Çağ Üniversitesi
Hukuk Fakültesi
Yrd. Doç. Dr. Sami Doğru
1/20
Anayasa Hukuku
(1-2.Hafta)
Bilgi Kaynakları ve Anayasa Hukuku ve
Anayasa Hukuku Kavramı
Kaynak:Kemal Gözler, Anayasa Hukukunun Genel Esasları, Bursa,
2014.
2/20
Kaynaklar
1. Anayasa Hukukunun Genel Esasları, Kemal Gözler
2. Anayasa Hukukuna Giriş, Genel Esaslar ve Türk
Anayasa Hukuku, Kemal Gözler.
3. Anayasa Hukuku, Erdoğan Teziç
4. Türk Anaysa Hukuku, Ergun Özbudun
5. Anayasa Hukuku, Şeref Gözübüyük
3/20
Anayasa Hukuku Bilgi Kaynakları
“Anayasa hukukunun bilgi kaynakları” anayasa
hukuku kurallarının bulunacağı yerleri ve
bunların kapsamları hakkında bilgi edinilecek
belgeleri ifade eder.
4/20
Anayasa Hukuku Bilgi Kaynakları
Başlıca Bilgi Kaynakları;
- Anayasa,
- Anayasa Mahkemesi Kararları.
- Bilimsel Eserler.
5/20
Anayasa Hukuku Bilgi Kaynakları
Başlıca Bilgi Kaynakları;
- Anayasa,
- Anayasa Mahkemesi Kararları.
- Bilimsel Eserler.
6/20
Anayasa Hukuku Bilgi Kaynakları
Anayasa
Anayasa hukukunun bilgi kaynakları arasında
en önemlisi anayasalardır.
Doğal
olarak
bir
anayasal
meseleyle
karşılaşıldığında yapılması gereken ilk şey, o
konuda anayasada bir kural olup olmadığına
bakmaktır.
7/20
Anayasa Hukuku Bilgi Kaynakları
Anayasa
Resmi ve özel kaynaklarda bulunur.
Resmi kaynaklar arasında Düstur, TBMM
Tutanak Dergisi ve Resmî Gazete yer alır.
8/20
Anayasa Hukuku Bilgi Kaynakları
Resmî Gazete kural olarak günlüktür.
Ancak bazen acele yayınlanması lazım gelen bir
metin için aynı gün ikinci bir sayı daha çıkarılır.
Buna “mükerrer sayı” denir.
9/20
Anayasa Hukuku Bilgi Kaynakları
Özel Kaynaklar
Özel kişilerin yaptığı anayasa derlemeleri de
vardır (Ör: Kemal Gözler [der.], T.C.
Anayasası, Bursa, Ekin, 2004].
10/20
Anayasa Hukuku Bilgi Kaynakları
Özel Kaynaklar
Şu iki derlemede
bulunmaktadır:
eski
anayasalarımız
da
1. Suna Kili ve Şeref Gözübüyük, Türk Anayasa
Metinleri, Ankara, Türkiye İş Bankası Kültür
Yayınları, 2000
2. Server Tanilli, Anayasalar ve Siyasal Belgeler,
İstanbul, Cem Yayınevi, 1976.
11/20
Anayasa Hukuku Bilgi Kaynakları
Anayasa Mahkemesi Kararları
Bir anayasal mesele hakkında anayasada kural
yoksa o konuda Anayasa Mahkemesinin kararlarına
bakmak gerekir.
Türk Anayasa Mahkemesi kararları Resmî
Gazetede ve Anayasa Mahkemesi Kararlar Dergisinde
bulunabilir.
12/20
Anayasa Hukuku Bilgi Kaynakları
Bilimsel Eserler
Anayasa hukuku
eserlerdir.
alanında
yazılmış
bilimsel
13/20
Anayasa Hukuku Bilgi Kaynakları
İnternet Kaynakları
- “Türk Anayasa Hukuku Sitesi” (www.anayasa.gen.tr).- “Yaşayan
edu.tr).-
Anayasa”
(www.yasayananayasa.ankara.
14/20
Anayasa Hukuku Kavramı
Kavram:
Anayasa, devletin temel yapısını, örgütlenişini
ve işleyişini düzenleyen kuralları gösterir.
Devlet yönetimini düzenleyen ana kurallar
Anayasa denen tek bir yasa içinde toplanmıştır
ilk Anayasa 1787 ABD Anayasasıdır.
Önceleri “Kanunu Esasi” veya “Teşkilatı
Esasiye Kanunu” denilirken, 1945 yılından
itibaren
“Anayasa”
adı
kullanılmaya
başlanmıştır.
15/20
Terminaloji
1. “Anayasa” Terimi
Türkçede “anayasa” kelimesi,
Fransızcadaki
«constitution»
karşılığı olarak kullanılmaktadır.
Türkçede constitution
olarak, sırasıyla,
İngilizce ve
kelimesinin
kelimesinin karşılığı
“kanun-u esasî”,
“teşkilât-ı esâsiye kanunu” ve
“anayasa” kelimeleri kullanılmıştır.
16/20
Terminaloji
2. “Anayasa Hukuku” Terimi
- İngilizcede: constitutional law
- Fransızcada: droit constitutionnel
- Türkçede:
* 1930’lu yılların sonuna kadar “hukuk-u esâsiye”,
“esasiye hukuku”, “esasî hukuk”, “esas hukuk” şekilleri
de kullanılmıştır.
* 1930’lu yıllardan sonra “esas teşkilât hukuku” tabiri
kullanılmaya başlanmıştır.
* 1940’lı yıllarda “ana hukuk”, “devlet ana hukuku” gibi
tabirler kullanılmışsa da bunlar tutmamıştır.
* “Anayasa hukuku” tabirini 1960’lardan itibaren
17/20
olmuştur.
Anayasa Hukuku Kavramı
Anayasalar, ayrıca devletin ekonomik ve
toplumsal alanda siyasal iktidarlara yön veren
temel ilkeleri, bireylere sağlanan temel hak ve
özgürlükleri de gösterirler; temel hak ve
özgürlüklerin güvencesini oluştururlar.
Anayasanın iki niteliği vardır:
- Hukuki,
- Siyasi.
18/20
Anayasa Hukuku Kavramı
Anayasanın devletin statüsü olması hukuki
niteliğidir.
Buna karşın, anayasanın devlet iktidarını
sınırlayan, kişi haklarını güvence altına alan bir
belge olması ise siyasi niteliğidir, onun siyasi
tercihini yansıtır.
İnsan
ve
Yurttaş
Hakları
Beyannamesi”nin 16. maddesindeki, “insan
haklarının sağlanmadığı ve kuvvetler ayrılığının
belirlenmediği bir toplumda anayasa yoktur”
ilkesi, anayasanın siyasi niteliğini ortaya
koymaktadır.
“1789
19/20
Anayasa Hukuku Kavramı
Anayasanın bu niteliği “anayasal devlet” ile
“anayasalı devlet”i birbirinden ayırır.
Bazı devletlerde anayasa adını taşıyan yazılı
metin bulunmayabilir.
Devletin temel yapısı ile ilgili kurallar, çeşitli
“yasalar”da yer alabileceği gibi, “gelenek” ve
“yargı kararları”na da dayanabilir.
20/20
Anayasa Hukuku
Anayasa hukuku,
- yasama, yürütme ve yargı yetkilerini kullanan
devletin
temel
organlarının
kuruluşunu,
işleyişini ve bu organlar arasındaki karşılıklı
ilişkileri ve (hukuki nitelik)
- devlet karşısındaki vatandaşların temel hak ve
özgürlüklerini düzenleyen hukuk kurallarını
inceleyen hukuk bilimi dalıdır. (siyasi nitelik)
21/20
Anayasa Hukuku
Anayasa hukuku, bunların dışında, devletin
temel kuruluşunu, işleyişini ve ülkedeki siyasal
yapıyı düzenleyen tüm hukuk kurallarını
kapsamına alan hukuk dalıdır.
Kısaca,
- devlet
belirler;
yaşamının
hukuksal
çerçevesini
- devlet yönetiminin uyması gereken ilkeleri ve
bunları uygulayacak mekanizmayı gösterir.
22/20
Anayasa Hukuku
Anayasa hukukunun iki yönü vardır:
1)
Devletin
olması:Hukuki
temel
organlarıyla
ilgili
Yasama, yürütme ve yargıdan oluşan devletin
temel organlarının, bir yandan kuruluşunu, diğer
yandan işleyişini ve bu organların arasındaki
karşılıklı ilişkilerini incelemektedir.
2) Vatandaşların temel hak ve özgürlükleriyle
ilgili olması: Siyası
Vatandaşların devlet karşısındaki temel hak ve
özgürlüklerini incelemektedir
23/20
Anayasa Hukuk ile Diğer Hukuk Dalları
Arasındaki İlişki
Kamu Hukuku
Özel Hukuk
Anayasa Hukuku
Medeni Hukuk
Uluslararası Hukuk
Borçlar Hukuku
İdare Hukuku
Ticaret Hukuku
Vergi Hukuku
Devletler Özel Hukuku
Ceza Hukuku
Medeni Usul Hukuku
İcra ve İflas Hukuku
24/20
Anayasa Hukuk ile Diğer Hukuk Dalları
Arasındaki İlişki
 Anayasa, özel hukuk kuralları dahil bütün hukuk
kurallarının üstünde olduğu için, bu kuralların
hepsinin anayasaya uygun olma zorunluluğu vardır.
 Bu da her hukuk dalının anayasa hukuku ile yakın
ilişki içinde olması sonucunu doğurmaktadır.
25/20
Anayasa Hukuku Neden Gerekli?
Bütün hukuk dallarındaki temel kanunlar
anayasaya dayanır, geçerliliğini anayasadan
alırlar.
*
* Hakim, önündeki davada uygulayacağı kanun
hükmünün anayaysa aykırı olup olmadığını
araştırmak durumundadır.
* Avukatın da takip ettiği bir davayı kazanabilmesi,
bu davada uygulanacak kanunun anayasaya
aykırı olduğunu ispat etmesine bağlı olabilir.
* Kişilerin temel hak ve özgürlükleri anayasada
güvence altına alındığından, anayasa hukuku
bütün vatandaşları ilgilendiren hukuk dalıdır.
26/20
Anayasa Hukuku Neden Gerekli?
Anayasa
Kanun, KHK
Tüzük
Yönetmelik
Normlar hiyerarşisi
27/11
Anayasa Kavramı
Anayasa, anayasal nitelikteki hukuk kurallarının
toplamıdır.
Yani Anayasa;
- Hukuk kurallarından oluşur:
* Emir, yasak, izin, yetki içermeli
* İnsan davranışını düzenlemeli,
* Devletin yetkili organlarınca konmalı
* Cebir ile müeyyilendirilmiş olmaı
- Anayasal nitelikteki hukuk kurallarından oluşur:
* Belirli türdeki hukuk kurallarından oluşur.
* Hangileri?
28/11
Anayasa Kavramı
Bir hukuk kuralının anayasa kuralı olması için iki
ölçüt vardır:
- Maddi ölçüt,
- Şekli ölçüt.
29/11
Anayasa Kavramı
Maddi Ölçüt: Maddi Anlamda Anayasa Tanımı:
Kuralın içeriğine, neyi düzenlediğine bakılır.
Bir toplumun,
- Siyasal açıdan örgütlenmesini,
- Devletin ana görevlerini yürüten organların
kuruluş ve işleyişini düzenleyen,
- Bireylerin temel hak ve özgürlüklerini güvence
altına alan kuralların tümüne birden “maddi
anlamda anayasa” denir.
30/11
Maddi ve Biçimsel Anayasa
Şekli ölçüt: Biçimsel (Şekli) Anayasa:
Bu kuralların büyük bir bölümü Anayasa adı
verilen bir yasada yer alır.
Bu da “biçimsel anlamda anayasa”dır.
31/11
Maddi ve Biçimsel Anayasa
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası biçimsel anlamda
anayasadır.
Biçimsel anlamda anayasa,
- Normlar hiyerarşisinde en üst sırayı işgal eden,
- Kanunlardan farklı ve daha zor usulle konulup
değiştirilen hukuk kurallarının bütünü olarak
tanımlanmaktadır.
Anayasa
Kanun, KHK
Tüzük
Yönetmelik
32/11
Maddi ve Biçimsel Anayasa
 Maddi Anlamda Anayasa:
Devletin temel organlarının kuruluşunu ve
işleyişini belirleyen hukuk kurallarının
bütünü olarak tanımlanır.
 Şekli (Biçimsel) Anlamda Anayasa:
Normlar hiyerarşisinde en üst sırayı işgal
eden, kanunlardan farklı ve daha zor bir
usulle konulup değiştirilebilen hukuk
kurallarının tümüdür.
33/11
Maddi ve Biçimsel Anayasa
Şekli Anayasa
Anayasa denen normlar hiyerarşisinin tepesinde
bulunan ve kanunlardan daha zor değiştirilen bir
metin içinde bulunan bütün kurallar, neye ilişkin
olursa olsunlar, birer anayasa kuralıdırlar.
Örneğin, Md. 62: Yabancı ülkelerde yaşayan
Türk vatandaşları.
Anayasa
Kanun, KHK
Tüzük
Yönetmelik
34/11
Maddi ve Biçimsel Anayasa
Buna karşılık devletin temel kuruluşlarıyla ilgili
olsalar bile, anayasa metni içinde bulunmayan ve
değiştirilmesi için kanunlardan daha zor bir usul
gerektirmeyen kurallar anayasa kuralı değildir.
Ör:
- Seçim Kanunu,
- Siyasi Partiler Kanunu
35/11
Maddi ve Biçimsel Anayasa
Hangisi Doğru?
Şekli ölçüt daha doğrudur, çünkü;
- Anayasanın maddi anlamda tanımı belirsiz:
Devlet organı/Devlet teşkilat/Kamu iktidarları/Devletin temel yapısı
gibi isimler var
- Devletin temel kuruluşuna ilişkin pek çok şey
kanunlarla düzenlenmiş:
Seçim sistemleri, SPK vb.
- Anayasalarda maddi nitelikte olmayan kurallar
var:
AY Md. 169-170 gibi
36/11
Anayasa
Son tanım: Normlar hiyerarşisinde en üst
basamakta bulunan ve daha zor bir şekilde
değiştirilebilen hukuk kurallarının bütünüdür.
Anayasa
Kanun, KHK
Tüzük
Yönetmelik
37/11
Normlar Hiyerarşisi
Anayasa
Kanun, KHK
Tüzük
Yönetmelik
 Bir hukuk düzeninde hukuk kuralları bir sistem
içinde yer alır. Buna “normlar hiyerarşisi” denir.
 Normlar hiyerarşisinde alt basamakta yer alan
norm geçerliliğini üst basamakta yer alan normdan
alır ve ona uygun olmak zorundadır.
 Bu teori Hans Kelsen’in görüşüne dayanır
38/11
Anayasanın Amacı ve Gücü
Anayasanın amacı,
- İktidarın işleyişini düzene koymak, onun keyfi
hareketlerini önlemek, yönetilenlerin haklarını
korumaktır;
- Kısaca, devleti hukuka bağlamaktır. Buna
“devletin anayasallaşması” da denir.
Günümüzde, sosyal devlet anlayışı anayasanın
amacını da genişletmiştir.
- Bu bakımdan anayasalar, devleti hukuka
bağlamakla kalmazlar, bireylere sosyal haklar
tanıma amacı da taşırlar.
39/11
Anayasanın Amacı ve Gücü
Anayasanın gücü:
Siyasal iktidarı keyfiliğine karşı engel teşkil eden
anayasa bu keyfiliği tümden ortadan kaldırdığı da
söylenemez.
Uygulama ile anayasa arasında daima fark vardır.
Anayasa ilkeleri koyar, olması gerekeni gösterir;
buna uygun hareket edilip edilmediği uygulama ile
belli olur.
Bu uyumun sağlanması ülkedeki anayasal
geleneklerin yerleşmesiyle mümkün olur.
- İhal?!
40/11
Anayasa Türleri
- Yazılı Anayasa
- Yazısız Anayasa
- Katı Anayasa
- Yumuşak Anayasa
41/11
Anayasa Türleri
 Yazılı anayasa, bir anayasa içinde olması
düşünülebilecek kuralların yetkili bir organ
tarafından
belirli
bir
belge
içinde
toplanmasıdır.
 Yazısız (teamülî, geleneksel) anayasa,
toplum içinde uzunca bir süre kesintisiz
olarak tekrarlanan ve bağlayıcı olduğuna
inanılan uygulamalardan oluşur.
42/11
Anayasa Türleri
 Yazısız anayasanın en bilinen örneği İngiltere’dir.
Dünyadaki yazısız anayasa sayısı 10’u geçmez.
 İngiliz Anayasası;
1) Bazı yazılı kurallardan (legislation): TAC+Parlamento.
Kanun şeklindedir. «statute law/enacted law» da denir.
Ör: 1215 Magna Carta
2) Mahkeme içtihatlarından (common law): Anayasa, bir
yargıç yapısıdır. Özgürlikler böyle kazanılmıştır. Bağlayıcıdır.
Ör: Kral haksızlık yapmaz (The King can do no wrong)
3) Tümüyle yazısız, kuşaktan kuşağa aktarılmış
geleneklerden (conventions) oluşmuştur . Uyulmaması
durumunda yaptırımı yoktur.
Ör: Başbakanın Avam Kamarası üyesi olması
43/11
Anayasa Türleri
 Yumuşak Anayasa, normal kanunlarla
aynı usullerle ve aynı organlarca
değiştirilebilen anayasalardır. Değiştirme
konusunda hiçbir hüküm içermeyen
anayasalar da yumuşak anayasalardır.
 Katı anayasa, normal kanunlardan daha
daha farklı organlarca ve daha zor usullerle
değiştirilebilen anayasalardır.
44/11
Bir Anayasaya Katılık Sağlamanın Yolları
 Salt çoğunluk
 Özel meclis usulü
 Nitelikli çoğunluk
 Halkoylaması
 Değiştirilemeyecek
maddeler
 Süre yasağı
 Dönem yasağı
 Devlet başkanının veto
yetkisi
 Federe devlet onayı
45/11
Anayasaların Yapılması
İki Yol vardır:
1) Yeni bir devletin kurulması:
1787 tarihinde ABD’nin kurulması,
tarihinde Pakistan’ın kurulması.
1949
2) Devletin kuruluşunun yenilenmesidir:
Çoğu kez “devrim” ile olur. 1917’den sonra
SSCB.
46/11
Anayasaların Yapılması
Egemenlik
ulusta
yapmaktadır.
ise,
anayasayı
ulus
Ulusun anayasa yapması, genel olarak “kurucu
meclis” yoluyla olmaktadır.
Kurucu meclisin yaptığı
halkoyuna sunulabilir.
anayasa,
ayrıca
47/11
Anayasaların Değiştirilmesi
Değişiklik yöntemi Anayasada belirtilir. Genelde
iki yöntem vardır:
1) Anayasada değişiklik yapmaya yetkili organ
olarak,
anayasayı
yapmış
olan
organ
öngörülebilir. Örneğin, Kurucu Meclis.
2) Anayasada değişiklik yapma yetkisi,
anayasayı yapmış olan organdan farklı bir organa
verilebilir. Örneğin, Yasama Organı.
48/11
Anayasanın Üstünlüğü
Anayasanın, bir devletin hukuk kuralları içinde,
en yüksek hukuk kuralı sayılmasına, anayasanın
üstünlüğü kuralı denir.
Bunun doğal sonucu, diğer yasaların anayasaya
uygun olması zorunluluğudur.
Yasaları anayasaya uygunluğunu sağlama
yollarından ilki, siyasal, diğer ise yargısal denetim
yoludur.
49/11
Çağ Üniversitesi
Hukuk Fakültesi
50/20
Download

Anayasa Hukuku I - Çağ Üniversitesi