öabt
ÖSYM
sınav tekniğine
uygundur.
2014
ÖĞRETMENLİK ALAN BİLGİSİ TESTİ
ÖABT
FEN BİLİMLERİ
FEN ve TEKNOLOJİ
YER BİLİMİ - ASTRONOMİ
ÇEVRE BİLİMİ ve ALAN EĞİTİMİ
4.
Kitap
Konu Anlatımı
Özgün Sorular
Ayrıntılı Çözümler
Test Stratej"ler"
Çıkmış Sorular
Komisyon
ÖABT Fen Bilimleri/Fen ve Teknoloji Öğretmenliği
Konu Anlatımlı
ISBN 978-605-364-716-4
Kitapta yer alan bölümlerin tüm sorumluluğu yazarlarına aittir.
© Pegem Akademi
Bu kitabın basım, yayın ve satış hakları
Pegem Akademi Yay. Eğt. Dan. Hizm. Tic. Ltd. Şti.ne aittir.
Anılan kuruluşun izni alınmadan kitabın tümü ya da bölümleri,
kapak tasarımı; mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik, kayıt
ya da başka yöntemlerle çoğaltılamaz, basılamaz, dağıtılamaz.
Bu kitap T.C. Kültür Bakanlığı bandrolü ile satılmaktadır.
Okuyucularımızın bandrolü olmayan kitaplar hakkında
yayınevimize bilgi vermesini ve bandrolsüz yayınları
satın almamasını diliyoruz.
1. Baskı: Mart 2014, Ankara
Proje-Yayın Yönetmeni: Cansel Işık Kahraman
Türkçe Redaksiyon: Bahar Sarımehmetoğlu
Dizgi-Grafik Tasarım: Selda TUNÇ
Kapak Tasarımı: Gürsel AVCI
Baskı: Tarcan Matbaacılık Yayın Sanayi
Zübeyde Hanım Mahallesi Samyeli Sokak No: 15
İSKİTLER/ANKARA
(0312-384 34 35)
Yayıncı Sertifika No: 14749
Matbaa Sertifika No: 25744
İletişim
Karanfil 2 Sokak No: 45 Kızılay / ANKARA
Yayınevi: 0312 430 67 50 - 430 67 51
Yayınevi Belgeç: 0312 435 44 60
Dağıtım: 0312 434 54 24 - 434 54 08
Dağıtım Belgeç: 0312 431 37 38
Hazırlık Kursları: 0312 419 05 60
İnternet: www.pegem.net
E-ileti: [email protected]
ÖN SÖZ
Sevgili Öğretmen Adayları,
ÖABT FEN BİLİMLERİ / FEN VE TEKNOLOJİ konu anlatımlı setimiz dört kitap
hâlinde düzenlenmiştir. "Fen Bilimleri / Fen ve Teknoloji 4. Kitap" adlı yayınımız Alan Bilgisi
(Fizik, Kimya, Biyoloji, Yer Bilimi, Astronomi, Çevre Bilimi) ve Alan Eğitimi bölümlerini
kapsamaktadır ve Kamu Personeli Seçme Sınavı (KPSS) Fen Bilimleri / Fen ve Teknoloji
Öğretmenliği Alan Bilgisi Testi kapsamındaki soruları çözmek için gerekli bilgi, beceri ve
teknikleri edinme ve geliştirme sürecinde siz değerli öğretmen adaylarımıza kılavuz olarak
hazırlanmıştır.
Kitabın hazırlanış sürecinde, sınav kapsamındaki temel alanlarda kapsamlı alanyazın taraması
yapılmış, bu kitabın gerek ÖABT ’de gerekse gelecekteki meslek hayatınızda ihtiyacınızı
maksimum derecede karşılayacak bir başucu kitabı niteliğinde olması hedeflenmiştir.
Detaylı, güncel ve anlaşılır bir dilde yazılan konu anlatımları, çıkmış sorular ve detaylı
açıklamalarıyla desteklenmiş, her ünite içeriği ÖSYM formatına uygun, çözümlü test
sorularıyla pekiştirilmiştir. Ayrıca konu anlatımlarında verilen bilgi ve çözüm tekniklerine ek
olarak uyarı kutucuklarıyla da önemli konulara dikkat çekilmiştir.
Yoğun bir araştırma ve çalışma sürecinde hazırlanmış olan bu kitapla ilgili görüş ve önerilerinizi
HYPERLINK "mailto:[email protected]" [email protected] adresini kullanarak bizimle
paylaşabilirsiniz.
Geleceğimizi güvenle emanet ettiğimiz siz değerli öğretmenlerimizin hizmet öncesi ve hizmet
içi eğitimlerine katkıda bulunabilmek ümidiyle...
Başarılar...
FEN BİLİMLERİ / FEN VE TEKNOLOJİ ÖABT İLE İLGİLİ ÖNEMLİ BİLGİLER
ÖABT FEN BİLİMLERİ / FEN VE TEKNOLOJİ ÖĞRETMENLİĞİ, 50 sorudan oluşmakta ve Fen Bilimleri / Fen ve Teknoloji
Öğretmenliği Alan Bilgisi (Fizik, Kimya, Biyoloji, Yer Bilimi, Astronomi, Çevre Bilimi) ve Alan Eğitimi alanlarındaki bilgi ve
becerilerini ölçmeyi hedeflemektedir.
Öğretmenlik Alan Bilgisi Testinde çıkan sorular, Fen Bilimleri / Fen ve Teknoloji Öğretmenliği Lisans Programlarında
verilen akademik disiplinlere paralel olarak hazırlanmaktadır. Sınavdaki Alan-Soru dağılımı aşağıdaki tabloda belirtilmiştir.
Genel Yüzde
Alan Bilgisi Testi
Yaklaşık Yüzde
% 80
Soru Sayısı
1 - 40
a. Fizik
% 24
1 - 12
b. Kimya
% 22
13 - 23
c. Biyoloji
% 22
24 - 34
d. Yer Bilimi (Jeoloji)
%4
35 - 36
e. Astronomi
%4
37 - 38
f. Çevre Bilimi
%4
39 - 40
Alan Eğitimi Testi
% 20
41 - 50
Genel Kültür, Genel Yetenek ve Eğitim Bilimleri Sınavlarınıza ek olarak gireceğiniz Öğretmenlik Alan Bilgisi Testi ile
ilgili verilen bu bilgiler 2013 Fen Bilimleri / Fen ve Teknoloji ÖABT sınavı çerçevesinde hazırlanmıştır. Sınav içeriğinde
yapılabilecek olası değişiklikleri ÖSYM'nin web sitesinden takip edebilirsiniz.
İÇİNDEKİLER
I. KISIM
ALAN BİLGİSİ
1. BÖLÜM: YER BİLİMİ (JEOLOJİ)
JEOLOJİNİN TANIMI VE KONUSU................................................................................................................................. 5
A. JEOLOJİNİN ANA BİLİM DALLARI ....................................................................................................................... 5
B. YERKÜRE İLE İLGİLİ BİLGİLER ........................................................................................................................... 5
2. BÖLÜM: ASTRONOMİ
ASTRONOMİ VE ASTRONOMİ TARİHİ ........................................................................................................................ 25
A. ASTRONOMİNİN TANIMI VE ASTRONOMİNİN İLİŞKİLİ OLDUĞU BİLİM DALLARI......................................... 25
B. ASTRONOMİ TARİHİ........................................................................................................................................... 25
EVRENİN GENEL YAPISI .............................................................................................................................................. 29
A. EVRENİN GENEL YAPISI ................................................................................................................................... 29
B. EVRENİN YARATILIŞI ......................................................................................................................................... 29
C. EVRENİ OLUŞTURAN PARÇACIKLAR .............................................................................................................. 29
YILDIZLAR ..................................................................................................................................................................... 34
A. YILDIZIN TANIMI, YAPISI VE EVRİMİ ................................................................................................................. 34
B. BİZE EN YAKIN OLAN YILDIZ: GÜNEŞ.............................................................................................................. 36
C. GEZEGENLER İLE YILDIZLAR ARASINDAKİ FARKLAR................................................................................... 36
GÜNEŞ VE AY’IN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ ............................................................................................................ 38
A. GÜNEŞ’İN HAREKETİ ......................................................................................................................................... 38
B. AY’IN YAPISI VE HAREKETİ ............................................................................................................................... 38
C. AY’IN EVRELERİ ................................................................................................................................................. 38
D. AY TUTULMASI VE GÜNEŞ TUTULMASI .......................................................................................................... 39
E. AY VE GÜNEŞ TUTULMASININ ÖNEMİ............................................................................................................. 40
UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ARAŞTIRMALARI ............................................................................................................ 41
3. BÖLÜM: ÇEVRE BİLİMİ
ÇEVRE EĞİTİMİ ............................................................................................................................................................. 45
A. ÇEVRE EĞİTİMİ STRATEJİLERİNİN BELİRLENDİĞİ TOPLANTILAR ............................................................... 45
B. ÇEVRE EĞİTİMİNE YÖNELİK YAKLAŞIMLAR ................................................................................................... 46
C. ÇEVRE OKUR YAZARI BİREYLERİN ÖZELLİKLERİ ......................................................................................... 46
D. ÇEVRE OKUR YAZARI BİREYLERİN SAHİP OLMASI GEREKEN BECERİLER............................................... 47
E. TÜRKİYE’DE ÇEVRE EĞİTİMİ ............................................................................................................................ 47
F. TÜRKİYE’DE KALKINMA PLANLARI VE ÇEVRE EĞİTİMİ ................................................................................. 48
ÇEVRE BİLİMİ VE TARİHİ ............................................................................................................................................. 49
A. ÇEVRE VE ÖGELERİ .......................................................................................................................................... 49
B. ÇEVRENİN BOYUTLARI ..................................................................................................................................... 49
C. ÇEVRE BİLİMİNİN TARİHSEL GELİŞİMİ ............................................................................................................ 50
EKOLOJİ ........................................................................................................................................................................ 52
A. EKOSİSTEMLERİN CANLI UNSURLARI ............................................................................................................ 52
B. EKOSİSTEMLER ................................................................................................................................................. 54
vi
İNSAN VE ÇEVRE ......................................................................................................................................................... 60
A. NÜFUS VE ÇEVRE ............................................................................................................................................. 60
B. TARIM VE ÇEVRE ............................................................................................................................................... 61
C. SANAYİLEŞME VE ÇEVRE................................................................................................................................. 61
D. ENERJİ VE ÇEVRE ............................................................................................................................................. 61
E. ÇEVRE KİRLİLİĞİ ................................................................................................................................................ 63
ÇEVRE İLE İLGİLİ MEVZUAT VE KURULUŞLAR ....................................................................................................... 69
A. ULUSAL KURULUŞLAR VE FAALİYETLERİ ...................................................................................................... 69
B. ULUSLARARASI KURULUŞLAR VE FAALİYETLERİ ......................................................................................... 71
C. ÇEVREYLE İLGİLİ ULUSAL VE ULUSLARARASI BAŞLICA SÖZLEŞMELER VE KANUNLAR........................ 72
II. KISIM
ALAN EĞİTİMİ
FEN BİLİMLERİ DERSİ ÖĞRETİM PROGRAMINA GENEL BİR BAKIŞ ................................................................... 77
A. FEN BİLİMLERİ DERSİ ÖĞRETİM PROGRAMININ TEMEL ANLAYIŞI VE VİZYONU ...................................... 77
B. FEN BİLİMLERİ DERSİ ÖĞRETİM PROGRAMININ AMAÇLARI ....................................................................... 80
C. FEN BİLİMLERİ DERSİNİN YAPISI VE ÖĞRENME ALANLARI ......................................................................... 80
D. FEN BİLİMLERİ AÇISINDAN ÖĞRETMEN NASIL OLMALIDIR? ....................................................................... 83
Çözümlü Test ............................................................................................................................................................ 88
Çözümler .................................................................................................................................................................. 91
FEN BİLİMLERİ EĞİTİMİNDE GÜNCEL YÖNELİMLER............................................................................................... 94
A. YAPILANDIRMACI ÖĞRENME YAKLAŞIMI ....................................................................................................... 94
B. PROBLEME DAYALI ÖĞRENME (PDÖ) ............................................................................................................. 96
C. ARAŞTIRMA – SORGULAMAYA DAYALI ÖĞRENME ........................................................................................ 98
D. PROJE TABANLI ÖĞRENME (PTÖ) ................................................................................................................. 100
E. İŞ BİRLİĞİNE DAYALI ÖĞRENME .................................................................................................................... 102
F. FEN EĞİTİMİNDE KAVRAM ÖĞRETİMİ ............................................................................................................ 103
G. FEN BİLİMLERİNDE TEKNOLOJİ VE TASARIM .............................................................................................. 105
Çözümlü Test .......................................................................................................................................................... 108
Çözümler ................................................................................................................................................................ 112
BİLİMİN DOĞASI VE ÖĞRETİMİ ................................................................................................................................ 115
A. BİLİM VE NİTELİKLERİ ..................................................................................................................................... 115
B. BİLİMSEL BİLGİ, ÖZELLİKLERİ VE TÜRLERİ.................................................................................................. 116
C. BİLİMSEL YÖNTEM VE AŞAMALARI ............................................................................................................... 117
D. BİLİMSEL SÜREÇ BECERİLERİ ....................................................................................................................... 118
E. BİLİMSEL ARGÜMANLAR................................................................................................................................. 120
F. BİLİMİN DOĞASI VE ÖĞRETİMİ ....................................................................................................................... 121
Çözümlü Test .......................................................................................................................................................... 123
Çözümler ................................................................................................................................................................ 127
KAYNAKLAR ............................................................................................................................................................... 131
I. KISIM
ALAN BİLGİSİ
1. BÖLÜM
YER BİLİMİ (JEOLOJİ)
5
JEOLOJİNİN TANIMI VE KONUSU
Jeoloji: Yer bilimi de denilen jeoloji; yerkürenin güneş
sistemi içindeki durumunu, kimyasal bileşimini, fiziksel
özelliğini, yeryüzünde iç ve dış kuvvetlerin etkisiyle meydana gelen fiziksel, biyolojik ve kimyasal değişimlerin
geçmişini inceleyen tarihsel doğa bilimidir.
Jeoloji: Jeomorfoloji (yer şekilleri bilimi) biliminin bir alt dalıdır.
kelimelerinin birleşJeoloji: Jeo: Yer
mesinden doğmuş
logos: Bilim
bir kavramdır.
NOT
Jeoloji'den hangi alanlarda yararlanılmaktadır?
1. Kömür, petrol gibi önemli yer altı zenginliklerinin
araştırılmasında, işletilmesinde
Jeolog: Jeoloji ile ilgilenen bilim adamına denir.
B. YERKÜRE İLE İLGİLİ BİLGİLER
Yer Yuvarlağının Şekli ve Boyutları
Dünya: Kutuplardan basık, Ekvator'dan şişkin olarak küreye çok yakın bir şekildedir. Dünya'nın kendine has bu
şekline geoit denir.
Güneş sisteminde gezegenlerden biri olan DÜNYA;
Güneş'e uzaklık bakımından 3. sırada yer alır.
Basıklık
2. Yer altı sularının tespitinde
3. Yol, tünel, baraj gibi yapılarda
Ekvator
4. Çevre ile ilgili alanlarda
5. Yerküreyi çepeçevre saran atmosfer ve diğer gök cisimlerini barındıran uzayı incelemede
6. Canlıların yaratılışından bugüne geçirdiği evrimleri
araştırma da
A. JEOLOJİNİN ANA BİLİM DALLARI
1. Genel Jeoloji
2. Mineraloji
NOT
Türkiye'de ilk jeoloji çalışmaları 1839 Gülhane
Hattı Hümayun'dan sonra yabancılar tarafından başlatılmıştır.
Şişiklik
Kendine has şekline Geoit denir.
Yer'in geoit olduğunu nasıl anlarız?
1. Ekvatorun çevre uzunluğunun kutuplar çevresinden
daha uzun olması
3. Petrografi
2. Aynı cismin Ekvator'da hafif iken kutuplarda daha
ağır gelmesi
4. Uygulamalı Jeoloji
3. Yerçekiminin Ekvator'dan kutuplara doğru artması
5. Maden Yatakları
6. Jeokimya
1. Genel Jeoloji: Yer kabuğunun oluşumunda rol oynayan iç ve dış kuvvetlerin yaptıkları etkiler ve bunlar sonucunda ortaya çıkan değişiklikleri inceler.
Örnek
Dinamik jeoloji, Fiziksel jeoloji
2. Mineraloji: Minerallerin kimyasal, fiziksel ve optik
özelliklerinden yararlanarak onları tanımlama ve sınıflandırmayı konu alır.
3. Petrografi: Kayaları inceleyen bilim dalıdır.
4. Uygulamalı Jeoloji: Çevre ve kent jeolojisi, yer altı
suları, mühendislik yapıları, yapı malzemeleri, zemin
özellikleri, kömür ve petrol gibi konularla ilgilenir.
5. Maden Yatakları: Ekonomik değere sahip, minerallerin bulunması ve çalışılmasını ele alır.
6. Jeokimya: Minerallerin, kayaçların, madenlerin kimyasal özelliklerini inceler.
Dünya'nın Boyutları
Ekvator Çevresi
40.076 km
Kutuplar Çevresi
40.009 km
Ekvator Yarıçapı
6378 km
Kutuplar Yarıçapı
6357 km
Basıklık Oranı
1/297 km
Yüz Ölçümü
510.100.000 km
Hacmi
1.083.320.000 km3
2
Dünya'nın Şeklinin Sonuçları
1. Paralel dairelerinin uzunluğu Ekvator'dan kutuplara
doğru gidildikçe küçülür.
E
6
2. Dünya'nın yarısı karanlık iken diğer yarısı aydınlıktır.
3. Meridyenlerin boyları eşittir. Bu durum bütün meridyenlerin bir kutuptan diğerine uzanmasının sonucudur.
4. Ardışık meridyenler arasındaki mesafe Ekvator'dan
kutuplara doğru gidildikçe azalır.
90
60
55,5
o
0
Dünya'nın Günlük Hareketinin Sonuçları
(Kendi Ekseni Etrafında Dönmesi)
1. Gece ve gündüz meydana gelir. (1 gün)
2. Gün içinde güneş ışınlarının yere düşme açısı değişir.
Güneş'in sabah doğuşundan akşam batışına
kadar ufuk düzleminde yer değiştirmesi ışınların yeryüzüne farklı açılarla düşmesine neden
olur.
NOT
o
Öğle 12.00
111 km
90
5. Yerin ekseni çevresindeki çizgisel dönüş hızı
Ekvator'dan kutuplara doğru azalır.
Ekvatorda 1670 km/saat olan çizgisel hız kutup noktalarına doğru düzenli azalır ve kutup
noktalarında sıfır olur.
NOT
Batı
6. Harita çizimlerinde şekil ve alan bozulması meydana
gelir.
7. Ekvator'dan Kuzey Kutbu'na doğru gidildikçe Kutup
Yıldızının görünüm açısı büyür.
Sabah
Akşam
A Merkezi
Doğu
Güneş ışınlarının düşme açısının değişimine bağlı olarak gün içinde sıcaklık değerleri değişir.
9. Bir noktadan aynı yöne gidilirse tekrar aynı noktaya
ulaşılır.
KRİTİK NOKTA: Güneş ışınlarının geliş açısına bağlı
olarak sıcaklık ortalamaları değişiyor olsa da günün en
sıcak anı güneş ışınlarının en büyük açı ile geldiği öğle
saatlerinde yaşanır. (12:00−14:00)
10. Güneş ışınlarının düşme açısı Ekvator'dan kutuplara
doğru gidildikçe azalır.
Günün en soğuk vakitleri, gece boyunca atmosferin ve yeryüzünün ısı kaybetmesinden dolayı sabahın ilk saatleridir.
11. Güneş ışınlarının Ekvator çevresine büyük, kutuplar
çevresine küçük açılarla gelmesi nedeniyle Ekvator
çevresi sürekli termik alçak basınç, kutuplar çevresi
ise sürekli termik yüksek basınç alanları durumundadır.
3. Gündüz havanın ısınma, gece ise soğumasına bağlı
olarak günlük sıcaklık farkları oluşur.
8. Yerden yükseldikçe görüş alanı genişler.
Örnek
Gündüz en yüksek sıcaklık 20°C, gece ise en düşük 4°C
olduğunda 16°C günlük sıcaklık farkı oluşur.
Dünya'nın Hareketleri
Yer'in 2 türlü hareketi vardır. Bunlardan birincisi, kendi
ekseni çevresindeki hareketi; ikincisi, Güneş çevresindeki yıllık hareketidir.
1. Dünya'nın Günlük Hareketi
Yerküre günlük hareketini kutuplardan geçtiği varsayılan ekseni çevresinde batıdan doğuya doğru 24 saatte
tamamlar. Bunun sonucunda bir Güneş günü meydana
gelir.
Günlük Sıcaklık Farklarının Sonuçları
a) Deniz−kara ile dağ−vadi arasında hafif şiddetli
meltem rüzgârları oluşur.
b) Kayalarda mekanik (fiziksel) çözülme hızı artar.
4. Yerin geoid şekli meydana gelir.
5. Çizgisel ve açısal hızlar ile savrulma kuvveti meydana gelir.
6. Cisimlerin gün içerisindeki gölge boyu (uzunlukları)
değişir. (Güneş ışınlarının yere düşme açısına bağlı
olarak)
7
7. Yerel saat farkları oluşur. (Doğuda bulunan yerlerde
yerel saat ileri, batıda ise daha geridir.)
Dünya'nın Yörüngesinin Elips Biçiminde Olmasının
Sonuçları
1. Dünya'nın Güneş'e olan uzaklığı değişir. Dünya 3
Ocak'ta Güneş'e en yakın konuma ulaşır. Bu duruma "günberi" adı verilir. Buna karşın 4 Temmuz'da
ise Güneş'e en uzak konuma ulaşır. Bu duruma ise
"günöte" adı verilir.
Örnek
İstanbul Osmaniye
11:32
12:00
Iğdır
12:32
Dünya batıdan doğuya doğru döner. Doğudakiler güneşi batıdakilerden daha önce görür.
NOT
8. Sürekli rüzgarlar ve okyanus akıntıları sapmaya uğrar. Bu durum yerin ekseni çevresinde dönmesi sırasında oluşan, "Koriyolis Kuvveti" ile ilgilidir.
Bu sapma doğrultusu Kuzey Yarım Küre'de esiş yönünün sağına doğru, Güney Yarım Küre'de esiş yönünün
soluna doğru gerçekleşir.
9. Hava kütlelerinin yükselici hareket yaptığı 60° paralelleri civarında Dinamik Alçak Basınç, alçalıcı hareket yaptığı 30° paralelleri civarında ise Dinamik Yüksek Basınç alanları oluşur.
2. Dünya'nın Günlük Hareketi
Dünya Güneş çevresindeki yıllık hareketini elips şeklinde
bir yörünge üzerinde yapar. Bu hareketini yaklaşık olarak
365 gün 6 saatte tamamlar. Buna 1 yıl denir. Dünya 939
milyon km'lik yörüngesi üzerinde saatte 108 bin km hızla
hareket eder.
Dünya'nın Yıllık Hareketinin Sonuçları
(Güneş Etrafında Dönmesi)
2. Dünya'nın yörüngesi üzerindeki hızı değişir.
Dünya'nın Güneş'e yaklaşmasıyla Güneş'in çekim
gücü artar ve bu durum Dünya'nın yörüngesi üzerinde hız kazanmasına neden olur. Güneş'ten uzaklanmasıyla Güneş'in çekim gücü azalır ve bu durumda
Dünya'nın yörüngesi üzerindeki hız azalır.
3. Şubat ayı diğer aylara göre daha kısadır. Çünkü
Dünya günberi durumundan sonra yörüngesi üzerinde hızlanır ve şubat ayı dönemi daha kısa sürede
tamamlanır.
NOT
Şubat ayının 4 yılda bir 29 gün çekmesi,
dünya'nın yıllık hareketi sonucunda ortaya çıkan artık zamanın (Gura) toplanıp bir
güne eşit olmasıyla alakalıdır.
4. Eylül ekinoksu 2 günlük gecikmeyle meydana gelir.
5. Mevsim süreleri sürekli farklılık gösterir.
6. Kuzey kutup noktasında sürekli gündüzlerin süresi
186 gün, Güney kutup noktasında 179 gün sürer.
Dünya'nın Eksen Eğikliğinin Sonuçları
1. Mevsimler oluşur. Mevsimlerin değişmesine neden
olur.
2. Matematik iklim kuşaklarının sınırlarını belirler.
90°
Kutup Kuşağı
66°33'
Orta Kuşak
23°27'
0°
Tropikal Kuşak
1. Mevsimler meydana gelir.
2. Güneş ışınları yıl boyunca yengeç ve oğlak dönenceleri arasına dik gelir.
3. Gece ve gündüz süreleri değişir ancak Ekvator çevresinde gece ve gündüz süreleri 12'şer saattir ve hiçbir zaman değişmez.
4. Kutup daireleri ile Kutup noktaları arasında (Kutup
Bölgesi'nde) gece ve gündüz süreleri 24 saat ve
daha fazla olabilir. Kutup noktasında 180 gün (6 ay
gece ve 6 ay gündüz) yaşanır.
5. 21 Mart - 23 Eylül tarihleri arasında Kuzey Yarım
Küre'de gündüzler uzar, geceler kısadır. 23 Eylül 21 Mart tarihleri arasında ise tersine geceler uzun,
gündüzler kısadır.
Tropikal Kuşak
Orta Kuşak
Kutup Kuşağı
23°27'
66°33'
90°
3. Bir yere güneş ışınlarının yeryüzüne düşme açısı yıl
boyunca değişir.
4. Mevsimlik rüzgârlar (musonlar) oluşur.
5. Gece ve gündüz sürekli arasındaki fark Ekvator'dan
kutuplara gidildikçe artar.
6. Gece ve gündüz süreleri yıl içinde değişir.
7. Aynı anda Kuzey ve Güney Yarım Kürelerde farklı
mevsimler yaşanır.
8. Mevsimlik sıcaklık farkları oluşur.
8
9. Güneşin yeryüzündeki herhangi bir merkezdeki ufuk
düzlemi üzerinde doğduğu ve battığı noktalar yıl boyunca yer değiştirir.
10. Güneş ışınlarının dik gelebildiği enlemlerin sınırlarını
belirler. Yıl boyunca dönencelere 1 kez, dönenceler
arasına 2 kez dik gelir.
11. Aydınlanma Çemberi mevsimlere göre değişir. Aydınlanma Çemberinin teğet olarak geçtiği enlemlerin
sınırını belirler. Aydınlanma Çemberi yıl boyunca kutup noktaları (90°) ile kutup daireleri (66°33') arasında sürekli yer değiştirir.
12. Kara ve denizler arasında sıcaklık farkları oluşur.
Yer'in Geosferleri (Yer'in İç Yapısı)
Manto'nun üst kesimi yüksek basınç ve sıcaklıktan dolayı elastiktir. Alt kesimleri ise
sıvı hâldedir.
Yani yoğunluk farkından dolayı kızgın akıcı
madde magma yer kabuğuna doğru yükselirken yoğunluğun fazla olduğu kesimlerde
magma yerin içine doğru hızla ilerler.
Litosfer (Taşküre)
(Yer kabuğunun ortalama 35 km'lik üst kısmına yer
kabuğu denir).
•
Kalınlığı ortalama 100 km'dir.
•
Yapısı silisyum-alüminyum bileşimindeki taşlardan
oluşmuştur. Kalınlığı 50 km bulan sial yer kabuğunun en üst katmanıdır. Çoğunlukla bu katman kıtaları
oluşturur. Okyanus tabanlarında incelir ve kaybolur.
•
Yer kabuğunun altındaki bölüm silisyum ve magnezyumdan oluştuğu için sima adı verilir.
Yer Yuvarlağı: Sıcaklık, kalınlık, yoğunluk bakımından
farklı iç içe katmanlardan meydana gelir.
Yer'in katmanlarını içten dışa doğru sıralayacak olursak
deprem dalgalarından yararlanarak bu katmanların özelliklerini sıralayabiliriz.
•
Çekirdek
•
Manto
•
Taşküre (Litosfer)
NOT
Sima ince bir katmandır. Kalınlığı 4−12 km arasında olup
okyanus tabanlarını oluşturur.
Yer kabuğu
Çekirdek (Ağır Küre ya da Barisfer de denir).
•
•
Yer'in en iç kısmında yer alır. Yoğunluğu 10 g/cm3
aşar. Yoğunluğu mantonun 2 katıdır.
Sial
Sima
(Kalınlığı 4-12 km)
Çekirdek iki kısma ayrılır.
a) Dış Çekirdek
b) İç Çekirdek
Dış Çekirdek: Yapısındaki erimiş hâlde Nikel−Demir
karışımından meydana gelir. Dış Çekirdek çekirdeğin
5120−2980 km'ler arasındaki kısmında yer alır.
İç Çekirdek: Yapısındaki katı hâlde bulunan Nikel−Demir
karışımından oluşur. İç Çekirdek çekirdeğin 6371−5150
km'ler arasındaki kısmında yer alır.
Kalınlığı: 50 km
Okyanus tabanlarında incelir.
Okyanus tabanlarını oluşturur.
Büyük okyanus tabanının
bazı bölümlerinde hiç görülmez. (sial)
Jeoterm Basamağı: Yeryüzünden yerin derinliklerine
gidildikçe her 33 m'de sıcaklığın 1° artmasına jeoterm
basamağı denir.
Yeryüzü
Manto (Ateş Küre ya da Pirosfer de denir).
•
Yer kabuğunun altında Litosfer ile Çekirdek arasında
yer alır. 100−2890 km'ler arasında yer alır.
•
Manto'nun sıcaklığı 1900−3700 °C arasında iken yoğunluğu 3,3−5,5 g/cm3 arasında değişir.
•
Yapısında silisyum, nikel, demir ve magnezyum bulunur.
•
Mantoda alçalıcı ve yükselici hareketler görülür. Bunun nedeni alt ve üst kısımlarının yoğunluk farkından
dolayı yerin içine sokulup yer kabuğuna doğru yükselmesidir.
Jeoterm
basamağı
33 m = 1°C artar.
Download

Book 1.indb - Pegem.net