VERGİ UYUŞMAZLIKLARINDA VE CEZALARDA
İDARİ ÇÖZÜM YOLLARI
1. Giriş
Vergi, devletin kamusal hizmetlerini idame ettirmek amacıyla egemenlik gücünü
kullanarak ekonomik birimlerden cebren ve karşılıksız olarak aldığı ekonomik değerlerdir. Bu
anlamda vergi alacaklısı olarak devlet hizmetten yararlananlara daha fazla kamu hizmeti
sunabilmek için Anayasa ve kanunların öngördüğü ölçüde, toplayacağı vergi miktarını
maksimize etmeye çalışırken; vergi borçlusu olarak vergi mükellefleri ve sorumluları ise daha
az vergi vererek harcanabilir gelirlerini maksimize etmek isteyeceklerdir. Taraflar arasında
çatışan bu iki çıkar kimi zaman vergi uyuşmazlıklarına sebep olabilmektedir. Vergi borçluları
da bu uyuşmazlıkları ortadan kaldırmak amacıyla çeşitli çözüm yollarına başvurmaktadır.
Vergi uyuşmazlıklarının çözümlenmesinde iki ana yöntem mevcuttur. Bunlar idari
çözüm yolu ve yargısal çözüm yoludur. Ancak ortaya çıkan uyuşmazlık karşısında
kullanılacak çözüm yollarından kendileri açısından en avantajlısının çeşitli faktörlerin
etkisiyle seçilememesi uyuşmazlıkların giderilmesinde birtakım sakıncalar doğurmaktadır.
Kullanılan yanlış bir yol, vergi borçlularının maddi kaybına yol açmaktadır. Vergi
yargı yükünün artması uygun yöntemin seçilememesinin diğer bir sonucudur.
2. Türkiye’deki İdari Çözüm Yolları
Vergi uyuşmazlıklarının “idari aşamada” çözümü, tüm dünyada tartışılmakta olan bir
konu. Vergi idaresi ile mükellef arasında ortaya çıkabilen hukuki uyuşmazlıkların mümkün
olan en pratik, en hızlı ve en adil çözüm yöntemi için çeşitli uygulamalar yürürlüğe konuyor,
kaldırılıyor. Ülkemizde de bu çözüm yollarına her gün bir yenisi ekleniyor. Hali hazırda,
vergi uyuşmazlıklarının idari aşamada çözümü için mevzuatımızdaki bulunan yollar kısaca şu
şekildedir,
Düzeltme ve Şikayet Başvurusu (VUK Md. 116 – 124): Düzeltme-şikâyet sadece;
VUK. md. 117 ve 118 de düzenlenen vergi hataları için söz konusu olabilir. VUK. md. 117 de
hesap hataları ve md. 118 de düzenlenen vergilendirme hataları tahdididir. VUK. md. 117 ve
md. 118 dışında başka bir nedenle bu yola başvurulamaz.
Düzeltme; VUK. md. 122 ye göre mükellef veya vergi sorumlusu tarafından talep
edilebileceği gibi; VUK. md. 121 e göre vergi idaresi tarafından da resen yapılabilir.
Bu yolda, mükellefler haklarında tesis edilen işlemde “vergi hatası” bulunduğu
iddiasıyla vergi dairesine başvurarak haklarında tesis edilen hatalı işlemin düzeltilmesini talep
ederler. Vergi hatalarının düzeltilmesine, ilgili vergi dairesi müdürü karar verir. Bu hatalar
düzeltme fişine dayanılarak düzeltilir.
Rapor Değerlendirme Komisyonu Tarafından Dinlenme (Rapor Değerlendirme
Komisyonlarının Teşekkülü İle Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik, Md. 14):
Anılan Yönetmeliğin 14. Maddesine göre “Komisyonlar, gerekli gördüğü durumlarda ya da
talepleri üzerine mükellefi veya inceleme elemanını dinleyebilir“. Bu durum da vergi
mükellefi açısından bir “savunma, çözüme ulaşma” yolu olarak kabul edilebilir. Mükellefin
bu dinlenme ile kendini savunarak hakkında işlem yapılmasını önleme olanağı vardır.
Uzlaşma (VUK Ek Md. 1 vd.): Uzlaşma, mükelleflerin ikmalen, re’sen ve idarece
salınan vergiler ve bunlara ilişkin cezalar konusunda yargı yoluna başvurmadan, vergi idaresi
ile anlaşmak amacıyla başvurabilecekleri idari bir çözüm yoludur. Kamu alacağının kısa
sürede tahsilini sağlayan uzlaşma, aynı zamanda mükellefin yargı sürecinde katlanacağı
maliyetleri ve bürokratik işlemleri de ortadan kaldırmaktadır.
Uzlaşma, vergi idaresinin tek taraflı olarak yaptığı idari bir işlem değildir. İdari işlemler
hakkında yargı yoluna gidilebilmesine karşın uzlaşmanın vaki olması halinde üzerinde
uzlaşılan hususlar hakkında yargı yoluna gidilememektedir.
Vergi hukukumuzda, tarhiyat öncesi ve tarhiyat sonrası olmak üzere iki farklı uzlaşma
türü düzenlenmiştir.
Bunlardan birincisi mükellef adına henüz vergi salınmadan ve ceza kesilmeden önce
başvurulabilecek “Tarhiyat Öncesi Uzlaşma”dır. Diğeri ise, adlarına vergi salınan ve ceza
kesilen mükelleflerin başvurabilecekleri uzlaşma türü olan “Tarhiyat Sonrası Uzlaşma”dır.
Mevzuatımıza göre mükellef, Tarhiyat Öncesi veya Tarhiyat Sonrası Uzlaşma yollarından
ancak birisini kullanabilir.
Pişmanlık ve Islah (VUK Md. 371): Emlak vergisi hariç diğer vergilerde mükellefin
vergisini eksik ödediğini kendiliğinden bildirerek belli koşullarla geç de olsa ödemesi halinde
kendisine ceza kesilmeyeceğini düzenleyen yasa hükmüdür. Bu yöntemin “kendiliğinden
gecikmiş beyan yöntemi” olarak kabul edilmesi daha doğru olur. Bu yöntem; ortada mevcut
bile olmayan ve bildirimde bulunulduğunda da zaten doğmayan bir uyuşmazlığı çözen bir
yöntem olarak değil de, yasadan kaynaklanan bir af imkanı olarak nitelenebilir.
Cezalarda İndirim (VUK Md. 376): Bu yol da, kendisine ceza kesilen mükellefin
belirli koşullar altında cezanın bir kısmından kurtulmasını sağlayan Kanuni bir yoldur.
İşletilmesi bakımından idareye takdir yetkisi vermez. Kanundan gelen otomatik bir ceza
indirimi kurumunun vergi uyuşmazlıklarının idari aşamada çözümünde etkin bir yol olmadığı
açıktır.
Genel İdari Düzeltme Başvurusu (2577 Sayılı İYUK, Md. 10 ve 11): Bu yolda;
mükellef hakkında tesis edilen işlemin kaldırılmasını, geri alınmasını, düzeltilmesini bir
dilekçe ile üst makamdan, üst makam yok ise işlemi yapan makamdan talep edebilir.
3. Sonuç
Ülkemizde mükelleflerin vergi idaresi ile ilgili olarak düştükleri vergi
uyuşmazlıklarında ve yine vergi idaresi tarafından mükellef adına kesilen vergi cezalarında
birçok idari çözüm yolu bulunmaktadır. Yukarıda kısaca açıklanan bu idari çözüm yolları hem
mükellefle vergi idaresi arasındaki uyuşmazlıkları daha hızlı çözmekte hem de idari aşamada
çözüm yollarını iyi bilen mükelleflerin bu uyuşmazlık veya kesilen ceza için çok uzun süren
vergi davalarında vakit kaybetmesini önlemektedir. Zira ülkemizdeki vergi uyuşmazlıklarının
idari aşamada değil yargısal aşamada çözümüne gitmek hem masraflı hem de çok uzun bir
süreci getirmekte bu da mükellefler açısından istenilen faydayı sağlayamamaktadır.
Bu nedenle mükelleflerin vergi uyuşmazlıkları ve vergi idaresi tarafından kendilerine
düzenlenen cezalarda idari çözüm yollarını bilerek öncelikle bu çözüm yollarına başvurmaları
mükelleflerin hem lehine bir yol olacak hem de uzun ve masraflı bir yol olan vergi davalarının
azalmasına ve yargının yükünün de azalmasına katkı sağlayacaktır.
Gökhan TOK
Yenibir Eğitim Danışmanlık
Download

vergi uyuşmazlıklarında ve cezalarda idari çözüm