan yağ globüllerinin dolaşıma katılarak damarları tıkamasına
yağ embolisi denir
Belirti ve bulgular
Embolinin bulunduğu damara göre değişir. İlk etkilediği organ akciğerdir.
Pulmoner embolide;
• Dispne
• Huzursuzluk
• Ajitasyon
• Konfüzyon
• Taşikardi
• Ateş
• Takipne
• Peteşiyel kanama
• Akciğerde yaygın raller
Hemşirelik bakımı
• Hastanın oksijenizasyonu sağlanır (yarı oturur pozisyon verilir ve oksijen
verilmeye başlanır).
• Doktora haber verilir.
• AÇT dikkatle takip edilir.
• Hayati bulgular ve bilinç takibi yapılır.
65
VENÖZ TROMBOEMBOLİ
Özellikle kalça kırığı sonrası görülür. Olasılığı % 45-70’ tir. Oluşmasında üç
faktör rol oynar;
• Venöz staz
• Hiperkoagülasyon
• Ven duvarı yaralanması
Sırtüstü hareketsiz yatanlarda venöz staz görülme riski çok yüksektir.
Alınacak tedbirler
• Yatak içi egzersizler
• Yeterli sıvı alımının sağlanması
• Düşük moleküllü heparin
• Emboli çorabı
• Mümkün olan en kısa sürede mobilizasyon
66
KAYNAKLAR
1. Birol L, Akdemir N, Bedük T, İç Hastalıkları Hemşireliği.Geliştirilmiş IV. Baskı,
ANKARA, 1993.
2. Yürüyen B, Duma Z, Oktay S, İç Hastalıkları Hemşireliği.T.C. Anadolu
Üniversitesi Yayınları No:564, ESKİŞEHİR.
3. Ulusoy M. Filiz, Görgülü R. Selma, Hemşirelik Esasları, Cilt 1, 2.Baskı, ANKARA.
4. Erdil F, Özhan Elbaş N, Cerrahi Hastalıkları Hemşireliği 2.Baskı, ANKARA.
5. Başbozkurt M, Yıldız C. Campbell’s Operative Orthopaedics 4.cilt türkçesi
11.baskı 2010
6. Centel T(Editör). Tahdjian’ın Pediatrik Ortopedisi.2010
7. Alpaslan M.(editör). Ortopedik İlkeler ve uygulamalar
8. Karaöz S, Yaban Z. C.Ü.hemşirelik Yüksek Okulu Dergisi. 2007
BU HEMŞİRELİK REHBERİNİN EĞİTİM PLANLAMA KOORDİNASYON
KURULUNDAN ONAYI ALINMIŞTIR.
TEPECİK EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ HEMŞİRELİK HİZMET İÇİ
EĞİTİM DÖKÜMANIDIR. PARA İLE SATILAMAZ, ÇOĞALTILAMAZ
67
Download

9-Ortopedi hastalıkları hemşirelik bakım rehberi