EKOSİSTEM VE MADDE
DÖNGÜSÜ
• Biyoçeşitlilik
• Canlıların Yeryüzüne Dağılışını
Etkileyen Coğrafi Faktörler
Bazı Kavramlar
• Biyosfer (Canlı Küre): Canlıların, okyanusların
dibinden atmosferde yükselebildikleri en yüksek
seviyeye kadar olan yaşayabildikleri bölüme denir.
• Biyosferin kalınlığı 16 km’yi bulmaktadır.
• Canlılar toprağın 10 m altından başlayarak
yeryüzeyinden 117 m’ye kadar çıkabilir. Bu alan
ana yaşam alanı olarak kabul edilir. Ancak bazı
canlılar nadiren bu seviyelerin altında ve üstünde
yaşayabilir.
Bazı Kavramlar
• Ekosistem: Belirli bir ortamda bulunan canlı ve
cansız unsurların tamamını kapsayan sistem ve
ilişkilerin tümüdür.
• Biyom: Benzer bitki ve hayvan topluluklarını
barındıran bölgelerdir.
• Habitat: Bir bitkinin veya hayvanın doğal olarak
bulunduğu, yetişebildiği ve yaşayabildiği ortama
denir.
• Biyoçeşitlilik: Bir ekosistem, biyom veya
tüm Dünya'da bulunan yaşam formlarının
çeşitliliğidir.
Biyosferle İlgili Temel Kavramlar
• Biyom: Benzer bitki ve hayvan topluluklarını
barındıran bölgelerdir.
• Örneğin; Tropikal yağmur ormanları biyomu
içerisinde sürekli yeşil kalan yayvan yapraklı
ağaçlardan oluşan ormanlar ve bunlara uyum
sağlamış olan fil, şempanze, orangutan, jaguar,
leopar, antilop, kelebek ve kuş türleri yer alır.
BİYOMLAR
Biyomlar
• Biyom, biyosferin aynı iklim koşullarında ve aynı bitki
örtüsünün egemen olduğu çok geniş bölümlerini
belirten çevrebilim terimidir.
• Yeryüzündeki birbirine bitişik, benzer yayılmış yaşam
alanları olarak da tanımlanabilir.
• Her biyomda, egemen bitki örtüsü, o biyoma özgü bir
dizi hayvan topluluğunu barındırır. Her biyomun
biyotası (bitkileri ve hayvanları), doğanın her yanında
benzer özellikler taşır. Biyomlar, yaşam çevresi denilen
içinde özel organizmaların yaşadıkları daha küçük
birimlerden oluşurlar.
Biyomların birçok çeşidi vardır. Bunlar;
• Ilıman Çayırlar Biyomu
• Tropikal Yağmur Ormanları Biyomu
• Savan Biyomu
• Çöl Biyomu
• Yapraklarını Döken Orman Biyomu
• Çalı Biyomu
• İğne Yapraklı Orman Biyomu
• Tundra Biyomu
• Dağ Biyomu
• Kutup Biyomu
Ilıman Çayırlar Biyomu
• Bitki örtüsü otsu bitkiler, step, çayır ve preri
olan topluluklardan oluşur.
• Faunası çakal, lama, bizon, kanguru, bufalo,
tavşan ve çeşitli kuşlardan oluşur.
• Ilıman karasal iklim bölgelerinde İç Anadolu,
Orta Asya, ABD’nin iç kesimleri, Sibirya’nın
güneyi, Avustralya’nın doğusunda ve
kuzeyinde yaygındır.
Tropikal Yağmur Ormanları Biyomu
• Sürekli yeşil yayvan yapraklı ağaçlardan oluşan
ormanlar, otsu ve uzun boylu orman bitki
örtüsüne sahiptir.
• Şempanze, orangutan, yılan, papağan, yarasa,
kartal, jaguar, böcek ve kuşlar fauna içerisinde
öne çıkar.
• Dünya üzerinde Amazonlar, Kongo Havzası,
Güneydoğu Asya’daki Endonezya, Yeni Gine,
Malezya’da yaygındır.
Savan Biyomu
• Savan ikliminin hakim olduğu alanlarda uzun
boylu otlar ve yer yer ağaçlardan oluşan bitki
örtüsüne sahiptir.
• Zebra, zürafa, aslan, çita, timsah, antilop,
gergedan, sırtlan, maymunlar bu biyomun öne
çıkan hayvan türleridir.
• Ekvatoral yağmur ormanlarının kuzeyi ve
güneyinde bulunan Savan ikliminin hakim
olduğu bölgelerde hakimdir.
Çöl Biyomu
• Su tutabilen bitkiler, kaktüs, kurakçıl ot ve
çalıların bulunduğu bitki örtüsüne sahiptir.
• Deve, yılan, örümcek, yarasa, çöl faresi, çöl
tilkisi gibi hayvan türleri öne çıkar.
• Sahra Çölü, Arabistan çölleri, Atakama Çölü,
Gobi Çölü, Kızılkum ve Karakum çölleri, İran
çölleri çöl biyomunun yaygın olduğu yerlerdir.
Yapraklarını Döken Orman Biyomu
• Özellikle Orta Kuşak’ta yapraklarını döken
ağaçların bulunduğu bölgelerde hakimdir.
• Bu biyomdaki bitki örtüsü sonbaharda
yapraklarını döken ağaçlardan oluşur.
• Kartal, ayı, sincap, sansar, geyik, çakal, tilki ve
kuşlar bu biyom içerisinde yer alan hayvan
türleri arasında yer alır.
Çalı Biyomu
• Çalılık ve bodur ağaçların bulunduğu bitki
örtüsüne sahiptir. Akdeniz iklim bölgesinde
maki bölgelerinin bulunduğu bölgelerde
hakimdir.
• Çakal, yaban koyunu, keçi, tavşan, tilki, karaca
ve kuş türleri bu biyomun öne çıkan faunası
içerisinde yer alır.
İğne Yapraklı Orman Biyomu
• Bitki örtüsü iğne yapraklı (çam, ladin, göknar
gibi) ormanlardan oluşan bitki örtüsüne
sahiptir.
• Dünya üzerinde tayga (boreal) ormanlarının
yaygın olduğu bölgelerde hakimdir.
• Başlıca faunası içinde samur, geyik, kartal, ayı,
baykuş gibi türler yer alır.
• Dünya üzerinde Sibirya, İskandinavya, Kanada
ve Alaska’nın iç kesimlerinde yer alır.
Tayga (Boreal) Ormanların Yeryüzündeki Dağılışı
Tundra Biyomu
• Likenler, otlar ve kaya yosunları bitki
örtüsünün hakim olduğu tundra biyomunda
hayvan tür çeşitliliği de çok fazla değildir.
Tundra biyomunda bulunan başlıca hayvan
türleri ren geyiği, kutup ayısı, kar kuşları, kutup
tilkisi olarak sayılabilir.
• Tundra biyomu kutup çevrelerinde bulunur.
KYK’de Kanada’ın kuzeyi, İzlanda, Sibirya’nın
kuzey kıyı kuşağında bulunur.
Dağ Biyomu
• Dikey yönde değişen iğne yapraklı orman, bitki
örtüsünden yoksun alanlar söz konusudur.
• Kartal, dağ keçisi, yak ve yırtıcı hayvanlar öne
çıkar.
• Himalaya Dağları, And dağları ve Kayalık
Dağlarının yüksek kesimlerinde yaygındır.
Kutup (Buzul) Biyomu
• Yıl boyunca buzlu bir yüzeye sahip olduğu için
bitki örtüsünden yoksundur.
• Hayvan türlerinin başlıcaları ise kutup ayısı,
kutup tilkisi, fok ve penguen olarak öne çıkar.
• Dünya üzerinde Grönland’ın iç kesimleri ile
Antarktika başlıca dağılış alanlarıdır.
CANLILARIN YERYÜZÜNE DAĞILIŞINI
ETKİLEYEN COĞRAFİ FAKTÖRLER
Fiziki Faktörler
• İklim
• Yer şekilleri
• Toprak
Biyolojik
Faktörler
• İnsan
• Diğer Canlılar
Paleocoğrafya
• Kıtaların
Kayması
• İklim
Değişimleri
Fiziki Faktörler
1. İklim: Canlıların Dünya üzerindeki dağılışında
en etkili faktör iklimdir. Canlılar üzerinde
doğrudan etkili olan iklim elemanları sıcaklık,
yağış ve rüzgardır.
Fiziki Faktörler
2. Yer şekilleri: Canlıların dağılışını etkileyen
faktörlerden bir diğeri de yer şekilleridir.
• Dağların uzanış doğrultuları ve yüksekliği, dar
ve derin vadiler, geniş kıyı düzlükleri farklı
canlı türleri için yaşam alanlarıdır.
• Yer şekilleri canlı dağılımı üzerinde
yaygınlaştırıcı, sınırlandırıcı ve değiştirici
etkilerde bulunmaktadır.
• Yer şekilleri, sınırlandırıcı etkide
bulunabilmektedir. Örneğin Karadeniz kıyı
kuşağının bitki toplulukları yüksek dağ
kuşağının ardına sızamamış buraya özgü bir
canlı topluluğunun oluşmasına neden
olmuştur.
• Değiştirici etkisine örnek olarak dağ tavşanı ve
ova tavşanının tırmanma ve koşma hızı
arasındaki büyük farklılıkları gösterebiliriz.
Fiziki Faktörler
3. Toprak: Canlı yaşamını sağlayan önemli
faktörlerden biri de topraktır.
• Toprak gerek yapısı ve mineral içeriği ile bitkilere
kaynak sağlamakta, diğer taraftan da bazı
hayvan türleri için doğal bir sığınak
oluşturmaktadır.
• Bazı canlı türleri yalnızca belirli toprak türlerinde
yaşayabilirler. Örneğin orta kuşaktaki uzun boylu
çayır toplulukları genellikle çernozyom türü
topraklarda yaşayabilmektedirler.
Biyolojik Faktörler
1. İnsan Etkisi: Yeryüzünün günümüzdeki
başlıca aktörü insanoğludur.
• İnsanoğlu canlı çeşitliliği üzerinde olumlu ve
olumsuz etkilerde bulunabilmektedir.
• Örneğin Kuzey Amerika kıtasının keşfi ile
buradaki kimi canlı türleri (at, eşek, üzüm,
tütün vs) Dünya’nın diğer kıtalarına
yayılmıştır.
Biyolojik Faktörler
2. Diğer Canlıların Etkisi: Canlılar yaşam
alanlarında birbirilerini doğrudan etkileyen
unsurlardır.
• Canlıların yaşaması, üremesi, yayılması
birbirleri ile olan ilişkilerine bağlıdır. Örneğin
çiçekli bitkilerin üremesi için en başta arılara
ve diğer böceklere ihtiyacı vardır.
Paleocoğrafik Etkenler
1. Kıtaların Kayması:
• Canlı türlerinin dağılımında kıtaların kayması
ya da diğer adı ile levha tektoniği oldukça etkili
olmuştur.
• Alfred Wegener ilk kez kıtaların hareket
ettiğini düşündüğünde bunu kanıtlamanın
yolunun, özellikle kıtaların kopmaya başladığı
alanlardaki canlı türlerini incelemekten
geçtiğini düşünmüştür.
Kıtaların Kayması Teorisi (Alfred Wegener)
Paleocoğrafik Etkenler
2. İklim Değişimleri:
• Dünya eksen eğikliğinin ve eksendeki
periyodik bozulmanın sonucunda sürekli iklim
değişimlerine sahne olmaktadır. Bu
değişimler canlı türlerinin yayılışı üzerinde
farklı etkilerde bulunmaktadır. Buzullaşmanın
olması ya da buzulların erimesi farklı canlı
türlerinin yayılışı üzerinde yakından etkilidir.
Download

11. Sınıf