ULS311 TÜRK DIŞ POLİTİKASI - I
Slayt no: 1
Türk Dış Politikasının Genel Çerçevesi:
Teorik ve Kurumsal Yapı
Dr. Bülent ŞENER
Türk Dış Politikasının Genel Çerçevesi: Teorik ve
Kurumsal Yapı
SORU: Gerek genel durumu, gerekse özel olarak dış politikası açısından, Türkiye
Cumhuriyeti uluslararası sistem içinde hangi kategoriye oturtulabilir?
Süper Devlet/Süper Güç (Super power) ?
Büyük Devlet/Büyük Güç (Great power) ?
Orta Büyüklükte Devlet (Bölgesel güç/Medium power) ?
Küçük Devlet (Small state) ?
Türkiye uluslararası sistemde Orta Büyüklükte Devlet’tir. (ODB)
Türk Dış Politikasının Genel Çerçevesi: Teorik ve
Kurumsal Yapı
OBD’nin Özellikleri

Bölgesel sistemi ve bölgesel politikaları etkileyebilmektedir.

Uluslararası sisteme etkisi marjinaldir/sınırlıdır.

Büyük devletlerden gelen zorlamalara bir miktar dayanabilmektedir. Büyük devletlerle
pazarlığa girebilmektedir.

Konjonktür uygunsa büyük devletlerin kimi davranışlarını belli bir oranda
etkileyebilmektedir. Ancak bu etkisini onlarla bir savaşa girebilecek boyuta taşıyamaz.

Büyük devlet tehdidi altında kaldığında çözümü dışarıda arar. Ya “güç dengesi”ne
oynar, ya da bir ittifakın kanadına sığınır.

Çok katı bir iki kutuplu uluslararası sistemde bir OBD’nin özellikle jeopolitik pozisyonu
bu kutup liderlerini yakından ilgilendiriyorsa, kutuplardan birini seçmeye zorlanması
ciddi bir olasılıktır. (“Aron Paradigması”)
Türk Dış Politikasının Genel Çerçevesi: Teorik ve
Kurumsal Yapı
(Mart 1905 - Ekim 1983)
Fransız sosyolog ve filozof
(1966)
ARON PARADİGMASI
İki kutuplu bir uluslararası sistemde, bir OBD’nin bloklardan bağımsız politika
sürdürmesinin "gerçekçi” ve “mümkün olamayacağı”nı iddia eden paradigmadır.
Türk Dış Politikasının Genel Çerçevesi: Teorik ve
Kurumsal Yapı
Devletlerin Dış Politikalarını Etkileyen Temel Unsurlar
Dış Politika Ortamı
Genel Ortam
Fiziki Çevre
 Coğrafi/Topografik yapı
 Jeopolitik/Jeostratejik
konum
 Doğal kaynaklar
İçsel Ortam
(Ülke içi Çevre)
Dışsal Ortam
(Uluslararası Çevre)
Beşeri Çevre
 Nüfus ve nüfus
hareketleri
 Etnik ve dini
farklılaşmalar
Sosyo-Politik Yapı
 Siyasal rejim
 Kamu oyu
 Kültürel değerler
Karar Alma Süreci
 Diplomasinin niteliği
 Karar alma zemini
 Karar alıcılar
Uluslararası Sistem
 Güç dengesi
 Uluslararası hukuk
 Uluslararası örgütler
Türk Dış Politikasının Genel Çerçevesi: Teorik ve
Kurumsal Yapı
Türk Dış Politikasını Etkileyen Unsurlara İlişkin Bazı Sınıflandırmalar
Türk Dış Politikasının Genel Çerçevesi: Teorik ve
Kurumsal Yapı
Türk Dış Politikasını Etkileyen Unsurların En Önemlileri
(Türk Dış Politikasındaki Özgünlüğü Yaratan Unsurlar)
İç Unsurlar




Jeopolitik/Jeostratejik Konum
Güvenlik Endişesi
Askeri Kapasite
Yönetim Felsefesi /İdeoloji
Dış Unsurlar
1) Uluslararası Sistem
Türk Dış Politikasının Genel Çerçevesi: Teorik ve
Kurumsal Yapı

Jeopolitik/Jeostratejik Konum
Türk Dış Politikasının Genel Çerçevesi: Teorik ve
Kurumsal Yapı
Türk Dış Politikasını Etkileyen Unsurların En Önemlileri
(Türk Dış Politikasındaki Özgünlüğü Yaratan Unsurlar)
İç Unsurlar

Jeopolitik/Jeostratejik Konum
Türk Dış Politikasının Genel Çerçevesi: Teorik ve
Kurumsal Yapı
Türk Dış Politikasını Etkileyen Unsurların En Önemlileri
(Türk Dış Politikasındaki Özgünlüğü Yaratan Unsurlar)
İç Unsurlar

Güvenlik endişesi
GÜVENLİK
ENDİŞESİ
Coğrafya ve Jeopolitik/Jeostratejik Miras
İki Statükolu/İki
Cepheli Devlet
(Doğu StatükosuBatı Statükosu)
Boğazlar
Sınırlar,
Komşuların
Sayısı ve
Niteliği
Tarihsel Deneyimler
Yakın Çevre
Güvenlik
Halkasında
Yaşanan
Deneyimler
Sevr Sendromu
(Kuşatılma,
Bölünme,
Parçalanma,
Yok edilme
fobisi)
Türk Dış Politikasının Genel Çerçevesi: Teorik ve
Kurumsal Yapı
Türk Dış Politikasını Etkileyen Unsurların En Önemlileri
(Türk Dış Politikasındaki Özgünlüğü Yaratan Unsurlar)
İç Unsurlar

Güvenlik endişesi
Türkiye’nin Yaşamakta Olduğu İkilemler
Türkiye’nin Bölgesel
Güvenlik Çemberleri
Batı
Avrupa
ittifakında (NATO içerisinde) aktif bir biçimde yer alırken, bu nedenle
kuzeydeki büyük komşuyu (Rusya) tehdit etmek
AB’ye
tam üye olmayı isterken içişlerine müdahale ettirmemek
Balkanlar
Balkanlar’da
Akdeniz
Kendisini
Ortadoğu
Bölgede
Kafkaslar
sürekli etkin olmayı isterken, Bulgaristan ve Yunanistan
yollarından en az birini sürekli açık tutacak biçimde davranmak zorunluluğu
batıdan saran Yunanistan’la ve güneyden saran Kıbrıs’la ilişkilerde
yaşamsal çıkarları koruma zorunluluğu
etkin rol oynamak durumunda olmak, ancak bunu yaparken bölgenin
iç sorunlarının ve çatışmalarının içine çekilmemek zorunluluğu
kendine yakın ve güçlü yönetimleri destekleyerek Rus etkisini
hafifletmek ve enerji hatlarını kendi üzerinden dünyaya açmak çabası, ancak
bunu yaparken Rusya’nın tepkisini üzerine çekmemeye çalışmak
Bölgede
Dönemlere Göre Türkiye’nin Komşuları, Rejimleri ve Sınırları
Muhtemel/Potansiyel Yeni komşular (2002-…)
Irak’ta bağımsızlığa doğru giden Kürt federe bölgesi (Irak’ta iç savaş)
Suriye’nin kuzeyinde oluşan özerk Kürt kantonları (Suriye’de iç savaş)
IŞİD
Türk Dış Politikasının Genel Çerçevesi: Teorik ve
Kurumsal Yapı
Türk Dış Politikasını Etkileyen Unsurların En Önemlileri
(Türk Dış Politikasındaki Özgünlüğü Yaratan Unsurlar)
İç Unsurlar

Güvenlik endişesi
 II. Viyana Kuşatması ve Bozgunu
(14 Temmuz 1683-12 Eylül 1683)
Türklerin son saldırı savaşı
238 YIL (BATI KARŞISINDA BÜYÜK GERİ ÇEKİLİŞ)
 Sakarya Meydan Muharebesi
(23 Ağustos 1921-13 Eylül 1921)
Türklerin son savunma savaşı
Türk Dış Politikasının Genel
Çerçevesi: Teorik ve
1920
Kurumsal Yapı
1913
Türk Dış Politikasını Etkileyen Unsurların En Önemlileri
(Türk Dış Politikasındaki Özgünlüğü Yaratan Unsurlar)
1881
İç Unsurlar

Güvenlik endişesi
1832
1864
1947
1921
Türk Dış Politikasının Genel Çerçevesi: Teorik ve
Kurumsal Yapı
Türk Dış Politikasını Etkileyen Unsurların En Önemlileri
(Türk Dış Politikasındaki Özgünlüğü Yaratan Unsurlar)
İç Unsurlar

Askeri kapasite
İnsan Gücü Bakımından Dünyanın En Büyük Orduları
Türk Dış Politikasının Genel Çerçevesi: Teorik ve
Kurumsal Yapı
Türk Dış Politikasını Etkileyen Unsurların En Önemlileri
(Türk Dış Politikasındaki Özgünlüğü Yaratan Unsurlar)
İç Unsurlar

Askeri kapasite
Türkiye’nin Askeri Harcamaları (1998-2010)
1988
1989
1990
1991
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
Harcama (milyar dolar; baz yıl 2009)
GSMH İçindeki Payı (%)
8,858
10,252
12,384
12,721
13,395
14,802
14,475
14,869
16,648
17,345
18,175
20,066
19,420
17,803
18,942
17,096
15,602
14,770
15,859
13,880
15,285
[16,302]
2,9
3,1
3,5
3,8
3,9
3,9
4,1
3,9
4,1
4,1
3,3
4,0
3,7
3,7
3,9
3,4
2,8
2,5
2,5
2,2
2,3
[2,7]
Türkiye’nin Askeri Harcamaları (1998-2010)
Türkiye’nin Askeri Harcamaları (1998-2010)
Ülke
Harcama
(milyar $)
Değişim
(2001-2010)
(%)
GSMH (2010) İçindeki Payı (
%)
Dünya Savunma Harcamaları
İçindeki Payı (%)
ABD
698
81,3
4,8
43
Çin Halk Cumhuriyeti
[119]
189
[2,1]
[7,3]
3
İngiltere
59,6
21,9
2,7
3,7
4
Fransa
59,3
3,3
2,3
3,6
5
Rusya
[58,7]
82,4
[4,0]
[3,6]
Ara toplam (İlk 5)
995
Japonya
54,5
1,7
1,0
3,3
Suudi Arabistan
45,2
63,0
10,4
2,8
8
Almanya
[45,2]
2,7
[1,3]
[2,8]
9
Hindistan
41,3
54,3
2,7
2,5
10
İtalya
37,0
5,8
[1,8]
[2,3]
Ara toplam (İlk 10 )
1219
11
Brezilya
33,5
30
1,6
2,1
12
Güney Kore
27,6
45,2
2,8
1,7
13
Avustralya
24,0
48,9
2,0
1,5
14
Kanada
[22,8]
51,8
[1,5]
[1,4]
15
Türkiye
[17,5]
12,2
[2,4]
[1,1]
Ara toplam (İlk 15)
1344
Dünya
1630
1
2
6
7
61
75
82
50,3
2,6
100
2007
13,880
2,2
2008
15,285
2,3
2009
[16,302]
[2,7]
[15,634]
[2,4]
2010
 “[ ]” içindeki rakamlar tahmini değerlerdir.
Türk Dış Politikasının Genel Çerçevesi: Teorik ve
Kurumsal Yapı
Türk Dış Politikasını Etkileyen Unsurların En Önemlileri
(Türk Dış Politikasındaki Özgünlüğü Yaratan Unsurlar)
İç Unsurlar

Yönetim felsefesi (İdeoloji)
Yeni Muhafazakar İdeoloji
Kemalist ideoloji (1920-2002)












Gerçekçi
Pragmatik, Savunmacı, İhtiyatlı
Statükocu (gerektiğinde ve gücü
yettiğinde dinamik statükocu)
Söylem-Eylem makası tutarlı
1945’e kadar proaktif, 1945’ten
sonra reaktif
Uluslararası sisteme entegre olmak
Batıcı ve laik
Ulus-devlet
Bağımsızlık
Uluslararası meşruiyet
Başka devletlerin içişlerine
karışmama
İçte ve dışta Bağımsızlık, Tarafsızlık
(Neo-Osmanlıcılık ve Neo-İslamcılık)
(2002-2015)











İdealist, Romantik, Ütopik
Saldırgan, Yayılmacı, Fırsatçı, Maceracı
Revizyonist
Reaktif
Söylem-Eylem makası tutarsız
Uluslararası sistem konusunda değişim
arzusu
Kendi bölgesinde din/kültür temelli
hegemonya arayışı
Zorunluluktan dolayı taktik olarak Batıcı
Ulus-devletin zayıflatılması/Ümmetçi
anlayışla ulusu yeniden tanımlama
Başka devletlerin içişlerine müdahale
yanlısı
İçte ve dışta Bağımsızlık
Türk Dış Politikasının Genel Çerçevesi: Teorik ve
Kurumsal Yapı
Türk Dış Politikasının Temel İlkeleri
Temel İlkeler (1923-2002/Süreklilik)

Statükoculuk (Anti-revizyonizm)
a)
b)

Mevcut sınırları sürdürme
Mevcut dengeleri sürdürme
Batıcılık
Nitelikler (1923-2002/Süreklilik)





Doğu Statükosu
Batı Statükosu
Realizm
Pragmatizm
Savunmacı, İhtiyatlı
Laik
Uluslararası meşruiyet
 Batı ile onun karşısındakiler
arasında bir denge kurmaya
çalışmak
 Batı’yı oluşturan öğeler arasında
da bir denge sağlamaya çalışmak
Osmanlı İmparatorluğu’ndan Türkiye Cumhuriyeti’ne
Türk Dış Politikasında Denge Siyaseti Devreleri
1791(1798)1878
Rus tehlikesine karşı İngiltere’ye dayanma
18881918
Rus ve İngiliz tehlikesine karşı Almanya’ya
dayanma
19201936
Batılılara karşı Sovyet Rusya’ya dayanma
19361945
Faşist İtalya tehlikesine karşı İngiltere’ye dayanma
1945
Sovyet tehlikesine karşı ABD’ye dayanma
F. Armaoğlu’na göre
1. tür denge uygulaması
B. Oran’a göre
19201939
19391945
19601980
1945
Denge öğesi
SSCB
SSCB
SSCB
ABD
2. tür denge uygulaması
Denge öğesi
19191923
19231939
19391945
Avrupa devletleri
Türk Dış Politikasının Genel Çerçevesi: Teorik ve
Kurumsal Yapı
Türk Dış Politikasının Temel İlkeleri
Mevcut İlkeler (2002-2015/Süreklilikten sapma)

Revizyonizm (Anti-statükoculuk)

Batıcılık (Taktik zorunluluktan dolayı)

Neo-Osmanlıcılık ve Neo-İslamcılık
Mevcut Nitelikler (2002-2015/Süreklilikten sapma)

İdealizm

Oportünizm (Fırsatçılık)

Ümmetçi/Neo-siyasal İslamcı

Saldırgan, Müdahaleci, İhtiyatsız
Bu mevcut ilke ve niteliklerin geçiciliği ya da kalıcılığı iktidar partisinin sürekli
iktidarda kalmasına bağlı gözüküyor. Dolayısıyla geçiciliği ya da kalıcılığı
konusunda kesin bir şey söylenemez. Benim şahsi fikrim orta vadede kalıcı
olmayacağı yönünde eğer ki rejim değiştirilmezse…
Türk Dış Politikasının Genel Çerçevesi: Teorik ve
Kurumsal Yapı
Türk Dış Politikasının Yapımı Sürecinde
Dönemlere Göre Ağırlığı Artan Aktörler
19191950
19501960
19601980
19801983
(12 Eylül dönemi)
19831991
1990’lar
2002 sonrası
Liderin belirleyici olduğu dönem
Dışişleri Bakanlığı’nın etkisinin arttığı dönem
Kamuoyunun, muhalefet partilerinin ve aydınların etkili olabildiği
dönem
Askeri yönetimin belirleyici olduğu dönem
İş dünyasının ön plana çıktığı ve etkisinin arttığı dönem
“Ordu”nun ağırlığının arttığı dönem
Hükümetin ve liderin etkisinin arttığı dönem
Türk Dış Politikasının Genel Çerçevesi: Teorik ve
Kurumsal Yapı
Türk Dış Politikasının Dönemleri
1919-1923
Kurtuluş Savaşı
(Tam Bağımsızlık ve Egemenlik Mücadelesi Revizyonist Dış Politika)
19231939
Göreli Özerklik-1 (Türk dış politikasının altın çağı)
19391945
Göreli Özerlik-2 (Tarafsızlık siyaseti)
19451960
Batı Bloku Ekseninde Türkiye-I (ABD’ye dayanma)
1960-1980
Göreli Özerlik-3 (Çok yönlü dış politika)
1980-1991
Batı Bloku Ekseninde Türkiye-II (ABD yanlısı)
1991-2002
Küreselleşme Ekseninde Türkiye-I (Çok yönlülüğe yeniden geçiş ve
belirsizlik)
2002-
Küreselleşme Ekseninde Türkiye-II (Çok yönlülük, göreli özerklik
ikilemleri ve ABD’yle stratejik/model ortaklık,
Download

Slayt-1