AKÖREN ALİ RIZA ERCAN MYO
GENEL EKONOMİ 1
2. Konu: İktisadi Sorunlar ve
İktisadi Sistemler
Öğr.Gör.Refika Boyacıoğlu Atalay
İktisadi Sorunlar ve Üretim İmkanları
Kıtlık Kanunu nedir?
Toplumu oluşturan kişilerin ihtiyaçlarını karşılayacak kaynakların yetersiz
olması durumudur.Mevcut kaynaklar insanların sadece bir kısım mal ve
hizmet ihtiyaçlarını karşılayabilecek düzeydedir. İktisat ilmi de buna bağlı
olarak sınırlı kaynaklar ile sınırsız isteklerin en yüksek tatmin seviyede
tatminini sağlamaya çalışır.
İktisat politikalarının genel amacı insanların refah düzeyini artırmaktır.
Ülkede toplumsal refahın sağlanması sahip olunan kaynakların etkin ve
verimli dağılımına bağlıdır.
İktisat analizlerinde kullanılan
bazı varsayımlar vardır. Analiz yapılırken öncelikle
varsayımlar belirlenmekte daha sonra bu varsayımlar çerçevesinde analiz yapılmaktadır.
Bunun nedeni iktisadın sosyal bir bilim olmasından gelen belirsizliğidir.
İktisat analizlerinde kullanılan varsayımlardan bazıları;
Ceteris Paribus(diğer tüm durumlar sabitken);Bir değişkendeki değişme diğer tüm
durumların sabit olduğu varsayımıyla irdelenmektedir.
Örn:Ceteris paribusken malın fiyatı yükseldiğinde talebi düşer.Burada yalnızca fiyatların
değiştiği diğer tüm değişkenlerin(gelir,zevk ve tercihler,ikame mal fiyatları gb.) sabit
kaldığı varsayılır.Böylece fiyatlar ve talep arasındaki bağlantı kurulmaya çalışılır.
Rasyonellik İlkesi;Bu ilke gereği tüm tüketici ve üreticilerin akılcı davranarak
kaynaklarını en optimal (uygun) şekilde kullanacağı varsayılır.
Bu varsayıma göre tüketiciler faydalarını,üreticiler ise karlarını maksimize yapma
çabasındadırlar.
ÜRETİM İMKANLARI EĞRİSİ/DÖNÜŞÜM EĞRİSİ
Üretim faktörlerinin miktarı ve teknoloji veriyken(sabitken) bir toplumun kıt
kaynaklarıyla üretebileceği mal bileşenlerini gösteren eğridir.
Başka bir ifadeyle üretim olanakları eğrisi bir ekonomide sahip olunan
kaynaklarla üretilebilecek mal ve hizmet miktarını tanımlayan noktaların
birleştirilmesiyle elde edilen eğridir.
Üretim olanakları eğrisi bazı varsayımlar kapsamında geçerlidir;
•
Üretim faktörleri düzeyi sabittir,
•
Teknoloji sabittir,
•
bütün kaynaklarımızla yalnızca iki malın üretilmektedir,
•
ÜO eğrisi üzerinde tüm noktalarda üretim maximumdur,
•
ÜO orijine içbükey ve negatif eğimlidir.
1. Grafik : Üretim Olanakları /Dönüşüm Eğrisi
Grafiğe göre;
Ülke söz ettiğimiz varsayımlar altında elindeki kaynaklarla 40 br gıda malı
ürettiğinde 10 br bilgisayar üretebilmekte,30 br gıda ürettiğinde ise 15 br
bilgisayar üretebilmektedir.
• Üretim olanakları eğrisi üzerinde tüm noktalar üretimde maksimum etkinliği
gösterir.
• Üretim olanakları eğrisinin üstünde kalan kısım üretim yapmak için
kaynaklarımızın yetersiz olduğunu göstermektedir.
• Üretim olanakları eğrisinin içinde kalan bütün bileşenler ise üretim imkanı
olduğunu
ancak
bunun
rasyonel
kullanılmayacağını göstermektedir.
olmayacağını,kaynakların
etkin
Üretim Olanakları Eğrisi Neden Negatif Eğimlidir?
Üretim imkanları eğrisi negatif eğimlidir bunun nedeni
artırabilmek
için
diğer
malın
üretiminden
bir
bir malın üretimini
miktar
vazgeçmemiz
gerektiğindendir.(alternatif maliyet)
Üretim Olanakları Eğrisi Neden Orijine İç bükeydir?
Grafikten yola çıkarak açıklarsak, sınırlı kaynakların bazıları gıda üretimi için
uygunken bazıları bilgisayar üretimi için uygundur. Mesela gıda üretimi için
yetişmiş emek gücünün niteliği bilgisayar üretmek için elverişli değildir. Böyle bir
durumda daha fazla bilgisayar üretimi için gıda üretiminden bilgisayar üretimine
kaynak aktarılması gerekir ki buda verimi düşürecek ve bir bilgisayar için daha
fazla tarım ürününden vazgeçmemize neden olacaktır.
SORU4:
Aşağıdaki durumlardan hangisinde,toplum
üretim imkanları eğrisi içindeki noktalarda
yer alır?
A)Kaynaklar kıt olduğunda
B)Gelir adil olarak dağıldığında
C)Tüm kaynaklar kullanıldığında
D)Kaynaklar etkin bir şekilde kullanılmadığında
E)Gelir artışı olduğunda
SORU5:
Üretim olanakları eğrisinin dışındaki noktalar
için aşağıdakilerden hangisi geçerlidir?
A)Toplum kaynaklarını tam olarak kullanır
B)Toplum kaynaklarını tam olarak kullanamaz
C)Teknoloji sürekli gelişmektedir
D)Gelirde artış olmuştur
E)Toplumun kaynakları yetersiz gelmektedir.
?Temel Mikro İktisadi Sorunlar?
Firmalar ve tüketicilerin davranışlarını inceleyen mikro iktisatta
4 tane iktisadı soruna çözüm aranmaktadır.Bu sorunlar;
•
•
•
•
Hangi mal ve hizmetler üretilecek?
Mal ve hizmetler ne kadar üretilecek?
Mal ve hizmetler hangi yöntemlerle üretilecek?
Mal ve hizmetlerin paylaşımı nasıl yapılacak?
Hangi mal ve hizmetler üretilecek?(tahsis etkinliği)
Bir ekonomide sahip olunan kaynaklarla hangi mal ve
hizmetlerin üretileceği sorununda öncelikle sahip olunan
kaynakların niteliği belirlenmelidir.
Örneğin;sermaye yoğun bir üretim yapmak istiyorsak(petrokimya sanayi gb)
bunun için yeterli Ar-ge,kalifiye eleman,teknik donanım…
olmalıdır.Kaynaklarımızın niteliği ölçüsünde üretim yaparız.
Kaynakların niteliği belirlendikten sonra kıt olan bu kaynaklarla ihtiyaçlar
yönünde bir seçim yapılmalıdır.Bildiğiniz gibi kaynaklar kıt olduğu için bir
malın üretimi için diğer bir malın üretiminden bir miktar vazgeçmek
zorundayız.(alternatif maliyet gereği)
Örneğin;Emek kıt bir kaynaktır ve kısa dönemde artırılamaz.Bir ülke kıt olan emek
kaynağını X malının üretiminde yada Y malının üretiminde kullanmak arasında
seçim yapmalıdır.Hangi mal ve hizmete daha fazla ihtiyaç duyuluyorsa
kaynaklar o yönde kullanılacaktır.
***Kapitalist rejimde ihtiyaçların yönünü piyasa mekanizması(arz-talep)
belirlerken sosyalist rejimlerde ihtiyaçların yönünü dolayısıyla da ne
üretileceğini merkezi otorite(devlet) belirler.
Mal ve Hizmetler Ne Kadar Üretilecek? (üretim etkinliği)
Üretilecek olan mal ve hizmet belirlendikten sonra ne miktarda üretileceği
sorusu gündeme gelir.
Bir ekonomide üretilen mal ve hizmetler(arz) ihtiyacı karşılayamadığında
karaborsa oluşacak ve fiyatlar piyasa denge fiyatının çok üstünde seyrederek
refah düzeyinin düşmesine neden olacaktır.
Örneğin:Ülkemizde 1970’li yıllarda benzin,tüp gaz gb mallarda devletin tavan
fiyat uygulaması ve tayınlama sistemiyle talebi karşılayamaması üzerine
karaborsa(tezgah altı) görülmüştür.
Bir ekonomide üretilen mal ve hizmetler(arz) ihtiyacı aştığında ise
resesyon(durgunluk) ortaya çıkmaktadır.Bu durumun ortaya çıkmasının
nedeni arzın talebi fazlasıyla aşması sonucu talebin üretilen mala doymasıdır.
Ekonomi açısından karaborsada resesyonda etkinsizliği göstermektedir.Çünkü
her iki durumda da kaynak israfı söz konusudur.
Mal ve Hizmetler Hangi Yöntemlerle Üretilecek?(üretim etkinliği)
Hangi malın üretileceği,ne kadar üretileceği sorularından sonra bu malın
hangi yöntemle üretileceği sorusu gelir.Ülkeler sahip oldukları kaynaklarla
kendilerine en uygun üretim yöntemini seçtiklerinde maliyetleri düşecektir.
Ülkelerin kendilerine en uygun üretim faktörü seçimi yapmalarına üretim
etkinliği denilmektedir.
Üretimde genel olarak iki tane yöntem vardır;Emek yoğun üretim ve Sermaye
yoğun üretim.
Emek yoğun üretim ağırlıklı olarak insan gücüne dayanır.
Tarım,tekstil,madencilik,turizm gb.
Sermaye yoğun üretimde ise makineleşme görülür ve genelde ağır sanayide söz
konusudur.Petrokimya,ilaç sanayi gb.
Mal ve Hizmetler Nasıl Dağıtılacak?(bölüşüm etkinliği)
Hangi mal ve hizmetlerin üretileceği ne kadar üretileceği nasıl üretileceği
kadar üretilen malın nasıl paylaşılacağı konusu da önemlidir.Ekonomide
üretilen mal ve hizmetlerin nasıl paylaşılacağı bölüşüm etkinliği kavramıyla
açıklanır.Paylaşım sorunu kalkınma iktisadının konusudur.
Üretilen malların paylaşımı sorununa ülkeler arasında rastladığımız gb.Aynı ülke
içinde de rastlamaktayız(düalizm).
O halde ekonomik etkinlik;
tahsis etkinliği
üretim etkinliği
bölüşüm etkinliği
+
ekonomik etkinlik
?Temel Makro İktisadi Sorunlar?
Makro iktisat ülke ekonomisini ve dünya ekonomisini ilgilendiren temel konuları araştıran
iktisat dalıdır.
Tam istihdam sorunu: Kaynakların yeterli kullanılıp kullanılamadığı
sorunudur. İstihdam kavramı genelde işgücü için kullanılsa da diğer üretim
faktörleri içinde istihdam söz konusudur.
Fiyat istikrarı sorunu: Toplam arz ve talebe bağlı olarak fiyatların uzun süre
aynı seviyede kalmasıdır.Fiyat istikrarını bozan durumlar enflasyon ve
deflasyondur.Enflasyon dönemlerinde fiyatlar genel seviyesi sürekli artarken
deflasyon dönemlerinde fiyatlar genel seviyesinde düşüler görülür.
Gelir dağılımı sorunu:Milli gelirin ülkede
adaletli bir şekilde dağılıp dağılmadığı sorunudur.
Ekonomik büyüme ve kalkınma sorunu:
Ülkelerin milli gelirleriyle birlikte refah düzeyinin de
artırılması sorunuyla ilgilenir.
İktisadi Sistemler
İktisadi sistem; Belirli bir toplumda mal ve hizmetlerin üretim,
tüketim,
bölüşüm kararlarında benimsenen kurallar bütünüdür.
Evrensel anlamda 3 tane ekonomik sistem kabul görmektedir;
• Kapitalizm
• Sosyalizm
• Karma Sistem
 Kapitalizm
Kapitalizm,iktisadi karar birimlerinin bireysel ve toplu olarak üretim
faktörlerinin mülkiyetine sahip oldukları ve bunlar üzerinde istedikleri gb
tasarruf yaptıkları ekonomik bir örgütlenme şeklidir.
Serbest piyasa ekonomisi olarak da adlandırılan kapitalizmde fiyatlar piyasa
tarafından istikrara getirilir,özel mülkiyet hakkı vardır,rekabet
mümkündür,girişimcilik özel sektöre bırakılmıştır.
Kapitalizm iktisadi karar birimlerinin rasyonel davranacağı görüşüne dayanmaktadır.
Kapitalizme göre homoeconomicus(iktisadi insan) kendi faydasını maksimize
ederken topluma da fayda sağlayacaktır.
“Herkes kendi kapısının önünü süpürürse mahalle temiz olur”
Kapitalist sisteme göre devlet temel fonksiyonları olan eğitim, güvenlik, sağlık ve
adalet gibi alanların dışında ekonomiye müdahale etmemelidir. Diğer tüm
ekonomik faaliyetler özel sektöre bırakılmalıdır.
Böylece girişimcilik artacak ve kar güdüsüyle hareket eden girişimciler sermaye
birikimine yönelerek ekonomik büyüme yolunu açacaklardır.
Kapitalist iktisadi sistemde hangi mal ve hizmetin üretileceği, ne kadar üretileceği,
nasıl üretileceği ve nasıl paylaşılacağı sorusu piyasa mekanizmasına bırakılmıştır.
Kapitalizmin öncüsü klasik iktisadi düşüncenin kurucusu olan Adam Smith’tir.
Kapitalist sistemin eleştirilmesinin nedeni; “büyük balık küçük balığı yutar”
politikasıdır. Kapitalizme göre rasyonel birey sadece kendi çıkarlarını
korumalıdır.
 Sosyalizm
Kumanda ekonomileri olarak da adlandırılan sosyalist ekonomik
sistemde iktisadi sorunun çözümünde cevaplanması gereken
sorular,merkezi otorite tarafından cevaplandırılır.
Bu sistemde toplumun temel ihtiyaçlarını merkezi otorite
belirler.Sosyalist sistemde özel mülkiyet hakkı yoktur eşitlik
ilkesine göre bölüşüm söz konusudur ve üretim kamu mülkiyetine
ait araçlarla yapılır.
Sosyalist sistem eşit paylaşım
ilkesinden dolayı ekonomik
verimsizliği beraberinde
getirmiştir bu nedenle
başarısız bir sistemdir.
Sosyalizmin kurucusu Karl Heinrich Marx’tır.
 Karma Ekonomik Sistem
Kapitalist sistemin kişiye verdiği özgürlükler yanında güçlüye
zayıfı ezdirme hakkı tanıması,sosyalist sisteminde insan
yaratılışına (doyumsuzluk,rekabet gb.) uygun olmayışı karma
ekonomik sistemin ortaya çıkmasına neden olmuştur.
Günümüzde pek çok ülke bu sistemi uygulamaktadır.Ekonomik
konjonktüre(dalgalanmaya) göre kamu sektörü ve özel sektör
birlikte çalışmaktadır.Devlet müdahaleleriyle birlikte özel
mülkiyet,rekabet,veraset
hakları,özel
girişim
birlikte
işlemektedir.
Örneğin; Türkiye’de 2001 yılında serbest döviz kuruna
geçilmiştir.Ancak kurdaki dalgalanmaları önlemek ekonomide
ve özelliklede ihracatta istikrarı sağlamak için Merkez Bankası
döviz alım satımı yapmak suretiyle kurlara döviz çıpası
aralığında müdahale etmektedir.
Download

Document