Araştırma Yöntemleri
Nedensellik
1
Nedensellik
 Aydınlanma ve sonraki gelişmelerle yaygınlaşan pozitivist




anlayış temelde nedensellik üzerinden ilerler.
Bu anlayışa göre doğadaki bütün nesneler bir sebep-sonuç
ilişkisi içindedirler ve bu ilişki içinde değişim gösterirler.
Şayet nedensellik ilişkisini oluşturan yasalar bilinirse, bu ilişkinin
sonuçlarını da açıklamak mümkün olacaktır.
 Örneğin yüksek bir yerden bırakılan bir cismin yere
düşüşünü açıklayan yasayı anladığımızda, belirli bir
yükseklikten yere bırakılan cismin düşüş hızını, yere çarpma
şiddetini vb. hesaplamak mümkün olabilecektir.
Sosyal bilimler de benzer bir yaklaşım sergiler: sosyal hayatı ya
da ilişkileri nedensellik ile açıklamaya çalışır.
Doğal alan ile sosyal alan arasındaki düzenlilikler aynı mıdır,
aynı ilkelere göre mi işler?
 Eğitim düzeyi ile yoksulluk arasındaki ilişki ile havaya atılan
cismin yere düşmesi ilişkisi benzer midir?
2
Nedensellik
 Nedensellik bağlamında bakıldığında ‘neden’ veya
‘niçin’ sorusunun peşine düşen araştırmaların hayli
önemli olduğu söylenebilir.

Tartışma: Bu çerçevede tanımlayıcı ve keşif amaçlı
araştırmalar ile açıklayıcı araştırmaları
kıyasladığımızda nasıl bir sonuca varabiliriz?
 Açıklayıcı araştırmalar, sosyal bir olgunun nedenlerini
ve sonuçlarını ortaya çıkartmak ve bu olgu ile ilgili bir
veya daha çok sayıdaki faktörün değişmesiyle o
olguda nasıl bir değişimin ortaya çıkacağını tahmin
etmeye çalışır.
3
Nedensellik
 Nedensellik, her olayın bir nedeni olduğu ve aynı koşullar
altında aynı nedenlerin aynı sonuçları doğuracağı anlamına
gelir.
 İki olgu arasındaki bu sebep-sonuç ilişkisine nedensel bağ veya
illiyet bağı denir.
 Kullanım:
 Gündelik: Ayşe, Ali ile zengin olduğu için evlendi
 Sosyal bilimci: Kişinin mal varlığındaki artış, evlenebilirlik
ihtimalinde artışa neden olur.
 Burada dikkat edilmesi gereken nokta normal kullanımda
daha çok bireysel durumlarla ilgilenilirken bilimsel bir
açıklamada nadiren bireysel durumlarla ilgilenilir. Sosyal
bilimci daha çok toplam durumlara ve değişkenlere odaklanır
(genel geçer sonuç çıkarma çabası).
4
Nedensellik
 Bir sosyal araştırmayı güçlü kılan en önemli
özelliklerden birisi sonuçlarının toplumun geneline
uyarlanabilmesi, yani dışsal geçerliliğidir (external
validity).
 Bağımsız değişken, araştırma problemini etkileyen
çevre ve kişi özellikleridir. Bağımlı değişken ise,
bağımsız değişkenin etkisinin araştırıldığı, ona göre
değişen özelliklerdir. Yani bağımsız değişken ‘neden’,
bağımlı değişken ise ‘sonuç’tur.

İstanbul’daki sokak suçluluğu oranı bağımlı değişken
(sonuç), buna etki eden işsizlik, gelir düzeyinin
düşüklüğü gibi faktörler ise bağımsız değişkenlerdir
(neden)
5
Nedensellik
X
işsizlik
Y
sokak suçları
6
Nedensel açıklamalar
 Sadece bilimsel araştırma kapsamında değil
fakat gündelik hayatta da karşılaştığımız
olayların nedenlerini anlamaya çalışırız.



Ailem ile aram neden sürekli iyi olmuyor.
Arkadaşlarımla aram neden bozuldu?
….
 Sorulara cevap ararken iki nedensel açıklama
tarzından bahsetmek mümkündür.


İdiografik açıklama
Nomotetik açıklama
7
Nedensel açıklamalar
 İdiografik açıklamalar: Bazen belirli bir olayın
nedenlerini anlamak veya bir sorunu çözmek için
aklımıza gelebilecek tüm nedenleri detaylarıyla
sıralarız.
 Örneğin sözel derslerde başarılı ancak sayısal
derslerde fazla başarılı olamayan birisi bunun
nedenlerine dair farklı açıklamalar geliştirebilir.




Benim kafam sayısal derslere fazla çalışmıyor.
Sınıfın geneli zaten bu derslerde başarısız.
Matematik dersinin öğretmenini sevmiyorum.
Üniversitede sözel bölüm okuyacağım için sayısal
derslere fazla önem vermiyorum.
8
Nedensel açıklamalar
 İdiografik açıklamada yalnızca bir kişi hakkındaki
durum, yalnızca bir konu veya sadece belirli bir olay
derinlemesine incelenir ve nedenleri tespit edilmeye
çalışılır.
 İdiografik mantıkla yürütülen bir araştırmada sadece
bir durum hakkında detaylı nedensel açıklamalar
yapılır ancak toplumun geneline uyarlanabilecek
genel geçer sonuçlara ulaşılamaz.
 Bu yönüyle idiografik mantık yürütmenin genelde nitel
araştırmalarda kullanılan bir yaklaşım olduğunu
söylemek mümkündür.
9
Nedensel açıklamalar
 Nomotetik açıklamalar: Bu açıklama tarzı ise genel
durumları ve sorunları ele alarak bunlara yol açan en
önemli nedenleri ortaya çıkarmaya çalışır.
 Sadece bir kişi, olay veya sorundan ziyade kişiler,
olaylar ve sorunlar grubunu inceleyerek genele
uyarlanabilecek açıklamalar geliştirmeye çalışılır.
 Belirli bir örnekten toplanan veriler gelişmiş istatistiki
yöntemlerle analiz edilerek toplumun geneline
uyarlanabilecek nedensel bağlar tespit edilmeye
çalışılır.
 Bu tür araştırmalarda, tüm nedensel faktörler değil
ancak bir veya birkaç faktör belirlenir.
10
Nedensel açıklamalar
 Toplumun geneline uyarlanabilecek fakat
daha az detaylı sonuçlara ulaşmak için
nomotetik; belirli bir konuyu derinlemesine
incelemek için ise idiografik mantıkla
araştırma problemine yaklaşılır.
 Açıklayıcı araştırmalar, nomotetik mantık
yürütme yoluyla nedensellik bağlarını tespit
etmeyi amaçlarlar.
11
Nedensel açıklamalar için gerekli şartlar
 Diğer şartlar sabit kalmak üzere (ceteris paribus), bağımlı
değişkendeki değişiklik, bağımsız değişkendeki değişikliği takip
ediyorsa, yani neden, sonuçtan önce geliyorsa nomotetik
mantıkla nedensel açıklamadan bahsedebiliriz.
 Bu durumda üç nokta ön plana çıkmaktadır:
 1- Bağımlı ve bağımsız değişkenlerdeki değişiklik
 2- Bağımsız değişkendeki değişikliğin daha önce ortaya
çıkması
 3- Diğer değişkenlerin değerlerinin sabit kalması
 Öyleyse iki olgu arasındaki nedensel bağdan bahsedebilmek
için üç şarta gerek vardır:
 Korelasyon
 Zaman sıralaması
 İlişkinin üçüncü bir değişkenle açıklanamaması
12
Nedensel açıklamalar için gerekli şartlar
 Korelasyon: İki değişkenin senkronize bir şekilde birlikte
değişmesi, yani birlikte artması veya azalması veya birinin
artarken diğerinin azalması demektir.
 Korelasyon tek başına nedenselliği kanıtlamaz (örneğin bir
öğrencinin ayakkabı numarası ile akademik bilgisi arasında
bir korelasyondan bulunabilir ancak bu bir nedensellik ifade
etmez).
 Pozitif ve negatif ilişkide bağımlı ve bağımsız değişkenler
aynı yönde değişirler.
 Pozitif: fakirlik ve suç oranı
 Negatif: ör. Caydırıcılık teorisi, suç oranı ile cezaların
ağırlığı, kesinliği ve çabukluğu
 Korelasyon tek başına nedenselliği gösteremezse de onun
yokluğunda da bir nedensellikten bahsetmek mümkün
13
değildir.
Nedensel açıklamalar için gerekli şartlar
 Zaman sıralaması: nedensel bir ilişkinin tespiti için gerekli
ikici şart zaman sıralamasıdır. Neden sonuçtan önce
oluşmalıdır.
 Neden sonuç sıralamasını bulmak her zaman kolay
olmayabilir.
 Mafya dizileri suça teşvik mi ediyor? Ya bunlardan
etkilendiği söylenen kişiler zaten suça eğilimli
kişilerse ve bundan dolayı dizileri izliyorlarsa?
 Öyleyse yapacağımız araştırmada nedenin sonuçtan
önce oluştuğundan emin olmamız gerekir.
14
Nedensel açıklamalar için gerekli şartlar
 İlişkinin üçüncü bir değişkenle açıklanamaması: iki
değişken arasındaki nedensel ilişki için gerekli
üçüncü şart, bağımlı değişkendeki değişikliğin
üçüncü bir değişkenle açıklanamamasıdır.
 Yani araştırmamızı öyle dizayn etmeliyiz ki sadece
bağımsız değişken değiştiğinde bağımlı değişkene ne
olduğunu görebilelim. Eğer üçüncü bir etken, bir
dışsal değişken, söz konusu ilişkiye neden oluyorsa
bu sahte bir nedensel ilişkidir.
15
Sahte nedensel ilişki
Sahte nedensel ilişki
Ayakkabı
numarası
Akademik bilgi
Ayakkabı
numarası
Yaş
Akademik bilgi
16
Nedensel açıklamalar için gerekli şartlar
 İlişkinin üçüncü bir değişkenle açıklanamaması (2):


Örnek: Bebekleri leylekler mi getiriyor? Kırsal
alanda leylekler çok, bebekler de çok. Leylek
sayısının artışı ile bebek sayısının artışı arasındaki
ilişki sahte bir nedensel ilişkidir. Bu her iki oranın
artışını belirleyen başka bir faktör bulunmaktadır.
O da kırsal veya kentsel karakter olabilir.
Yangına müdahale eden ekip sayısı ile yangın
hasarı arasındaki pozitif korelasyon, bir başka
örneği oluşturur.
17
Ekolojik hata ve indirgemecilik
 Nedensel açıklamalar, incelenen analiz
birimini yansıtmak zorundadırlar. Birey
seviyesindeki sonuçlar birey seviyesinde
toplanan verilere, gruplarla ilgili çıkarılacak
sonuçlar gruplarla ilgili toplanan verilere
dayanmalıdır. Analiz birimlerinin karıştırılması
ekolojik hata ve indirgemeci hayalara yol
açar.
18
Ekolojik hata ve indirgemecilik
 Ekolojik hata: analiz birimi olarak grup veya başka toplu birimler
üzerinde yapılan incelemelere dayanarak daha alt seviyede
veya birey seviyesinde sonuçlar çıkarılmasıdır.

Ör. Bir araştırmacı polisin aşırı güç kullanması ile ilgili bir araştırma
yapıyor. Araştırmasını şikayet dilekçeleri üzerinden yürütüyor ve
üniversite mezunu polislerin olduğu müdürlüklerde şikayetlerin
daha fazla olduğunu görüyor ve ‘üniversite mezunu polislerin aşırı
güç kullanma olasılığı fazladır’ sonucuna varıyor. Burada veriler
grup seviyesinde (il emn. md.) olmasına rağmen nedensel ilişki
bireysel düzeyde kuruluyor.
 İndirgemeci hata: Burada da tam tersine, birey seviyesinde
toplanan verilere dayanarak grup hakkında nedensel sonuçlara
varıldığında bu hata ortaya çıkar.
 Ör. Birinci Dünya Savaşı’na bir Sırp milliyetçisinin bir veliahtı
vurmasının yol açtığını iddia etmek, indirgemeci bir hatadır.
19
Ekolojik hata ve indirgemecilik
Veri topladığınız birim
gruplar
bireyler
İndirgemeci hata
bireyler
Hakkında sonuç çıkarttığınız birim
Gruplar
Ekolojik hata
20
Kaynaklar
 Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri, Ed.
Kaan Böke, İstanbul: Alfa
21
Download

Nedensellik