Makine Elemanları II
Prof. Dr. Akgün ALSARAN
Üretim
Dişli çarklar
İçerik
Üretim Yöntemleri
Yuvarlanma yöntemi
MAAG yöntemi
Fellow yöntemi
Azdırma yöntemi
Alt kesilme
2
Giriş
3
Üretim Yöntemleri
Dişli çarklar geometrik büyüklük, malzeme ve kullanım amaçlarına bağlı olarak farklı
şekillerde imal edilir. Dişli çarkların imalatı; talaşsız imalat metodu (döküm, pres,
cürufluma) veya talaşlı imalat metodu (dik planya, silindirik planya, freze) olarak iki
bölümde tanımlanmaktadır. Yüksek kaliteli dişli çark taleplerinde en iyi üretim
metodu talaşlı imalattır.
4
Üretim Yöntemleri
Dişli Çarkların Üretim Yöntemleri
• Yuvarlanma metodu,
• Doğrudan doğruya döküm
• Modül frezeler
• Şablona göre diş açma
• Haddeleme veya ovalama
• Zımbalama
• Püskürtme döküm
• Sinterleme metodu
• Broşlama metodu
5
Üretim Yöntemleri
Dişli çark imalatında, imalat takımı ve imal edilecek dişli çark yâni dişli taslağı, birbiri
ile uyum içinde çalışan dişli mekanizmalarının dişlileri gibi birbiri üzerinde
yuvarlanmaktadır. Kesici takım, imal edilecek dişli taslağının diş boşluklarını
çıkarmaktadır.
Takım kesme, yuvarlanma vb öteleme hareketi yaparken, çark gövdesi yâni taslağı
da kayma hareketi yaparak dişli çark ortaya çıkarılmaktadır.
6
Yuvarlanma metodu ile üretim
Dişli çarkların üretimlerinde en fazla kullanılan yuvarlanma yöntemleri:
• Kremayer şeklindeki kesici bıçakla diş açma (MAAG sistemi),
• Dişli çark şeklindeki kesici bıçakla diş açma (FELLOW sistemi),
• Sonsuz vida şeklindeki freze ile diş açma (Azdırma sistemi).
7
Yuvarlanma metodu ile üretim
MAAG Yöntemi:
“Maag Gear AG, Zürich/İsviçre” firmasının geliştirdiği ve kendi ismi ile
anılan yöntem.
8
Yuvarlanma metodu ile üretim
MAAG Yöntemi:
9
Yuvarlanma metodu ile üretim
“Fellow sistemi” ile “MAAG sistemi” nin arasındaki fark, Fellow sisteminde MAAG
sisteminin kullandığı kremayer şeklindeki düz bıçak yerine yuvarlak dişli çark
şeklindeki bıçakların kullanılmasıdır.
10
Yuvarlanma metodu ile üretim
Fellow Yöntemi:
11
Yuvarlanma metodu ile üretim
Azdırma Yöntemi:
Yuvarlanma metoduna göre diş açan gerek “Maag” ve gerekse “Fellow” tezgahları
planya hareketi yaparlar; yani aşağıya doğru kesiş hareketinden sonra yukarıya boş
bir geri hareketi yaparlar. Bu kesik ileri geri hareketi sürekli bir kesme hareketine
çevirmek için kesici bıçak sonsuz vida şekline sokularak azdırma frezeleri
oluşturulmuştur.
12
Yuvarlanma metodu ile üretim
Azdırma Yöntemi:
13
Dişlilerin parlatılması
Diş yanağının tıraşlanması
Diş yanağının parlatılması
14
Dişlilerin parlatılması
15
Dişlilerin parlatılması
16
Alt Kesilme Olayı
Dişli çarklar talaşlı imalatla üretildiği zaman bıçağın en dıştaki kesici kenarı (baş
kenarı) çarkın taban profilini keser. Veya eş çalışan dişlilerin temasları, evolvent
olmayan kısımda (bunu olabilmesi için temel daire taban dairesinden büyük
olmalıdır) meydana gelirse dişli dibinin oyulduğu görülür. Bu da temasın kavrama
doğrusu dışında meydana geldiğini gösterir. Bu olaya alttan kesilme denir. Sınır diş
sayısının altında diş sayısına sahip olan dişli çarklar birbirleri ile çalıştıklarında görülür.
17
Alt Kesilme Olayı
Alttan kesilme olayının olmaması için gerekli minimum diş sayısı:
z min 
2
sin 2  0
Teorik olarak 0=20 olduğundan zmin=17 bulunur. Pratikte bir miktar
alt kesilme olayı tolere edilerek zmin=14 alınır.
Alt kesilme olayını önlemek için:
 Büyük dişlinin yüksekliğinin kısaltılması
 Kavrama açısının büyütülmesi
 Profil kaydırma
18
Alt Kesilme Olayı
Profil kaydırma yöntemiyle çeşitli diş şekilleri elde edilir.
 Böylece standart dişlilere göre diş dibi mukavemeti ve yüzey basıncı
mukavemeti artırılabilir.
 Dişler arasında meydana gelen kayma ve dolayısıyla aşınma azaltılabilir.
 Alttan kesilme olayı önlenir.
19
Alt Kesilme Olayı
20
Alt Kesilme Olayı
Burada x:
takımın (diş açan) taksimat dairesi ile dişlinin taksimat dairesi arsındaki düşey farktır.
Artı profilli: diş açan takımın orta doğrusu taksimat dairesinin üstünde
Eksi profilli: diş açan takımın orta doğrusu taksimat dairesinin altında
21
Alt Kesilme Olayı
Diş başı kısaltma ile alt kesilmeyi önleme
A noktası T1 in dışında kaldığı durumda O1 dişlisi sınır diş sayısından küçük olduğu
için bu dişlide alt kesilme meydana gelmektedir. Alt kesilmeyi önleme
tedbirlerinden biri de diş başı kısaltmasıdır. Bu metotta T1 noktası A noktası ile
çakışıncaya kadar diş başı kısaltılmaktadır, Şekilde kısaltma sonunda A noktası T1
noktası ile üst üste geldiği için alt kesilme önlenmektedir.
Diş dibi doğrusu
E
C
T1=A'
A
Kısaltılmış diş üstü doğrusu
Diş üstü doğrusu
r01
O1
22
Alt Kesilme Olayı
Kavrama açısını büyülterek alt kesilmeyi önleme
Bu dişli çarklarda A noktası T1 in dışında kaldığında alt kesilme meydana gelmektedir.
Kavrama açısını büyüterek alt kesilmeyi önlemede O1C çaplı çember çizilmektedir. Bu
çemberin diş üstü doğrusunu kestiği nokta, T1 noktasının A noktası ile çakıştığı nokta
'
0
olup bu noktadan geçen kavrama doğrusu, α açısı büyüten doğrudur.
E
C
T1 A
T1'=A'
O'
O1
23
Özet
 Dişli çarklar talaşlı ve talaşsız olarak üretilirler.
 Genelde takım kesme, yuvarlanma vb öteleme hareketi yaparken,
çark gövdesi yâni taslağı da kayma hareketi yaparak dişli çark ortaya
çıkarılmaktadır.
 Temas kavrama doğrusu dışında oluşursa alt kesilme olur.
 Alt kesilmeyi önlemek için:
 Büyük dişlinin yüksekliğinin kısaltılması
 Kavrama açısının büyütülmesi
 Profil kaydırma
24
Download

Dişli çarklar - Prof.Dr Akgün Alsaran