28.09.2014
ZORUNLU
GENEL İKTİSAT
1. YARIYIL
GÜZ DÖNEMİ
Teori: 3
AKTS: 4
TÜRKÇE
3 SAAT/HAFTA
Spor Yöneticiliği Bölümü
Dersin Sorumlu Öğretim Elemanı: Yrd. Doç. Dr. Rüstem Barış YEŞİLAY
Eposta: [email protected]
Web: rbyesilay.jimdo.com
I.
Dersin Amacı
İktisat öğrenimine yeni başlayan öğrencileri ekonominin temel kavramları, hanehalkları ve firmaların
iktisadi davranışları, üretim süreci ve maliyet oluşumu, fiyat sistemi, mal ve faktör piyasalarının
işleyişi ve piyasa yapıları, gelir dağılımı ve ülke ekonomisi hakkında bilgi sahibi yapmaktır.
II.
Dersin İçeriği
1. Ekonominin temel kavramları (üretim ve üretim faktörleri, üretim olanakları eğrisi, ekonomik
büyüme ve etkinlik, kıtlık, ihtiyaçlar, ihtiyaçların özellikleri ve türleri, mal ve hizmetler, gelir
dağılımı), ekonominin bölümleri, ekonomik amaçlar, alternatif ekonomik sistemler, temel
ekonomik sorunlar.
2. Talep ve arzın belirleyicileri, talep ve arz eğrilerinin elde edilmesi, talep ve arzdaki değişmeler
3. Talep ve arz esneklikleri; esnekliğin belirleyen etmenler.
4. Tam Rekabet Piyasası dengesi ve dengenin değişmesi, hükümet müdahaleleri (tavan ve taban
fiyat uygulamaları).
5. Tüketici tercihleri ve seçimleri; faydanın ölçülmesi, Kardinal fayda teorisi.
6. Ordinal fayda teorisi.
7. Bütçe kısıtı, fayda maksimizasyonu ve tüketici dengesindeki değişmeler.
8. Ara sınav.
9. Kısa ve uzun dönemde üretim süreci.
10. Tam Rekabet Piyasasında üretim ve fiyatlandırma.
11. Eksik rekabet piyasaları
12. Makroekonominin temel kavramları
13. Para ve para sistemleri
14. Genel makroekonomik denge
15. Final
III.
Dersin değerlendirme yöntemi
Bir yazılı ara sınav, bir de yazılı yarıyıl sonu sınavı olmak üzere iki sınav yapılır. Ara sınavın % 40’ının
yarıyıl sonu sınavının %60’ının toplamı alınarak başarı notu hesaplanır. Başarı notu 60’ı geçerse ve
yarıyıl sonu sınavından da en az 45 alınmışsa öğrenci başarılı olur.
1
IV.
Önerilen kaynaklar
Mustafa Özateşler, Ekonomi Bilimi I, İzmir, İlkem Ofset, 2000.
Ders Notları.
Mahfi Eğilmez yazıları: Kendime Yazılar http://www.mahfiegilmez.com/
Türkiye İstatistik Kurumu http://www.tuik.gov.tr/
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası http://www.tcmb.gov.tr/
Türkiye Cumhuriyeti Maliye Bakanlığı http://www.maliye.gov.tr/
T.C. Başbakanlık Hazine Müsteşarlığı http://www.hazine.gov.tr/
T.C. Kalkınma Bakanlığı http://www.dpt.gov.tr/Kalkinma.portal
Ege Akademik Bakış http://eab.ege.edu.tr/
Dünya Bankası Türkiye http://www.worldbank.org/en/country/turkey
IMF Türkiye http://www.imf.org/external/country/TUR/rr/index.htm
Güngör Uras, Ercan Kumcu’nun köşe yazıları.
V.
Öğrenme yöntemleri
Slayt ve sözlü anlatım, konu üzerinde tartışma ve ödev.
2
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
1
Güz 2014
Genel İktisat
2
Ekonominin (İktisadın) Tanımı
• Bireyler ve toplumların sınırlı (kıt, nadir)
kaynaklarını, sınırsız ihtiyaçlarını karşılamak için
nasıl dağıttıklarının incelenmesidir.
• Ekonomi, eski Yunancadaki oikos (aile) ve nomus
(idare) sözcüklerinden oluşmuş olup geniş
anlamda ev idaresi anlamına gelmektedir.
GENEL İKTİSAT
01. TEMEL KAVRAMLAR
Rüstem Barış YEŞİLAY
Güz 2014
Genel İktisat
3
Güz 2014
Genel İktisat
4
Kıtlık (Nedretlik)
Fırsat Maliyeti (Alternatif Maliyet)
• Kıtlık, insan gereksinimlerinin (ihtiyaçlarının)
• Kıtlık, bir şeyi elde etmek için başka bir şeyden
sonsuz ancak bu gereksinimleri karşılayacak
kaynakların sınırlı olmasıdır. (Örn. Dalgıç ve
oksijen)
• Kıtlık, insanların kaynaklarla hangi istekleri
karşılayacakları konusunda bir karar vermelerini
bir seçim yapmalarını zorunlu kılar. Böyle bir
seçim yapılınca da, sınırlı kaynakları sınırsız
isteklerden bir bölümünü karşılamak için
kullanmaktan vazgeçilmiş olunur.
Güz 2014
Genel İktisat
5
vazgeçilmesini, kısaca değiş-tokuş gerektirir. Bir
şeyi elde etmek için vazgeçilen en iyi alternatife,
alternatif maliyet denir.
• Üretici için: “Üretim kararlarında Fırsat Maliyeti”,
• Tüketici için: “Tüketim kararlarında Fırsat Maliyeti”,
• Devlet için: “Kamu harcamalarında Fırsat Maliyeti”.
Güz 2014
Genel İktisat
6
Fırsat Maliyeti (Alternatif Maliyet)
Soru
• Örneğin; pazarda alışveriş yapan Ayşe Hanım
• Aşağıdakilerden hangisi üniversiteye gitmenin fırsat
için 1 kilo elma satın almanın en iyi alternatifi 1
kilo portakal satın almak ise ve Ayşe Hanım bu
alternatiflerde elma alternatifini tercih ederse,
Ayşe Hanım'ın 1 kilo elma satın almasının fırsat
maliyeti, 1 kilo portakal almaktan vazgeçmektir.
maliyeti değildir? (KPSS)
• A) Üniversite harçları
• B) Üniversiteye gitmeme durumunda çalışılacak bir işten
sağlanacak gelir
• C) Üniversiteye giderken yapılan yiyecek giderleri
• D) Ders çalışmak için kullanılan zamanın alternatif
alanlarda kullanımı
• E) Üniversitede dersler için yapılan kitap ve kırtasiye
harcamaları
Yrd. Doç. Dr. Rüstem Barış Yeşilay
1
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
7
Güz 2014
Genel İktisat
8
Rasyonellik
Rasyonellik
• Rasyonellik, en az maliyet ya da en az çaba ile
• Rasyonel (ekonomik) davranış, harcanan emek ve para
maksimum faydanın elde edilmesidir. Rasyonellik,
tüketiciler açısından en düşük harcama ile en
yüksek doyuma, üreticiler açısından ise, en az
maliyetle maksimum kara ulaşmak anlamına
gelmektedir.
• Fayda maksimizasyonu: En düşük maliyeti
maksimum doyuma ulaşmak.
• Kâr maksimizasyonu: En düşük maliyet ile en
yüksek kara ulaşmak.
ile elde edilen fayda karşılaştırılarak belirlenebilir.
Rasyonel davranış, duygusallık ya da fedakâr olmak gibi
değer yargılarının göz ardı edilmesini gerektirir. Bireylerin,
kişisel çıkar güdüsü ile hareket etmesi, iktisat teorisinde
“homo economicus”, yani, “iktisadi insan” varsayımı olarak
adlandırılır.
• İktisadi analizde rasyonel davranış denildiğinde, bireyin
çoğu aza tercih ettiği, alternatifler arasında tercih yaptığı
ve tercihler arasında tutarlı olduğu varsayılır. Bireyler,
bütün iktisadi kararlarında çoğu aza tercih ederler. Bütün
bireysel kararların mutlaka bir alternatifi vardır.
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
9
Genel İktisat
Rasyonellik
Ekonominin Özellikleri
• Bir kararın uygulamaya konulması, başka bir karardan
• Sosyal bir bilimdir.
vazgeçildiği anlamına gelir. Örneğin, pazar günü ders
çalışmaya karar veren bir öğrenci, sinemaya gitme,
televizyon izleme ya da tenis oynama tercihlerinden
feragat etmiştir. Birey alternatif tercihlerden birini seçerken
tutarlı davranır. Örneğin, A’yı B’ye ve B’yi de C’ye tercih
eden birey, A’yı C’ye tercih etmelidir. Bu varsayımlardan
yola çıkarak, iktisadi analizlerde sebep sonuç ilişkisini
ortaya koyabiliriz.
Güz 2014
Genel İktisat
11
10
• Analitiktir.
• İnsan davranışının sadece ekonomik yönünü
seçip inceler.
• Malların tüketimi ile olduğu kadar üretimi ve
dağıtımıyla da ilgilidir.
Güz 2014
Genel İktisat
12
Ekonominin sosyal bir bilim olması
Ekonominin analitik olması
• Ekonomi, toplumla bağlantılı olarak, insanların ve insan
• Ekonomist, işsizlik ve enflasyon gibi çeşitli ekonomik
gruplarının davranışlarını inceler. Ekonomi, doğal
bilimlerden farklıdır. Doğal bilimlerin en önemli özelliği,
laboratuvar ortamında ve koşullar kontrol edilerek yapılan
deneylerle bilimsel yasaları kanıtlayabilmesidir. Buna
karşın ekonomi biliminin laboratuvarı bütün toplumdur.
Üstelik herkesçe bilindiği gibi toplumsal olaylarda hiçbir
şey kesin değildir ve kontrol edilemez. Ekonomist ortaya
koyduğu ilkelerini, insanlar ve insanların yarattığı kurumlar
hakkındaki gözlemlerine dayandırır, deneylerle
kanıtlayamaz.
Yrd. Doç. Dr. Rüstem Barış Yeşilay
sorunları değişik yönleri ile anlamak ve bu sorunlara
çözümler önermek için ekonomi ilkelerini kullanır ve
bunlara ilişkin verileri analiz eder. Bunu yaparken, tek bir
çözüm yolu önerip ve onu tek çözüm yolu olarak
göstermek yerine, alternatif çözüm yolları önerir ve her bir
çözümün de olumlu ve olumsuz yönlerini açık olarak
ortaya koyar.
2
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
13
Ekonomi insan davranışlarının sadece
ekonomik yönünü inceler
• Ekonomi, ahlâk, politika, sosyoloji, psikoloji gibi çeşitli
sosyal bilimlerle yakından ilişkili olmasına rağmen, insan
davranışlarının sadece ekonomik yönüne yoğunlaşarak,
bu bilim dallarından ayrılır. Ekonomi, sınırlı kaynaklarla
insanlara maksimum tatmini sağlayacak olan alternatifi
seçmeye çalışır. Bunu yaparken ekonomist, bugün ne
üretilip ne tüketildiğini gösteren rakamları inceler ve
gelecekte bu rakamların nasıl değişeceğini kestirmeye
çalışır.
Güz 2014
Genel İktisat
15
Mikro ekonomi
• Ekonomiyi oluşturan
bir parçayı, bir elemanı
(bir firma, bir üretici, bir
tüketici v.b.) kısaca, bir
ekonomi birimini
incelemektedir. Mikro
ekonomi; fayda, değer,
tüketici olarak birey ve
aile; üretici olarak
firmayı ele alıp
inceleme konusu
yapmaktadır.
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
14
Ekonominin Bölümleri
• Mikro ekonomi ve Makro ekonomi
• Pozitif ve Normatif ekonomi
• Uluslararası ekonomi
• Ekonomik büyüme ve kalkınma teorisi
• Ekonomi tarihi
• Ekonomik sistemler
Güz 2014
Genel İktisat
16
Makro ekonomi
• Örneğin, bir bireyin
gelirini, bu bireyin
gelirini nasıl
kullandığını, gelirinin
ne kadarını tasarrufa,
ne kadarını da
tüketime ayırdığını ve
tüketim giderlerini
hangi mal ve
hizmetlere yaptığını
incelemektedir.
Genel İktisat
17
• Bir ülkenin büyük bir
bölgesini, büyük bir
sektörünü, bütün bir ülke
ekonomisini kapsayan
çalışmalar yapar. Bir
toplumun tüm ekonomik
seçim ve kararlarını,
ekonomik davranış ve
faaliyetlerini bir bütün
olarak kapsamına
almaktadır.
Güz 2014
• Makroekonominin
konuları içine ülke
gelirinin tamamı (Milli
Gelir), bu gelirin tüketim
ve tasarruf arasında
sayısal ve oransal
dağılımı, toplam yatırım,
istihdam ve bu gibi
makro değişkenler
arasındaki ilişkiden
doğan sonuçlar
girmektedir.
Genel İktisat
Kısmi ve genel denge analizleri
Örnek
• Mikro ekonomide kısmi denge analizi, makro ekonomide
• Kısmi denge analizini geliştiren iktisatçı
ise genel denge analizi kullanılır. KDA İngiliz iktisatçı
Alfred Marshall (1842-1924) tarafından geliştirilmiş
olmasına karşılık, genel denge analizi Fransız iktisatçı
Leon Walras (1834-1910) tarafından geliştirilmiştir. Yani
bir malın veya faktörün fiyatının nasıl belirlendiği ve nasıl
değiştiği Marshallcı kısmi denge analizi çerçevesinde
incelenir.
Yrd. Doç. Dr. Rüstem Barış Yeşilay
18
aşağıdakilerden hangisidir? (KPSS)
• A) David Ricardo B) Philip Wicksteed
• C) Alfred Marshall D) Leon Walras
• E) Pierro Sraffa
3
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
19
Güz 2014
Çözüm
Pozitif İktisat
• Marshall'ın ekonomi bilimine temel katkılarını aşağıdaki
• İktisadın ne olduğunu
•
•
•
•
şekilde sıralamak mümkündür. Marshall'ın en temel
metodolojik katkısı kısmı denge analizidir.
Kısmi denge analizi
Piyasa dönemleri
Rant benzeri
Tüketici artığı
Güz 2014
Genel İktisat
belirlemeye çalışan ve
değer yargısı
içermeyen bölümüdür.
Esas olarak, gerçek
yaşamdan birtakım
verilerle test
edilebilecek nedensonuç ilişkisini inceler.
21
Ekonomik Amaçlar
• Toplumsal refahın en üst düzeyde sağlanabilmesi için ne
• Ekonomik büyüme
20
• Örneğin, asgari ücret
uygulamasında
iktisatçı, asgari ücret
uygulamasının genç
çalışma nüfusu
üzerindeki etkilerini
pozitif iktisadın
kapsamı içerisinde
belirlemeye çalışır.
Güz 2014
Normatif İktisat
olması gerektiğini inceler. Değer yargılarını ve sosyal
adaleti, en üst düzeydeki refaha ulaşılması gibi test
edilemeyen konularla ilgilenir. Eğer iktisatçı asgari ücretin
olup olmaması gibi konuları irdelerse, normatif iktisadın
kapsamında inceleme yapıyor demektir.
Genel İktisat
Genel İktisat
22
• Tam İstihdam (Çalışmak isteyen ve yeteneği olan
herkesin işe yerleştirilmesi)
• Fiyat istikrarı
• Ekonomik serbestlik
• Adil gelir dağılımı
Güz 2014
Genel İktisat
23
Güz 2014
Genel İktisat
Temel Ekonomik Sorunlar
Alternatif ekonomik sistemler
• Hangi mallar üretilecek
• Mevcut kaynaklar
• Sahip olunan teknoloji
• Kapitalizm (serbest piyasa, liberalizm)
• Nasıl üretilecek
• Emek yoğun
• Sermaye (teknoloji) yoğun
24
• Sosyalizm (devlet, kolektivizm)
• Karma ekonomi
• Kimin için üretilecek
• Talep edebilenler ve ihtiyacı olanlar
Yrd. Doç. Dr. Rüstem Barış Yeşilay
4
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
25
Güz 2014
Genel İktisat
26
EKONOMİK BİRİMLER
(KARAR ALICILAR)
EKONOMİK BİRİMLER
(KARAR ALICILAR)
• Üretim sürecinde etkili rol oynayan başlıca iktisadi birimler
• -Tüketici olarak hanehalkı: Hanehalkı firmalar tarafından
(karar alıcılar, aktörler, ajanlar) şunlardır: Hanehalkı,
firmalar, devlet ve dış dünya.
• Şimdilik dış dünyanın olmadığı kapalı bir ekonomiyi
inceleyelim.
piyasaya sürülen mal ve hizmetlerin talep edicilerinden
birisidir.
• -Üretim faktörlerinin asli sahipleri olarak hane halkı:
Hanehalkı sahip olduğu üretim faktörlerini firmalara
satarak karşılığında gelir elde ederler. Bu tür davranış
eğilimleri sergilenirken fayda maksimizasyonu ile hareket
edilir.
• Hanehalkı: Hanehalkı, aynı çatı altında yaşayan ya da
finansal kararlar konusunda ortak hareket etme
zorunluluğunda olan bütün insan topluluklarıdır.
• Hanehalkı tek bir bireyden de meydana gelebilir.
Güz 2014
Genel İktisat
27
Güz 2014
Genel İktisat
28
EKONOMİK BİRİMLER
(KARAR ALICILAR)
EKONOMİK BİRİMLER
(KARAR ALICILAR)
• Firmalar, üretim faktörlerini istihdam etmek
• Hanehalkı, emek, sermaye ve toprağı üretim faktörleri
(kullanmak) suretiyle ekonomideki diğer firmalara,
hane halkına ve kamu kesimine satmak üzere
mal ve hizmet üreten birimlerdir. Firmaların
kullandığı üretim faktörleri (girdiler); emek,
sermaye ve topraktır.
• Firmalar ekonomide üretim faktörleri satın alan,
öte taraftan mal ve hizmet satan üretim
birimleridir.
• Firmaların amacı, kâr maksimizasyonudur.
Genel İktisat
Ekonomik
Akım
Güz 2014
Mal ve
Hizmetler
S
P
Kişisel Tüketim P
Harcamaları
Hasılat
D
Firmalar
(Bireyler)
Roller:
A. Üretim Fak.
Sahibi
Üretim Fak. Piyasası
Fiyat
B. Tüketici
Güz 2014
Genel İktisat
30
EKONOMİK BİRİMLER
(KARAR ALICILAR)
• Devlet: Ekonomik analizde devlet, bütün kamusal
Q
Q
Mal Piyasası
Hanehalkı
29
Mallar ve
Hizmetler
piyasasında üretim birimleri olan firmalara satarlar. Söz
konusu faktörleri kullanan firmalar, ürettikleri mal ve
hizmetleri hanehalkının kullanımına sunarlar.
• Hanehalkı, ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla firmalar
tarafından üretilen mal ve hizmetleri satın alırlar.
Hanehalkı tarafından mal ve hizmet satın almak için
firmalara aktarılan fonların bir bölümü, üretim faktörlerine
ücret, kira ya da faiz şeklinde ödenir. Geriye kalan kısım,
yeniden mal ve hizmet üretiminde kullanılır.
Roller:
A. Üreticiler
B. Üretim fak.
kiralayıcısı
birimleri içerecek şekilde tanımlanmaktadır.
Devlet vergi koyarak ve kamu harcaması yaparak
ya da üretim birimleri gibi mal ve hizmet üreterek
iktisadi faaliyet hacminin yönelimi üzerinde etkili
olur.
S
Harcama
P
D
Emek, doğa ve
sermaye
Kiralanan üretim fak.
N
Üretim Fak.
Yrd. Doç. Dr. Rüstem Barış Yeşilay
5
Genel İktisat
Güz 2014
Genel İktisat
Ekonomik
Akım
Güz 2014
Mal ve
Hizmetler
S
P
Kişisel Tüketim P
Harcamaları
(Bireyler)
Roller:
A. Üretim
Fak. Sahibi
Genel İktisat
32
• Kıt malların veya hizmetlerin miktarını veya
Q
Vergiler
Vergiler
Devlet
Devlet
Harcamaları
& sübvans.
Devlet
Harcamaları
& transferler
Firmalar
Roller:
A. Üreticiler
B. Üretim fak.
kiralayıcısı
faydasını arttırmak amacıyla yapılan çabaların
bütünüdür.
• Üretimden sağlanan faydalar:
• Şekil faydası
• Mekan faydası
• Zaman faydası
Price
B. Tüketici
Güz 2014
Üretim
Hasılat
D
Q
Hanehalkı
31
Mal ve
Hizmetler
• Mülkiyet faydası
S
Harcama
P
Emek, doğa ve
sermaye
Güz 2014
D
Kiralanan üretim fak.
N
Üretim fak.
Genel İktisat
33
Güz 2014
Genel İktisat
34
Üretim faktörleri
Üretim olanakları eğrisi (ÜOE)
• Tabiat (Doğa) → Rant. Madenler, ormanlar, su ve
• Dönüşüm eğrisi de denilen ÜOE, belli bir süre
işlenmemiş toprak gibi tüm doğal kaynaklardır.
• Emek (İşgücü) → Ücret. Üretim sürecine
insanların kattıkları fiziksel ve düşünsel
yetenekleridir.
• Sermaye (Kapital) → Faiz
• Müteşebbis (Girişimci) → Kar
• Devlet → Vergi ?
içerisinde, mevcut tüm kaynaklar ve teknoloji ile
üretilebilecek nihai mal ve hizmetlerin alternatif
bileşimlerini gösterir.
• İki temel ilke:
• kıt kaynaklar ile belli bir zaman dilimi içerisinde
üretilecek miktar sınırlıdır.
• fırsat (alternatif) maliyetleri (daha çok arzulanan
bir malın üretim miktarı, ancak diğer bir malın
potansiyel üretimi azaltılarak arttırılabilir)
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
35
ÜOE varsayımları
• Toprak, emek, sermaye ve girişimcilik gibi farklı
kaynakların miktarı sabittir. Ancak bu sabit
miktarlar, farklı üretim türleri arasında tahsis
edilebilirler. Örneğin, görece daha az nitelikli
işgücü tarım kesiminde, otomobil montajında ve
petrol istasyonunda çalışabilir.
• Kaynakların kalitesi ve teknoloji sabittir.
• Tüm kıt kaynaklar tam olarak ve etkin bir şekilde
kullanılmaktadır.
Yrd. Doç. Dr. Rüstem Barış Yeşilay
Genel İktisat
36
ÜOE içindeki ve dışındaki noktalar
• ÜOE üzerindeki A,B,C,D
noktaları mevcut
kaynaklarla üretim
yapılabilecek noktalardır.
Y noktasında kaynakların
bir kısmı
kullanılmamaktadır.
Bugünkü kaynaklarımızla
X noktasında üretim
yapmamız mümkün
değildir.
6
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
37
ÜOE ve ekonomik büyüme
Güz 2014
Genel İktisat
38
ÜOE ve ekonomik büyüme
• Toplumların;
• Ekonomik büyüme:
• Sahip oldukları kaynaklar zamanla artabilir.
bir ekonominin artan
üretme yeteneklerine
denir. Ekonomik
büyüme üretim
olanakları eğrisinin
dışa doğru kayması
ile gösterilir.
• Sahip oldukları kaynakları nasıl kullanacakları
konusundaki bilgileri de gelişebilir.
• Bu durumda toplumların mal ve hizmet üretme
kapasiteleri artar.
• Ekonomik büyümeyi etkileyen iki ana unsur:
• Kaynakların miktarındaki artış
• Teknolojik gelişme: üretimde kullanılan kaynaklarla ilgili
bilgi ve becerinin artması. Bu beceri sayesinde toplum
sabit kaynaklarla daha fazla üretim yapar.
Güz 2014
Genel İktisat
39
Güz 2014
Genel İktisat
Üretimde etkinlik şekil
Üretimde etkinlik ve ÜOE
A, B, C, D ve E etkin
noktalar
• Üretimde etkinlik, belli kaynaklar ve teknoloji ile
maksimum üretimde bulunmaktır. Aşağıdaki eğri
üzerindeki A, B, C, D ve E noktaları, etkin olan noktalardır.
Bu noktaların hepsinde mevcut kaynaklar ve teknoloji ile
en fazla üretim elde edilir. Eğer ekonomi, mevcut
kaynaklar ve teknoloji ile bu bileşimlerin ifade ettiğinden
daha az üretirse, kaynakların tümü etkin olarak
kullanılmıyor demektir. F noktasında, ekonomi etkin
değildir. Çünkü, bu noktada ekonomi mevcut kaynakları
ve teknolojisi ile maksimum üretim bileşimini elde
edememektedir.
Güz 2014
Genel İktisat
40
41
Güz 2014
Genel İktisat
42
Soru
Çözüm
• Aşağıdakilerden hangisi etkin kullanım sorununu
• Kıt kaynakların tümünden yararlanmak (tam kullanım
•
•
•
•
ifade eder? (Kaymakamlık 1998)
a)
Eksik istihdam nasıl giderilir?
b)
Hangi mal ne kadar ve kimin için üretilecek?
c)
Tüm üretim faktörleri üretime koşulmuş mu?
d)
Ekonomik büyüme ve gelişme nasıl sağlanır?
Yrd. Doç. Dr. Rüstem Barış Yeşilay
sorunu):
Kıtlıkla savaşta, her toplumun çözmesi gereken
sorunlardan birincisi, mevcut kaynakların tümünün üretim
faaliyetine koşulmasını sağlamak yani tam istihdamı
gerçekleştirmektir. Sorudaki C seçeneği “Tüm üretim
faktörleri üretime koşulmuş mu?” ve A seçeneği “Eksik
istihdam nasıl giderilir” temel ekonomik sorunların birincisi
olan “tam kullanım sorunu” ile ilgilidir.
7
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
43
Güz 2014
Genel İktisat
Çözüm
Çözüm
• Kıt kaynakları, gereksinmeleri en iyi karşılayacak
• Hangi mal ne kadar ve kimin için üretilecektir?
biçimde kullanmak (etkin kullanım sorunu):
Kıt kaynakların tümünün üretime koşulması yani tam
istihdamın sağlanması refah için yeterli değildir. Bir başka
önemli sorun, üretime koşulmuş olan mevcut kaynakların
toplum gereksinmelerini en iyi karşılayacak tarzda üretime
koşulmasıdır. Kaynakların kıt ve kıt olan kaynakların da
alternatif kullanım olanaklarının bulunması, bunların
üretime koşulmasında isabetli karar alınması sorununu ön
plana çıkarmaktadır.
Güz 2014
Genel İktisat
45
44
(B seçeneği) sorusu yanıtlanırken, kıt kaynakların toplum
refahını en üst düzeye çıkaracak şekilde üretime
koşulması ve üretilen mal ve hizmetlerin toplumdaki
bireyler arasında hakça dağılımının sağlanması amacına
yönelmek gerekir. Bu amaç gerçekleştiğinde ekonomik
etkinlik sağlanmış demektir.
• Ekonomik etkinlik (ortak etkinlik):
Üretimde etkinlik (kaynak kullanımında),
Bölüşümde etkinlik (gelir dağılımında).
Güz 2014
Genel İktisat
46
Çözüm
Çözüm
• Üretimde etkinliğin sağlanması, bir toplumda var olan
• Bölüşümde etkinlik ise, bir toplumda üretilmiş olan
kaynaklarla en yüksek üretim düzeyine erişilmiş olmayı
ifade eder. Eğer, üretimde etkinlik sağlanmışsa, kıt
kaynakların alternatif kullanım alanlarını değiştirerek,
üretimi artırmak mümkün olamaz. Bu durumda,
ekonomideki üretim düzeyi, üretim olanakları eğrisi
üzerinde herhangi bir noktadaki düzeye erişilmiş demektir.
Güz 2014
Genel İktisat
47
toplam malların, üretime katılanlar arasında, en iyi
dağılımının yapılması halini ifade etmektedir. Bunun
kıstası, toplumda bölüşümün yeni bir düzenleme ile bir
kişiyi bile daha fakir yapmadan hiç kimseyi daha zengin
yapmaya olanak vermeyecek şekilde gerçekleştirilmiş
olmasıdır.
• Görüldüğü gibi, “Hangi mal ne kadar ve kimin için
üretilecek?’ sorusu, etkin kullanım sorunu ile ilgilidir.
• Yanıt B seçeneğidir.
Güz 2014
Genel İktisat
48
Verimlilik
Verimlilik
• Verimlilik kavramı, ekonomideki çıktı (hasıla) / üretim
• Bir ekonomide üretilen toplam mal ve hizmet miktarı,
faktörü oranını (Üretim miktarı / üretim girdisi) ifade eder.
Verimlilik, bir ekonomide üretilen mal ve hizmet miktarı ile
üretim sürecinde kullanılan emek, sermaye ve toprak gibi
üretim faktörleri (girdiler) arasındaki oran yardımıyla
ölçülür.
• Ancak, genelde emek girdisi ile hasıla arasındaki ilişki
esas alınmaktadır. Yani emek verimliliği, verimlilik ile aynı
anlamda kullanılmaktadır. Buradan hareketle, emek
verimliliği, hem ülke açısından yani makro düzeyde hem
de işletme açısından, yani, mikro düzeyde ölçülebilir.
Yrd. Doç. Dr. Rüstem Barış Yeşilay
üretimde istihdam edilen emek miktarına bölündüğünde,
makro düzeyde verimlilik hesaplanırken bir işçinin belirli
bir saatte ürettiği toplam üretim miktarı belirlendiğinde ise,
mikro düzeyde verimlilik hesaplanmış olur.
8
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
49
Güz 2014
Genel İktisat
İhtiyaç (Gereksinim)
İhtiyaçların Özellikleri
• Maddi ve manevi varlığımızda doyurulmadığı
• Sonsuzdurlar
zaman acı ve üzüntü; doyurulduğu zaman ise
sevinç, zevk ve gurur veren bir histir, duygudur.
Örneğin acıktığı halde gıda ihtiyacını
gideremeyen bir adam acı duyar.
50
• Şiddet dereceleri farklıdır
• İhtiyaçlar karşılanıp alışkanlık haline dönüşünce,
uzun dönemde şiddet dereceleri yükselir
• İhtiyaçlar karşılandıktan sonra, onlara karşı
duyulan istek azalır (Doyum, işba noktası)
• İhtiyaçlar ya da onları karşılayan doyum araçları
kendi aralarında birbirinin yerine geçebilirler
(İkame Kanunu)
Güz 2014
Genel İktisat
51
Genel İktisat
52
İhtiyaçların sınıflandırılmasını belirleyen
faktörler
İhtiyaçların Sınıflandırılması
• Önemlerine Göre
• Zorunlu (Zaruri) İhtiyaçlar
• Zorunlu olmayan ihtiyaçlar
• Zaman
• Uygarlık ve Kültür Düzeyi
• Gelir
• Kültürel İhtiyaçlar
• Doğal Çevre
• Lüks İhtiyaçlar
• Alışkanlık
• Niteliklerine Göre
• Ekonomik İhtiyaçlar
• Ekonomik Olmayan İhtiyaçlar
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
53
Güz 2014
Genel İktisat
54
Mal
Mal kavramının özellikleri
• İnsanların ihtiyaçlarını doğrudan doğruya
• Bir maddenin mal sayılabilmesi için bir ihtiyacı gidermesi
karşılamaya elverişli olan, üretilebilen ve doğada
belirli miktarda bulunan araçlara mal denir.
• İnsan ihtiyaçlarını karşılama özelliği olan
maddelere mal denir.
Yrd. Doç. Dr. Rüstem Barış Yeşilay
şarttır. Örnek: ekmek, elmas, ilaç...
• Ancak bir vasıtanın mal sayılabilmesi için onun yalnızca
ihtiyacı karşılama özelliğinin olması yeterli değildir. Ayrıca
bu vasıtanın üretiminin de mümkün olması gerekir.
• Bir vasıtanın mal olabilmesi için doğada sınırlı bir
miktarda bulunması gerekmektedir.
9
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
55
Güz 2014
Genel İktisat
Hizmet
Malların sınıflandırılması
• Bazen ihtiyaçlarımızı karşılayan vasıtaların tamamı maddi
• Nesnel durumları
• Taşınabilmeleri
• Doğada bulunuş
• İkame durumları
şekilleri
• Karşıladıkları
ihtiyaçların şiddet
derecesi
• Kullanım süresi
• Kullanılış amacı
• Bünyeleri
şeyler değildir. Bu vasıtaların bir kısmı insan faaliyetleri
gibi gayri maddi şeylerdir. Bir doktorun, bir berberin, bir
orkestra şefinin, bir avukatın, bir öğretmenin, bir işçinin
çalışması karşılığında bir bedel ödenebilen bu çeşit
faaliyetlere "Hizmet" adı verilmektedir.
Güz 2014
Genel İktisat
57
Güz 2014
56
• Tamamlayıcı Mallar
• Bağlı Mallar
Genel İktisat
58
Doğada bulunuş şekillerine göre mallar
Kullanış amacına göre mallar
• Serbest Mallar: Bu mallar doğada insan ihtiyaçlarından
• Tüketim Malları: İhtiyaçlarımızı doğrudan doğruya
çok daha fazla olarak serbest halde bulunur. Örnek:
Güneş ışığı, hava. Ancak bu mallar zamanla serbest mal
özelliğini yitirebilirler. Çünkü mekan ve zaman koşulları
değişebilir. Hava, deniz altında, uçakta vb. serbest mal
özelliğini yitirir. Serbest malların fiyatı yoktur.
• Ekonomik Mallar: Doğada bol miktarda bulunmayan,
ihtiyacımıza oranla kıt olan, elde edilmeleri bir fedakârlığı
gerektiren ya da bir fiyatı bulunan mallardır. Bunlar alım
satıma konu olur. Örnek: elbise, doktor hizmeti gibi.
Ekonomi bilimi bu mallarla uğraşır.
karşılayabilecek nitelikte olan mallardır. Örnek: ekmek,
meyve, ayakkabı, ev, otomobil…
• Üretim Malları (Kapital Malları): İhtiyaçlarımızı doğrudan
doğruya karşılamayan, fakat bu ihtiyaçlarımızı doğrudan
karşılayan tüketim mallarının üretimi için kullanılan
mallardır. Örnek: hammaddeler, yardımcı maddeler,
fabrika binası, mağazalar, alet ve makineler, arazi ve
çekim hayvanları gibi...
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
59
Genel İktisat
60
İkame durumlarına göre mallar
Bünyelerine göre mallar
• İkame Edilebilir Mallar: Bazı mallar birbirinin yerine
• Bölünebilen Mallar: Parçalara ayrılınca dahi faydasını
kullanılabilir. Örnek: yapay malların doğal malların yerine
ikame edilmesi, yani yapay ipeğin doğal ipek yerine
geçmesi, kuzu etinin yerine dana etinin ya da balığın
geçmesi
• İkame Edilemez Mallar: Toplumda öyle mallar bulunabilir
ki tektir ve başka bir malla ikame edilemez. Örneğin; tek
tip bir beyin ya da kalp ilacı olsun ve tek firma tarafından
üretilsin.
yitirmeyerek ihtiyacımızı karşılayan mallardır. Örnek:
ekmek, su, şeker gibi...
• Bölünemeyen Mallar: Bu mallar ise, parçalara ayrıldığı
zaman ihtiyacı karşılama özelliğini yitirdiği gibi, değerinin
büyük bir kısmını da yitiren mallardır. Örnek: saat, radyo,
televizyon, otomobil, bisiklet gibi...
Yrd. Doç. Dr. Rüstem Barış Yeşilay
10
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
61
Güz 2014
Genel İktisat
Tamamlayıcı mallar
Bağlı mallar
• Üretimde iki ya da daha fazla malın birlikte ya da birbirini
• Bir malın üretiminde, başka bir mal ya da malların
izleyerek kullanılmasını gerektiren mallardır. Örneğin: iğne
ve iplik, motor ve benzin gibi. Tamamlayıcı mallar
arasındaki bağlılık derecesi mallara ve ihtiyaçlara göre
değişir. Örnek: yazı kalemi ve mürekkep, gözlük ve camı
arasındaki bağ kuvvetlidir. Ama kahve ve şeker maddeleri
arasındaki bağ ise zayıf olabilir.
Güz 2014
Genel İktisat
63
Değer
üretiminin zorunlu olması durumudur. Örnek: kurşun
üretiminde gümüş; hava gazı üretiminde kok kömürü ve
katran üretimi gibi. Bu örneklerde temel mal kurşun ve
hava gazı olduğu halde gümüş, kok kömürü ve katran
bağlı mallardır. Bazen tali ürünün önemi artarak ana ürün
haline geçebilir. Örnek: demir üretimi geliştikçe kok
kömürüne büyük miktarda ihtiyaç duyulmuş, temel mal
olan hava gazı üretimi düşünülmeden, kok kömürü
üretimine gidilmiştir. Böylece kok kömürü temel mal
durumuna geçmiştir.
Güz 2014
Genel İktisat
64
Değer Türleri I
Ekonomik mal ve hizmetlere verdiğimiz oransal
önemdir. Dünyada bir tek mal olsaydı, onun
faydasından söz edilebilirdi; ama değerinden söz
edilemezdi. Değer bir oranlamayı belirtir. Bir
malın değeri, öteki mallara oranla ortaya çıkar.
Mallara verilen değer iki nedenden ötürüdür: Biri
malların insanlara faydalı olması; öteki de bu
malların doğada kıt olmasıdır.
Güz 2014
62
Genel İktisat
65
Değer Türleri II
Değişim değeri (DD), kişinin iki ya da daha çok
mal ve hizmet arasında yaptığı bir kıyaslamanın
sonucudur. DD, bir mal ya da hizmet miktarı ile
ifade edilir. Örnek: 3 kg. buğday verip 1 kg. elma
almak mümkün ise elmanın buğday ile belirtilen
değeri 3 olacaktır. DD, pazarda oluşur ve daha
çok objektiftir. DD, ekonomik faaliyeti düzenler ve
üretim unsurlarını ekonomik faaliyetlere doğru
yöneltir.
Yrd. Doç. Dr. Rüstem Barış Yeşilay
1.
2.
Kullanma Değeri
Değişim Değeri
Kullanma Değeri (KD): malların faydalarına
göre kişisel (subjektif) bir değerlendirmenin
ifadesi olup, bir kişinin çeşitli mallara verdiği
oransal önemdir. Örneğin bir kişi kendisi için
saati, dolma kaleme göre beş misli faydalı
sayıyorsa, ona göre saatin değeri dolma
kalemin değerinin beş mislidir.
Güz 2014
Genel İktisat
66
Değişim (Mübadele) ve Fiyat
• Değişim: Bir mal veya hizmetin başka bir mal, hizmet
veya para alınarak verilmesi.
•
• Fiyat: Herhangi bir mal veya hizmetin değerinin başka bir
mal veya para ile ifade edilmesi.
11
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
67
Güz 2014
Genel İktisat
Ekonomik Krizler
Yerli paranın değeri
• Enflasyon: FGD sürekli olarak artması.
• Devalüasyon: Yerli paranın yabancı para karşısında
68
değerinin düşürülmesi.
• Deflasyon: FGD sürekli olarak azalması.
• Revalüasyon: Yerli paranın yabancı para karşısında
• Stagflasyon: Enflasyonla birlikte ekonominin
değerinin yükseltilmesi.
büyümemesi ve işsizlik olgusu. (1974 Petrol Krizi)
• Resesyon: Resesyon ekonomide küçülme halidir. Eğer
bir ekonomide üst üste iki çeyrek GSYH küçülmesi
yaşanıyorsa ekonomi resesyondadır.
• Depresyon: Ekonomik faaliyetlerin uzun süreli olarak
aşağı yönlü olması.
• Slumpflasyon: Enflasyon yaşanırken ekonomi
küçülüyorsa slumpflasyon (enflasyon içinde küçülme) hali
vardır.
Güz 2014
Genel İktisat
69
Güz 2014
Servet
Sermaye
• Bir insanın belli bir zamanda kullanma yetkisine sahip
• Üretilmiş üretim aracıdır.
olduğu mal ve paranın bütünüdür. Bir malın servet
kavramına girmesi için;
• faydalı olması,
• mülkiyet konusu olabilmesi,
• ihtiyaçlara kıyasla kıt olması gerekir.
• Türleri:
Güz 2014
Genel İktisat
Genel İktisat
70
Genel İktisat
72
• Teknik sermaye
• Hukuki sermaye
• Mali sermaye
71
Güz 2014
Teknik sermaye
Hukuki Sermaye
• İnsan emeğini ve verimini artırma niteliği olan
• Belli bir toplumda sahibine çalışmadan bir gelir
mallardır. Teknik sermaye dönemden döneme
eskime ve aşınmaya tabidir. Buna amortisman
denilir. Binalar, makineler, aletler, ulaştırma
vasıtaları v.b. üretimde birçok kez kullanılan
sermaye mallarına "Sabit Sermaye", yalnız bir
kez kullanılan ve üretim sırasında ortadan kalkan
sermaye mallarına "Değişen Sermaye" denir.
Örneğin hammadde, yarı-işlenmiş mallar.
Yrd. Doç. Dr. Rüstem Barış Yeşilay
getiren, bütün menkul ve gayri menkul değerler,
hukuki sermayedir. Kira getiren bir bina, rant
getiren bir toprak parçası, kâr getiren bir hisse
senedi ve faiz getiren bir tahvil hukuki sermaye
olarak kabul edilmektedir. Para da, hukuki
sermaye tanımına göre sermaye sayılabilecektir.
12
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
73
Güz 2014
Genel İktisat
Mali sermaye
Gelir
• Para ve para yerine geçen değerlerden oluşur. Bir
• Bir kişinin belli bir dönemde, serveti (zenginliği)
işadamı, sermayesinden söz ederken, sahip olduğu para,
bono, çek, hisse senedi, döviz v.b. kağıtları dikkate
almaktadır. Ekonomist bakımından bunlara mali sermaye
(finans kapitali) denilmektedir.
Güz 2014
Genel İktisat
75
74
değişmemek şartıyla tüketebileceği mal ve hizmetlerin
toplamına "gelir" denir. Belli bir dönemde elde edilen
bütün paralar gelir sayılmamaktadır. Örneğin bir kişinin
evini veya hisse senetlerini satarak elde ettiği paralar gelir
sayılamaz. Gelir, ancak, mal ve hizmet yapımına katılarak
elde edilir.
Güz 2014
Genel İktisat
76
Tüketim
Ara Tüketim
• İnsan ihtiyaçlarının doğrudan doğruya giderilmesi için mal
• Herhangi bir mal ya da hizmetin tüketilmesindeki amaç
ve hizmetlerin kullanılmasına tüketim denir.
• Nihai Tüketim: gerçek anlamdaki doğrudan doğruya
yapılan tüketimlere verilen addır. Örneğin karın doyurma
ihtiyacını gidermek için ekmek, peynir ve benzeri
maddelerin yenmesi. Bir çift ayakkabının giyilip
eskitilmesi.
Güz 2014
Genel İktisat
77
yeni bir mal ve hizmet yapmaksa "Ara Tüketim“ söz
konusudur. Örneğin belli bir sanayi dalında bazı malları
elde etmek için kullanılan, yok edilen kömür "ara tüketim"
olarak nitelendirilir. Un, fırıncı tarafından ekmek yapmak
amacıyla satın alınmış ve ekmek yapılıp satılmışsa, bu
durumda unun kullanılması bir "ara tüketimi", ekmeğin
evlerde kullanılması ise, "nihai tüketimi" göstermektedir.
Güz 2014
Genel İktisat
78
Tasarruf
Yatırım
• Belli bir dönemde, elde edilen gelirin tüketilmeyen
• Mevcut sermaye malları ve teçhizat stokuna, belli bir
•
•
•
•
•
kısmıdır.
Tasarrufları özel teşebbüs ve ev idareleri yapıyorsa, özel
tasarruflar, eğer devlet ve kamu teşebbüsleri yapıyorsa,
kamu tasarrufları söz konusu olur.
Fertlerin kendi arzu ve kararları ile yaptıkları tasarruflara,
gönüllü tasarruf; fertlerin ve kurumların bazı kanunlarla
veya kurallarla zorlanarak yaptıkları tasarruflara da
zorunlu tasarruflar adı verilmektedir.
Gelir = Tüketim + Tasarruf
Gelir – Tüketim = Tasarruf
Gelir – Tüketim = Borç (Negatif Tasarruf)
Yrd. Doç. Dr. Rüstem Barış Yeşilay
dönem içinde yapılan net ilâvedir. Bir harcamanın yatırım
harcaması sayılabilmesi için, yeni bir üretim kapasitesi
yaratmak amacıyla yapılmış olması şarttır.
• Bir işletmenin mevcut teçhizat mallarına eklediği kısım,
yalnızca eskiyen makine ve tesislerin yenileme payı kadar
olursa, hiçbir "net" ilâve olmayacaktır. Bu tip bir durumda
net yatırımdan söz edilemez.
• Negatif yatırım: işletmenin eskiyen tesislerini hiç
yenilememesi.
• Yatırım Harcaması > Amortisman ise net ilave olur.
13
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
1
Güz 2014
Genel İktisat
2
TALEP
• Talep tanımı; alıcıların, belli bir sürede farklı
fiyatlardan, bir malın farklı miktarlarını satın alma
konusundaki istek ve yeteneklerini gösterir.
Talepten söz edebilmek için kişinin ilgili malı
istemesi ve buna ek olarak o malı satın alabilecek
satın alma gücünün olması gerekir.
• Talep yasası; diğer bütün koşullar sabitken
herhangi bir malın fiyatı artınca talep edilen
miktarları düşer.
GENEL İKTİSAT
02. ARZ ve TALEP
Rüstem Barış YEŞİLAY
Güz 2014
Genel İktisat
3
Güz 2014
Genel İktisat
4
Talebi Etkileyen Ekonomik Değişkenler
Talebi Etkileyen Ekonomik Değişkenler
Qdx= f(Px, Ps, Pc,m, T, PXE, mE, A)
1. Malın Fiyatı (Px): Birçok faktör arasında belli
bir malın talebini etkileyen en önemli faktör,
ceteris paribus bu malın kendi fiyatıdır. Bir (X)
malının fiyatı düştüğünde ceteris paribus (diğer
bütün koşullar sabitken), tüketici daha fazla (X)
malı talep edecektir. Malın fiyatı yükseldiğinde
ise, ceteris paribus, talep düşecektir. O halde,
ceteris paribus, malın kendi fiyatı ile talep
miktarı arasında ters yönlü bir ilişki
bulunmaktadır. Buna “Talep Kanunu” adı
verilmektedir.
 Px: malın kendi fiyatı
 Ps: İkame (rakip) malların fiyatı
 Pc: Tamamlayıcı malların fiyatı
 m: Parasal gelir
 T: Tüketicinin zevk ve tercihleri
 PXE, mE : Gelecekteki fiyat ve gelir düzeyi hakkında
bekleyişler
 A: Alıcıların sayısı
Güz 2014
Genel İktisat
5
Güz 2014
Genel İktisat
6
Talebi Etkileyen Ekonomik Değişkenler
Talebi Etkileyen Ekonomik Değişkenler
2. Diğer Malların Fiyatları
3. Gelir Düzeyi (m)
 Normal mallarda gelir artınca talep artar; düşük
mallarda ise gelir artınca talep azalır.
 Gelir dağılımındaki değişmeler de mallara olan talebi
etkiler. Gelir zenginden fakire doğru yeniden
dağıtıldığında düşük ve lüks mallara olan talep azalır.
Gelir dağılımı bozulmaya başladığında ise düşük mala
olan talep artar.
 İkame (Rakip) Malların Fiyatları (Ps): Bir malın yerine
kullanılabilen mallar. Örnek koyun eti – dana eti veya
hamsi - istavrit. İkame malın fiyatı düşünce diğer malın
talebi azalır.
 Tamamlayıcı Malların Fiyatları (Pc): Diğer mal
olmadığında kendisinden beklenen faydayı
sağlayamayan mallardır. Örnek otomobil – benzin,
radyo – pil, dolmakalem - mürekkep. Tamamlayıcı
malın fiyatı düşünce diğer malın talebi artmaktadır.
Yrd. Doç. Dr. Rüstem Barış Yeşilay
1
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
Güz 2014
7
Genel İktisat
Talebi Etkileyen Ekonomik Değişkenler
Talep Denklemi
4. Tüketicilerin Zevk ve Tercihleri (T): Belli bir
• Qdx = 35 – 0,8P
malın kullanımı moda vb. dolayısıyla artarsa,
ceteris paribus, bu malın talep miktarı da
artacaktır. Bununla birlikte tersi de olabilir.
5. Fiyatlar ve Gelirler Hakkındaki Beklentiler:
Bir malın fiyatının artacağı beklentisi varsa o
malın talebi artar. Kişi gelirinin azalacağını
bekliyorsa bütün mallara olan talebini azaltır.
6. Alıcıların sayısı: Alıcıların sayısı arttıkça mala
olan talep artar.
Güz 2014
Genel İktisat
•
(Qdx= 35 – 0,008P), X malının fiyatı 1 lira artınca, ceteris
paribus, talep edilen miktar 0,8 birim azalır.
Güz 2014
9
Genel İktisat
• Tüketicinin belirli bir dönemde talep ettiği mal miktarı ile
malın fiyatı arasındaki ters yönlü ilişki,
ceteris paribus Qd = f (P),
tablo biçiminde rakamsal olarak ifade edilebilir.
• Bu durum, iktisatçılar tarafından bireysel talep şedülü
(individual demand schedule) diye nitelendirilen aşağıdaki
tabloda gösterilmiştir.
Genel İktisat
Malın Fiyatı (P)
Talep edilen mal
miktarı (Qd)
A
2,00
0
B
1,50
1
C
1,00
2
D
0,50
3
E
0
4
Güz 2014
11
Talep doğrusu
Genel İktisat
12
Talep doğrusu
Talep Doğrusu
P
10
Talep şedülü
Talep Denklemi
Güz 2014
8
P
P
2,5
2
D
1,5
D
Talep Doğrusu
1
0,5
0
Q
0
2
4
6
Yrd. Doç. Dr. Rüstem Barış Yeşilay
Q
0
Q
0
2
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
13
Güz 2014
Genel İktisat
14
Talep Denklemi
Talep Denklemi
• Tüketicinin bir maldan belirli bir dönemde talep ettiği mal
• b terimi ise talep edilen miktardaki değişmeyi, fiyattaki
miktarı ile malın fiyatı arasındaki ters yönlü ilişki, denklem
biçiminde de ifade edilebilir:
• Qd = a - bP, a > 0
• Qd = 50-0,5P
• a parametresi, tüketicinin fiyat sıfır olduğunda (P=0) talep
ettiği mal miktarını (talep eğrisinin yatay ekseni kestiği
noktayı) tanımlar: a>0.
değişme ile ilişkilendiren bir parametredir, -b = ∆Qd / ∆P.
• b parametresinin önündeki eksi işareti, fiyat artınca,
ceteris paribus, talep edilen miktarın azaldığını veya tam
tersini belirtir.
• Talep eğrisinin eğimi ∆P /∆Qd oranına eşit olduğundan, b
parametresi aslında doğrusal talep eğrisinin eğiminin
tersine eşittir b = 1/eğim.
Güz 2014
Genel İktisat
15
Talep Denklemi
16
Eşitlik tablo oluşturmamız için gerekli bilgiyi vermektedir.
Q = 220 - 5P
• Q = 220 - 5P
• Denklem negatif (ters) bir ilişkidir
A Bileşimi
B Bileşimi
C Bileşimi
D Bileşimi
E Bileşimi
F Bileşimi
G Bileşimi
• P’nin değeri artarken Q’nun değeri azalmaktadır.
• Y’nin kesim noktası 220, bu P = 0 iken Q’nun değeridir.
• X’in kesim noktası 44, bu Q = 0 iken P’nin değeridir.
• Doğrusal bir fonksiyondur, yani düz bir çizgidir.
Güz 2014
Genel İktisat
P
17
50
45
P=30 TL iken,
Q = 70
10
Fiyat 10 lira iken,
miktar
70
40
80
Güz 2014
Genel İktisat
18
açısından ele alınabilir. İktisatçılar, tüm tüketicilerin belirli
bir dönemde (hafta, ay, yıl) sarın almak istedikleri ve satın
alma gücüne sahip oldukları mal miktarına, piyasa talebi
(market demand); bir malın piyasa talebini o malın fiyatı
ile ilişkilendiren eğriye de, piyasa talep eğrisi (market
demand curve) derler.
• Piyasa talep eğrisi, bireysel talep eğrilerinin yatay olarak
toplanması ile elde edilir.
30
5
Genel İktisat
• Talep kavramı, hem tek bir tüketici hem tüm tüketiciler
35
20
Q
220
215
210
205
200
170
0
Piyasa talep eğrisi
Fiyat 44 lira iken, 0 birim satın alınır;
Fiyat 0 lira iken, 220 birim satın alınır.
44
40
P
0
1
2
3
4
10
44
120
160
D
170
200
240
280
Q
Güz 2014
Yrd. Doç. Dr. Rüstem Barış Yeşilay
3
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
Güz 2014
19
Genel İktisat
20
Piyasa talep eğrisi
Piyasa talep eğrisi
• Piyasa talep eğrisini bireysel talep eğrilerinin yatay
• Tüketicilerin bir maldan talep ettikleri miktarın o malı
toplamını alarak türetmek için, aslında tüketicilerin
birbirlerinin davranışlarından etkilenmemeleri (tüketim
kararlarının birbirinden bağımsız olması) gerekir, örneğin
tüketicilerin bir maldan talep, ettikleri miktar, o malı
kullanan tüketici sayısı arttıkça artıyorsa veya tam tersine
azalıyorsa, piyasa talep eğrisi artık bireysel talep
eğrilerinin yatay toplamından ibaret olmaz.
Güz 2014
Genel İktisat
kullanan tüketici sayısı arttıkça artmasına gösteriş etkisi,
tam tersine tüketicilerin bir maldan talep ettikleri miktarın o
malı kullanan tüketici sayısı arttıkça azalmasına da züppe
(snob) etkisi denildiği hesaba katılırsa; piyasa talep
eğrisinin bireysel talep eğrilerinin yatay toplamından ibaret
olması için, gösteriş ve züppe etkilerinin olmaması
gerekir.
Güz 2014
21
Talep Edilen Miktarın Değişmesi
Genel İktisat
22
Talep Kayması
• Belirli bir malın talep eğrisi, diğer malların fiyatları, gelir
düzeyi veya tüketicilerin zevk ve tercihlerinde yalnızca
birinin değişmesi durumunda tamamen değişebilir,
kayabilir. Buna “Talep Kayması” denir. Talep kayması
talebi arttırıcı şekilde olumlu olursa talep eğrisinin sağa
kaymasından; talebi azaltıcı şekilde olumsuz olursa talep
eğrisinin sola kaymasından söz edilir.
Talep Doğrusu
P
2,5
2
1,5
Talep Doğrusu
1
0,5
0
Q
0
2
4
6
Güz 2014
Genel İktisat
Güz 2014
23
Talebin artması
Genel İktisat
24
Talebin Azalması
• Tüketicinin zevk ve tercihlerinin
•
•
•
•
•
ilgili malın talebini arttırıcı yönde
değişmesi
Normal mal için gelirin artması,
düşük mal için gelirin azalması
Tamamlayıcı malın fiyatının
düşmesi
İkame malının fiyatının artması
Alıcıların sayısının artması
Gelir ve\veya fiyatların artacağı
yönünde beklentilerin ortaya
çıkması.
P
P
D1
D2
0
Yrd. Doç. Dr. Rüstem Barış Yeşilay
D1
Qd
0
D2
Ps  , Pc  , m  ,T  ,PXE , mE , A 
Qd
4
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
25
Güz 2014
Genel İktisat
26
Talep Kayması
A malının talep eğrisinin sağa kaymasını
aşağıdaki ifadelerden hangisi açıklar? (KPSS)
• Talebin artması veya azalması, talep denklemindeki a
a) Tüketicilerin geliri azalmıştır ve olası her fiyat
parametresinin değerinin değişmesine neden olur. Talebin
artması daha büyük bir a değeri ile talebin azalması ise
daha küçük bir a değeri ile gösterilir.
• Qd1= 100 – 2P , Qd2= 120 – 2P ; 120 > 100 talep artması
• Qd1= 100 – 2P , Qd2= 90 – 2P ; 90 < 100 talep azalması
Güz 2014
Genel İktisat
27
düzeyinde daha az A malı satın almak istemektedirler.
b) A malının fiyatı yükselmiştir ve bunun sonucunda
tüketiciler A malından daha az satın almak
istemektedirler.
c) Üretim maliyetleri düştüğünden A malının arzı artmıştır.
d) A malının fiyatı düşmüştür ve bunun sonucunda
tüketiciler A malından daha fazla satın almak
istemektedirler.
e) Tüketicilerin tercihleri A malı lehine değişmiştir ve olası
her fiyat düzeyinde A malından daha fazla satın almak
istemektedirler.
Güz 2014
Genel İktisat
28
Soru
Soru
• Aşağıdakilerden hangisi A malının talep eğrisinin sola
• L ve M tamamlayıcı mallar ise, L'nin fiyatı arttığında
doğru kaymasına neden olur?
a) A malını tüketen insanların sayısının artmasına yol
açan bir nüfus artışı
b) A normal bir mal ise, tüketici gelirinin artması
c) Tamamlayıcı mal olan C'nin fiyatının düşmesi
d) İkame mal olan B'nin fiyatının yükselmesi
e) A düşük bir mal ise, tüketici gelirinin artması
Güz 2014
Genel İktisat
29
ARZ
 Arz, firmaların belli bir malın belli bir zaman içinde farklı









fiyatlarda, farklı miktarlarını üretme ve satma konusundaki arzu
ve yetenekleridir.
Arz fonksiyonu ise belli bir malın mümkün olan bütün fiyatlarıyla,
bu fiyatlarda arz edilecek mal miktarları arasındaki ilişkiyi
gösteren bir grafiktir.
Q sx = f(Px, Pı, Tec, Po, t, Sub)
Qx: X malının arz miktarı
Px: X malının fiyatı
Pı: Üretim faktörlerinin (girdilerin) fiyatları
Tec: Teknolojik gelişme
Po: Diğer malların fiyatları
t: Vergiler
Sub: Sübvansiyonlar
Yrd. Doç. Dr. Rüstem Barış Yeşilay
aşağıdakilerden hangisinin gerçekleşmesi beklenir?
L'nin satışlarının artması
b) M'nin satışlarında ve fiyatlarında hiçbir değişiklik
olmaması
c) M'nin satışlarının artması
d) M'nin satışlarının azalması
e) M'nin fiyatının azalması
a)
Güz 2014
Genel İktisat
30
Arz şedülü
Malın Fiyatı (P)
Arz edilen mal
miktarı (Qa)
A
3,00
4
B
2,00
3
C
1,50
2
D
1,00
1
E
0,50
0
Firmanın belirli bir dönemde arz ettiği mal miktarı ile malın
fiyatı arasındaki aynı yönlü ilişki, ceteris paribus Qs = f (P),
talepte olduğu gibi tablo biçiminde rakamsal olarak ifade
edilebilir.
5
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
31
Arz Şekli
Güz 2014
Genel İktisat
32
Arz denklemi
• Qs = g + hP
P
P
• Qs = 50 + 100P
Supply (Arz)
S
Q
0
• Yukarıdaki denklemde g parametresi, firmanın, fiyat sıfır
Q
0
Güz 2014
Genel İktisat
33
olduğunda (P=0) arz ettiği mal miktarını tanımlar ve sıfıra
eşit, sıfırdan büyük veya sıfırdan küçük olabilir:
g = 0, g > 0 veya g < 0.
• Bir başka deyişle,
arz eğrisi yatay ekseni kesebileceği (g > 0) gibi,
dikey ekseni de kesebilir (g < 0)
veya orijinden de geçebilir (g = 0).
Güz 2014
Genel İktisat
34
Arz denklemi
Arz Yasası
• Denklemdeki h terimi ise, arz edilen miktardaki değişmeyi
• Arzı etkileyen faktörlerden malın kendi fiyatı dışındaki
•
fiyattaki değişme ile ilişkilendiren bir parametredir:
h = ∆Qs / ∆ P.
h parametresinin önündeki artı işareti ise, fiyat artınca, arz
edilen miktarın arttığını veya tam tersini belirtir.
• Doğrusal arz eğrisinin eğimi ∆ P/ ∆ Qs oranına eşit
olduğundan, h parametresi aslında doğrusal arz eğrisinin
eğiminin tersine eşittir: h = 1/eğim.
Güz 2014
Genel İktisat
35
faktörlerin değişmediğini varsayarsak, bu durumda bir
malın arz miktarı sadece o malın kendi fiyatına bağlı olur.
• Qx = f (Px)
• Arz yasası, arzı etkileyen fiyat dışındaki faktörler sabitken
belli bir malın fiyatı arttığında arz edilen miktarı da artar ve
malın fiyatı azaldığında arz edilen miktarı da azalır.
Güz 2014
Genel İktisat
36
Fiyatlar Dışında Arzı Etkileyen Diğer
Faktörler (Arz Kayması)
Ekonomideki diğer ilgili malların fiyatının
değişmesi
1. Ekonomideki diğer ilgili malların fiyatının değişmesi
• Belli bir malın arzı, bu malla ilgili başka bir malın fiyatının
2. Üretim faktörlerinin fiyatının değişmesi
3. Malın üretim tekniğinin değişmesi
4. Üreticilerin beklentileri
5. Üreticilerin sayısı
6. Üretime devlet müdahelesi
Yrd. Doç. Dr. Rüstem Barış Yeşilay
değişmesinden etkilenmektedir. Örneğin üreticilerin (arz
edenlerin) aynı imkanlarla arpa ve çavdar ekebildiklerini
düşünelim. Arpa fiyatlarının çavdar fiyatlarına oranla
artması durumunda, üreticiler daha fazla arpa ekmeye ve
daha az çavdar üretmeye karar verebilir. Bu da, çavdar
arzının azalmasına sebep olmaktadır. Bu durum, aşağıda
grafikte gösterilmektedir.
6
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
37
Güz 2014
Genel İktisat
Çavdar Arzında Azalma
Çavdar Arzında Artma
 Arpa fiyatlarının
 Arpa fiyatları
düştüğünde, üreticiler
arpa üretmek yerine
çavdar üretmek
isteyeceklerdir. Bu da
çavdar arzının
artmasına ve
dolayısıyla çavdar arz
eğrisinin sağa doğru
kayma yaparak belli bir
fiyat düzeyinde daha
fazla çavdar arzı
olmasına sebep
olmaktadır.
çavdar fiyatları
sabitken artması
durumunda, çavdar
arz eğrisi sola doğru
kayma yaparak belli
bir fiyat düzeyinde
daha az çavdar arzı
olmasına neden
olmaktadır.
Güz 2014
38
Genel İktisat
39
Güz 2014
Genel İktisat
40
Üretim Faktörlerinin Fiyatlarının
Değişmesi
Malın Üretim Teknolojisinin Değişmesi
 Üretimde, üretim faktörleri kullanılmaktadır. Üretim
 Bir malın "üretim teknolojisindeki iyileşme" de malın aynı
faktörleri temel girdilerdendir. Üretim faktörlerine ödenen
bedeller malın maliyetini etkilemektedir. Belli bir malın
fiyatı sabitken; bu malın üretimine giren üretim
faktörlerinin fiyatı arttığında, müteşebbislere daha az kâr
kalacağından, müteşebbisler arzı azaltacaklardır.
Böylece arz eğrisi, bütünüyle sola doğru kayacaktır.
Örneğin işçi ücretleri artarsa, malın fiyatı sabitse,
müteşebbisler daha az mal arz edeceklerdir. Tersi
durumda ise yani üretim faktörleri fiyatı düşerse,
müteşebbisler mal arzını arttırırlar.
Güz 2014
Genel İktisat
41
Üreticilerin Beklentileri, Zevk ve Tercihleri
 Üreticilerin belli bir malın fiyatı ile ilgili tahminleri yani
beklentileri de bu malın üretimi ile ilgili kendi kararlarını
etkilemektedir. Eğer belli bir malın stoklanma imkânı
varsa ve gelecekte fiyatının artacağı tahmin ediliyorsa
(Üreticiler, arz edenler tarafında), bu durumda bu malın
piyasaya çıkarılan miktarı azalacaktır, mal depolarda
saklanacaktır. Böylece, arz eğrisi sola kaymış olacaktır.
Örnek olarak, çiftçiler, tahıl fiyatlarının yükseleceğini umut
etmeleri durumunda, ellerindeki tahılları stoklanabildiği
ölçüde depolayacaklar ve tahıl arzını kısacaklardır. Aksi
durumunda ise, yani tahıl fiyatlarının düşeceği tahmin
ediliyorsa, tahıl arzı artacak yani tahıl arz eğrisi sağa
doğru kayacaktır.
Yrd. Doç. Dr. Rüstem Barış Yeşilay
miktar üretim faktörü ile üretim miktarını arttırmaktadır.
Yani üretim faktörlerinin verimi artmaktadır. Böylece
malın birim maliyetini aşağıya doğru düşürmektedir.
Sonuçta, malın fiyatı sabitse, kâr artacağından arz
artmaktadır ve arz eğrisi sağa kaymaktadır. O halde, ilkel
teknolojiden çağdaş, modern teknolojiye geçiş, belli bir
malın arzını etkilemekte ve arz eğrisinde sağa doğru
kaymaya neden olmaktadır. Aksi durumda ise, yani
"teknolojik gerileme" durumunda ise arz eğrisi sola
kaymaktadır.
Güz 2014
Genel İktisat
42
Üretime Devlet Müdahalesi
 Devlet, bazı zamanlarda, belli bir malın üretimini arttırmak
veya azaltmak isteyebilir. Bunları yaparken; devlet genelde
kendi toplumunu korumayı, geliştirmeyi amaçlamaktadır.
 Vergilerin artması, malın maliyetini arttırıp kârı azalttığı için
arzı azaltırken; vergilerin azalması, arzı arttırmaktadır.
 Sübvansiyon ve Primlerin artması maliyeti düşürüp kârı
arttırırken ve arzı arttırırken; sübvansiyon ve primlerin
azalması ise arzı azaltacaktır.
 İthal kısıtlamaları da ülkeye giren malın miktarını
azalttığından arzın sola kaymasına; ithal kısıtlamaları
mevcut iken bu kısıtlamaların yumuşatılması veya
kaldırılması ise arzı sağa kaydırıp arttırmaktadır.
7
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
Güz 2014
43
Arzdaki Değişme ile Arz Edilen Miktardaki
Değişme
Genel İktisat
Arz edilen miktardaki değişme
 Belli bir malın piyasasında arz eğrisindeki sağa ve sola
doğru kaymalar "arzdaki değişmeyi (kaymayı)"
göstermektedir. Malın fiyatı belli iken; çeşitli nedenlerle
arzdaki değişmeyi göstermektedir. Arzdaki değişme, arz
eğrisinin bütünüyle sağa veya sola kaymasıdır.
 Oysa, arz edilen miktardaki değişme dediğimizde, belli bir
malın piyasasında, malın fiyatı değiştiğinde ceteris
paribus arz miktarındaki değişmeyi kastetmekteyiz. Yani,
bu kez hareket tek bir arz eğrisi üzerinde olmakta; fiyat
değiştiğinde arz edilen miktarda da değişme olmaktadır.
Güz 2014
Genel İktisat
45
Arzdaki Değişme
44
• Arz edilen miktardaki
P
Supply (Arz)
Q
0
Güz 2014
değişme dediğimizde,
belli bir malın
piyasasında, malın fiyatı
değiştiğinde ceteris
paribus arz miktarındaki
değişmeyi
kastetmekteyiz. Yani, bu
kez hareket tek bir arz
eğrisi üzerinde olmakta;
fiyat değiştiğinde arz
edilen miktarda da
değişme olmaktadır.
Genel İktisat
46
Arzdaki Değişme
• Belli bir malın piyasasında arz eğrisindeki sağa ve sola
doğru kaymalar "arzdaki değişmeyi (kaymayı)"
göstermektedir.
P
P
S1
S2
S2
S1
• Malın fiyatı belli iken; çeşitli nedenlerle arzdaki değişmeyi
göstermektedir. Arzdaki değişme, arz eğrisinin bütünüyle
sağa veya sola kaymasıdır.
Q
0
Pı  , Tec  , Po  , t  , Sub 
Güz 2014
Genel İktisat
Q
0
Pı  , Tec  , Po  , t  , Sub 
47
Arz denklemi ve artış veya azalış
• Arzın artması veya azalması, arz denklemindeki
(Qs = g + hP)
g parametresinin değerinin değişmesine denk gelir.
Dolayısıyla da arzın artması daha büyük bir g değeri ile,
arzın azalması ise daha küçük bir g değeri ile gösterilir.
• Qs1 = 40 + P , Qs2 = 60 + P ; 60 > 40 arzın artması
• Qsı = 40 + P , Qs2 = 30 + P ; 30 < 40 arzın azalması
• Qsı =-10 + P , Qs2= - 5 + P ; -5 >-10 arzın artması
• Qsı = -10 + P , Qs2 = -15 + P ; -15<-10 arzın azalması
Yrd. Doç. Dr. Rüstem Barış Yeşilay
8
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
1
Güz 2014
Genel İktisat
2
Talebin nokta fiyat esnekliği (e)
• e, belli bir malın fiyat değişmeleri karşısında talebin
gösterdiği duyarlılıktır.
GENEL İKTİSAT
Miktardaki % Değişme
Fiyattaki % Değişme
ΔQ
ΔQ
P
Q
e=
=
×
ΔP
Q
ΔP
P
ΔQ P
e=
×
ΔP Q
e=
03. ARZ ve TALEP ESNEKLİKLERİ
Rüstem Barış YEŞİLAY
Güz 2014
Genel İktisat
3
Güz 2014
Genel İktisat
4
Örnek
Örnek
• Bir ailenin aylık makarna tüketimi 16 pakettir. Makarnanın
• Bir kişinin aylık çikolata tüketimi 100 paket iken çikolata
paket fiyatı 3 TL’den 5 TL’ye yükselirse talep edilen
miktar 12 pakete düşmektedir. Buna göre talebin nokta
fiyat esnekliğini hesaplayınız?
e=
Q2 -Q1 P1
12-16 3
×

×
P2 -P1
Q1
5-3
16
fiyatı 80 kuruştur. Çikolatanın fiyatı 90 kuruşa
yükseldiğinde kişinin çikolata tüketimi 60 pakete
düşmektedir. Buna göre talebin nokta fiyat esnekliğini
hesaplayınız?
-4 3
3
e=
×

2 16
8
e=
Q 2 -Q1 P1
60-100 80
×

×
P2 -P1
Q1
90-80 100
e=
-40 8
16
×

 3.2
10 10
5
e<1
Güz 2014
Genel İktisat
5
Güz 2014
Genel İktisat
6
Farklı e’ler
Farklı e’ler
• e > 1 ise esnek talep (%∆Q > %∆P)
• e= 1, e= 0, e= ∞ bu üç durumda talep eğrisi üzerindeki
• e < 1 ise az esnek, inelastik talep (%∆Q < %∆P)
her noktada esneklik aynıdır.
• e = 1 birim esnek talep
• e = 0 inelastik talep (fiyat değişir ama miktar hiç
değişmez)
• e = ∞ tam esnek talep
• Ancak e > 1, e < 1 durumlarda talep eğrisi üzerindeki her
noktada esneklik farklıdır.
• Not: Talebin fiyat esnekliği ile ilgili yorum yaparken elde
edilen sonuç mutlak değer içinde düşünülmelidir.
Yrd. Doç. Dr. Rüstem Barış Yeşilay
1
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
Güz 2014
7
İnelastik Talep ve Tam Esnek Talep
%∆Q / %∆P= 0 / ∞ = 0
8
Genel İktisat
10
Birim Esnek Talep
• %∆Q / %∆P= 1 / 1 = 1
%∆Q / %∆P= ∞ / 0 = ∞
P
Genel İktisat
P
P
D
e= 0
e= ∞
e= 1
P1
D
D
0
Güz 2014
Q
Q
0
0
Q1
Genel İktisat
Q2
Q
9
Güz 2014
Örnek
Esneklik ve eğim
• Bir malın fiyatında meydana gelen % 10'luk bir artış talep
• Esnekliğin, iki değişkende meydana gelen yüzde
edilen miktarı % 25 oranında azaltıyorsa bu malın talep
esnekliği nasıldır?
a) Sıfır
b) Düşük esnek
c) Birim esnek
d) Esnek
e) Sonsuz esnek
• %∆Q / %∆P= 0.25 / 0.1 = 2.5 , e > 1
değişmeler arasındaki oran demek olmasına karşılık,
eğim, iki değişkende meydana gelen mutlak değişmeler
arasındaki oran demektir.
• Örneğin, doğrusal bir talep eğrisinin eğimi dikey eksende
yer alan değişken olan fiyattaki değişmenin (∆P), yatay
eksende yer alan değişken olan talep edilen miktardaki
değişmeye (∆Q) oranına eşittir, ∆P / ∆Q.
• Bu oran yani (∆P / ∆Q), yay esneklik formülündeki ilk
terimin (∆Q / ∆P) tersidir.
Güz 2014
Genel İktisat
11
Esneklik ve eğim
Güz 2014
Genel İktisat
12
Esneklik ve eğim
• Bu fonksiyonun
• b (∆Q / ∆P) terimi -4
• eğimi (∆P / ∆Q) ise -
0,25’tir.
• Dolayısı ile b=1 /
eğim.
Yrd. Doç. Dr. Rüstem Barış Yeşilay
Qd  a  bP
Q
P
Q P
P
e

 b
P Q
Q
Q P
1
P
e



P Q eğim Q
b
2
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
Güz 2014
13
Esneklik ve eğim
Genel İktisat
14
Esneklik ve eğim
P
• Tüketicilerin fiyat
• Negatif eğimli bir talep
değişmelerine olan
duyarlılığının her fiyat
düzeyinde aynı
değildir. Fiyat
yükseldikçe esnekliğin
artar.
eğrisinin eğimi ne
kadar büyük olursa
(talep eğrisi ne kadar
dik olursa) talep o
kadar az esnek olur.
Negatif eğimli bir talep
eğrisinin eğimi ne
kadar küçük olursa
talep o kadar çok
esnek olur.
e=∞
e>1
e=1
e<1
e=0
0
Güz 2014
Q
Genel İktisat
15
Güz 2014
P
P1
P2
D2
D1
0
Q1 Q2
Q
Q3
Genel İktisat
16
Esneklik ve eğim
Örnek
• D1 ve D2 gibi farklı eğimlerdeki iki talep eğrisinin P1 fiyat
• Kivi talebinin Q=200-4P olduğu bir durumda, kivinin fiyatı
düzeyinde kesiştikleri şekilde, fiyatın P1’den P2’ye
düşmesi sonucu talepte meydana gelen artış, D1 talep
eğrisi itibariyle Q1Q2, daha yatık D2 talep eğrisi itibariyle
ise Q1Q3 kadardır: Q1Q3 > Q1Q2.
10 ise talebin fiyat esnekliği kaçtır?


Çözüm
P=10 iken Q=200-4*10= 160
• Daha yatık (eğimi daha küçük) D2 talep eğrisinde talebin
aynı fiyat değişikliğine (P1P2) olan duyarlılığının daha
büyük olması, daha yatık D2 talep eğrisinin D1 talep
eğrisine kıyasla daha esnek olduğunu gösterir.
Güz 2014
Genel İktisat
17
e  b
P
10
40
 4 

 0, 25
Q
160
160
Güz 2014
Genel İktisat
18
Örnek
Örnek
• Elma talebinin Q=16-0.5P olduğu bir durumda, elmanın
• Bir malın talep denklemi Q=120-2P olarak verildiğinde,
fiyatı 4 ise talebin fiyat esnekliği kaçtır?

Çözüm

P=4 iken Q=16-0.5*4= 14
e  b
P
1 4
1
  
Q
2 14
7
Yrd. Doç. Dr. Rüstem Barış Yeşilay
malın fiyatı 10 TL ise talebin fiyat esnekliği kaçtır?

Çözüm

P=10 iken Q=120-2*10= 100
e  b
P
10
2
 2 

Q
100
10
3
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
19
Güz 2014
Genel İktisat
Esneklik ve eğim
Esneklik ve eğim
• Doğrusal (sabit eğimli) bir talep eğrisi üzerindeki her
• Birbirine paralel D1 ve D2
noktada eğim aynıdır.
• Doğrusal (sabit eğimli) bir talep eğrisi üzerindeki her
noktada fiyat esnekliği farklıdır.
• Doğrusal bir talep eğrisi üzerindeki her noktada eğimin
aynı esnekliğin ise farklı olması, birbirine paralel iki talep
eğrisinden orijine daha uzak olanın her fiyat düzeyinde
daha az esnek olmasına sebep olur.
Güz 2014
Genel İktisat
21
Örnek
D2
D1
A1
P0
0
Q1
A2
Q2
Q
Genel İktisat
22
• arc e, talep eğrisi üzerindeki iki farklı noktanın esneklik
nasıldır?
Sıfır
b) Düşük esnek
c) Birim esnek
d) Yüksek esnek
e) Sonsuz esnek
değerlerinin ortalaması alınarak bulunmaktadır.
a)
Güz 2014
Güz 2014
P
Talebin yay fiyat esnekliği (arc e)
• Sıfır eğime sahip olan talep eğrisinin fiyat esnekliği
eğim 
talep eğrilerinin eğimleri
(∆P/∆Q) aynı olduğundan, A2
ve A1 noktalarındaki talep
esneklikleri P/Q teriminin
değerine bağlıdır. Bu terimin
D2 ve D1 talep eğrileri
üzerindeki A2 ve A1
noktalarındaki değeri
sırasıyla (0P0/0Q2) ve
(0P0/0Q1)'dir. Bu ise, A2
noktasındaki esnekliğin A1
noktasındaki esneklikten
daha küçük olması demektir;
0Q2> 0Q1, (0P0/0Q2) <
(0P0/0Q1).
20
arc e=
P
P 1
P1 P
 0 ise e 

 
Q
Q eğim Q 0 Q
Genel İktisat
arc e=
23
P +P2
ΔQ
× 1
ΔP Q1 +Q 2
Q 2 -Q1
P +P2
× 1
P2 -P1
Q1 +Q 2
Güz 2014
Genel İktisat
Talebin yay fiyat esnekliği (arc e)
Örnek
• Herhangi bir malın fiyatı 3 lira iken talep edilen miktarları
• Yandaki şekilde miktar
10 birimdir. Malın fiyatı 5 liraya yükseldiğinde talep edilen
miktarlar 6 birime düşmüştür. Buna göre talebin nokta ve
yay fiyat esnekliklerini hesaplayınız?
6-10 3
4 3
3
e=
×

×

5-3 10
2 10
5
6-10 3+5
4 8
arc e=
×

×
 1
5-3 10+6
2 16
ve fiyat ikilisi için değişik
noktalardaki değerler
gösterilmiştir.
• Fiyat 8’dan 10’a
yükseldiğinde yay
esnekliğine göre talebin
fiyat esnekliği kaçtır?
arc e=
Yrd. Doç. Dr. Rüstem Barış Yeşilay
24
P
10
A
8
B
C
6
D
4
E
2
0
1
2
3
4
5
Q
Q2 -Q1 P1 +P2
1-2 10+8
1 18
×

×
  ×  3
P2 -P1 Q1 +Q2 10-8 2+1
2 3
4
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
25
Güz 2014
Genel İktisat
26
Talebin çapraz fiyat esnekliği (ec)
Talebin çapraz fiyat esnekliği (ec)
• ec, belli bir malla ilişkili diğer herhangi bir malın fiyatındaki
• X malı için talebin çapraz fiyat esnekliği, tüketicinin X
oransal değime nedeniyle ilgili malın talep miktarında
ortaya çıkan oransal değişimi ölçen esneklik katsayısıdır.
Örn: Benzin otomobilin tamamlayıcı malıdır. Benzin
fiyatları değiştiğinde otomobil talebi değişebilir.
• ec > 0 İkame mallar, rakip mallar.
• ec < 0 tamamlayıcı mallar.
• ec = 0 ilişkisiz mallar.
Güz 2014
Genel İktisat
27
Talebin çapraz fiyat esnekliği (ec)
malından talep ettiği miktarın Y malının fiyatındaki her %
1’lik değişme için % kaç değiştiğini gösterir. Örneğin Y
malının fiyatı % 10 azalınca tüketicinin talep ettiği X malı
miktarı % 5 azalmışsa, talebin çapraz fiyat esnekliği 0,5
olur ve bu 0,5 değeri de, tüketicinin X malından talep ettiği
miktarın, Y malının fiyatındaki her % 1’lik azalma için %
0,5 oranında azaldığını ifade eder. Benzer biçimde, Y
malının fiyatı %10 azalınca, tüketicinin talep ettiği X malı
miktarı % 5 artmış ise, talebin çapraz fiyat esnekliği -0,5
olur ve bu -0,5 değeri de, tüketicinin X malından talep
ettiği miktarın, Y malının fiyatındaki her % 1’lik azalma için
% 0,5 oranında arttığını ifade eder.
Güz 2014
Genel İktisat
28
Talebin çapraz fiyat esnekliği (ec)
Py
• Çapraz fiyat esnekliğinin pozitif (X malı miktarındaki ve Y
• Şekildeki pozitif eğimli doğru, X
malı fiyatında değişmelerin aynı yönlü) olduğu mallara,
ikameler veya ikame mallar denir. X ve Y malları ne kadar
yakın ikame iseler, talebin pozitif çapraz fiyat esnekliği o
kadar yüksek olur.
• Talebin çapraz fiyat esnekliğinin negatif olduğu mallara ise
tamamlayıcı mallar adı verilir. X ve Y malları ne kadar
yakın tamamlayıcı iseler, talebin negatif çapraz fiyat
esnekliği o kadar yüksek olur.
• Çapraz fiyat esnekliğinin sıfır olduğu (X malından talep
edilen miktarın Y malının fiyatından etkilenmediği)
mallara, ilişkisiz/bağımsız mallar denir.
malından talep edilen miktar ile
Y malı fiyatının aynı yönlü
değiştiğini ve dolayısıyla da X ve
Y mallarının ikameler olduğunu
yansıtmaktadır. Buna karşılık
negatif eğimli doğru, X malından
talep edilen miktar ile Y malı
fiyatının ters yönlü değiştiğini ve
dolayısıyla da X ve Y mallarının
tamamlayıcılar olduğunu
belirtmektedir. Dik doğru ise, X
malından talep edilen miktarın Y 0
malının fiyatından
etkilenmediğini, X ve Y
mallarının ilişkisiz mallar
olduğunu belirtmektedir.
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
29
ilişkisiz mallar, ec=0
tamamlayıcılar ec< 0
ikameler ec >
0
Qx
Genel İktisat
30
Örnek
Örnek
• Gazoz ve kolanın tam ikame mallar olduğu bir
• X malının fiyatındaki bir artış karşısında Y malına olan
durumda, kolanın talep eğrisi ile ilgili aşağıdaki
ifadelerden hangisi doğrudur?
a) Negatif eğimlidir ve fiyat esnekliği yüksektir.
b) Negatif eğimlidir ve fiyat esnekliği sıfırdır.
c) Miktar eksenine paraleldir ve sonsuz esnekliğe sahiptir.
d) Miktar eksenine paraleldir ve sıfır esnekliğe sahiptir.
e) Fiyat eksenine paraleldir ve sıfır esnekliğe sahiptir.
talep sola kayıyorsa X ve Y mallarının niteliğiyle ilgili
aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
a) X ve Y malları ikame mallardır.
b) X ve Y malları tamamlayıcı mallardır.
c) X malı normal bir maldır.
d) Y malı düşük bir maldır.
e) Y malı bir Giffen malıdır.
• exy= %∆Qx / %∆Py negatif olduğundan tamamlayıcı
mallardır.
Yrd. Doç. Dr. Rüstem Barış Yeşilay
5
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
31
Güz 2014
Genel İktisat
Örnek
Örnek
• Ayakkabı ile tükenmez kalem nasıl mallardır?
• Otomobil ile benzin nasıl mallardır?
a)
b)
c)
d)
e)
İkame malları
Tamamlayıcı mallar
Bağımsız mallar
Düşük mallar
Lüks mallar
Güz 2014
Tamamlayıcı mallar
İkame malları
c) Bağımsız mallar
d) Zorunlu mallar
e) Düşük mallar
a)
b)
Genel İktisat
33
Güz 2014
ec
ec
• Tamamlayıcı mallar (Complemantary Goods): Bir ihtiyacı
• Pb = Benzin fiyatı
giderme özelliğine beraber sahip olunabilen mallardır.
Araba-benzin, çay- şeker vs.
• İkame (rakip) mallar (Substitute Goods): Aynı ihtiyacı
giderme özelliğine sahip olan mallardır. Çay-kahve,
dolmuş-otobüs vs.
• Qo = Otomobil talebi
Güz 2014
32
Genel İktisat
35
Genel İktisat
34
Genel İktisat
36
ΔQo Pb
×
ΔPb Qo
Qo -Qo1 Pb1
ec= 2
×
Pb 2 -Pb1 Qo1
ec=
Güz 2014
ec
ec
 Benzin fiyatı 32 TL iken otomobil talebi aylık 24000 adet
 Tereyağı fiyatı 9 TL iken margarin talebi aylık 2400 gram
benzin fiyatı 26 TL düştüğünde otomobil talebi aylık
28000 adet olmaktadır. Buna göre çapraz talep
esnekliğini hesaplayınız?
28000-24000
32
4000
32
×

×
26-32
24000
6 24000
4 16 1 16 1 8
8
ec= ×  ×  ×  
3 24 3 6 3 3
9
ec=
Yrd. Doç. Dr. Rüstem Barış Yeşilay
tereyağı fiyatı 7 TL’ye düştüğünde margarin talebi aylık
2200 gram olmaktadır. Buna göre çapraz talep
esnekliğini hesaplayınız?
2200-2400
9
200
9
×

×
7-9
2400
2 2400
2 9 1 3 3
ec= ×  × 
2 24 1 8 8
ec=
6
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
Güz 2014
37
Genel İktisat
38
ec
Talebin gelir esnekliği (em)
 Herhangi bir malın fiyatı 110 kuruş iken başka bir malın
• Belli bir mal için em, gelirdeki değişmeler nedeniyle talep
talebi aylık 1200 gramdır. Malın fiyatı 130 kuruşa
yükseldiğinde diğer maldan talep edilen miktar aylık
1500 gram olmaktadır. Buna göre çapraz talep
esnekliğini hesaplayınız?
edilen mal miktarlarında ortaya çıkan değişmelerin
oransal değişimini ölçen bir katsayıdır.
• em > 0 ise ilgili mal normal maldır
• em < 0 ise ilgili mal düşük maldır
em=
Q -Q1 m1
ΔQ m
×
= 2
×
Δm Q m 2 -m1 Q1
arc em=
Güz 2014
Genel İktisat
Güz 2014
39
Talebin gelir esnekliği (em)
• İktisatçılar, fiyatlar-tercihler sabit
iken her gelir düzeyinde satın
alınan X malı miktarını gösteren
eğriye, Alman İstatistikçi Ernest
Engel’e (1821-1896) atfen Engel
eğrisi derler ve talebin gelir
esnekliğini grafiksel olarak Engel
eğrisiyle gösterirler.
• Engel kanunu, bir ailenin geliri ne
kadar düşük olursa, gelirin yiyecek
satın almak için harcanan kısmı o
kadar yüksek olur.
• Talebi gelirle aynı yönde değişen
normal mallarda Engel eğrisi
Şekildeki gibi pozitif eğimlidir.
Güz 2014
• Talebi gelirle ters yönde
değişen düşük mallarda ise
Engel eğrisi Şekildeki gibi
negatif eğimlidir. Şekildeki
negatif eğimli Engel eğrisi X
malının (pekmez, lor peyniri)
m0 gelir düzeyine kadar
normal bir mal olduğunu, m0
dan büyük gelir düzeylerinde
ise gelir arttıkça talep edilen
X malının azaldığını
(tüketicinin m0 dan büyük
gelir düzeylerinde pekmez
yerine reçel-bal, lor peyniri
yerine beyaz peynir-kaşar
peyniri talep ettiğini)
yansıtmaktadır.
em > 0
Q2
Q1
Genel İktisat
m1 m2
m
Q
40
Q
em < 0
Q1
A
B
Q2
0
Güz 2014
41
Talebin gelir esnekliği (em)
Gelir esnekliği pozitif ve bire eşit
Genel İktisat
Talebin gelir esnekliği (em)
Q
0
ΔQ m1 +m 2
×
Δm Q1 +Q 2
m0
m1 m2
Genel İktisat
m
42
Talebin gelir esnekliği (em)
Gelir esnekliği sıfıra eşit
Q
Q
Zorunlu mal, çizilen teğet dikey
ekseni keser
Lüks mal, çizilen teğet yatay
ekseni keser
Q
em > 1
0 < em < 1
Q2
em=1
Q1
Q2
em=0
Q1
0
0
m
0
Yrd. Doç. Dr. Rüstem Barış Yeşilay
m1 m2
m
0
m1
m2
m
m
7
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
43
Güz 2014
Genel İktisat
Örnek
Talebin gelir esnekliği (em)
• Engel eğrisi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi
• Belli bir ailenin aylık geliri 800 TL’den 1200 TL’ye
doğrudur?
a) Orijinden çıkan bir doğruysa, talebin gelir esnekliği her
noktada 1’dir.
b) Miktar eksenine dik bir doğruysa, talebin gelir esnekliği
sonsuzdur.
c) Gelir eksenini kesen pozitif eğimli bir doğruysa, talebin
gelir esnekliği 1'den küçüktür.
d) Fiyat eksenini kesen pozitif eğimli bir doğruysa, talebin
gelir esnekliği 1'den küçüktür.
e) Lüks mallarda negatif eğimlidir.
Güz 2014
Genel İktisat
45
Talebin gelir esnekliği (em)
12-16
800
×
1200-800 16
-4
800
-1 8
1
em=
×

× 
400 16
4 4
2
12-16
800  1200
arc em=
×
1200-800
16  12
-4
2000
-4 20
5
arc em 
×

×

400
28
4 28
7
Genel İktisat
yükseldiğinde bu ailenin bulgur talebi 16 kg’dan 12 kg’a
düşmektedir. Buna göre talebin gelir esnekliğini nokta ve
yay olarak hesaplayınız? Çıkan sonuca göre malın
niteliğini belirtiniz.
Güz 2014
Genel İktisat
46
Talebin gelir esnekliği (em)
em=
Güz 2014
44
47
Talebin Yay Fiyat Esnekliği (arc e) ve
Toplam Gelir İlişkisi
• Belli bir ailenin aylık geliri 1600 TL’den 2000 TL’ye
yükseldiğinde bu ailenin x malı talebi 16 kg’dan 20 kg’a
yükselmiştir. Buna göre talebin gelir esnekliğini nokta ve
yay olarak hesaplayınız? Çıkan sonuca göre malın
niteliğini belirtiniz.
Güz 2014
Genel İktisat
48
arc e ve Toplam Gelir İlişkisi
• Örnek: Bir malın fiyatı 18 TL’den 22 TL’ye yükseldiğinde
• TE=Tm= P * Q
• TE: Toplam Harcama
• Tm: Toplam Gelir
• arc e < 1 iken fiyat düşerse TE azalır, fiyat artarsa TE
artar.
• arc e > 1 iken fiyat düşerse TE artar, fiyat artarsa TE
azalır.
bu maldan tüketilen miktarlar 20 birimden 8 birime
düşmektedir. Buna göre arc e hesaplayınız ve satıcının
toplam gelirindeki değişmeyi yorumlayınız?
arc e=
8-20 18+22 -12 40 -3 10 30
×

×
 × 
22-18 20+8
4 28 1 7
7
 TE1=Tm1=P1xQ1=18x20=360 TL
 TE2=Tm2=P2xQ2=22x8=176 TL
 Firmanın geliri azalmıştır çünkü malın esnekliği
birden büyüktür.
Yrd. Doç. Dr. Rüstem Barış Yeşilay
8
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
49
Güz 2014
Genel İktisat
50
arc e ve Toplam Gelir İlişkisi
arc e ve Toplam Gelir İlişkisi
• Örnek: Bir malın fiyatı 22 TL’den 18 TL’ye düşürüldüğünde
• Örnek: Bir malın fiyatı 18 TL’den 22 TL’ye yükseldiğinde
bu maldan tüketilen miktarlar 8 birimden 20 birime
çıkmaktadır. Buna göre arc e hesaplayınız ve satıcının
toplam gelirindeki değişmeyi yorumlayınız?
arc e=
20-8 22+18 12 40 -3 10 30
×
 ×
 × 
18-22 8+20
-4 28 1 7
7
bu maldan tüketilen miktarlar 20 birimden 18 birime
düşmektedir. Buna göre arc e hesaplayınız ve satıcının
toplam gelirindeki değişmeyi yorumlayınız?
arc e=
18-20 18+22 -2 40 -1 20 10
×
 ×  × 
22-18 20+18 4 38 2 19 19
 TE1=Tm1=P1xQ1= 22x8=176 TL
 Tm1=P1xQ1=18x20=360 TL
 TE2=Tm2=P2xQ2= 18x20=360 TL
 Tm2=P2xQ2=22x18=396 TL
 Firmanın geliri artmıştır çünkü malın esnekliği birden
büyüktür.
 Firmanın geliri artmıştır çünkü malın esnekliği birden
küçüktür.
Güz 2014
Genel İktisat
51
Güz 2014
Genel İktisat
52
Talebin Yay Fiyat Esnekliği (arc e) ve
Toplam Harcama İlişkisi
Örnek
Esneklik
Fiyat
TE
Değişimi değişim
• Piyasa fiyatı % 3 arttığında talep edilen miktarın % 6
Esnek
Azalış
Artış
Inelastik
Azalış
Azalış
Birim
Esnek
Azalış
Değişmez
Güz 2014
Genel İktisat
Fiyat
Değişimi
ve TE
Ters
Yönde
Aynı
Yönde
53
azaldığı bir durumda, toplam hasılatta nasıl bir değişiklik
ortaya çıkar?
• A) % 100 artar.
B) % 50 azalır.
• C) % 18 artar.
D) % 3 azalır.
• E) Değişmez.
Güz 2014
Genel İktisat
54
Çözüm
Bir malın yay fiyat esneklik katsayısını
belirleyen unsurlar
• ∆Q / ∆P = %6 / %3= 2 yani esnek talep olduğunu görürüz.
• Malın niteliği: zorunlu ve dayanıklı mallarda esneklik
Esnek talep olduğuna göre malın fiyatındaki artış, mala
olan talebi kendisinden daha büyük oranda azaltacaktır.
Yani toplam hasılat aradaki fark kadar azalacaktır.
• % ∆TR= % ∆P+% ∆Q
• % ∆TR= %3+(-%6)
• % ∆TR= - %3 olarak bulunur.
Yrd. Doç. Dr. Rüstem Barış Yeşilay
birden küçüktür.
• Malın Tüketici Bütçesindeki Önemi: Bir malın tüketici
bütçesindeki önemi küçükse esneklik azdır.
• İkame (Rakip) Malın Varlığı
• Mala Karşı Tüketicilerin Alışkanlıkları
• Zamanın Uzunluğu: Kısa dönemde esneklik azdır.
9
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
Güz 2014
55
Genel İktisat
56
Talep esnekliği ve zaman
Talep esnekliği ve zaman
• X malının fiyatı düştüğünde,
• Şeklin incelenmesinden anlaşılacağı gibi, fiyatın
tüketicinin bu duruma tepki
olarak X malına ikame olan
mallar yerine daha çok X
malı satın alması ve böylece
tüketim kalıbını değiştirmesi
zaman alır.
• Talebin fiyat esnekliği,
ceteris paribus, kısa bir
zaman dilimine kıyasla uzun
bir zaman diliminde daha
yüksektir.
Güz 2014
P
P1’den P2’ye yükselmesi sonucu talep edilen mal
miktarı daha dik olan kısa dönem talep eğrisi
(DSR) itibariyle, Q1’den Q2’ye düşmüştür.
P2
P1
• Buna karşılık tüketicinin X malının fiyatındaki
DLR
DSR
0
Q3
Q2 Q1
Genel İktisat
57
Q
artışa tam intibak ettiği durumu yansıtan daha
yatık (daha esnek) DLR uzun dönem talep eğrisi
itibariyle, talep edilen mal miktarı Q3 olmuştur,
Q1Q3>Q1Q2.
Güz 2014
Genel İktisat
Örnek
Çözüm
• Yatay eksene paralel olan bir ters talep eğrisinden
• Talep eğrisi yatay eksene
58
P
türetilecek toplam hasılat eğrisi ile ilgili aşağıdaki
ifadelerden hangisi doğrudur?
a) U biçimlidir.
b) Yatay eksene paraleldir.
c) Pozitif eğimli bir doğrudur.
d) Dikey eksene paraleldir.
e) Pozitif eğimli, eğimi giderek azalan bir eğridir.
paralel iken tek bir fiyattan
dilediğince mal satılabilir.
Yani tek bir fiyat vardır.
Tam rekabet piyasası için
fiyat veri olduğundan TR
eğrisi orijinden çıkan pozitif
eğimli bir doğrudur.
10
D
0
Q
TR
TR
• TR=P*Q
• P sabit olduğundan Q
arttıkça TR artar.
0
Güz 2014
Genel İktisat
59
Güz 2014
Genel İktisat
Arz Esnekliği
Arz Esnekliği
• Belli bir malın fiyat değişmeleri karşısında ceteris paribus
• Arz esnekliğini es ile gösterirsek formülümüz
arz miktarında değişmeler olmaktadır. Belli bir malın arz
miktarının fiyat değişmeleri karşısında gösterdiği
hassasiyete "Arz Esnekliği" denir.
• Arz esnekliği, belli bir malın fiyatındaki yüzde değişimin,
arz miktarında ortaya çıkardığı yüzde değişimi
ölçmektedir.
• Arz esnekliği katsayısı, fiyat değişmesi karşısında arz
edilen miktardaki yüzde değişimin fiyattaki yüzde
değişime oranlanmasıdır.
Yrd. Doç. Dr. Rüstem Barış Yeşilay
Q
60
Miktardaki % Değişme
Fiyattaki % Değişme
Q -Q1 P
ΔQ P
es=
×
= 2
×
ΔP Q
P2 -P1
Q
es=
arc es=
P +P2
ΔQ
× 1
ΔP Q1 +Q 2
10
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
Güz 2014
61
es= 0 Durumu
es= ∞ Durumu
 Fiyat değişmesine
 Arz esnekliği formülünde, sıfıra
Genel İktisat
62
P
rağmen, arz
değişmemekte sabit
kalmaktadır. Buna örnek
olarak belli miktarda
üretilmiş ve arz edilen
bir malın, artık fiyat ne
olursa olsun belli bir
süre veya hiçbir zaman
arzı arttırılamamaktadır.
Ünlü ressamların
tabloları gibi.
yakın ufak bir fiyat değişikliği,
hatta sıfır durumunda; arz
miktarı çok fazla miktarlarda
değişiyorsa, arz esnekliği
sonsuz olmaktadır. Bu durum,
teorik de olsa, ileride
göreceğimiz tam rekabet
piyasasında tüketiciler
açısından piyasada belli bir
fiyattan istendiği kadar mal
bulunacağı yani arz edileceği
varsayımı şeklinde ifade
edilecektir. Bu durumda arz
doğrusu, fiyat eksenine dik,
miktar eksenine paraleldir. Bu
arz doğrusuna, “Tam Esnek Arz
Doğrusu” denir.
P
S
es= 0
Q
0
Güz 2014
Genel İktisat
fiyat değişmeleri yüzde
oranı ile arz miktarı
değişmeleri yüzde oranı
birbirine eşit olur. Bu
durumda, arz esnekliği
formülle hesaplama
sonucu es = 1 bulunur.
Bu esnekliğe "Birim
Esneklik" denir. Bu
durumun olabilmesi için,
arz doğrusunun
orijinden geçmesi
gerekmektedir.
 Bazı mallarda, fiyat
P
es=1
es=1
es=1
0
Q
Genel İktisat
değişmesi karşısında,
fiyat değişmesinden
daha büyük oranda
arz miktarında
değişme görülür. Bu
durumda arz esnekliği
1'den büyük
çıkmaktadır. Buna
"Esnek Arz" denir.
Esnek arz doğruları
fiyat eksenini keser.
Güz 2014
65
Q1
Q2
Q
∆P=0
Genel İktisat
64
P
es>1
es>1
es>1
0
Q
Genel İktisat
66
Arz esnekliği ve zaman
es < 1
değişmesi karşısında,
fiyat değişmesinden
daha küçük oranda arz
miktarında değişme
görülür. Bu durumda arz
esnekliği 1'den küçük
çıkmaktadır. Buna
"Esnek Olmayan Arz
veya Katı, Sert Arz
Esnekliği" denir. Esnek
olmayan arz doğruları,
miktar eksenini
kesmektedir.
S
es > 1 Durumu
Güz 2014
 Bazı mallarda, fiyat
0
Güz 2014
63
es = 1 Durumu
 Bazen, belli mallarda
es= ∞
P1
• Bir malın arz esnekliğini etkileyen en önemli unsurlardan
P
es<1
es<1
es<1
0
Yrd. Doç. Dr. Rüstem Barış Yeşilay
Q
birisi üreticilerin fiyattaki değişmeye tepki göstermek için
nasıl bir zaman dilimine sahip oldukları konusudur. Bu
bağlamda iktisatçılar, piyasa dönemi (pazar dönemi/çok
kısa dönem), kısa dönem ve uzun dönem gibi üç farklı
zaman dilimi tanımlarlar. Bunlardan piyasa dönemipazar dönemi-çok kısa dönem, üreticilerin ürettikleri
malın fiyatındaki değişmelere tepki göstermelerinin
mümkün olmadığı bir zaman dilimi demektir.
11
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
Güz 2014
67
Genel İktisat
68
Arz esnekliği ve piyasa dönemi
Arz esnekliği ve kısa dönem
• Piyasa döneminde arz
• Kısa dönem, üreticilerin
eğrisi yatay eksene
tanım gereği Şekilde
olduğu gibi diktir:
Piyasa dönemi, tam
esnek olmayan arz ile
tanımlanır.
P
g>0, h=0
ürettikleri malın fiyatına
üretim sürecinde
kullandıkları tüm girdileri
değil de bazı girdileri
değiştirerek tepki
göstermelerinin mümkün
olduğu bir zaman dilimidir.
S
P2
P1
P
g>0, h>0
S
P2
P1
• Qs= g + hP
0
Qs1
Qs
0
Qs1 Qs2
Qs
• h= ∆Q / ∆P
Güz 2014
Genel İktisat
69
Güz 2014
Genel İktisat
70
Arz esnekliği ve kısa dönem
Arz esnekliği ve uzun dönem
• Kısa dönemde üreticiler sahip oldukları sermaye girdisinin
• Uzun dönemde üreticiler,
(makine ve teçhizatın) miktarını değiştiremezler.
• Dolayısıyla da malın fiyatındaki değişmeye çalıştırdıkları
emek miktarını değiştirmek/malın fiyatı artınca (azalınca)
daha fazla (az) işçi çalıştırmak suretiyle tepki gösterirler.
ürettikleri malın fiyatına
üretim sürecinde
kullandıkları tüm girdileri
değiştirerek tepki
gösterebilirler.
g<0, h>0
P
S
P2
P1
0
Güz 2014
Genel İktisat
Qs1
Qs2
Qs
71
Arz esnekliği ve uzun dönem
• Uzun dönemde üreticiler, sahip oldukları sermaye
girdisinin miktarını da değiştirebilirler.
• Malın fiyatındaki değişmeye, üretim sürecinde
kullandıkları sermaye ve emek girdilerinin ikisini de
değiştirerek, malın fiyatı artınca daha fazla sermaye ve
emek kullanarak tepki gösterirler.
• Arz, her şeyin değişebildiği uzun dönemde, kısa
dönemdekinden daha esnektir.
Yrd. Doç. Dr. Rüstem Barış Yeşilay
12
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
1
Güz 2014
Genel İktisat
2
Örnek
• Doğrusal talep fonksiyonunun eğimi -0.3’tür. Fiyat 3 lira
iken satılan miktar 30 birimdir. Bu talep fonksiyonu fiyat ve
miktar eksenlerini nerde keser? Satılan birim 25 iken fiyat
ne kadardır? Fiyat 9 lira iken kaç birim mal satılabilir?
2
1
GENEL İKTİSAT
Güz 2014
Genel İktisat
3
Çözüm
3
10
Q  40  P
3
10
0  40  P
3
10
P  40
3
P  12
10
P
3
10
Q  40  0
3
Q  40
Q  40 
5
P  12  0.3Q
10 10
 P
3 3
10
Q  40  P
3
Q  12 
Güz 2014
Genel İktisat
4
• Doğrusal talep fonksiyonunun eğimi -0.5’dir. Fiyat 8 lira
iken satılan miktar 16 birimdir. Bu talep fonksiyonu fiyat ve
miktar eksenlerini nerde keser? Satılan birim 20 iken fiyat
ne kadardır? Fiyat 10 lira iken kaç birim mal satılabilir?
P  12  0.3* 25
P  4.5
1
10
6 Q  40 
9
3
Q  40  30
Q  10
Genel İktisat
5
Çözüm
Q  32  2 P
0  32  2 P
2 P  32
P  16
0.3Q  12  P
Örnek
4
Güz 2014
3
P  12  0.3Q
P  x  0.3Q
3  x  0.3*30
3  x 9
12  x
03b. ARZ ve TALEP ESNEKLİKLERİ
ÖRNEKLER
P  a  0.5Q
8  a  0.5*16
8  a 8
16  a
2
P  16  0.5Q
0.5Q  16  P
Q  16  2  2 P
Q  32  2 P
Güz 2014
Genel İktisat
6
Örnek
4
Q  32  2 P
5
Q  32  2*0
Q  32
P  16  0.5Q
P  16  0.5* 20
P6
• Şekilde yer alan A ve B
noktaları arasındaki
talebin yay esnekliğini
hesaplayınız?
P
20
A
B
15
6
Q  32  2 P
Q  32  2*10
Q  12
arce  
D
7
5
0
Yrd. Doç. Dr. Rüstem Barış Yeşilay
40
60
Q
1
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
7
Güz 2014
Genel İktisat
8
Örnek
• Yandaki şekle göre (a)
• Herhangi bir malın fiyatı 350 TL’den 200 TL’ye
3 TL ile 6 TL, (b) 6 TL
ile 9 TL, (c) 9 TL ile 12
TL, (d) 12 TL ile 15 TL
ve (e) 15 TL ile 18 TL
fiyatları arasındaki
talebin yay esnekliğini
hesaplayınız?
düşürüldüğünde talep edilen miktar 600 birimden 750
birime yükselmektedir. Buna göre talebin nokta ve yay
fiyat esnekliklerini hesaplayınız?
e
7
12
arce  
11
27
Güz 2014
Genel İktisat
9
Güz 2014
Genel İktisat
10
Örnek
Örnek
• Yandaki şekle göre (a)
• Aşağıdaki talep denkleminden hareketle talebin nokta
esnekliğini
5 TL ile 10 TL ve (b) 10
TL ile 15 TL fiyatları
arasındaki talebin yay
esnekliğini
hesaplayınız?
Güz 2014
• P= 60 – 0.2Q
• fiyatlar (i) sıfır, (ii) 20 TL, (iii) 40 TL, (iv) 60 TL iken
hesaplayınız?
Genel İktisat
11
Güz 2014
Genel İktisat
Çözüm
Çözüm
• P= 60 – 0.2Q
• (ii) P= 20 iken Q= 300 – 5*20= 200 olduğundan
• 0.2Q= 60 – P
e
• Q= 300 – 5P
• (i) P sıfır iken Q= 300 – 5*0= 300 olduğundan

20  1  10  1  1
1



  5  
200  0.2  100  0.2  10
2
(iii) P= 40 iken Q= 300 – 5*40= 100 olduğundan
e
e
P 1 
0  1 



0
Q  eğim  300  0.2 

40  1 
4

    5  2
100  0.2 
10
(iv) P= 60 iken Q= 300 – 5*60= 0 olduğundan
e
Yrd. Doç. Dr. Rüstem Barış Yeşilay
12
60  1 

    5  
0  0.2 
2
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
13
Güz 2014
Genel İktisat
Örnek
Çözüm
• P= 24 – 0.125Q talep denklemi için (a) 5 TL, (b) 10 TL ve
• (c) P= 15 TL için Q= 192 – 8*15 =72
(c) 15 TL fiyatları için nokta talep esnekliğini
hesaplayınız?
• 0.125Q = 24 – P
• Q = 192 – 8P
• (a) P= 5 TL için Q= 192 – 8*5 =152
e   b 
e   b 
14
P
15
15
5
  8    
Q
72
9
3
P
5
5
  8

Q
152
19
(b) P= 10 TL için Q= 192 – 8*10 =112
e   b 
Güz 2014
P
10
80
5
  8


Q
102
112
7
Genel İktisat
15
Örnek
• Herhangi bir X malının fiyatı %2 oranında azalırken talep
edilen miktar %3 artıyorsa talebin fiyat esnekliği kaçtır ve
toplam hasılat nasıl değişir?
Yrd. Doç. Dr. Rüstem Barış Yeşilay
3
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
1
Güz 2014
Genel İktisat
2
Piyasa
• Dar anlamda piyasa, alıcıların ve satıcıların bir araya
geldiği yerdir. Örn: sebze-meyve pazarları, hayvan
pazarları.
• Geniş anlamda piyasa, alıcı ve satıcıların her hangi bir
şekilde iletişim sağlayıp mal alışverişi yapabildikleri ortam.
GENEL İKTİSAT
04. TAM REKABET PİYASASINDA DENGE
Rüstem Barış YEŞİLAY
Güz 2014
Genel İktisat
3
Tek
Az
Çok
Satıcı sayısının
çok, diğer
şartların eksik
olduğu durum
Tek
Bilateral
Monopol
Zayıf
Monopson
Monopson
Eksik Monopson
2.
Az
Zayıf
Monopol
Bilateral
Oligopol
Oligopson
Eksik Oligopson
3.
Çok
Monopol
(Tekel)
Oligopol
Tam Rekabet
Eksik Satıcılı Eksik
Rekabet
Eksik
Monopol
Eksik
Oligopol
Alıcı
sayısının
çok, diğer
şartların
eksik olduğu
durum
Güz 2014
Eksik Alıcılı
Eksik Rekabet
Genel İktisat
Monopolcü
(Tekelci) Rekabet
5
Tam Rek Piyasasında Fiyat Oluşumu
X malının Talep Edilen Arz Edilen
Fiyatı (P)
Miktar (D)
Miktar (S)
D < S düşme eğilimi
3
8
D< S düşme eğilimi
4
6,5
D< S düşme eğilimi
4
5
5
D = S denge durumu
(Denge fiyatı P=4)
3
7
4
D > S artma eğilimi
2
8
3
D > S artma eğilimi
1
9
2
D > S artma eğilimi
1
6
5
Rüstem Barış Yeşilay
1.
4
4.
5.
Çokluk (Atomisite): Piyasada alıcı ve satıcılar çok
sayıda olmalıdır. Bir veya birkaç alıcı ve satıcı piyasa
fiyatını etkileyemez.
Türdeşlik (Homojenlik): Mal standart kalitede
olmalıdır.
Serbestlik (Özgürlük): Alıcıların ve satıcıların piyasaya
giriş ve çıkışı serbesttir.
Akıcılık (Mobilite): Mallar ve üretim faktörleri bir
yerden bir yere hiçbir engel olmadan
götürülebilmelidirler.
Tam bilgiye sahip olma (Açıklık): Alıcılar ve satıcılar
piyasa hakkında tam bilgiye sahip olmalıdırlar.
Güz 2014
Genel İktisat
6
Arz ve Talep Denge Fiyatı
X malının fiyat
eğilimi
9
7
Genel İktisat
Tam Rekabet Piyasasının Şartları
SATICI SAYISI
ALICI SAYISI
Güz 2014
P
S
Denge
Fiyatı
P*
equilibrium (Denge nok)
D
0
Q*
Q
Qs=Qd
Denge Miktarı
Alış Miktarı = Satış Miktarı
1
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
Güz 2014
7
Belli bir fiyattan sonsuz esnek arz ve talep
Genel İktisat
8
Tam rekabet piyasasında tek fiyatın
sonuçları
• Maksimum alışveriş hacmi
P
• Tüketiciler rantı
P
• Üreticiler rantı
S
Es=∞
P*
P*
Ed=∞
D
Q
Q
0
0
Güz 2014
Genel İktisat
Güz 2014
9
Maksimum alışveriş hacmi
Denge fiyatının altında fiyat
Genel İktisat
Tüketici ve üretici rantı
Denge fiyatının üstünde fiyat
Tüketiciler Rantı
P
P
P
S
S
Eq
P*
Eq
P*
P
Üreticiler
Rantı
S
O
Ps
Üreticiler Rantı
Tüketiciler
Rantı
P max
P*
10
P*
Eq
S
Eq
N
Ps
D
0
D
Q
Q*
Qs
0
0
Güz 2014
D
Pmin
D
Q
Q*
Qd
Genel İktisat
11
Arz fazlası ve talep fazlası
Q*
Q
Güz 2014
0
Q
Q*
Genel İktisat
12
Piyasa dengesinin sağlanması
P
• Bir maldan talep edilen miktarı o maldan arz edilen
miktara eşitleyen fiyat ve miktar demek olan denge fiyatı
ve denge miktarı, arz ve talep denklemleri yardımıyla
hesaplanabilir. Bu durum aşağıda örneklendirilmiştir:
• Qd= 100-2P Qs=40 + P Qd=Qs
S
Arz Fazlası
Ps
P*
e
• 100-2P = 40 + P, P = 20 TL
• Q = Qd = 100-2P = 100 - 2(20) = 60 birim
Pd
0
D
Talep Fazlası (noksan)
Qs
Qd
Rüstem Barış Yeşilay
Q*
• Q = Qs = 40 + P = 40 + 20 = 60 birim
Q
Qs
Qd
2
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
13
Güz 2014
Genel İktisat
14
Örnek
Örnek
• X malının talep denklemi P = 10-0.2Q ve arz denklemi P =
• X malının talep denklemi P = 100 - 4Q ve arz denklemi
2 + 0.2Q ise X malının denge miktarı ve fiyatı kaçtır?
10  0.2Q  2  0.2Q
P  10  0.2Q
4
8 Q
10
10
8  Q
4
20  Q
P  10  0.2* 20
Güz 2014
P  10 
P = -20 + 2Q ise X malının denge miktarı ve fiyatı kaçtır?
2
* 20
10
P6
Genel İktisat
15
Örnek
Güz 2014
Genel İktisat
Arz sabitken talebin değişmesi
• X malının talep denklemi P = 7-0.3Q ve arz denklemi P =
Talebin artması
2 + 0.2Q ise denge miktarı kaçtır?
Talebin azalması
P
P
S
S
7  0.3Q  2  0.2Q
P*
e
e’
P*’
5
5 Q
10
10
5  Q
5
10  Q
Güz 2014
16
P*
e
P*’
e’
D
D’
D’
D
0
Genel İktisat
17
Güz 2014
Q* Q*’
Q
0
Q
Q*’ Q*
Genel İktisat
18
Talebin azalması
Talep değişmesi ve Arz Esnekliği
• Talep değişmesi sonucunda piyasa dengesinde meydana
• Arz sabitken talep değişince piyasa fiyatında meydana
gelen değişme, talepte azalma açısından aşağıdaki gibi
hesaplanabilir:
• Qd= 130-2P, Qs=40 + P, Qd=Qs, 130-2P=40+P
• P=30 TL, Q=70 birim
• Qd= 100-2P, Qs=40 + P, Qd=Qs, 100-2P=40+P
• P=20 TL, Q=60 birim
Rüstem Barış Yeşilay
gelen değişmenin düzeyi arz esnekliğine bağlıdır. Aynı
düzeydeki talep değişmesinin piyasa fiyatı üzerindeki
etkisi, arz esnekliği arttıkça azalır. Bu nedenle piyasa
dönemi, kısa dönem, uzun dönem ayırımı ele alınmalıdır.
• Bir sonraki slayttaki Şekilde D1 ve S eğrilerinin kesiştikleri
e1 (P1-Q1) noktasında piyasa, başlangıçta dengededir.
Talepte meydana gelen aynı düzeydeki artış sonucu
(e1A=e1B=e1C) D1 talep eğrisinin dışa doğru kayarak D2
konumuna gelmesi ile her üç alternatif durumda da piyasa
dengesi, e2 (P2-Q2) noktasında gerçekleşmiştir.
3
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
Güz 2014
19
Talep değişmesi ve Arz Esnekliği
Genel İktisat
20
Talep değişmesi ve Arz Esnekliği
• Piyasa dönemindeki P2 fiyatının kısa dönemdeki P2
P
P
Sm
SSR
P2
e1
P1
D1
Q
0
Güz 2014
P2
P1
B
D2
Q1
e2
e1
P1
A
D1
0
SLR
e2
e2
P2
fiyatından ve onun da uzun dönemdeki P2 piyasa
fiyatından büyük olması, aynı düzeyde talep değişmesinin
piyasa fiyatı üzerindeki etkisinin, piyasa döneminden kısa
döneme ve uzun döneme doğru gittikçe azaldığı anlamına
gelir. Talep değişmesinin piyasa fiyatı üzerindeki etkisi, arz
esnekliği arttıkça azalır.
P
Q1 Q2
e1
C
D2
D2
D1
Q
0
Q1
Genel İktisat
Q2
21
Q
Güz 2014
Genel İktisat
22
Talep değişmesi ve Arz Esnekliği
Talep değişmesi ve Arz Esnekliği
• Arz esnekliği ile denge fiyatı arasındaki ilişki konusundaki
• Qd= 100-0.5P
bu açıklamalar, arz ve talep denklemleri ile de ifade
edilebilir.
• Talep artmadan önceki durumu yansıtan aşağıdaki
örnekte, talep artmadan önceki piyasa fiyatı
gerek çok kısa dönemde,
gerekse kısa ve
uzun dönemlerde P1=100 TL’dir:
• Qs=50 (g>0, h=0, es=0); 100-0.5P=50;
P1=100 TL
• Qs=10+0.4P (g>0, h>0, es<1); 100-0.5P=10+0.4P;
P1=100 TL
• Qs=-100+1.5P (g<0, h>0, es>1); 100-0.5P=-100+1.5P;
• Qd= 100-0.5P
Güz 2014
P1=100 TL
Genel İktisat
23
Talep değişmesi ve Arz Esnekliği
Güz 2014
Arzın artması
ile piyasa fiyatı P1=100 TL’den
çok kısa dönemde (piyasa dönemi) P2= 140 TL’ye,
kısa dönemde P2= 122 TL’ye, uzun dönemde ise
P2= 110 TL’ye yükselir: 110 < 122 < 140.
• Qd= 120-0.5P, Qs=10+0.4P, 120-0.5P = 10+0.4P, P2= 122
24
Talep sabitken arzın değişmesi
• Talep denklemi Qd= 120-0.5P olursa, talep artışı nedeni
• Qd= 120-0.5P, Qs=50, 120-0.5P = 50, P2= 140 TL
Genel İktisat
Arzın azalması
P
P
S’
S
S’
P*
P*’
e
S
P*’
e’
e’
e
P*
TL
D
0
Qd Qd’
D
Q
0
Q*’ Q*
Q
• Qd= 120-0.5P, Qs=-100+1.5P, 120-0.5P = -100+1.5P, P2=
110 TL
Rüstem Barış Yeşilay
4
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
25
Talep sabitken arzın değişmesi
Güz 2014
Genel İktisat
26
Arzın ve talebin birlikte değişmesi
• Arz değişmesi sonucu piyasa dengesinde
Talep değişmesi > Arz değ.
meydana gelen değişme cebirsel olarak
aşağıdaki gibi hesaplanabilir:
Arz değişmesi > Talep Değ
P
P
S
S
S’
S’
• Qd= 100-2P, Qs=40+P, Qd=Qs, 100-2P=40+P
• P=20 TL, Q= 60 birim.
P’
e
e
P
• Qd= 100-2P, Qs=70+P, Qd=Qs, 100-2P=70+P
• P=10 TL, Q= 80 birim.
Güz 2014
e’
Genel İktisat
27
P
P’
D’
D
D
0
Güz 2014
e’
Q
D’
Q
0
Genel İktisat
28
Soru
Arzın ve talebin birlikte değişmesi
• Aşağıdaki durumlardan hangisinin denge fiyatına olan
Talep değişmesi = Arz değ.
etkisi belirsizdir? (KPSS, 2001)
Talebin ve arzın artması
b) Talebin düşmesi ve arzın sabit kalması
c) Talebin artması ve arzın düşmesi
d) Arzın artması ve talebin düşmesi
e) Talebin artması ve arzın sabit kalması
P
a)
S
P
e
S’
e’
D
D’
0
Güz 2014
Q
Genel İktisat
29
Güz 2014
Genel İktisat
30
Soru
Fiyat tavanı
• Bir malın denge fiyatı ile ilgili aşağıdaki ifadelerden
• Hükümetler piyasa mekanizmasının işleyişine çoğu
hangisi yanlıştır? (KPSS, 2002)
a) Talep artar ve arz azalırsa, denge fiyatı yükselir.
b) Arz artar ve talep azalırsa, denge fiyatı düşer.
c) Talep azalır ve arz sabit kalırsa, denge fiyatı düşer.
d) Arz azalır ve talep sabit kalırsa, denge fiyatı yükselir.
e) Talep azalır ve arz artarsa, denge fiyatı yükselir.
zaman müdahale ederler. Bu müdahale dolaysız biçimde
(hükümetin malın piyasada işlem göreceği/alınıp
satılacağı en yüksek fiyatı veya en düşük fiyatı tespit
etmesi biçiminde) olabileceği gibi, dolaylı biçimde de
(hükümetin vergilerle veya tarifelerle (kotalarla) malın
piyasa fiyatını etkilemesi biçiminde de olabilir.
• Hükümetin malın piyasada işlem göreceği (alınıp
satılacağı) en yüksek (maksimum) fiyatı tespit etmesine,
kısaca fiyat tavanı denir.
Rüstem Barış Yeşilay
5
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
Güz 2014
31
Fiyat tavanı
• Fiyat tavanı uygulamasının kaçınılmaz sonucu talep
P
P2
Pc
fazlasının (noksanın) ortaya çıkmasıdır. Gerçekten de
Şekilde tavan fiyat üzerinden arz ve talep edilen miktarlar,
sırasıyla PCA ve PCB’dir. Dolayısıyla da AB kadar bir talep
fazlası (noksan) vardır. Böyle bir durumda Qs kadar mal
Qa kadar mal satın almak isteyen tüketiciler arasında
önce gelen alır biçiminde dağıtılabilir, önce gelen alır
yöntemi mağazalar önünde kuyruklar oluşmasına yol açar
ve bu yüzden de kuyruk yöntemi diye nitelendirilir.
S
L
e
P1
B
A
D
0
Güz 2014
32
Fiyat tavanı
• Şekilde X malı arz ve
talebinin karşılaşması
sonucu, piyasa e noktasına
denk gelen P1Q1 bileşiminde
dengeye gelmektedir.
Ancak hükümet (örneğin
tüketicileri korumak
gerekçesiyle), X malı için Pc
düzeyinde bir fiyat tavanı
tespit etmiştir, Pc<P1. Bir
başka deyişle hükümet, X
malının Pc’den daha yüksek
bir fiyattan satılmasını
yasaklamıştır.
Genel İktisat
Qs
Q1
Qd
Genel İktisat
33
Q
Güz 2014
Genel İktisat
34
Fiyat tavanı
Fiyat tavanı
• Önce gelen alır uygulaması (kuyruk yöntemi), bazı
• Şekildeki D piyasa talep eğrisi, X malını tavan fiyattan
tüketicilerin çok miktarda mal satın almalarına karşılık,
bazı tüketicilerin az miktarda mal satın almalarına veya
hiç mal satın alamamalarına yol açar. Önce gelen alır
uygulamasının bu sakıncasını gidermek için, X malının
tavan fiyatını tespit eden hükümet, X malının tüketiciler
arasındaki dağılımını da düzenler. Bu düzenleme
hükümetin kuponlar bastırıp tüketicilere dağıtması ve
tüketicilerin de bu kuponlarla birlikte tavan fiyat üzerinden
malı mağazalardan satın almaları biçiminde olur. Tayın
kuponları yöntemi İkinci Dünya Savaşı esnasında
ülkemizde ve birçok ülkede uygulanmıştır.
Güz 2014
Genel İktisat
35
Fiyat tabanı
• Hükümetin malın piyasada işlem göreceği (alınıp
satılacağı) en düşük (minimum) fiyatı tespit
etmesine fiyat tabanı denir. Hükümetin piyasa
mekanizmasının işleyişine dolaysız
müdahalesinin bir başka örneği olan fiyat
tabanının amacı, çiftçileri ve işçileri korumaktır.
Rüstem Barış Yeşilay
daha yüksek fiyatlardan satın almak isteyen pek çok
tüketicinin olduğunu gösterir. Ayrıca satıcılar da, Qs kadar
malı daha yüksek fiyattan satarak daha fazla kâr elde
etmek isterler. Malın piyasada tavan fiyatın üstünde bir
fiyattan işlem görmesi, karaborsa diye nitelendirilir. Tavan
fiyat uygulamasının kaçınılmaz sonucu karaborsadır ve
en fazla zararı korumayı amaçladığı tüketicilere
vermektedir. Şekilde görüldüğü gibi fiyat tavanı
uygulaması satıcıların malı P2 fiyatından satabilmelerine
ve dolayısıyla da PCP2LA alanı kadar haksız kazanç elde
etmelerine yol açar.
Güz 2014
Genel İktisat
36
Fiyat desteği
• Şekilde fiyat tabanının çiftçileri
korumak amacıyla
uygulanması gösterilmiştir. X
malı (buğday) arz ve talebinin
karşılaşması sonucu, piyasa e
noktasına denk gelen P1Q1
bileşiminde dengeye
gelmektedir. Ancak hükümet,
çiftçileri korumak gerekçesiyle
buğday için Pf düzeyinde bir
fiyat tabanı tespit etmiştir, Pf >
P1. Hükümet buğdayın Pf den
daha düşük bir fiyattan alınıp
satılmasını yasaklamıştır.
P
S
Pf
A
B
e
P1
D
0
Qd
Q1
Qs
Q
6
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
37
Güz 2014
Genel İktisat
38
Fiyat desteği
Fiyat desteği
• Fiyat desteği de denilen tarım ürünlerine yönelik fiyat
• Çiftçilerin bu kazançlarına karşılık, piyasa koşullarında
tabanı uygulamasının sonucu, arz fazlasının (fazlanın)
ortaya çıkmasıdır. Şekilde taban fiyat üzerinden arz edilen
miktar Pf B, talep edilen miktar ise Pf A dır. Dolayısıyla da
AB kadar bir arz fazlası vardır. Eğer hükümet belirlediği
taban fiyatın geçerli olmasını gerçekten istiyorsa,
AB=QdQs kadar fazlayı, Pf fiyatı üzerinden kendisi satın
alır. Geriye kalan Pf A=0Qd kadar mal ise tüketiciler
tarafından satın alınır. Böylece çiftçilerin geliri 0P1 x 0Q1 =
0P1eQ1 düzeyinden, hükümetin yaptığı ödemeler (QdQs x
Pf = QdABQs) ile tüketicilerin yaptıkları ödemeler (0Qd x
Pf=0PfAQd) toplamına eşit olan 0PfBQs düzeyine yükselir.
Güz 2014
Genel İktisat
39
0Q1 kadar buğdayı P1 fiyatından satın alacak olan
tüketiciler daha yüksek bir fiyat (Pf) üzerinden daha az
buğday satın (0Qd) almış olurlar. Bu durum, fiyat
desteğinin neden olduğu tüketici kaybını yansıtır.
• Diğer taraftan hükümetin, satın aldığı buğdayı yurt dışına
satamaması halinde, devletin fazlayı satın almak için
yaptığı harcamalar vergi ödeyenler tarafından finanse
edilmiş olur.
Güz 2014
Genel İktisat
40
Fiyat desteği
Fiyat desteği
• Ayrıca fiyat desteği sonucu Q1 denge miktarından daha
• Fiyat desteği sonucu daha az malı (Qd) daha yüksek
Güz 2014
Güz 2014
fazla buğday üretilmesi, fiyat desteğinin toplumun
istediğinden daha fazla buğday üretilmesine yol açması
ve dolayısıyla da sınırlı kaynakların sınırsız isteklerin
karşılanmasında etkin biçimde kullanılmasını engellediği
anlamına gelir.
• Bu durum, vergi ödeyenlerin durumundaki kötüleşme ile
birlikte, fiyat tespitinin toplumsal maliyetini oluşturur.
Genel İktisat
41
Fiyat desteği
• Eğer P1-Pf fiyat aralığında ed>1 ise, fiyat desteği sonucu
fiyat P1'den Pf'ye yükseldiğinde toplam harcama
(tüketicilerin çiftçilere yaptıkları ödeme) azalır.
• Buna karşılık eğer P1-Pf fiyat aralığında ed<1 ise, fiyat
desteği sonucu fiyat P1'den Pf'ye yükseldiğinde toplam
harcama (tüketicilerin çiftçilere yaptıkları ödeme) artar.
• Bir başka deyişle, eğer P1-Pf fiyat aralığında ed<1 ise,
tüketiciler hem daha az malı daha yüksek fiyattan satın
alırlar, hem de daha fazla harcama yaparlar.
Rüstem Barış Yeşilay
fiyattan (Pf) satın almak zorunda kalan tüketicilerin,
çiftçilere yaptıkları ödemeler acaba artar mı yoksa azalır
mı?
• Fiyat desteği sonucu, tüketicilerin malı elde etmek için
ödedikleri fiyat P1'den Pf düzeyine yükseldiğinde, toplam
harcamanın/tüketicilerin çiftçilere yaptıktan ödemenin
artıp artmayacağı, P1-Pf fiyat aralığında talep esnekliğinin
birden büyük mü yoksa küçük mü olduğuna bağlıdır.
Genel İktisat
42
Asgari ücret
• Şekilde fiyat tabanının işçileri
korumak amacıyla uygulanması
gösterilmiştir.
• SL emek arz ve DL emek talep
eğrilerinin emek piyasasında
karşılaşması sonucu, piyasa e
noktasına tekabül eden W1-N1
bileşiminde dengeye gelmekte
ve böylece W1 denge ücreti
üzerinden 0N1 kadar işçi
çalışmaktadır. Ancak hükümet
işçileri korumak amacıyla Wf
düzeyinde bir asgari ücret tespit
etmiştir: Wf >W1.
W
SL
Wf
A
B
e
W1
DL
0
Nd
N1
Ns
Emek
Miktarı
7
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
43
Güz 2014
Genel İktisat
44
Asgari ücret
Asgari ücret
• Şekilde asgari ücret uygulaması, emek arz fazlasının
• Piyasa koşullarında çalışacak durumda olan N 1Nd kadar
(fazlanın) ortaya çıkmasına yol açmıştır.
• Şekilde asgari ücret üzerinden arz ve talep edilen emek
miktarlar, Wf B ve Wf A’dır ve dolayısıyla da AB kadar bir
emek arz fazlası vardır.
• Bir başka deyişle, asgari ücret düzeyi üzerinden çalışmak
isteyen 0Ns, kadar emeğin 0Nd kadarı çalışmakta, NdNs
kadarı ise iş bulamamaktadır.
Güz 2014
Genel İktisat
45
emeğin de işsiz hale geldiğini içeren böyle bir durumda,
işçiler işsiz kalmak yerine minimum ücretin altında bir
ücret üzerinden çalışmayı kabul ederler.
• İktisatçılar, işverenin işçiye her aybaşı ödediği ücretin
resmi kayıtlardaki minimum ücretten düşük olduğu böyle
bir durumu da karaborsa diye nitelendirirler.
Güz 2014
Genel İktisat
46
Soru
Soru
• Asgari ücret yasası karşıtlarının, asgari ücretin düşük
• Hükümet bir malın fiyatını, piyasadaki denge fiyatının
•
•
•
•
•
yetenekli işçileri olumsuz etkileyeceğini düşünmelerinin
nedeni aşağıdakilerden hangisidir? (KPSS, 2003)
A) Düşük yetenekli işçilerin serbestçe seçemeyecekleri işleri
kabullenmek zorunda kalmaları
B) Düşük yetenekli işçilerin sosyal olanaklardan yeterince
yararlanmamaları
C) Asgari Ücret yasalarının, işgücü piyasalarının işlerliğini
yitirmesine yol açması ve buna bağlı olarak işsizliğin ortaya
çıkması
D) Kiraların ve gıda fiyatlarının asgari ücretle birlikte
yükselmesi
E) Düşük yetenekli işçilerin verimliliklerinin düşük olması ve
buna bağlı olarak bunların ücretlerinin de düşük belirlenmesi
Güz 2014
Genel İktisat
47
üstüne çıkacak şekilde kontrol ediyorsa,
aşağıdakilerden hangisi söz konusu olur? (KPSS,
2001)
a) Bazı tüketiciler kazançlı çıkar.
b) Hem tüketiciler, hem de üreticiler kazançlı çıkar.
c) Tüm tüketiciler kazançlı çıkar.
d) Bazı üreticiler ürünlerini satacak alıcı bulabilirler.
e) Hiç kimse kazançlı çıkmaz.
Güz 2014
Genel İktisat
Soru
Çözüm
• Piyasanın dengede olduğu bir durumda, bir malın
• Tavan fiyat, bir malın satılabileceği en yüksek fiyatın
talebinin fiyat esnekliği -2,1 ve arzının fiyat esnekliği
0,9 ise bu piyasaya denge fiyatının % 10 altındaki bir
tavan fiyat getirildiğinde piyasa denge miktarının
yüzde kaçına eşit bir talep fazlası gerçekleşir? (KPSS,
2011)
• A) 2,1
B)3
C)9
Rüstem Barış Yeşilay
D) 21
E) 30
48
devlet tarafından belirlenmesidir. Dolayısıyla tavan fiyat
politikasının etkin olabilmesi için denge fiyatının altında bir
fiyat belirlenmesi gerekir. Denge fiyatının altında
belirlenen tavan fiyat talep fazlasına neden olur. Fiyatın
%10 düşmesi talep edilen miktarın %21 artmasına ve arz
edilen miktarın %9 azalmasına neden olur. İkisinin toplamı
%30 talep fazlasına denk gelir.
8
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
Güz 2014
49
Çözümün şekli
Genel İktisat
50
Vergilendirme
• Hükümet harcamalarını finanse etmek, ekonomiyi
düzenlemek, kaynakların dağılımını etkilemek ve gelir
dağılımını değiştirmek amacıyla, hem gelir ve servet
üzerinden hem de mallar üzerinden çeşitli vergiler alır.
Hükümetin faktör gelirleri (rant, ücret, faiz, kâr) ve servet
üzerinden aldığı vergilere dolaysız vergiler, mallar için
yapılan harcamalar üzerinden aldığı vergilere ise dolaylı
vergiler denir. Hükümetler mallar üzerinden iki tür vergi
alırlar:
• spesifik vergiler (birim mal üzerinden alınır: bir paket
sigaradan veya bir litre ve benzinden)
• ad volarem vergiler (malın satış fiyatı üzerinden alınır:
satış fiyatı üzerinden % vergi KDV gibi)
Güz 2014
Genel İktisat
Güz 2014
51
Vergilendirme
S + Vergi
• Hükümet bir maldan
Güz 2014
52
Vergilendirme
P
spesifik vergi alınca,
malın arz fiyatı spesifik
vergi kadar artar.
Hükümet üretilen-satılan
her birim maldan 1 TL
vergi alınca, malın vergi
sonrası arz fiyatı 1’er TL
artar. Hükümetin spesifik
vergi alması sonucu
malın arz fiyatı, vergi
kadar artmıştır.
Genel İktisat
D1
5
C1
4
B1
3
S
D
C
A1
2
B
1
0
A
7
10
15
20
Genel İktisat
Q
53
• Vergi öncesi denge noktası
E’dir. Hükümetin maldan spesifik
vergi alması sonucu, S1 vergi
öncesi arz eğrisi vergi kadar
yukarı kaymış ve S2=S1+Vergi
konumuna gelmiştir. Yeni denge
noktası A’dır. Hükümetin maldan
spesifik vergi alması, denge
fiyatının P1'den P2'ye
yükselmesine, denge miktarının
ise Q1’den Q2’ye düşmesine yol
açmıştır. Vergide artış sonucu
arz eğrisi S1’den S3 konumuna
ve böylece piyasa dengesi de
A’dan B konumuna gelmiştir.
Güz 2014
P
P3
S3=S2+ Vergi
S2=S1+ Vergi
B
A
P2
Vergi
E
P1
D
0
Q3
Genel İktisat
Q2
Q1
Q
54
Vergi yansıması
Vergi yansıması
• Hükümetin mallar üzerinden aldığı spesifik verginin
• Verginin üreticiler tarafından ödenen kısmı ise, vergi ile
üreticiler (satıcılar) ve tüketiciler (alıcılar) arasında
bölüşülmesine, vergi yansıması denir.
• Spesifik bir verginin tüketiciler tarafından ödenen kısmı,
verginin vergi öncesi piyasa fiyatında yol açtığı artışa
eşittir, örneğin bir litre benzinin vergi öncesi piyasa fiyatı 5
TL, vergi sonrası fiyatı da 7 TL ise, ceteris paribus,
hükümetin bir litre benzinden aldığı spesifik verginin 2
TL'si tüketici tarafından ödenir.
Rüstem Barış Yeşilay
S1
verginin tüketici tarafından ödenen kısmı arasındaki farka
(verginin tüketici tarafından ödenmeyen kısmına) eşittir,
örneğimizde hükümetin bir litre benzinden aldığı spesifik
vergi 3 TL ise, verginin üretici tarafından ödenen kısmı 3
TL - 2 TL = 1 TL'dir.
9
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
Güz 2014
55
Vergi yansıması
Genel İktisat
56
Vergi yansıması
• Şekilde ilk denge noktası E’dir.
P
Hükümetin maldan vergi alması
sonucu, arz eğrisi S+Vergi
konumuna gelmiştir. Yeni piyasa
dengesi A noktasında
gerçekleşmiştir. A’da tüketiciler
P2
verginin piyasa fiyatındaki artışa
eşit olan AB kadarını, üreticiler de
P1
verginin vergi ile tüketiciler
tarafından ödenen kısım arasındaki P0
farka eşit olan
AC – AB = BC kadarını
ödemişlerdir.
• Şekildeki açık taralı alan (P1P2 .
0Q2) tüketiciler tarafından ödenen
toplam vergiyi, koyu taralı alan da
0
(P1P0. 0Q2) üreticiler tarafından
ödenen toplam vergiyi
yansıtmaktadır.
Güz 2014
• Vergi konmadan önceki piyasa fiyatı P1=70 TL olsun.
S + Vergi
A
Vergi
B
• P=100 - 2Qd, P=25+3Qs, Qd=Qs ise
• 100-2Q=25+3Q, Q=15, P1=100-2(15)=70 TL
S
• Şimdi hükümetin birim maldan 15 lira vergi aldığını
E
C
D
Q2
Q1
Q
Genel İktisat
varsayalım. Bu varsayım arz denklemine sokulursa, vergi
sonrası piyasa fiyatının 76 lira olduğu ve dolayısıyla da
verginin 6 liralık kısmının (6/15=%40) tüketiciler
tarafından, geri kalan 9 liralık kısmının da (9/15=%60)
üreticiler tarafından ödendiği sonucuna ulaşılır.
• P=100-2Qd, P= (25+3Qs) + 15, 100-2Q=40+3Q, Q=12,
P2=100-2(12)=76TL
Güz 2014
57
Genel İktisat
58
Örnek
Arz esnekliği ve vergi yansıması
• Rekabetçi bir piyasada talep eğrisi P= 610 – 3Q ve arz
• Hükümetin bir maldan spesifik vergi bir vergi alması
eğrisi P= 50 + 4Q ise
a) denge fiyat ve miktarını bulunuz.
b) hükümet birim başına 14 TL vergi koyarsa denge
miktarı ve fiyatı nasıl etkilenir?
c) verginin ne kadarını üretici ne kadarını tüketici öder?
sonucu, piyasa fiyatının ne kadar artacağı ve dolayısıyla
da verginin tüketiciler ve üreticiler arasında nasıl
paylaşılacağı, arz ve talep esnekliklerine bağlıdır.
• Arz esnekliği arttıkça, ceteris paribus, verginin üretici
tarafından ödenen kısmı azalır (tüketici tarafından ödenen
kısmı artar).
• Bir başka deyişle, talep esnekliğinin arz esnekliğine oranı
(ed/es) düştükçe, verginin satıcı tarafından ödenen kısmı
azalır (alıcı tarafından ödenen kısmı artar).
• Cevap: a) Q=80 , P= 370 b) Q=78 , P= 376 c) Tüketici
verginin 6 TL kısmını öder kalan 8 TL üretici tarafından
ödenir.
Güz 2014
Genel İktisat
Güz 2014
59
Arz esnekliği ve vergi yansıması
es>1
S + Vergi
P2
P1
P0
0
Vergi
B
A
P3
P1
E
C
Q2
S
D
Q1
Rüstem Barış Yeşilay
vergi kadar artarak
P1’den P2’ye yükselir
ve üretici hiç vergi
ödemez/verginin tümü
tüketici tarafından
ödenir.
S
a
a
A
• es=∞ piyasa fiyatı
S + Vergi
P
P0
Q
0
E
60
Arz esnekliği ve vergi yansıması
es<1
P
Genel İktisat
Vergi
B
P
A
P2
a
∆P
P1
S+Vergi
Vergi
S
C
E
D
D
C
Q3 Q1
Q
0
Q2
Q1
Q
10
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
Güz 2014
61
62
Talep esnekliği ve vergi yansıması
Arz esnekliği ve vergi yansıması
• Şekil (a)'daki D talep eğrisi, (b) deki talep eğrisinden daha yatıktır ve
dolayısıyla da daha esnek talep durumunu temsil etmektedir. Bu
farklılık, hükümetin birim maldan Ea=AC kadar aynı miktarda vergi
alması sonucu, piyasa fiyatının P1'den (a) ve (b)'de sırasıyla P2 ve P3
düzeylerine yükselmesine yol açmıştır.
• es=0 piyasa fiyatı
değişmez ve verginin
tümü üretici tarafından
ödenir/tüketici hiç vergi
ödemez.
Genel İktisat
P
S + Vergi
P
S
S + Vergi
P
S
a
S
a
A
P3
A
P1
E
P0
C
P2
P1
P0
Vergi
Vergi
E
P1
P0
B
D
B
E
C
C
D
0
Güz 2014
Q3
D
Q
Genel İktisat
0
Q2 Q1
Güz 2014
63
Q
0
Q2 Q1
Genel İktisat
Q
64
Talep esnekliği ve vergi yansıması
Talep esnekliği ve vergi yansıması
• Talebin daha esnek olduğu durumdaki P2 vergi sonrası
• Vergileme sonucu piyasa fiyatı değişmez ve dolayısıyla
Güz 2014
Güz 2014
piyasa fiyatının, talebin daha az esnek olduğu
durumundaki P3 vergi sonrası piyasa fiyatından küçük
olması, talebin daha esnek olduğu durumda verginin daha
küçük kısmının tüketiciler tarafından ödendiği anlamına
gelir. Dolayısıyla da talep esnekliği arttıkça, verginin
tüketici tarafından ödenen kısmı azalır (üretici tarafından
ödenen kısmı artar). Bir başka deyişle, talep esnekliğinin
arz esnekliğine oranı (ed/es) arttıkça verginin alıcı
tarafından ödenen kısmı azalır (satıcı tarafından ödenen
kısmı artar).
Genel İktisat
65
Talep esnekliği ve vergi yansıması
66
Tablo: Esneklik ve vergi yansıması
ed= 0
S
a
S+Vergi
a
∆P
D
E
S
P4
Vergi
A
P1
Tüketici
Üretici
Arz Esnekliği = ∞
Tamamını öder
Hiç ödemez
Arz Esnekliği = 0
Hiç ödemez
Tamamını öder
Talep Esnekliği = ∞
Hiç ödemez
Tamamını öder
Talep Esnekliği = 0
Tamamını öder
Hiç ödemez
Esneklik
P
S+Vergi
P0
Genel İktisat
Verginin Tüketici ve Üretici Tarafından Ödenen Kısmı
ed= ∞
P
P1
da verginin tümü üretici tarafından ödenir/tüketici hiç vergi
ödemez.
• Talep esnekliği sıfır olduğunda ise, vergileme sonucu
piyasa fiyatı vergi kadar artarak P1'den P4 düzeyine
yükselir ve dolayısıyla da üretici hiç vergi ödemez/verginin
tümü tüketici tarafından ödenir.
Vergi
E
C
Arz Esnekliği > Talep Esnekliği Çok kısmını öder
Az kısmını öder
Arz Esnekliği < Talep Esnekliği Az kısmını öder
Çok kısmını öder
• Esneklik düzeyi arttıkça verginin yansıtılma oranı artar.
0
Q4
Q1
Rüstem Barış Yeşilay
Q
0
Q1
Q
Yani esnekliği fazla olan taraf esnekliği az olan tarafa
vergiyi yansıtabilir.
11
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
1
Güz 2014
Genel İktisat
2
Fayda kavramı ve özellikleri
GENEL İKTİSAT
a.
05. KARDİNAL FAYDA TEORİSİ
b.
Mal ve hizmetlerin insan ihtiyaçlarını karşılama
özelliğine fayda denir.
Fayda sübjektif bir kavramdır. Bu nedenle aynı malın
faydası kişiden kişiye değişir. Örnek: pul koleksiyonu
yapan bir kişi için pulun faydası ile pul koleksiyonu
yapmayan bir insan için pulun faydası aynı değildir.
Fayda, bir malın elde bulunan miktarı ile ters
orantılıdır; fakat karşılanacak ihtiyacın şiddet derecesi
ile doğru orantılıdır. Yani bir ihtiyacı karşılayan malın
miktarı çoğalınca faydası azalmaktadır. Buna karşılık
ihtiyacın şiddet derecesi arttıkça fayda da artar;
ihtiyacın şiddet derecesi azaldıkça fayda da azalır.
Rüstem Barış YEŞİLAY
Güz 2014
Genel İktisat
3
Güz 2014
Genel İktisat
Fayda Fonksiyonu
Fayda kavramına farklı yaklaşımlar
• Fayda Fonksiyonunun Özellikleri
1. Fayda fonksiyonu, malların tüketilen miktarlarının artan
• Kardinal Yaklaşım (Sayısalcı görüş):
2.
3.
4.
5.
bir fonksiyonudur.
Diğer malların tüketim miktarları sabitken, bir malın
miktarı artırıldığında toplam fayda azalarak artar. Bu
özelliğe azalan marjinal fayda denir.
Her bireyin fayda fonksiyonu farklıdır. Bu nedenle
bireylerarası fayda karşılaştırması yapılamaz.
Bireysel fayda fonksiyonları birbirinden bağımsızdır.
Dolayısıyla bir bireyin tüketimi, sadece o bireye fayda
sağlar.
Fayda fonksiyonları sürekli fonksiyonlardır.
Güz 2014
Genel İktisat
5
Kardinal Fayda Teorisi
• Gossen, Jevons ve Walras tarafından öne sürülmüştür.
•
•
•
•
•
Faydanın bir ölçüt ile (Util) ölçülebileceğini iddia etmişlerdir.
Varsayımları:
1.
Tüketiciler rasyoneldir.
2.
Fayda ölçülebilir veya bir sayı ile ifade edilebilir. Ancak
para ölçüt olarak kullanılamaz. Çünkü paranın değeri kişiden
kişiye değişebilir.
3.
Azalan marjinal fayda yaklaşımı geçerlidir. Azalan
marjinal fayda yaklaşımı, ilave bir birim tüketimin sonucunda,
toplam faydanın azalarak artmasıdır. (I. Gossen Yasası)
4.
Fayda objektiftir. Fayda kişiden kişiye değişmez.
5.
Fayda toplanabilir. Bir mal sepeti içerisinde her bir malın
faydası ayrı ayrı hesaplanarak toplam faydaya ulaşılır.
U= U(X1) + U(X2)
Rüstem Barış Yeşilay
4
Tüketicinin satın alınabilecek alternatif mal
bileşimlerinden elde edeceği faydayı, rakamsal
olarak ölçebileceği varsayılır.
• Ordinal Yaklaşım (Sıralamacı görüş):
Tüketicinin satın alınabilecek alternatif mal
bileşimlerinden elde edeceği faydayı rakamsal
olarak ölçemeyeceği, fakat "A mal sepeti B mal
sepetinden daha fazla fayda sağlıyor, C mal
sepeti A mal sepetinden daha fazla fayda
sağlıyor" biçiminde bir sıralamaya tabi
tutabileceği varsayılır.
Güz 2014
Genel İktisat
6
Toplam Fayda
Toplam fayda, bir tüketicinin belli bir süre içinde
kullandığı ya da büsbütün tükettiği mallardan
sağladığı tüm faydayı göstermektedir. Bir malın
tüketilen birimleri artarken, her eklenen (marjinal)
birimin faydası gittikçe azalır. Çünkü tüketilen her
yeni birim, daha az şiddet derecesindeki bir
ihtiyacımızı gidermektedir. Bir an gelir ki öyle bir
noktaya ulaşılır, artık ondan sonra tüketilen
birimin faydası sıfır olur. Bundan sonra artık
toplam fayda artmaz. Bu noktaya "doyum (işbâ)
noktası" denilmektedir.
1
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
Güz 2014
7
Genel İktisat
8
Marjinal faydanın hesaplanması
Marjinal fayda
Marjinal fayda belli miktardaki malın en son
tüketilen biriminin sağladığı faydadır.
Böylece belli bir süre içinde üretilen malları
en ufak birimlere ayırıp, bunların sıra ile
üreticiye sağladığı faydayı sayısal olarak
ölçersek, ilk tüketilen birim tüketiciye birinci
birimin marjinal faydasını, son tüketilen
birim ise sonuncu birimin marjinal faydasını
verir.
ΔTU: Toplam faydadaki değişim
ΔQ: bir malın tüketilen miktarındaki değişim
MU: marjinal fayda
MU x 
•
TU x TU 3 - TU 2 24 -18 6


 6
Qx
Q3 - Q2
3- 2
1
Toplam fayda fonksiyonunun birinci türevi de MU
verir.
TU  12 X  X 2
MU 
Güz 2014
Genel İktisat
Güz 2014
9
Azalan marjinal fayda yasası
Genel İktisat
Toplam Fayda
(TU)
Marjinal Fayda
(MU)
0
0
-
1
45
45
2
85
3
115
4
135
20
5
140
5
143
144
8
144
0
9
138
-6
10
130
11
110
Rüstem Barış Yeşilay
TU
azalıyor
10
0
-
1
10
10
2
18
8
3
24
6
4
28
4
5
28
0
6
26
-2
Genel İktisat
12
TU, MU
•
•
Doyum
Noktası
•
-8
-20
0
• MU sıfırken TU
3
1
Marjinal Fayda
(MU)
TU, MU ve Azalan MU İlkesi
30
7
Toplam Fayda
(TU)
MU=TU
40
6
Artış Hızı
Azalıyor
İçilen Çay
Miktarı (Bardak)
Güz 2014
11
Tüketilen
Portakal Sayısı
Artış Hızı
Yüksek
Genel İktisat
Tablo
Herhangi bir maldan tüketildikçe, o maldan elde
edilen marjinal fayda düşecektir. Azalan marjinal
fayda yasası, bir maldan daha fazla tüketildikçe, o
malın marjinal faydasının düşeceğini ifade eder.
Yasaya göre, bir malın tüketilen miktarları
arttıkça, o malın tüketiminden sağlanan toplam
fayda artar. Ancak toplam faydadaki artış oranı
giderek azalır. Bunun nedeni ise malın tüketilen
miktarı arttıkça, giderilen ihtiyacın şiddetinin ve
sağladığı doyumun değerine eşit olan marjinal
faydasının azalmasıdır.
Güz 2014
dTU
 12  2 X
dX
•
maksimumdur. Doyum
noktasıdır.
MU pozitifken TU artış
aşamasındadır.
MU negatifken TU azalış
aşamasındadır.
MU ilk tüketilen birimde en
yüksektir daha sonra
sürekli olarak azalır.
İlk tüketilen birimde her
ikisi eşittir.
144
TU
45
0
1
8
Q
MU
2
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
13
Güz 2014
Genel İktisat
14
Tüketici Dengesi
Tüketici Dengesi
• Tüketicinin, gelirinin tümünü harcayarak faydasını
• Kardinal fayda teorisinde, bu iki varsayıma ek olarak,
maksimize ettiği (satın alınabilecek en iyi sepeti satın
aldığı) duruma tüketici dengesi denir.
• Tüketici dengesi analizinin amacı, tüketicinin faydasını
nasıl maksimize ettiğini/tüketici denge koşulunun ne
olduğunu açıklamaktır.
• Tüketici denge koşulunun ne olduğu araştırılırken,
tüketicinin parasal gelirinin ve satın aldığı malların
fiyatlarının sabit olduğu varsayılır.
tüketicinin bir maldan kullandığı miktar arttıkça o malın
marjinal faydasının azaldığı veya kısaca tüketici
tercihlerinin azalan marjinal fayda ilkesine tabi olduğu
varsayılır.
• Bu ilave varsayım, tüketicinin sadece tek bir mal satın
alarak faydasını maksimize etmesi olasılığını ortadan
kaldırır.
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
15
Genel İktisat
16
Eşmarjinal İlkesi
Eşmarjinal İlkesi
• Kardinal fayda teorisinde tüketici dengesini tanımlayan iki
• Bir mal için harcanan son liranın tüketiciye sağladığı
koşul vardır.
• gelirin tümünün harcanması.
• her mal için harcanan son liraların tüketiciye sağladığı marjinal
faydaların eşit olması.
• Kardinal yaklaşımdaki tüketici denge koşulu, gelirin tümü
harcandığında her mal için harcanan son liraların
tüketiciye sağladığı marjinal faydaların eşit olması
biçiminde ifade edilebilir. İktisatçılar söz konusu denge
koşuluna, kısaca eşmarjinal ilkesi derler.
Güz 2014
Genel İktisat
17
Örnek
Px  Qx  Py  Qy  m
MUx MUy MUx Px

,

Px
Py
MUy Py
Güz 2014
Genel İktisat
18
Çözüm
• A tüketicisi X, Y ve Z malından bir tüketim sepeti
oluşturarak dengeye ulaşmıştır. Tüketicinin X ve Y
malından elde etmiş olduğu marjinal fayda sırasıyla 14 ve
8 birimdir. Y ve Z malının fiyatı ise sırasıyla 4 ve 8’dir.
• Buna göre, X malının fiyatı (Px) ve tüketicinin Z
malından elde etmiş olduğu marjinal fayda (MUZ)
kaçtır? (2004)
Rüstem Barış Yeşilay
marjinal fayda, malın satın alınan son biriminin marjinal
faydası ile malın fiyatı arasındaki orana eşittir. Örneğin X
malından satın alınan son birimin marjinal faydası 6 birim
ve X malının fiyatı da 2 lira ise, X malı için harcanan son
liranın tüketiciye sağladığı marjinal fayda üçe eşittir:
6/2=3.
Px
MUZ
A)
7
16
B)
7
14
C)
4
14
D)
5
10
E)
14
4
MUx MUy MUz


Px
Py
Pz
14 8 MUz
 
Px 4
8
14 8
14
 
 2  2 Px  14  Px  7
Px 4
Px
MUz
2
 16  MUz
8
3
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
19
Tüketici Dengesi
(Px=2 TL, Py=1 TL, m=9 TL)
Güz 2014
Genel İktisat
20
Tüketici Dengesi
• Tüketici 2 birim X malı ve 5 birim Y malı satın aldığında,
Miktar
MUX
MUx/Px
MUy
MUy/Py
1
16
8
11
11
2
14
7
10
10
3
12
6
9
9
4
10
5
8
8
5
8
4
7
7
6
6
3
6
6
7
4
2
5
5
8
2
1
4
4
Güz 2014
Genel İktisat
21
hem tüm gelirini harcamakta (2*2 TL + 5*1 TL = 9 TL) hem
de her mal için harcadığı son liralardan elde ettiği marjinal
faydaları eşitlemektedir: 14/2= 7/1=7. Bir başka deyişle,
tüketici 2 birim X malı ve 5 birim Y malı satın aldığında,
hem tüm gelirini harcamakta hem de her malın son
biriminden elde ettiği marjinal faydalar arasındaki oranı,
malların fiyatları arasındaki orana eşitlemektedir: 14/7 ve
2/1=2. Tercihleri azalan marjinal fayda ilkesine tabi olan
tüketicinin 2 birim X ve 5 birim Y malı içeren mal
sepetinden elde ettiği toplam fayda
(16+14+11+10+9+8+7=75), diğer tüm alternatif mal
sepetlerinden elde edeceği toplam faydadan büyüktür.
Güz 2014
Genel İktisat
22
Tüketici Dengesi
Tüketici Dengesi ve Bireysel Talep Eğrisi
• Gelirinin tümünü harcayan bir tüketicinin her mal için
• Tüketicinin nominal geliri, diğer malların fiyatları ve
harcadığı son liralardan elde ettiği marjinal faydaları
eşitleyerek maksimum fayda elde etmesinin arkasında,
tüketici tercihlerinin azalan marjinal fayda ilkesine tabi
olduğu varsayımı yatar.
• Eğer bu varsayım geçerli değil ise, tüketici her mal için
harcadığı son liralardan elde ettiği marjinal faydaları
eşitlemek suretiyle faydasını maksimize edemez.
• Tüketici bu durumda kendisine en yüksek faydayı
sağlayan tel bir malı satın alarak maksimize eder.
Güz 2014
Genel İktisat
23
Tüketici Dengesi ve Bireysel Talep Eğrisi
Miktar
1
2
3
4
5
6
7
Rüstem Barış Yeşilay
MUx
16
14
12
10
(8)
6
4
MUy
11
10
9
(8)
7
6
5
tüketicinin tercihleri sabitken, bir malın fiyatı yükselince
(düşünce) tüketicinin o maldan satın almak istediği miktar
azalır (artar). Kısaca talep kanunu diye nitelendirilen bu
tüketici davranışının teorik çerçevesini, yukarıda
incelenen tüketici dengesi analizine fiyat değişmelerini
dahil ederek açıklamak mümkündür. Yukarıdaki örnekte
yer alan X malının fiyatının 2 liradan 1 liraya düştüğünü
varsayalım. Bu durumda tüketici fiyatı 2 liradan 1 liraya
düşen X malından 2 birim yerine 5 birim ve fiyatı
değişmeyen Y malından da 5 birim yerine 4 birim satın
alarak, her mal için harcadığı son liralardan sağladığı
marjinal faydalan eşitler (8/1=8/1=8) ve böylece yeniden
maksimum fayda düzeyine ulaşır.
Güz 2014
Genel İktisat
24
Tüketici Dengesi ve Bireysel Talep Eğrisi
• X malına ilişkin fiyat-miktar
bileşimleri şekil üzerinde
gösterildiğinde tüketicinin
X malından satın almak
istediği miktarın, X malının
fiyatı ile ters yönlü
değiştiğini ifade eden
negatif eğimli bir bireysel
talep eğrisi elde edilir.
Talep kanununun
arkasında, tercihleri azalan
marjinal fayda ilkesine tabi
olan bir tüketicinin, fayda
maksimizasyon davranışı
yatar.
P
D
A
2
B
1
0
2
5
Q
4
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
Güz 2014
25
Genel İktisat
Tüketici Fazlası
Tüketici Fazlası Şekil
• Tüketicinin belirli miktarda X malı satın almak için
• D talep eğrisinin
ödemeye razı olduğu para miktarı ile fiilen ödediği para
miktarı arasındaki farka, tüketici fazlası-tüketici artığı
veya tüketici rantı denir. Örneğin tüketicinin 3 kilo hamsi
satın almak için ödemeye razı olduğu para miktarı 12 TL
iken, 3 kilo hamsi satın almak için fiilen ödediği para
miktarı 9 TL ise, tüketici fazlası 3 TL'dir.
Güz 2014
Genel İktisat
Güz 2014
27
Tüketici Fazlasının Değişmesi
• X malının fiyatı değiştiğinde,
tüketici fazlası da değişir.
Şekilde X malının fiyatı
P1=3TL iken 9 birim X malı
satın alan tüketicilerin elde
ettikleri tüketici fazlası, P1TA
alanına eşittir. X malının
piyasa fiyatı P1=3 TL’den
P2=1 TL’ye düşünce, tüketici
fazlası da P1TA alanından
P2TC alanına yükselmiştir.
X malının fiyatı 3 liradan 1
liraya düşünce, toplam
tüketici fazlası P1P2CA alanı
kadar artmıştır.
Güz 2014
T
E
P1
D
0
Genel İktisat
fazlasında meydana gelen P1P2CA
kadar artışın nedeni:
T
A
P2(1)
a
C
D
0
28
• X malının fiyatı düşünce tüketici
P
• b=P1P2DA dikdörtgenidir ve
b
Q
Q
Tüketici Fazlasının Değişmesi
P
P1(3)
Tüketiciler
Rantı
P
altında ve piyasa fiyat
doğrusunun üstünde
kalan P1TE taralı alanı
veya kısaca fiyat
doğrusu ile D talep
eğrisi arasında kalan
P1TE taralı alanı,
tüketici fazlasını
gösterir.
26
Q1(9)
Genel İktisat
Q2(15)
Q
tüketicilerin X malının fiyatı düşünce
önceki kadar X malını (9 birim) daha
az harcama ile satın almak suretiyle
elde ettikleri ilave tüketici fazlasını
gösterir,
• P1P2DA= (P1P2)*(P2D) = (2 TL)*(9)
=18 TL.
• a=DAC üçgenidir ve X malının
fiyatının düşünce öncekinden 6 birim
daha fazla X malı satın alan
tüketicilerin, ilave 6 birim X malı
tüketiminden elde ettikleri ilave
tüketici fazlasını gösterir.
Güz 2014
29
T
A
P1(3)
b
P2(1)
0
a
Q1(9)
Genel İktisat
Tüketici Fazlasının Değişmesi
Tüketici Fazlasının Değişmesi
• Şekildeki DAC üçgeninin
• Diğer bir çözüm olarak
değeri de, yükseklik ile
uzunluğun çarpımının
yarısına eşittir;
• DAC= 1/2(AD *DC)= 1/2 (2
TL*6) = 16 TL.
• Bu durumda X malının
fiyatının 3’den 1’e düşmesi
sonucu tüketici fazlasında
meydana gelen artış 24
liradır.
• P1P2AC= P1P2AD + DAC =
18TL + 6TL = 24TL.
Rüstem Barış Yeşilay
P
C
D
Q2(15)
Q
30
P1P2CA yamuğunun alanı
hesaplanabilir.
T
A
P1(3)
b
P2(1)
0
a
C
D
Q1(9)
 Alt taban   Yukseklik
2
P1 A  P2C    P1  P2 

P1 P2CA 
2
9  15    3  1

P1 P2CA 
 24
2
P1 P2CA 
Q2(15)
Q
Ust taban
5
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
31
Güz 2014
Genel İktisat
Örnek
Çözüm
• X malının fiyatı 3 YTL'den 2 YTL'ye düşünce tüketici A'nın
• Talep denklemi Q=a-bP ve
talep ettiği miktar 10 birimden 14 birime yükselmiştir.
• Buna göre, tüketici fazlasındaki değişme kaç YTL'dir?
(2006)
• A) 10 B)12 C)16 D) 18 E) 22
Güz 2014
Genel İktisat
33
Çözüm
• Şimdi tüketici rantlarını ayrı ayrı bulup aradaki değişmeyi
bulabiliriz. Tüketici rantı formülü üçgenin alanından;
b= ∆Q/ ∆ P olduğundan
b=14-10/2-3=- 4 olarak
bulunur. Q=a-4P olur.
Buradan x malının
herhangi bir fiyatını ve o
fiyattan talep edilen
miktarını yerine koyarsak;
10=a-4*3 a=22 olarak
bulunur. Q=22-4P olur.
• Şimdi talep sıfırken fiyatı
bulmak için Q değerine 0
verirsek 0=22-4P; P=5,5
olarak buluruz.
Güz 2014
32
P
S
5,5
3
e
2
D
0
10
Genel İktisat
Q
14
34
Örnek
• A’nın ete yönelik talebi Dp=100-p denklemiyle
gösterilmektedir.
• (Taban x yükseklik) /2= 10 x (5,5-3) /2 =12,5
• Etin fiyatı 75 TL ise, A’nın net tüketici artığı kaç olur?
• (Taban x yükseklik) /2= 14 x (5,5-2) /2 =24,5
(2003)
• 24,5 – 12,5 = 12
• Ya da yamuğun alanından aynı sonuç elde edilebilir:
• A) 25
• D) 625
B) 156,25
E) 1250
C) 312,5
Ust taban
 Alt taban   Yukseklik
2
10  14    3  2 

PP
 12
1 2CA 
2
PP
1 2CA 
Güz 2014
Genel İktisat
35
Güz 2014
Genel İktisat
36
Örnek
Örnek
• Bir mal için piyasa talep fonksiyonu Q=100-P ise P=30
• Piyasa arz eğrisinin p=20+y fonksiyonuna eşit olduğu
fiyatında bu maldan elde edilen toplam tüketici artığı
kaçtır? (2010)
• A) 50
B) 225
C) 900
• D) 2450
E) 2100
bir durumda, piyasa fiyatı 40 ise üretici artığı kaç
olur? (2008)
• A) 50
B) 100
C) 150
• D) 200
E) 400
Rüstem Barış Yeşilay
6
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
37
Güz 2014
Genel İktisat
Örnek
Değer Paradoksu (Elmas – Su
Paradoksu)
• A tüketicisinin bir mal için ödemeye istekli olduğu miktar
• İktisadın kurucusu olan Adam Smith, 1776 yılında
50 TL, B tüketicisinin 45 TL, C tüketicisinin ise 40 TL'dir.
• Malın fiyatı 40 TL olduğuna göre üç tüketicinin toplam
tüketici artığı kaç TL'dir? (2009)
• A) 15 B) 40 C) 85 D) 95 E) 135
Güz 2014
Genel İktisat
39
Değer Paradoksu (Elmas – Su
Paradoksu)
38
yayınlanan Milletlerin Zenginliği adlı kitabında, bir maldan
elde edilen toplam faydayı kullanım değeri (KD), bir
malın diğer malları satın alma gücünü ise değişim değeri
(DD) diye tanımlamıştır. Adam Smith ve izleyicilerine
göre, bir malın kullanım değerinin değişim değerini
belirlemesi ve dolayısıyla da KD yüksek olan malların
değişim değerlerinin de yüksek olması gerekir. Oysa,
gerçek hayatta KD yüksek olan malların, çoğu kez DD hiç
yoktur veya tam tersine DD yüksek malların, çoğu kez KD
hiç yoktur. Örneğin sudan daha yararlı bir şey olmadığı
halde su ile hemen hemen hiç bir şey satın almamasına
karşılık, KD hemen hemen hiç olmayan elmas ile diğer
mallardan çok fazla miktarlarda satın almak mümkündür.
Güz 2014
Genel İktisat
40
Değer Paradoksu (Elmas – Su
Paradoksu)
• KD yüksek olan su gibi bir malın değişim değerinin çok az
olmasına karşılık, KD çok az olan elmas gibi bir malın DD
çok yüksek olması, değer paradoksu veya elmas-su
paradoksu diye nitelendirilir. Adam Smith’in 18. yüzyılda
gözlemlediği değer paradoksu, aslında Smith’in
düşündüğünün tersine iktisadi açıdan olması gereken bir
durumdur. Zira belirli miktarda bir malın DD, Smith’in
düşündüğü gibi o malın toplam faydası tarafından değil,
marjinal faydası tarafından belirlenir ve tüketicilerin
nispeten daha kıt olan elması suya kıyasla çok az
miktarda satın almaları, suya kıyasla elmasın marjinal
faydasının ve dolayısıyla da DD çok daha yüksek
olmasını gerektirir. Tüketici denge koşulu da bu durumu
içerir.
Güz 2014
Genel İktisat
41
MUx MUy 40 10

,

, Py  0,5 TL
Px
Py
2 Py
• Yukarıdaki örneğe göre 1 birim X malı ile 4 birim Y malı
satın alınması ve dolayısıyla da marjinal faydası daha
yüksek olan X malının değişim değerinin de daha yüksek
olması demektir. Adam Smith’in 1776 yılında bu gerçeğin
farkında olmamasının nedeni, marjinal fayda kavramının
ve dolayısıyla da tüketici denge koşulunun o yıllarda
henüz keşfedilmemiş olmasıdır.
Güz 2014
Genel İktisat
Değer Paradoksu (Elmas – Su
Paradoksu)
Değer Paradoksu (Elmas – Su
Paradoksu)
• Marjinal fayda kavramı ve tüketici denge koşulu, İngiliz
• Değer paradoksu aslında sudan
iktisatçı William Stanley Jevons (1835-1882) tarafından
1871 yılında yayınlanan Politik İktisadın Teorisi başlıklı
kitapta keşfedilmiştir.
• Bu yüzden de bazı iktisatçılar kardinal yaklaşımdaki
tüketici denge koşulunu, gelirin tümü harcandığında her
mal için harcanan son liraların tüketiciye sağladığı
marjinal faydaların eşit olmasını, Jevons Kanunu diye
nitelendirirler.
Rüstem Barış Yeşilay
elde edilen tüketici fazlasının
elmastan elde edilen tüketici
fazlasından büyük olmasını
içerir. Suyun piyasa fiyatının P2
olduğunun varsayıldığı Şekilde
tüketicinin sudan elde ettiği
toplam yararın 0P1AQ1 olmasına
karşılık, tüketicinin piyasa fiyatı
üzerinden Q1 kadar su elde
etmek için katlandığı maliyet
(yaptığı harcama) 0P2AQ1’dir.
Dolayısıyla da su için tüketici
fazlası P2P1A alanına eşittir.
42
P
P1
P2
A
0
Q1
D
Q
7
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
43
Değer Paradoksu (Elmas – Su
Paradoksu)
• Elmasın piyasa fiyatının
P4. olduğunun varsayıldığı
Şekilde tüketicinin
elmastan elde ettiği toplam
yararın 0P3BQ1 olmasına
karşılık, tüketicinin piyasa
fiyatı üzerinden Q1 kadar
elmas elde etmek için
katlandığı maliyet/yaptığı
harcama 0P4BQ1’dir.
Dolayısıyla da elmas için
tüketici fazlası P3P4B taralı
alanına eşittir: P2P1A >
P3P4B.
Rüstem Barış Yeşilay
P
P3
P4
B
D
0
Q1
Q
8
Yrd.Doc.Dr. Rüstem Barış YEŞİLAY
Güz 2014
Genel İktisat
Güz 2014
1
Güz 2014
Genel İktisat
2
Ordinal fayda teorisi
• Ordinal fayda kavramını Öne süren iktisatçılara göre
(Edgeworth, Antonelli, Fisher) faydanın belirli bir şekilde
ölçülmesi imkansızdır.
• Fayda ancak karşılaştırabilir.
• Mallar ve hizmetler faydaları açısından sadece
sıralanabilir.
• Hatta belirli bir tüketici birimi veya grubu için iki maldan
hangisinin faydasının daha çok olduğu bilinebilir.
• En önemli iktisatçısı, Pareto'dur.
• Bu teorinin kullanıldığı en önemli iki araç; kayıtsızlık
eğrileri ve bütçe doğrusudur.
GENEL İKTİSAT
06. ORDİNAL FAYDA TEORİSİ
Güz 2014
Genel İktisat
3
Güz 2014
Genel İktisat
4
Ordinal fayda teorisi varsayımları
Tüketici tercihlerine ilişkin dört varsayım
• Fayda ölçülemez, ancak sıralanabilir. Yani mallar az
• Tercihlerin bütünlüğü, A ve B gibi iki malla karşılaşan bir
faydalıdan çok faydalıya veya çok faydalıdan az faydalıya
doğru sıralanabilir.
• Fayda sübjektiftir. Aynı malı tüketen farklı tüketiciler farklı
fayda düzeyine ulaşabilirler.
• Fayda toplanamaz. Bir malın faydası, bir mal sepeti
içerisinde değerlendirilir. Ayrı ayrı toplanıp, toplam
faydaya ulaşılamaz.
• Fayda karşılaştırılamaz, mallardan elde edilen faydalar
birbirine bağlıdır.
tüketici, ya A → B’ye veya B → A’ya tercih eder ya da hiç
tercih yapmaz. Kayıtsız kalır.
• Tercihlerin geçişliliği; A → B; B → C A’yı → C’ye tercih
eder.
• Tercihlerin doymazlığı; Tüketici A ve B mal sepetleriyle
karşılaştığında hangi sepette daha çok mal varsa onu
seçer. Tüketici doyumsuzdur.
• Tercihlerin sürekliliği; tercihlerin kısa dönemde
değişmemesi. Tüketici A ve B malı ile karşılaştığında,
tercihini bir kez açıkladığında, bu tercihlerini kısa
dönemde değiştirmez. A ve B’nin arasında da mal
sepetleri vardır.
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
5
Doymazlık
Genel İktisat
Kardinal ve Ordinal Fayda Karşılaştırma
Kardinal
• Doymazlık varsayımına göre, A sepeti B sepetine kıyasla
en az bir malı daha fazla miktarda ihtiva ediyorsa, A sepeti
B sepetine tercih edilir. Daha çok daha azdan iyidir veya
daha çok daha azdan daha fazla fayda sağlar diye
özetlenebilecek bu varsayım, hiçbir malda doyuma
ulaşmanın (daha azı daha çoğa tercih etmenin) söz
konusu olmadığı anlamına gelir. İktisatçılar doymazlık
varsayımının geçerli olduğu mallara iyi mallar, doymazlık
varsayımının geçersiz olduğu mallara (daha çoğu daha
azından daha az fayda sağlayan hava kirliliği gibi mallara)
ise, kötü mallar derler.
Genel İktisat
6
Ordinal
Tüketici A, B’den 2 kat daha
faydalıdır, diyebilir.
Tüketici sadece A, B'den daha faydalıdır
ya da A'yı B'ye tercih ederim diyebildiği
gibi A ile B arasında fark görmüyorum
diyebilir.
Faydanın ölçülebildiğini kabul
eder.
Faydanın ölçülemediğini kabul eder.
Tüketiciler iki maldan birini ötekine tercih
edeceklerini ya da fark
gözetmeyeceklerini söyleyebilirler.
Mal ve hizmetleri, bu mallardan
sağlanan faydanın sayısal
büyüklüğüne göre sıralamaya
olanak sağlar.
Mal ve hizmetleri sadece tercih sıralarına
göre sıralamaya olanak sağlar.
Marjinal fayda, belirli bir sayısal
değerle ifade edilir ve ekonomik
hesaplarda kullanılır.
Fayda sayısal değerlerle ölçülemediğine
göre marjinal faydanın ifadesi ve
kullanılması mümkün değildir.
1
Yrd.Doc.Dr. Rüstem Barış YEŞİLAY
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
Güz 2014
7
Kayıtsızlık eğrileri (KE)
Eşit TU
belli bir toplam faydayı
sağlaması sonucu,
malların tüketiminde
kayıtsız kaldığı
noktaların oluşturduğu
geometrik eğridir.
• A ve B noktalarında farklı miktarda X ve Y malları
tüketilerek aynı toplam fayda sağlanabilir.
• Bu nedenle tüketici KE’deki hangi mal bileşimini
y1
seçeceğine kayıtsız kalmakta, karar verememektedir.
A (x1,y1)
• Tüketicinin karar vermesinde malların fiyatları da rol
oynar.
B (x2,y2)
y2
K
0
Güz 2014
x1
X malı
x2
Genel İktisat
Güz 2014
9
KE paftası (haritası)
Genel İktisat
• KE’deki her nokta eşit toplam faydayı sağlayan mal
K3 > K2 > K1 TU açısından
Y malı
bileşimlerini gösterir.
• Orijinden uzak olan KE daha yüksek toplam fayda sağlar.
• KE birbirlerini kesmezler.
• KE negatif eğimlidirler.
• KE orijine göre dışbükeydirler (konveks).
K3
K2
K1
X malı
0
Güz 2014
Genel İktisat
Güz 2014
11
Genel İktisat
Orijinden uzak olan KE daha yüksek toplam fayda
sağlar
KE negatif eğimlidirler
• K2 K1’e göre orijinden
• C=(10,20) ve D= (14,12)
daha uzaktır. Bu
nedenle K2 üzerindeki
her nokta K1’e kıyasla
daha yüksek eşit
toplam faydaları
gösterir.
12
Y malı
• Marjinal ikame oranı (MRS) eğime eşittir. MRS, X malının
tüketimindeki değişikliğin Y malının tüketiminde
doğurduğu etkidir.
C
B
A
D
K2
MRS  eğim 
K1
0
Genel İktisat
10
KE’nin özellikleri
• Aynı tüketici için belli
bir zamanda değişik
fayda düzeylerini
gösteren noktaların
oluşturduğu sonsuz KE
mevcuttur. Bu eğrilerin
hepsine birden KE
paftası denir.
8
Kayıtsızlık eğrileri (KE)
Y malı
• KE, Belli bir tüketicinin,
Genel İktisat
X malı
Y
12  20 8


 2
X
14  10
4
2
Yrd.Doc.Dr. Rüstem Barış YEŞİLAY
Güz 2014
Genel İktisat
Güz 2014
13
Genel İktisat
• Tüketicinin X ve Y
• Tüketici KE üzerindeki herhangi bir mal bileşiminden bir
diğerine geçtiğinde, bir maldan daha az, diğerinden daha
fazla kullanarak aynı fayda düzeyinde kalır, örneğin
şekildeki gibi bir KE sahip olan bir tüketici, D(4Y,1X) mal
bileşiminden E(2Y,2X) mal bileşimine geçtiğinde Y
malından kullandığı miktarı 2 birim azaltarak 4 birimden 2
birime indirirken X malından kullandığı miktarı 1 birim
arttırarak 1 birimden 2 birime çıkararak aynı fayda (U1)
düzeyinde kalır. Yani, tüketici 1 birim X malını 2 birim Y
malı yerine ikame ederek/l birim X malını 2 birim Y malı ile
değiştirerek aynı fayda düzeyinde kalır.
Genel İktisat
15
malları arasında
gerçekleştirdiği bu
ikame/değişim oranına
(2/1=2), tüketicinin aynı
KE üzerinde bir birim
fazla X malı elde etmek
için vazgeçmeye razı
olduğu Y malı miktarına,
X'in Y yerine marjinal
ikame oranı (MRSx,y)
denir. MRS, tüketicinin
X malını Y malı ile
değiştirme oranını ölçer.
Y
4
Genel İktisat
17
G
K1
0
1
Güz 2014
• Kayıtsızlık eğrisinin bir
Güz 2014
F (0,5)
1/2
• MRS kayıtsızlık eğrisi boyunca sabit değildir. D mal
Y

X
E (1)
1
MRS ve KE eğimi
bileşiminde bir birim X malını 2 birim Y malıyla ikame
etmeye/değiştirmeye razı olan tüketici, E ve F mal
bileşimlerinde bir birim X malını artık sırasıyla 1 ve 1/2
birim Y malıyla ikame etmeye/değiştirmeye razıdır. Bu
duruma (Y malı yerine X malı ikame edildikçe marjinal
ikame oranının giderek azalmasına), azalan marjinal
ikame oranı ilkesi denir.
D (2)
2
Azalan marjinal ikame oranı
MRS x , y
noktadaki eğimi, o
noktaya çizilen teğetin
eğimine eşittir. Azalan
marjinal ikame oranı
ilkesi, kayıtsızlık
eğrisine çizilen
teğetlerin şekildeki gibi
giderek yatıklaşması
anlamına gelir.
2
X
16
b
a
c
K
0
X
Güz 2014
Genel İktisat
• Kayıtsızlık eğrisinin dış bükey olmasının
• KE birbirlerini kestikleri
varsayımı ile çizilen
şekilde K1 KE üzerindeki a
ve b mal sepetleri ile K2
KE üzerindeki a ve c mal
sepetleri, tüketiciye aynı
faydayı sağlayan mal
sepetleridir. Ancak bir
tüketici, hem a ve b mal
sepetleri hem a ve c mal
sepetleri arasında farksız
ise, geçişlilik varsayımı
gereği, b ve c mal sepetleri
arasında da farksız olur.
4
Y
KE birbirlerini kesmezler
nedeni aşağıdakilerden hangisidir? (2003)
• A) Tüketicilerin gelirlerinin sınırlı düzeyde olması
• B) Azalan marjinal fayda kanunun geçerli olması
• C) "Fazla miktar her zaman iyidir," düşüncesinin
hakim olması
• D) Tercihlerin sabit olması
• E) Tercihlerin değişken olması
3
Genel İktisat
Örnek
Genel İktisat
14
Marjinal ikame oranı
Marjinal ikame oranı
Güz 2014
Güz 2014
18
Y
a
c
b
K2
K1
X
0
3
Yrd.Doc.Dr. Rüstem Barış YEŞİLAY
Güz 2014
Genel İktisat
Güz 2014
19
Güz 2014
Genel İktisat
20
Bütçe doğrusu (Bütçe kısıtı)
KE birbirlerini kesmezler
• Oysa c mal sepeti, b mal sepetine kıyasla daha fazla Y
malı içerir ve dolayısıyla da doymazlık varsayımı gereği,
tüketici tarafından b mal sepetine tercih edilir. Bu ise
kayıtsızlık eğrilerinin, geçişlilik ve doymazlık varsayımları
gereği, birbirleriyle kesişmelerinin mümkün olmaması
demektir.
• Tüketicinin, gelir ve malların fiyatları sabit iken,
sabit gelirin tümünü harcayarak satın alabileceği
mal bileşimlerini gösteren doğruya, bütçe
doğrusu denir.
m  PxX  PyY
m  PxX  PyY
m Px

X Y
Py Py
Bütçe doğrusunun eğimi
Güz 2014
Genel İktisat
21
Güz 2014
Genel İktisat
22
Örnek
Örnek
• X1 ve X2 ürünlerine harcanabilecek 12 YTL’lik
• Bir tüketici gelirinin tümünü harcadığında 6 birim
bir gelir varsa ve X1 ürününün fiyatı 2 YTL, X2
ürününün fiyatı 6 YTL ise bütçe doğrusu
denklemi aşağıdakilerden hangisidir? (2001)
• A) X1/2 + X2/6 = 12
• B) 3X1+X2=12
• C) (X1+X2)/8=12
• D) 3X1 + 7X2 =12
• E) 8(X1 + X2) = 12
X ve 14 birim Y veya 10 birim X ve 6 birim Y satın
alabiliyor.
• Bir tüketici gelirinin tümüyle kaç birim Y satın
alabilir? (2001)
• A) 34 B)26 C)24 D) 18 E) 16
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
23
Genel İktisat
24
Soru
Örnek
• Bir tüketici parasının tamamını harcadığında; 5 birim
• Ali, fiyatı 2 YTL olan X malından 100 birim ve fiyatı 4 YTL
X malından, 3 birim Y malından veya 4 birim X
malından 5 birim Y malından alabilmektedir.
• Bu tüketicinin geliri 2600 TL ise, bütün parasıyla Y
malından kaç birim alabilir?
• A)
5
• B)
10
• C)
14
• D)
15
• E)
13
Genel İktisat
olan Y malından 50 birim tüketmektedir.
• X malının fiyatı 5 YTL’ye ve Y malının fiyatı da 8
YTL'ye çıkarsa, aynı miktarda X ve Y malı satın
alabilmesi için Ali'nin geliri kaç YTL artmalıdır? (2002)
• A) 350
B) 500
C) 600
• D) 700
E) 1050
4
Yrd.Doc.Dr. Rüstem Barış YEŞİLAY
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
Güz 2014
25
Örnek
Genel İktisat
26
Bütçe doğrusu (Bütçe kısıtı)
• Şekilde bütçe doğrusunun
• Kayıtsızlık eğrileri orijine göre kesin olarak dış bükey olan
Dondurma
Pasta
A)
2
4
B)
4
4
C)
5
0
D)
6
3
E)
9
0
Güz 2014
Genel İktisat
Y
dikey ekseni kestiği nokta,
tüketicinin gelir ve fiyatlar
sabit iken, gelirin tümünü
harcayarak satın alabileceği
maksimum Y malı miktarını
gösterir, 0K=m/Py. Benzer
biçimde, bütçe doğrusunun
yatay ekseni kestiği nokta da
tüketicinin, gelir ve fiyatlar
veri iken, veri gelirin tümünü
harcayarak satın alabileceği
maksimum X malı miktarını
gösterir, 0L=m/Px.
bir tüketicinin dondurma ve pasta tüketimine harcamak
üzere 20 TL’si bulunmaktadır. Dondurmanın fiyatı 2 TL,
pastanın fiyatı ise 4 TL'dir.
• Aşağıdakilerden hangisi bu tüketici için fayda
maksimizasyonu sağlayan bir dondurma ve pasta
bileşimidir? (2009)
Güz 2014
27
K
m/Py
eğim= Px/Py
L
0
Genel İktisat
28
Örnek
Bütçe doğrusu (Bütçe kısıtı)
• Bütçe doğrusunun yatay ekseni kestiği noktayla ilgili
• Bütçe doğrusunun eğimi (Px/Py), aslında X
aşağıdaki ifadelerden hangisi kesinlikle doğrudur?
(2010)
• A) Bütçe doğrusunun eğimini verir.
• B) Mallar arasındaki ikame oranını gösterir.
• C) Yatay eksendeki malın marjinal faydasını gösterir.
• D) Gelirin marjinal faydasını sıfır yapan mal demetini
gösterir.
• E) Gelirin tamamı yatay eksendeki mal için harcandığında
bu maldan alınabilecek miktarı gösterir.
Güz 2014
Genel İktisat
malından ∆X kadar daha fazla satın alan bir
tüketicinin, ne kadar Y malından vazgeçmesi
gerektiğini (X malı tüketmenin fırsat maliyetini)
gösterir. Bir başka deyişle, bütçe doğrusunun
eğimi, piyasanın X malını Y malı ile
değiştirme/ikame etme oranını ölçer.
Px
X

Py
Y
Güz 2014
29
Gelir değişmesi ve bütçe doğrusu
gelir arttığında,
tüketicinin tüm geliri ile
satın alabileceği
(maksimum) Y malı ve X
malı miktarı artar. Bütçe
doğrusunun eğimi ise
değişmez. Dolayısıyla
da bütçe doğrusu, dışa
doğru paralel olarak
kayar. Benzer biçimde
gelir azaldığında, bütçe
doğrusu içe doğru
paralel olarak kayar.
Genel İktisat
Y
Px ↓, Gelir ve Py sabit
Py ↓, Gelir ve Px sabit
m1/Py
Y
m/Py
m/Py1
m/Py
eğim= Px/Py
eğim 
Px Px1

Py Py
m/Py
eğim 
Px Px

Py Py1
X
0
m/Px
m1/Px
0
m/Px
m/Px1
X
0
Genel İktisat
30
Fiyat değişmesi ve bütçe doğrusu
Y
• Malların fiyatları veri iken
X
m/Px
m/Px
X
5
Yrd.Doc.Dr. Rüstem Barış YEŞİLAY
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
Güz 2014
31
Örnek
Çözüm
• Yatay eksende gıda, dikey eksende de giyecek
• Gıda fiyatı yükselmişse
gösteriliyorsa ve gıdanın fiyatı giyeceğinkine
göre yükselmişse bütçe doğrusu nasıl
değişir? (2002)
• A) Daha yatay hale gelir.
• B) Daha dik hale gelir.
• C) Dışarıya doğru kayar.
• D) Orijine doğru kayar.
• E) Fiyatlarla gelir arasındaki ilişkiye bağlı olarak,
daha dik veya daha yatay hale gelir.
Güz 2014
Genel İktisat
gıdadan tüketilen
miktar azalır, Gelir ve
Py sabit.
Genel İktisat
Giyecek
Güz 2014
eğim 
Px Px1

Py Py
daha dik hale gelir
m/Py
0
33
32
m/Px1
m/Px
Genel İktisat
34
Nominal gelir Reel gelir ayrımı
Fiyatların-gelirin değişmesi ve BD
• Nominal gelir, tüketicinin para birimi ile ifade edilen
• Tüketicinin geliri sabit iken X
geliridir, örneğin tüketici X’in aylık geliri 1200 TL
denildiğinde, nominal gelirden söz edilmektedir Nominal
gelire, aynı zamanda "parasal gelir" ve "nakdi gelir" de
denir.
• Reel gelir, tüketicinin satın alabileceği mal ve hizmeti
belirler. "Gerçek gelir" de denilen reel gelir tüketicinin
"satın alma gücü" hakkında bilgi edinilmesini sağlar.
• Piyasadaki mal ve hizmetlerin fiyatları sabitken, tüketicinin
nakdi gelirinin artması, onun reel gelirinin de artması
sonucunu doğurur. Günümüzde tüketicilerin nakdi gelirleri
(yani maaş ve ücretleri) sabitken, satın aldıkları malların
fiyatlarının enflasyon sonucu yükselmesi, reel gelirlerinin
azalması sonucunu doğurmaktadır.
Güz 2014
Genel İktisat
Güz 2014
Fiyatların-gelirin değişmesi ve BD
• Hem tüketicinin geliri hem de
X ve Y mallarının fiyatları
aynı yönde ve oranda
değişirse, örneğin hepsi iki
misli artarsa, bütçe doğrusu
değişmez. Böyle bir
durumda, fiyatlardaki artışın
reel geliri yarıya düşürücü
etkisi gelirdeki 2 misli artışla
telafi edilir ve dolayısıyla da
parasal gelir 2 kat artarken
reel gelir aynı kalır.
İktisatçılar gelirin ve fiyatların
aynı oranda artmasını, saf
enflasyon derler.
Genel İktisat
Genel İktisat
X
m2/Px
m1/Px
36
Örnek
Y
• İki mallı bir ekonomide fiyatlar ve tüketicinin geliri iki
m
Py
 2m
2 Py
m
0
Y
ve Y mallarının fiyatları aynı
yönde ve oranda değişirse,
m1/Py
bütçe doğrusu içe veya dışa
doğru paralel olarak kayar,
örneğin gelir sabit iken hem
X malının hem de Y malının
fiyatı iki misli arttığında, bütçe m2/Py
doğrusunun eğimi sabit
kalırken (Px/Py=2Px/2Py),
tüketicinin tüm geliri ile satın
alabileceği maksimum X malı
ve Y malı miktarı yarıya iner
ve dolayısıyla da bütçe
doğrusu da 1/2 oranında içe
0
doğru paralel olarak kayar.
35
Gıda
Px
 2m
2 Px
X
kat arttığında bütçe doğrusunda meydana gelecek
değişiklikle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi
doğrudur? (2007)
• A) Bütçe doğrusunun eksenleri kestiği değerlerde bir artış
olur.
• B) Bütçe doğrusunun eksenleri kestiği değerlerde bir
azalma olur.
• C) Bütçe doğrusunun eğimi azalabilir veya artabilir.
• D) Bütçe doğrusunda herhangi bir değişiklik olmaz.
• E) Bütçe doğrusunda meydana gelecek değişikliği
bilebilmek için daha fazla bilgiye ihtiyaç vardır.
6
Yrd.Doc.Dr. Rüstem Barış YEŞİLAY
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
37
Güz 2014
Tüketici dengesi
Tüketici dengesi
• Maksimum faydayı elde eden tüketicinin dengede olduğu
 NM  Bütçe Doğrusu
kabul edilir. Tüketici, maksimum fayda sağlayacak şekilde
belli gelirini mallar arasında en uygun biçimde (optimum)
dağıtmak durumundadır. Tüketici, mal fiyatlarının ve
gelirinin değişmemesi koşulları altında (ceteris paribus)
maksimum faydayı sağlaması durumunda dengeye
varacak ve bu denge noktasından ayrılmak
istemeyecektir. Çünkü bu denge noktasının dışında
mutlaka daha az bir fayda ile yetinmek zorunda kalacaktır.
Güz 2014
Genel İktisat
39
Genel İktisat
38
Genel İktisat
40
 Tüketici mevcut bütçesi ile
orijinden en uzakta
bulunan (yani en çok
faydayı temsil eden)
kayıtsızlık eğrisine bütçe
doğrusunun teğet olduğu
noktada dengeye gelir ve
maksimum faydayı sağlar.
Bu nokta, K2 kayıtsızlık
eğrisine NM bütçe
doğrusunun teğet olduğu
D noktasıdır.
Güz 2014
Tüketici dengesi
ÖRNEK
• Tüketici D noktasında maksimum faydayı sağlamaktadır.
• X ve Y malı tüketen bir tüketicinin fayda
Çünkü bu D noktasının sağında veya solunda bütçe
doğrusunda hareket edildiğinde daima daha düşük toplam
faydayı sağlayan kayıtsızlık eğrilerine ulaşılacaktır. Bu
sebeple D noktasına " tüketicinin optimal denge noktası"
denmektedir.
• D noktasında:

P
dY
 MRS x , y  x
dX
Py
Güz 2014
Genel İktisat
fonksiyonu aşağıda verilmiştir:
U(X,Y)=12X2Y 2
• X malının fiyatı 12, Y malının fiyatı 18,
tüketicinin geliri 720 ise bu tüketicinin
faydasını maksimum yapmak için tüketeceği Y
malı miktarı kaçtır? (2011)
• A) 10
B) 20
C) 30
• D) 40
E) 50
41
Çözüm
U(X,Y)=12X2Y 2 ise
U
 24XY 2
X
U
MUy=
 24X 2Y
Y
MUx MUy

MUx=
Px
Py
24XY 2
24X 2Y

12
18
4X 2Y
2
2XY 
3
Genel İktisat
6XY 2
4X 2Y
3
 4X 2Y
6Y 2
4X
2XY 2 
Y

2
X
3Y
X
2
Px * X  Py * Y
3Y
 12 *
 18Y
2
 18Y  18Y
 36Y  Y  20
6Y  4X 
M 
720
720
720
7
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
1
Güz 2014
Genel İktisat
2
Tüketici dengesinde değişmeler
Aşağıda koşullardan biri değişirse tüketicinin optimal
denge noktası da değişir.
• tüketicinin zevk ve tercihlerinin değişmesi,
GENEL İKTİSAT
• tüketicinin gelirinin değişmesi,
• malların fiyatlarının değişmesi.
07. TÜKETİCİ DENGESİNİN DEĞİŞMESİ
Rüstem Barış YEŞİLAY
Güz 2014
Genel İktisat
3
Tüketicinin zevk ve tercihlerinin değişimi
 Tüketicinin zevk ve tercihleri çeşitli etmenlerin etkisiyle
değişebilmektedir. Örnek olarak, tüketici zaman içinde
çocukluk yıllarında (5–15 arası) tatlı gıdaları, baharatlı
gıdalara tercih etmekte iken; olgunluk çağına (16–30)
geldiğinde; bu tercihler tam tersine dönebilir. Yine, ortam
veya mevsim değişiklikleri de tüketicilerin tercih yapısını
değiştirebilir. Fayda fonksiyonu, sübjektif (kişisel) bir
fonksiyon olması sebebiyle, tüketici; psikolojik, fizyolojik
ve çevre faktörlerinin etkisiyle zevk ve tercihlerini
değiştirebilir. Tüketicinin zevk ve tercihlerini değiştirmesi,
tüketicinin kayıtsızlık haritasını tümüyle değiştireceğini
ifade etmektedir. Bu durumda; tüketicinin yeni optimum
denge noktası oluşmaktadır.
Güz 2014
Genel İktisat
5
Güz 2014
Genel İktisat
4
Tüketicinin zevk ve tercihlerinin değişimi
• Tüketici önceleri daha çok lahana sarma (yç), daha az yaprak
sarma (xa) tüketirken; sonraları tercihlerini yaprak sarma lehine
değiştirmiş daha çok yaprak sarma (xç) daha az lahana sarma
(yo) anlamına gelen D2 denge noktasına gelmiş bulunmaktadır.
Güz 2014
Genel İktisat
6
Tüketicinin gelirinin değişimi
Gelir artışı ve denge noktası
• Belli bir tüketicinin zevk ve tercihleri ile iki malın fiyatı sabit
 Tüketicinin ilk geliri m1= 500 YTL olsun. X malının fiyatı
durumda iken; aynı tüketicinin gelirinin değişmesi, tükettiği
iki malın miktarlarını değiştirme durumunu ortaya
çıkaracaktır.
• Tüketicinin gelirinin artması durumunda bütçe doğrusu
sağa doğru paralel olarak kaymaktadır. Gelir düşmesi
durumunda ise orijine doğru kaymaktadır.
Yrd.Doç.Dr. Rüstem Barış Yeşilay
Px= 20 YTL ve Y malının fiyatı Py=50 YTL olsun. Gelir
artsın ve m2=1000 YTL olsun, malların fiyatları aynı
kalsın.
1
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
7
Güz 2014
Genel İktisat
8
Gelir artışı ve aşağı mallar
Gelir-tüketim eğrisi (GTE)
 Bazı mallarda gelir
• Eğer sürekli gelir atışları olursa, bütçe doğrusu sürekli
artmasına karşı bir
malın tüketimi artarken
diğerinin tüketimi
azalabilir. Tüketimi
azalan bu mallara
“Düşük, Giffen " mallar
denilmektedir. "Engel
kanunu" adı verilen bu
durumda bir malın
tüketimi gelir artışına
rağmen azalabilir.
Düşük mal olan X’in
tüketimi azalmıştır.
Güz 2014
olarak, orijinden uzaklaşacak şekilde paralel olarak sürekli
sağa doğru kayar. Eğer normal iki mal söz konusu ise
sürekli birçok denge noktası birleştirilince aşağıdaki gibi
bir grafik ile karşılaşırız. Denge noktalarının oluşturduğu
geometrik yer (şekil) bir eğridir. Bu eğriye GTE adı verilir.
Bu eğri bazen özel olarak bir doğru şeklini alabilir.
• GTE orijinden başlamaz; çünkü iki mal tükettiğini
varsaydığımızda tüketici yaşamını sürdürmek için,
gelirinden bağımsız tüketim yapmak zorundadır.
Genel İktisat
9
Doğrusal GTE
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
10
Genel İktisat
12
Farklı GTE’ler
Genel İktisat
11
GTE
Güz 2014
GTE
• GTE pozitif
• Fiyatlar ve tercihler sabit iken gelir arttığında talebi artan
(gelir azaldığında talebi azalan) mallara üstün mallar; gelir
arttığında talebi azalan (gelir azaldığında talebi artan)
mallara da düşük mallar denir
• Talebin gelir esnekliği üstün mallar için pozitif, düşük
mallar için ise negatiftir.
• GT eğrisinin orijinden geçen düz bir çizgi biçiminde
olması, talebin gelir esnekliğinin bire eşit olduğunu
gösterir.
Yrd.Doç.Dr. Rüstem Barış Yeşilay
eğimlidir. Gelir
artışı sonucu q1
ve q2 mallarının
her ikisine de
yapılan harcama
artmış. Üstün
mallardır
(normal mallar).
Her iki malın da
gelir esnekliği
em > 0 dir.
q2
M’/P2
GTE
M/P2
K2
K1
0
M/P1
M’/P1
q1
2
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
Güz 2014
13
GTE
• GTE yatay eksene
paraleldir. Gelir
artışı sonucunda
sadece q1 malına
yapılan harcama
artmıştır. Ancak q2
malına yapılan
harcama hiç
değişmemiştir.
Dolayısıyla q2
malının gelir
esnekliği em =
0'dır.
• GTE dikey
eksene
paraleldir. Gelir
artışı sonucunda
sadece q2 malına
yapılan harcama
artmıştır, q1
malının gelir
esnekliği em =
0’dır.
M’/P2
M/P2
GTE
K2
K1
Güz 2014
M’/P1
M/P1
Genel İktisat
q1
Güz 2014
q2
GTE
M’/P2
M/P2
K2
K1
0
M’/P1
M/P1
Güz 2014
15
GTE ve Talep Değişimi
GTE yatay eksene
doğru bükülürse X
malının talebinin
gelir esnekliği
birden büyük,
dikey eksene
bükülürse birden
küçüktür. Birden
büyükse X malı
lüks, küçükse
zorunlu maldır.
14
GTE
q2
0
• Pozitif eğimli bir
Genel İktisat
Genel İktisat
q1
16
Engel eğrileri
• Engel eğrisi,
Y
GTE’nin sadece
X malı ya da
sadece Y malı
için kısaca tek bir
mal için ifade
edilmiş halidir.
Engel eğrisi
GTE’den elde
edilir.
emx > 0, emy > 0
M2/Py1
M1/Py1
GTE
0
M1/Px1
Genel İktisat
M2/Px1
17
X
M
M1
0
Güz 2014
B
M2
Engel eğrisi
(Üstün mal)
A
X1
Genel İktisat
X2
Qdx
18
Fiyat-tüketim eğrisi (FTE)
Soru
• Getir sabit iken bir malın fiyatı düşünce (yükselince) bütçe
• Tüketicinin tükettiği bir mala ait talep eğrisi üzerindeki
doğrusu dışa (içe) doğru paralel olmayan biçimde kayar.
X malının fiyatının değişmesi sonucu ortaya çıkan yeni
denge noktalarının geometrik yerine FTE denir.
• Bir malın fiyatı düştüğü zaman talebi artıyorsa ya da fiyatı
yükseldiği zaman talebi düşüyorsa bu tür mallara normal
mal denir.
• Bir malın fiyatı arttığı zaman talep edilen miktarı artıyor
düştüğü zaman ise talep edilen miktar düşüyor ise bu tür
mallara giffen mal denir.
her noktada aşağıdakilerden hangisi gerçekleşir?
(2009)
• A)
Gelir etkisinin sıfır olması
• B)
İkame etkisinin sıfır olması
• C)
Tüketici gelirlerinin maksimizasyonu
• D)
Harcama maksimizasyonu
• E)
Fayda maksimizasyonu
Yrd.Doç.Dr. Rüstem Barış Yeşilay
3
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
Güz 2014
19
Tüketilen malların fiyatının değişmesi
• X malının fiyatının 10 YTL’ye düşmesi durumunda (Fx2=
10 YTL) tüketicinin yeni optimal dengesi, K2 kayıtsızlık
eğrisi üzerinde D2 noktasında olacaktır.
geliri sabitken, mal
fiyatlarının düşmesi
tüketicinin reel gelirini,
aynı oranda arttırır.
Tüketicinin geliri 600
YTL ve Y malının fiyatı
Fy=10 TL; X malının
fiyatı Fx=20 YTL olsun.
Böylece; tüketicinin
optimal denge noktası,
K1 kayıtsızlık eğrisinin
bütçe doğrusuna teğet
olduğu noktadır.
Güz 2014
Genel İktisat
Güz 2014
21
Fiyat-tüketim eğrisi (FTE)
22
Genel İktisat
24
• FTE1, FTE2, FTE3
eğrileri normal
malları temsil
etmektedir.
• FTE4, FTE5 ise
çok ucuzlayan
malları, sırasıyla x
ve y temsil
etmektedir.
yeni denge noktaları D3, D4, D5, ...Dn gibi noktalar
olacaktır. İşte X malının çeşitli fiyatlarını yansıtan yeni
bütçe doğrularına teğet olduğu noktaları birleştirirsek,
bulduğumuz eğriye "FTE" adını vermekteyiz, FTE; X
malının fiyatları değişirken X ve Y malından ne kadar
alınacağını göstermektedir.
 FTE; mal fiyatlarının biri sabit diğeri değişken olmak
üzere çok farklı oranlarda olabilir ve aşağıdaki grafiklerde
gösterilen FTE’lerden yalnızca biri ortaya çıkabilir. Her
FTE de malların tüketimi bakımından farklı oranları
gösterir.
Güz 2014
Genel İktisat
Farklı FTE’ler
 Eğer X malının fiyatının sürekli düştüğünü düşünürsek,
Genel İktisat
Güz 2014
23
Fiyat-tüketim eğrisi (FTE)
FTE
fiyat esnekliğini yansıtır.
Şekilde tüketicinin X
malı satın almak için
yaptığı harcama
başlangıçta MM1 iken, X
malının fiyatı düşünce
MM2’ye yükselmiştir.
Yani tüketicinin X malı
için yaptığı toplam
harcama X malının fiyatı
düşünce artmıştır. Talep
esnektir.
20
FTE
 Tüketicinin nominal
• FTE’nin biçimi talebin
Genel İktisat
M
• q1 malına yapılan
harcama değişmemiştir.
q1 malına yapılan
harcama M1 düzeyinde
kalmıştır. Yani malın
fiyatındaki değişim
yüzdesi talep
miktarındaki yüzde
değişime eşittir. Bu da
talep esnekliğinin 1'e eşit
olması demektir
(e = malın mik. % değ. /
fiyattaki % değişim)
ed > 1
M
M1
FTE
M2
U1
0
M/P1 M/P1’
Yrd.Doç.Dr. Rüstem Barış Yeşilay
U2
Q1
M
ed = 1
M
FTE
M1
U1
0
M/P1
U2
M/P1’
Q1
4
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
Güz 2014
25
Fiyat-tüketim eğrisi (FTE)
• q1 malının fiyat
düşmesine rağmen
q1'den talep edilen
miktar değişmezken bu
mala yapılan harcama
MM1’den MM2’ye
gerilemiştir. Fiyat-tüketim
eğrisi dikey eksene
paralel olduğundan
esneklik 0'a eşittir. Tabut
talebi, insülin iğnesi
talebi gibi.
Güz 2014
26
FTE
M
M
• Tüketicinin X malı için
yaptığı harcama, X
malının fiyatının
düşmesi sonucu
MM1’den MM2’ye
düşmüştür.
FTE eğrisi pozitif
eğimlidir ve esnek
olmayan talep söz
konusudur.
ed = 0
M
FTE
M2
U2
M1
U1
0
Genel İktisat
M/P1
Genel İktisat
M/P1’
27
M
FTE
M2
U1
0
q1
Güz 2014
Soru
Çözüm
• Fiyat - tüketim eğrisi miktar eksenine dik bir doğru
• FTE pozitif eğimli ise; | ed | <1
ise, talebin fiyat esnekliği hangi değeri alır? (2006)
• A) Sonsuzdur
• B) 1'den büyüktür
• C) Birdir
• D) 1'den küçüktür
• E) Sıfırdır.
• FTE negatif eğimli ise; | ed | >1
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
29
U2
M1
M/P1’
M/P1
Genel İktisat
28
• FTE yatay eksene (miktar eksenine) paralel ise; | ed | = 1
• FTE yatay eksene (miktar eksenine) dik ise; | ed | = 0
• Ed= ∞ ise FTE çizilemez çünkü malın fiyatındaki bir artış
talep edilen miktarı sıfıra indireceğinden tüketici açısından
yeni bir denge oluşmaz.
Genel İktisat
30
Soru
Soru
• Aşağıdakilerden hangisi fiyat -tüketim eğrisi
• Fiyat - tüketim eğrisi pozitif eğimli ise, talebin fiyat
üzerindeki her nokta için doğrudur? (2005)
• A)
Fayda düzeyi sabittir.
• B)
Malların tüketilen miktarları sabittir.
• C)
Gelirin tamamı harcanır, ancak fayda maksimize
edilmez.
• D)
Fayda maksimize edilir, ancak gelirin tamamı
harcanmaz.
• E)
Fayda maksimize edilir ve gelirin de tamamı
harcanır.
esnekliği için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
(2003)
• A)
1’den küçüktür
• B)
1’den büyüktür
• C)
1’e eşittir
• D)
Sıfırdır
• E)
Sonsuzdur
Yrd.Doç.Dr. Rüstem Barış Yeşilay
Q1
5
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
31
Güz 2014
Genel İktisat
32
Toplam etki
Gelir etkisi, İkame etkisi
• Belli bir malın fiyatı değiştiğinde, bu belli maldan satın
• Gelir etkisi, satın aldığı malın fiyatının düşmesi sonucu
alınan mal miktarı değişmektedir.
• Belli bir malın fiyatı düştüğünde, o maldan daha fazla
nominal geliri değişmeyen tüketicinin reel gelirinin
yükselmesi nedeniyle, her maldan ve bu arada fiyatı
düşen maldan daha çok satın almasıdır.
satın alınmasının iki nedeni bulunmaktadır;
• İkame etkisi, tüketicinin satın aldığı mallardan birinin
• Gelir Etkisi
• İkame Etkisi
• İki etki birlikte ortaya çıktığı için ikisine birden "Toplam
Etki" denmektedir.
Güz 2014
Genel İktisat
33
fiyatının düşmesi sonucu, tüketicinin oransal olarak daha
ucuz hale gelen malı öteki mallara tercih ederek, öteki
mallardan satın aldığı miktarları azaltarak, fiyatı düşen
maldan daha çok satın almasıdır.
Güz 2014
Genel İktisat
34
Gelir etkisi (GE)
İkame etkisi (İE)
 Bir malın fiyatının düşmesi, tüketicinin reel "gerçek" (satın
 Bir malın fiyatının düşmesi, iki mal arasındaki oransal
alma gücü olarak) gelirini arttırmaktadır.
Nominal geliri sabit bulunan bir tüketici belli reel gelir
düzeyinde iken; X malının fiyatı düştükten sonra bu
tüketicinin reel geliri artar.
Tüketici X malının fiyatı düştükten sonra her iki maldan
satın aldığı mal miktarını değiştirmezse, gelirinin bir
kısmını harcamamış durumda bulunacaktır.
Tüketicinin harcamadığı, elinde kalan bu gelir
karşılığında tüketici, ya her iki maldan daha fazla veya
malların yalnızca birinden daha fazla salın alabilir.
Tüketicinin reel gelirinin artmasına "GE" denir.
Güz 2014
Genel İktisat
35
fiyatı değiştirmektedir. X malının fiyatı düşünce, Y malının
fiyatı değişmese de, Y malı öncekine oranla daha pahalı
duruma gelmektedir.
Tüketici her iki maldan kullandığı miktarları yeniden
ayarlamak durumunda kalmaktadır.
Tüketici; kendisine, oransal olarak daha pahalı duruma
gelen Y malından satın almak istediği miktarı azaltabilir.
Böylece tüketici harcamadığı elinde kalan geliri X
malından daha fazla satın almak için kullanabilir.
X malından daha fazla olarak, Y malı yerine
kullanılmasına "İE" denir.
Güz 2014
Genel İktisat
GE ve İE (Toplam etki)
GE ve İE (Toplam etki)
• Y malı koyun eti ve X
• X malının
malı da dana eti olsun.
Tüketicinin belli bir
süredeki nominal geliri
m=1000 para birimi
olsun. X malının fiyatı
Px= 25 ve Y malının
fiyatı da Py= 50 olsun.
Yrd.Doç.Dr. Rüstem Barış Yeşilay
36
fiyatı
Px= 10
para
birimine
düşsün.
6
Genel İktisat
Güz 2014
Güz 2014
Genel İktisat
37
Güz 2014
Genel İktisat
38
GE ve İE (Toplam etki)
GE ve İE (Toplam etki)
 İlk denge durumu A noktasında iken; tüketici, X malından
 İlk dengede Y malı 12 birim ve X malı 16 birim satın
16 birim (16*25=400 para birimi) ve Y malından da 12
birim (12*50=600 para birimi) satın almakta ve nominal
gelirinin tamamını (400+600=1000 para birimi)
harcamaktadır.
 Fiyat düşmesinden sonra, denge C noktasında
oluşmuştur. Yeni denge C noktasında X malında 50 birim
(50*10=500 para birimi) ve Y malında 10 birim (10*50=
500 para birimi) mal satın almakta ve nominal gelirin
tamamı harcanmaktadır. (500+500=1000 para birimi).
Yrd.Doç.Dr. Rüstem Barış Yeşilay
alınmakta iken; yeni dengede Y malı 2 birim azaltılarak
10 birim alınmakta, X malı ise 34 birim arttırılarak 50
birime yükseltilmektedir.
 Bu durum "toplam etkiyi"; yani, hem " GE’yi" hem de
“İE’yi" göstermektedir.
7
Download

Download