/
BERGAMA'DA KURŞUNLU VE
ŞADıRVANLı
CAMILERI
Bozkurt ERSOY
S
ergama'da bulunan T ü r k - İ s l a m an ı t l a r ı n d a n c â m i l e r ve mescitler
ü z e r i n e 1982-1983 y ı l l a r ı n d a y a p m ı ş o l ­
d u ğ u m monografik ç a l ı ş m a i ç i n d e yer
alan K u r ş u n l u ve Ş a d ı r v a n l ı c a m i l e r i n i
bu y a z ı m d a a y r ı n t ı l ı olarak t a n ı t m a y a
çalışacağım.
K U R Ş U N L U CAMİ
Hükümet
konağıaın
yanındadır.
Kubbesi k u r ş u n l a k a p l ı o l d u ğ u için bu
adla a n ı l d ı ğ ı s a n ı l m a k t a d ı r (1).
Y a p ı n ı n kare p l a n l ı , tek kubbeli k ü ­
bik bir h a r i m i ile d o ğ u s u n d a bir son
cemaat yeri ve minaresi v a r d ı r ( P l a n : l
Res. :1).
Y a p ı malzemesi olarak d ü z g ü n kes­
me taş k u l l a n ı l m ı ş t ı r . H a r i m kubbesi
sekizgen bir kasnak ü z e r i n e oturmakta­
dır. G ü n e y ve b a t ı d u v a r ı ile kubbe
k a s n a ğ ı n d a silmeli saçak, son cemaat
yeri güney d u v a r ı n d a ise i k i sıra k i r p i
saçak g ö r ü l ü r . K u r ş u n k a p l ı kubbe d ı ­
şındaki b ö l ü m l e r kiremitle ö r t ü l ü d ü r .
K i r e m i t l e r i n Marsilya t i p i olması bu
bölümlerin o n a r ı m g e ç i r d i ğ i n i göster­
mektedir.
G ü n e y cephesinde üç adet d i k d ö r t ­
gen pencere a ç ı k l ı ğ ı yer alır. A ç ı k l ı k l a r
düz birer a t k ı taşı ile ö r t ü l ü olup i k i s i
üstte, b i r i d u v a r ı n doğu ucunda altta­
dır.
Batı cephesinde, kubbe eksenine
göre simetrik bir d ü z e n l e m e g ö r ü l ü r .
Bu cephede, ü s t t e , d ü z a t k ı l ı d i k d ö r t ­
gen bir pencere a ç ı k l ı ğ ı , altta ise üst
pencereye göre daha b ü y ü k ve yuvar­
lak kemerli i k i pencere a ç ı k l ı ğ ı yer alır. A l t pencereler taş söveye t u t t u r u l -
muş demir şebekelere sahiptir. D u v a r ı n
kuzey ucuna ise sonradan düz a t k ı l ı bir
k a p ı açılmıştır. K a d ı n l a r mahfiline açı­
lan bu k a p ı y a demir bir merdivenle ulaşılmaktadır.
Doğu cephesinde yer alan son cema­
at yeri sonradan düz bir a h ş a p tavanla
ö r t ü l m ü ş ve y a n l a r ı c a m e k â n l a k a p a t ı l ­
mıştır. G ü n e y d u v a r ı n d a yer alan d i k ­
d ö r t g e n dış mihrap n i ş i n i n
kavsarası
alçı m u k a r n a s l ı olup, yağlı b o y a l ı d ı r
(Res.:2).Çevresindeki boya a l t ı n d a kalan
h a r ç i z l e r i , y a k ı n zamanda y e n i l e n d i ğ i ­
n i g ö s t e r m e k t e d i r . Harime açılan i k i
pencere yuvarlak birer kemerle son
b u l m a k t a d ı r . Bu pencere a ç ı k l ı k l a r ı n ­
dan g ü n e y d e k a l a n ı ü s t ü n d e "Ey gizli
l u t u f l a r a sahip olan" a n l a m ı n d a A r a p ç a
bir yazı o k u n m a k t a d ı r . Her i k i pencere
a ç ı k l ı ğ ı da taş söveye t u t t u r u l m u ş de­
mir şebekelidir. Yuvarlak kemerli pen­
cerelerin X V I I - X V I I I . y ü z y ı l l a r d a n i t i ­
baren k u l l a n ı l m a y a başlanması bu pen­
cerelerin sonraki bir o n a r ı m sırasında
bu şeklini a l d ı ğ ı n ı d ü ş ü n d ü r m e k t e d i r .
Y a p ı n ı n k u z e y d o ğ u köşesinde yer alan minare kare planlı bir kürsü üs­
t ü n d e yükselir (Res.:3). Minare t ü m ü y l e
d ü z g ü n kesme taşla inşa edilmiştir.
G ö v d e d e , şerefe a l t ı n d a i k i bilezik yer
alır. Petek k u r ş u n bir külâhla son bu­
lur. K ü r s ü n ü n d o ğ u s u n a açılan taş ke­
merli bir k a p ı d a n minareye girilmekte­
dir.
Son cemaat yeri
doğu ucunda, b a t ı
(1)
o.Bayatlı,
güney d u v a r ı n ı n
duvarındaki iki
Bergama Tarihinde
Eserieri, İ s t a n b u l , 1956, 8.37
Türk
İslam
j O m U g T ERSQY.
9§_
pencere açıklığı arasında vc minare
kürsüsü üstünde toplam üç kemer kon­
solu görülmektedir (Plan:l-A,B,C). Bu
durumda yapının.iki sütun ve kemer­
lerle desteklenen iki kubbeli bir son
cemaat yerine sahip olduğu anlaşıl­
maktadır. Ayrıca, minare kürsüsünün
güney ucunda yer alan silmcli çıkıntı
ve bu çıkıntı ile son cemaat yeri doğu
duvarının kuzey ucunda yer alan pen­
cere açıklığı arasına, üst kesime yer­
leştirilmiş kitâbe, ilk yapıda harime
giriş kapısının burada olduğunu; bu ka­
pının sonradan örülerek kapatıldığını
göstermektedir.
Kuzey cephesi kiremit örtülü ahşap
bir sundurmayla çevrilidir. Harime gi­
riş, bu cephede kubbe ekseni üzerinde
yer alan yuvarlak kemerli bîr açıklıkla
sağlanmıştır. Harim kubbeyle örtülü olup, kubbe yuvarlağına geçiş Türk üçgenleriyle sağlanmıştır. Harime açılan
pencerelerden doğudakiler ile batıda
alt sırada yer alan pencereler yuvarlak
kemerli; diğerleri ise düz atkılı dik­
dörtgen açıklıklar şeklindedir. Kubbe
iç yüzeyi, geçiş unsurları ve duvarlar
badanalıdır. Dikdörtgen mihrap nişi al­
çı mukarnaslı bir kavsaraya sahiptir
(Res.:4). Hafif çıkıntılı çerçevesi çok
sadedir. Dikdörtgen çerçeve içinde ka­
lan mihrap yüzeyi yağlı boyalıdır. Bu
görünümüyle mihrabın yenilendiği dü­
şünülebilir. Mihrabın iağında yer alan
ahşap minber basit süslemelidir. Kari­
min kuzeyinde, ahşap direklerle destek­
lenen bir kadınlar mahfili vardır (Foto:
5).
Yapınin doğu duvarı üstündeki iki
satırlık Arapça kitâbesinden Sayi oğlu
Hacı Hasan tarafından 839/1435 yılın­
da inşa ettirildiği anlaşılmaktadır (2).
(Res.:6).
Kitabenin metni ve Türkçesi şu şe­
kildedir:
Metin:
Türkçesi:
Bu mübarek mescidi yüce t a n r ı n ı n
rahmetine muhtaç, fakir ve hakir kulu
Hacı Hasan bin Sayi (3). 939 y ı l ı n ı n
Rcbiülcvvel ayında (Eylül-Ekim 1435)
yapılmasını emretti.
Kitâbede ismi geçen Sayi oğlu H a c ı
Hasan'ın kimliği hakkında bir bilgiye
rastlamadık.
Ayrıca son cemaat yeri g ü n e y duva­
rının doğu yüzünde "maşallah" yazısı
ve 1296/1878 tarihi okunmaktadır (Res:
7). Yapının bu tarihte bir onarım g e ç i r ­
diği düşünülebilir.
ŞADIRVANLI CAMİ
Şadırvanlı Caddesi üstünde, S e l ç u k ­
lu Minaresinin yanındadır.
Yapının kare planlı tek kubbeli bir
harimi, doğuda üç kubbeli bir son ce­
maat yeri ve kuzeyinde bir ek m e k â n
ile bir minaresi vardır (Plan:2) (Res.:8).
(2) Kitabeyi
okuyan ve
Türkçeleştiren
Öğretim
Görevlisi Refet Yalçın B a l a t a ' y a t e ş e k k ü r ederim.
(3) B u isim y a y ı n l a r d a
değişik
şekillerde
geç­
mektedir. Max von Berchem (Die M u s l i m i s c h e n
1ns1)
chriften von Pergamon.Berlin,1912,8.10 ve d i p n o t
kelimeyi "Saty" olarak o k u m u ş ve
Gelter'in
(Perga-
mon unter Bysantinern und Osmanen.aus d e m
Anha-
ng «u den Abhandlungend. B e r i . A k a d . d. Wias.,
"Safy" şeklinde y a n l ı ş o k u d u ğ u n u
Ayverdi (Osmanlı
Mimarisinde
1903)
belirtmiştir. E . H .
ve
II.Sultan
Murad Devri, I I , İstanbul, 1972,
Çelebi
s.269) ve
O.Bayath
(Bergama Tarihinde...,8.37)
adı
bu
kaydetmişlerdir. Y i n e O . B a y a t h
"safı"
şeklinde
(ay.es. s.38)
Hasan
bini Safı'ye ait 837/1433-34 tarihli bir m e z a r t a ş ı n ı n
varlığından söz etmektedir. Mezar t a ş ı n ı
göremediği­
mi» için "Safi" kelimesinin a ç ı k ç a o k u n u p o k u n m a d ı ­
ğını bilemiyoruz. Max
von
Berchem
(a.g.e.,
s.15),
"Muhsmmed"e ait 837/1433-34 tarihli m e z a r t a ş ı n d a
da "Saty" isminin geçtiğini, fakat n o k t a l a m a l a r ı n
açık
olmaması nedeniyle bu ismin o k u n u ş u n d a t e r e d d ü t l e r i
olduğunu belirtmektedir.
Kurşunlu
harflerinin
çok
Cami
»çık
kitabesinde
olarak
mevcut
yazıldığını
diğer
göz
"f
önüne
alırsak, bu kelimede "y" harfinden ö n c e basit bir d i ş
J l ^1^1
> L )
jMİİ
-uJl iljU)
la*
^
bulunduğunu, bu dişin " r olarak o k u n m a s ı n ı n
müm­
kün olmadığını söyleyebiliriz. A n c a k , "y" h a r f i n i n a l ­
tına gelen "bin" kelimesindeki "n" harfinin n o k t a s ı
bu
dişin "b" olarak o k u n m a s ı n ı m ü m k ü n k ı l a b i l i r . B u
du­
rumda da kelimeyi "Sabi" ş e k l i n d e de o k u m a k
kündür.
müm­
BERGAMA'DA KURŞUNLU VE SADIRVANLI CAMİLERİ
Y a p ı malzemesi olarak d ü z g ü n kes­
me t a ş , kaba yonu taş ve tuğla kulla­
nılmıştır. D u v a r l a r ile ö r t ü sistemi ara­
sında silmeli b i r saçak y a p ı y ı çepeçevre
d o l a ş m a k t a d ı r . H a r i m kubbesi sekizgen
bir kasnak ü z e r i n e o t u r m a k t a d ı r . Son
cemaat yeri kubbeleriyle h a r i m kubbesi
k u r ş u n l a k a p h d ı r . Ç a t ı kiremitle ö r t ü l ü ­
dür. H a r i m i n g ü n e y b a t ı köşesi pahlanarak üst b ö l ü m ü mukarnaslarla süslen­
miştir. Y a p ı n ı n üst pencerelerinden i t i ­
baren beden d u v a r l a r ı ile kubbe kasna­
ğı sıvalı ve b a d a n a l ı d ı r .
G ü n e y ve b a t ı cepheleri b i r sıra taş
i k i sıra tuğla a l m a ş ı k d ü z e n d e ö r ü l m ü ş
ve t a ş l a r a r a s ı n a d i k i n e birer tuğla
k o n m u ş t u r (Res.:9). A y r ı c a alt ve üst
pencereler a r a s ı n d a , beş s ı r a l ı k bir
tuğla h a t ı l , d u v a r ı boydanboya katetmektedir. Bu cephelerde üstte i k i , altta
i k i olmak ü z e r e d ö r d e r adet pencere açıklığı yer alır. Bu pencere a ç ı k l ı k l a ­
rından
üsttekiler
alttakilere oranla
daha k ü ç ü k t ü r ve s i v r i k e m e r l i d i r . A l t
pencereler ise sövelere t u t t u r u l m u ş de­
mir şebekelere sahiptir. Y u v a r l a k ke­
merli bu pencerelerin üst kesimlerine
taştan s i v r i hafifletme kemerleri inşa
edilerek, üstleri i k i sıra tuğla bordur
ile k u ş a t ı l m ı ş t ı r . Bu s i v r i kemerlerin
orijinal pencere a ç ı k l a r ı n ı
kuşattığı,
ancak muhtemelen X I X . y ü z y ı l d a k i
on a r ı m s ı r a s ı n d a a y n a l a r ı n ı n bozularak
içlerine yuvarlak kemerlerin yerleş­
tirildiği a n l a ş ı l m a k t a d ı r .
H a r i m i n kuzey cephesinde bulunan
ek m e k â n d a n
harime g i r i l m e k t e d i r
(Res:10). Bu m e k â n ı n doğu ve b a t ı cep­
helerinde ü s t t e bir, altta bir; kuzey
cephesinde ise üstte üç, altta i k i pen­
cere açıklığı yer alır. Pencere a ç ı k l ı k ­
ları demir şebekeli olup, y u v a r l a k ke­
merlidir. Kuzey cephesinde, alt s ı r a d a ­
ki i k i pencere a r a s ı n d a k ü b i k , betonar­
me bir sundurma b u l u n m a k t a d ı r . Ek
binanın y a p ı malzemesi m o l o z t a ş ve
tuğladır. Bu m e k â n ı n sonradan ilave edildiği h a r i m d u v a r ı y l a k a y n a ş m a s ı n ­
dan ve duvar ö r g ü s ü n d e k i f a r k l ı l ı k t a n
açıkça a n l a ş ı l m a k t a d ı r .
H a r i m i n k u z e y d o ğ u köşesinde yer
alan minare d ü z g ü n kesme taşla inşa
edilmiştir (Res.:Il). Sekizgen p r i z m a l
97
kürsü kuzey, doğu, kuzeydoğu ve k u ­
z e y b a t ı yüzleri görünecek şekilde ha­
rim duvarıyla kaynaşmış durumdadır.
K ü r s ü n ü n üst kesiminde sivri kemerli
yüzeysel nişler yer alır. S i l i n d i r i k
minare gövdesi pahlı bir p a b u ç ü z e r i n ­
de y ü k s e l m e k t e d i r . Pabucun üst kısmın­
da ve şerefe a l t ı n d a birer bilezik mev­
cuttur. Petek, sivri k u r ş u n bir k ü l a h l a
son b u l m a k t a d ı r . G ö v d e 1952 y ı l ı n d a
yeniden inşa e d i l m i ş t i r (4).
Y a p ı n ı n d o ğ u s u n d a yer alan son ce­
maat yerinin güneyi k a p a l ı d ı r . Bu du­
vara y a r ı m daire kesitli bir dış mihrap
yerleştirilmiştir. M i h r a p kavsarası muk a r n a s l ı d ı r . Kuzey, cephesi c a m e k â n l a
k a p a t ı l m ı ş t ı r . Son cemaat yerinin çatısı
üç kubbeyle ö r t ü l ü d ü r . Kubbeler kur­
şunla k a p l a n m ı ş t ı r . Ayrıca çatı öne
d o ğ r u u z a t ı l a r a k a h ş a p bir sundurma
k a p a t ı l m ı ş t ı r (Res.:12). Kubbeleri des­
tekleyen s i v r i kemerler, üç s ü t u n ile
güney duvarı tarafından taşınmaktadır.
S ü t u n l a r d a n harim d u v a r ı n a uzanan
kemerler duvar ü z e r i n d e k i küçük kon­
sollara o t u r m a k t a d ı r . H a r i m d u v a r ı üzerindeki konsollar a r a s ı n d a ve güney
d u v a r ı ü z e r i n d e birer sağır kemer yer
alır. Kubbelere geçişler pandantiflerle
s a ğ l a n m ı ş t ı r . Kubbe etekleri bir d ü z
çizgi ile belirlenmiş, göbekler kalem
işleriyle süslenmiştir. Duvarlar, kub­
belerin içi ve geçiş u n s u r l a r ı sıvalı ve
b a d a n a l ı d ı r . Son cemaat yerine bakan
h a r i m d u v a r ı n ı n güney t a r a f ı n a y u ­
varlak kemerli ve demir şebekeli bir
pencere açılmıştır. Orta kubbe hiza­
s ı n d a k i duvar ü s t ü n d e ise "Ya Hazret-i
Bilâl Habeşî" yazısı o k u n m a k t a d ı r . Son
cemaat yeri kuzey kubbesi a l t ı n d a yer
alan harime giriş k a p ı s ı n ı n i k i y a n ı n d a
zemin birer sekiyle yükseltilmiştir.
Harime giriş kapısı mermerdendir
(Res.:13).
Giriş
aralığı
siyahbeyaz
mermerden z ı v a n a l ı basık bir kemerle
ö r t ü l ü d ü r . Sövelerin y a n l a r ı n d a n y ü k ­
selen basit p r o f i l l i silmeler d i k d ö r t g e n
bir çerçeve meydana getirmiş ve çerçe­
veyle basit kemer a r a s ı n d a kalan ala­
nın o r t a s ı n a k i t â b e yerleştirilmiştir.
Toplam dokuz pencereyle
(4) O . B a y a t h , a.g.e., 8.47
aydınla-
98
ROZKTIRT ERSQY
nan harim yarim k ü r e şekilli bir
kubbeyle ö r t ü l ü d ü r . Kubbe yuvarlağına
geçiş pandantiflerle sağlanmıştır (Res:
14). Kubbe eteği ve pandantifler profil­
l i alçı silmelerle belirlenmiştir. Kubbe
i ç i n d e ve pandantifler ü z e r i n d e görülen
süslemelerin XIX.yüzyılda yapıldığı an­
l a ş ı l m a k t a d ı r . Pandantiflerde ve duvar
yüzeylerinin üst kısımlarında yer alan
madalyonlar içinde "Allah", "Muhammed" ve i l k dört halifenin isimleri
o k u n m a k t a d ı r . Pencere açıklıklarının
harime bakan yüzleri yuvarlak kemer­
l i d i r ve hafif bir çıkıntı meydana
getirecek
şekilde
silmelerle
sınır­
landırılmıştır. Yuvarlak kemerli, çey­
rek k ü r e şekilli bir kavsaraya sahip
mihrap nişi sadedir (Foto.:15). İki
yanda yer alan mermer sütunceler ve
kavsaranın üst kısmındaki süslemeler
barok özellikler taşımaktadır. Mihrabın
X V I I I , X I X . yüzyıllarda yenilenerek bezendiği anlaşılmaktadır. Basit görünüm­
lü minber mermerdendir. Duvarlar ze­
minden itibaren yaklaşık bir metre
yüksekliğe kadar mermerle kaplanmış­
tır.
Harimin kuzey d u v a r ı n ı n doğu ucunda sivri kemerli minareye giriş ka­
pısı yer ahr. Aynı duvar üstündeki d i ­
ğer açıklıklardan alttakiler ek mekâna
girişi sağlar. Bu açıklıkların üst ke­
simlerinde i k i açıklık daha vardır. Ha­
rime bakan taraflarında birer demir
korkuluk bulunan bu açıklıklar, ek me­
k â n ı n üst katını oluşturan kadınlar
m a h f i l i ile harim arasında bağlantı
s a ğ l a m a k t a d ı r . Ek mekânın alt katında,
g ü n e y d u v a r ı n d a yer alan mihrap,
m u k a r n a s l ı bir kavsaraya sahiptir. Bu
mekânda
duvar yüzeyleri
badanalı,
tavan ahşaptır. K a d ı n l a r
mahfiline
çıkış kuzey-batı köşesindeki merdivenle
sağlanmıştır. Üst katın g ü n e y d u v a r ı n ­
da dört adet konsol yer a l m a k t a d ı r . Bu
konsollardan, ek mekânın ü s t ü n ü k i r i ş ­
lerle taşınan bir a h ş a p ç a t ı n ı n ö r t t ü ğ ü
ve sonraki bir dönemde ç a t ı n ı n k a l d ı r ı ­
larak yerine ikinci bir k a t ı n inşa e d i l ­
diğini düşünmekteyiz. İkinci k a t ı n son­
radan inşa edildiği ek m e k â n ı n d ı ş gö­
rünüşünden de a n l a ş ı l m a k t a d ı r . Y a p ı ­
nın kuzeydoğu köşesinde yer alan m i ­
nare kürsüsünün, ek m e k â n ı n d o ğ u s u n ­
da yer alan üst kat penceresi h i z a s ı n d a
bir saçak kalıntısının b u l u n m a s ı da d ü ­
şüncemizi desteklemektedir.
Yapının doğu cephesindeki, harime
giriş kapısı üstünde yer alan i k i sa­
tırlık Arapça kitabesinden, H a c ı Osman
Oğlu Hacı Hasan t a r a f ı n d a n 957/1550
yılında inşa ettirildiği a n l a ş ı l m a k t a d ı r
(Res.:16). K i t â b e n i n metni ve T ü r k ç e s i
şu şekildedir:
Metin:
^U-l
^
_AJ.I X^IJ-I.
- ^ ' I
J ; > ı -old LUs; J,U;
iju^
^
^\^) iUx,.ı
Türkçesi:
Bu kutsal mescid ve y a r a r l ı c a m i n i n
yapılmasını U l u T a n r ı ' n ı n r ı z a s ı i ç i n
ve çok sevap dileğiyle 957/1550 y ı l ı n d a
Hacı Osman Oğlu H a c ı Hasan y a p t ı r d ı .
K i t â b e d e ismi geçen H a c ı Osman
Oğlu Hacı Hasan' ın k i m l i ğ i h a k k ı n d a
bir bilgiye r a s t l a m a d ı k .
Eserin avlusunda
Bergama
Voy­
vodası Abdullah Ağa t a r a f ı n d a n yap­
tırılmış olduğu söylenen b i r ş a d ı r v a n
vardir(5).
(5) ay .yer.
BERGAMA'DA K U R Ş U N L U VE SADIRVANLI CAMİLERİ
FOTO. 1- Kurşunlu Camii genel
99
görünüş
FOTO. 3- Kurşunlu Camii kuzeydoğu
minare kürsüsü
FOTO. 2- Kurşunlu Camii son cemaat yen
mıhrab}
FOTO. 4- Kurşunlu Camii iç görünüş
•
köşesindeki
100
FOTO. 5- Kurşunlu Camii kadınlar mahfili
FOTO. 6- Kurşunlu Camii mşa kitabesi
R O / K I J R T ERSOY
E R G A M A ' D A K U R Ş U N L U VE S A D I R V A N L l CAMİI.F.Rl
FOTO. 7- Kurşunlu Cartuı son cemaat yen mihrap duvanmn doiju yüzündeki
FOTO. 8- Şadırvcmh Camii genel
görünüş
yazı
101
ROZKIJRT ERSOY
102
FOTO. 9- Şadırvanlı
Camii güneybatı
köşesi
FOTO. 12- Şadırvanlı Camii son cemaat yen
FOTO. 11-Şadırvanlı
Camii minaresi
FOTO. 10- Şadırvanlı Camii kuzey
FOTO. 14- Şadırvanlı
geçişleri
FOTO. 13- Şadırvanh
•
cephesi
Camii harim kubbesi
Camü harime giriş
ve
kapı
B E R G A M A ' D A K U R Ş U N L U VE S A D l R V A N L l
FOTO. 15- Şadırvanlı
Camii
mihrabı
FOTO. 16- Şadırvanh
Camii inşa kitabesi
CAMİLERİ
103
0Q5 I
2
3
t
KURŞUNLU CAMİ
5M.
I
PLANI
RÖIÖVE ve ÇİZİM: BOZKURT ERSOY
o 05 I
2
3
i
5
SADIRVANLI CAMİ PLANI
RÖLÖVE n Ç İ Z İ M < BOZKURT ERSOY
10 M.
Q
ekleme
Download

View/Open