Mantığın Temel Kavramları
Yrd. Doç. Dr. Cenk Akbıyık
Eleştirel düşünme bir anlamda mantıklı düşünmedir. Bazı
temel kavramların hem mantıkta hem de eleştirel
düşünmede ortak olduğu göze çarpmaktadır.
Önerme
Anlamı olan ve kesin bir yargı belirten tümcelere önerme
denmektedir.
Akıl yürütme işi önermelerle gerçekleşir.
Aşağıdaki tümceler önermedir:
 Ankara Türkiye’nin başkentidir.
 Kayseri dünyadaki en kalabalık şehirdir.
 Her doğal sayı tek ya da çift olabilir.
Aşağıdaki tümceler yargı içermediğinden önerme değildir:
 Keşke İstanbul’da olsam!
 Bana çay ver.
 Bu kimin kitabı?
Önermeler doğru ya da yanlış olabilir. Eğer önermenin
bildirdiği yargı gerçekliğe uyuyorsa önerme doğrudur.
Önermenin yanlış olması onun bir önerme olmasını
engellemez.
Metinler analiz edilirken öncelikle önerme tümceleri
belirlenerek ardından bunların doğru olup olmadıklarına
karar verilir.
Günlük yaşamda önermeler bireyleri ikna edebilme amacıyla
kullanılır. Bazı önermeleri ise kendi kendimizi ikna etme
amacıyla kullanırız.
Elinde çikolata olan bir öğrencinin yanına okulun kabadayı
öğrencisi gelerek elindeki çikolatayı kendisine vermesini
ister. Öğrenci çikolatasını vermez. Kabadayı çocuğu itekler.
Korkan çocuk çikolatasını vermeye ikna olur ve verir.
Bu durumda bir önerme var mıdır?
Çıkarım
Bir ya da daha fazla önermeden hareket ederek başka bir
önermeye ulaşma işine çıkarımda bulunmak denmektedir.
Çıkarım ise önerme dizisine verilen addır.
Bir çıkarımda sonuç önermesi ve öncüller bulunur.
Sonuç önermesi, çıkarım sonucunda ulaşılan önermedir.
Öncüller ise sonuca ulaşma yolunda başlangıç noktası
olarak aldığımız önermelerdir.
Aşağıdaki ifadeler birer çıkarımdır:
Ali bugün çok hasta. Demek ki Ali bugün okula
gidemeyecek.
Eleştirel düşünme, önermelerin doğruluğunun yanı sıra
yapılan çıkarımın tutarlı ve geçerli olması ile ilgilidir.
Akıl yürütme
Çıkarımda bulunma işine akıl yürütme denmektedir.
Temelde üç tür akıl yürütme biçimi bulunmaktadır:
 Tümdengelimli
 Tümevarımlı
 Heptengitmeli
Tümdengelimli akıl yürütmede öncüllerin tamamının sonuç
önermesini kesin olarak ortaya koyması beklenir. Bu
koşula uygun olarak yapılan çıkarımlar geçerli
çıkarımlardır.
Aşağıdaki çıkarımlar tümdengelimli akıl yürütmeye göre
geçerli çıkarımlardır:
 Her insan ölümlüdür. Sokrates de bir insandır. O halde
Sokrates de ölümlüdür.
 Tüm üniversite öğrencileri okuma yazma bilir. Ayşe bir
üniversite öğrencisidir. O halde Ayşe okuma yazma
bilmektedir.
Aşağıdaki çıkarım ise tümdengelimli akıl yürütmeye göre
geçerli değildir:
 Bazı öğrenciler müzikten hoşlanır. Ahmet bir öğrencidir. O
halde Ahmet müzikten hoşlanır.
 Kar beyazdır. O halde çimen yeşildir.
Tümevarımlı akıl yürütmede öncüller sonucun doğru olma
olasılığını garanti etmemekle birlikte artırır.
Tümevarımlı akıl yürütme bilimsel düşünmede sıklıkla
kullanılır.
Aşağıdaki ifadeler tümevarımlı akıl yürütmedir:
 Şu ana kadar kırmızı bir kuğu görülmemiştir. O halde
kırmızı kuğu yoktur.
 Torbadaki 20 bilyeden 19’unun beyaz olduğu gözlenmiştir.
O halde torbadaki tüm bilyeler beyazdır.
Tümevarımlı akıl yürütmenin gücü, öncüllerin sonucu ne
kadar derece desteklediğine göre değerlendirilir. Eğer
öncüller sonucun doğruluğunu önemli ölçüde artırıyorsa
bu çıkarım güçlü bir temevarımsal çıkarımdır.
Heptengitmeli akıl yürütmede öncülleri en iyi açıklayan
sonuca ulaşılmaya çalışılır. Sonucun öncüllerden kesin
olarak çıkarılamadağı bazı durumlarda heptengitmeli akıl
yürütmeye başvurulmak zorunda kalınabilir.
Aşağıdaki ifade heptengitmeli akıl yürütmeye örnektir:
 Pencereye baktığımda su damlalarının düştüğünü ve cam
üzerinde su damlaları olduğunu görüyorum. O halde
dışarıda yağmur yağmaktadır.
Hangi akıl yürütme türünün kullanılacağı koşullara göre
değişir.
Bir çıkarımın geçerli kabul edilmesi de çıkarımın hangi akıl
yürütme türüyle yapıldığına bağlıdır. Bir akıl yürütme
biçiminde geçerli olan bir çıkarım diğer bir akıl yürütme
biçiminde düzgün olmayabilir.
Günlük yaşamda yapılan çıkarımlarda ilgisiz önermelere ve
çıkarıma katkıda bulunmayan ifadelere sıklıkla
rastlanmaktadır:
 Hocam bir dakika. Şimdi beni mi suçluyorsunuz? Hocam
ben hiç öyle bir şey yapar mıyım? Beni tanımıyor
musunuz? Olayın olduğu anda ben sınıfta değildim. Hocam
çok şaşırdım şimdi. Benim olayla bir ilgim yok.
Download

Mant***n Temel Kavramlar*