Türkiye Dış Politikası: İlkeler, Aktörler, Uygulamalar
Ali BALCI
Etkileşim Yayınları, İstanbul, 2013, 344 sayfa.
ISBN: 978-605-131-500-3
Hazırlayan: Ramazan ERDAĞ*
Türkiye’nin dış politikasına ilişkin olarak literatürde en çok bilinen iki eser Baskın Oran’ın
editörlüğünü yaptığı Türk Dış Politikası (Cilt I, II, III) ile Willam Hale’in Turkish Foreign
Policy since 1774 başlıklı çalışmalarıdır. Oran ve Hale eserlerinde Türkiye’yi dış politikada geleneksel olarak denge politikası benimseyen ve uygulayan bir ülke olarak tanımlamaktadır. Ayrıca her iki eser uluslararası sistemde Türkiye’yi orta büyüklükte bir devlet
olarak tanımlamakta, bu tanımdan hareketle Türkiye’nin dış politikasındaki sınırlamaları
ve imkânları ortaya koymaktadır. Bu bağlamda Ali Balcı’nın 2013 yılında Etkileşim yayınlarından çıkan Türkiye Dış Politikası: İlkeler, Aktörler, Uygulamalar adlı eseri Oran’ın üç
cildinin bir sentezi ve Hale’in eserinin ise güncellenmiş bir biçimi olarak görülebilir. Öte
yandan Balcı’nın çalışmasının en göze çarpan yanı Türkiye’nin son dönemdeki dış politika
tutumunu sistem, aktör ve yapı bağlamında ele almasıdır. Yazar dış politika oluşumunda iç
politikadan bağımsız, yekpare bir siyaset izlenemeyeceği fikrinden hareketle; Türkiye’nin
dış politikasındaki değişim ve kırılmaları iç politikada yaşanan iktidar mücadeleleri ve
kimlik tartışmaları üzerinden okumaktadır.
Türkiye Dış Politikası: İlkeler, Aktörler, Uygulamalar başlıklı kitap, temel olarak üniversitelerde lisans ve lisansüstü düzeyde okutulan Türk dış politikası derslerinde temel
ve yardımcı kaynak olarak bir ders kitabı şeklinde tasarlanmıştır. Bu temel amaç doğrultusunda Balcı, “tarihsel olarak bütün dönemi kapsayan ama aynı zamanda giriş niteliği
de taşıyan bir çalışma”1 olarak tanımladığı eserinde Türkiye’nin dış politikasını on bir
döneme ayırmaktadır. Bu başlıklar Atatürk döneminden başlayarak (1922-1938) sırasıyla İnönü dönemi (1938-1950), Menderes dönemi (1950-1960), Askeri vesayet dönemi
(1960-1973), Ecevit ve Milli Cephe dönemi (1973-1980), 12 Eylül dönemi (1980-1987),
Özal dönemi (1987-1993), Koalisyonlar dönemi (1993-1999), Avrupa Birliği ekseninde
dış politika dönemi (1999-2002), AK Parti dönemi (2002-2009) ve Davutoğlu dönemi
(2009-2013) şeklindedir. Kitapta her bir dönem kendi içerisinde üç alt başlığa ayırılmıştır.
Birinci başlıkta söz konusu dönemin ana hatları ile diğer dönemlerden farkları, ikinci
başlıkta dönemin dış politikasında karar alma sürecinde yer alan aktörlerin kimler olduğu
* Dr., Uluslararası İlişkiler Bölümü, İİBF, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Eskişehir. E-posta:
[email protected]
1 Ali Balcı, Türkiye Dış Politikası: İlkeler, Aktörler, Uygulamalar, İstanbul, Etkileşim Yayınları,
2013, s. 17.
ULUSLARARASIiLiŞKiLER, Cilt 10, Sayı 40, Kış 2014, s. 173 - 178
ULUSLARARASIİLİŞKİLER / INTERNATIONALRELATIONS
ve son başlıkta ise dönem içerisinde öne çıkan gelişmelerin Türk dış politikası açısından
analizi ele alınmaktadır. Bu dönemleştirmede en göze çarpan taraf yazarın AK Parti’nin
tek başına iktidarda bulunduğu 2002-2013 arası dönemi iki bölüme ayırmasıdır. Yazar
son dönem dış politikada en etkin isim olan Ahmet Davutoğlu’nun Başbakanlık Dış Politika Başdanışmanlığı görevinin ardından parlamento dışından Dışişleri Bakanı olarak
atandığı 2009 yılı sonrasını Davutoğlu dönemi olarak adlandırmaktadır. Dolayısıyla yazar
Davutoğlu’nun Türkiye’nin dış politika yapımındaki perde arkası rolünden aktif siyasete
geçişini Türk dış politikası açısından bir dönem değişikliği olarak yorumlamaktadır.
Yazar, Atatürk dönemini ele aldığı kitabın birinci bölümünde Türkiye’nin bu dönemdeki en temel dış politika referansının Batıcılık olduğunun altını çizmektedir. Yazar
göre bu dönemi diğer dönemlerden ayıran ilkeler ise bağımsızlık temelinde revizyonizm,
dengecilik, statükoculuk, esinlenme ve fırsatçılıktır. Atatürk’ün bu dönemdeki en temel
dış politika hedefi Misak-ı Milli ya da Lozan’dan kalan sorunlar başlığı altında Musul,
Boğazlar ve Hatay meselesinin halledilmesi olmuştur. Cumhuriyet’in kurulduğu bu dönemde dış politikada ağırlıklı olarak Atatürk, İnönü ve yakın çalışma arkadaşlarının etkili
olduğu ifade edilmektedir. Yazar İsmet İnönü döneminde Türkiye’nin dış politikada aktif
bir tarafsızlık tutumunu benimsediğini ve Batı’ya yaklaşma çabalarının oluştuğunu belirtmektedir. İkinci Dünya Savaşı sırasında Türkiye’nin savaş dışı kalma stratejisi doğrultusunda savaşan taraflarla ittifaklar oluşturarak bir denge kurma çabasının dönemin dış politikasının en belirgin özelliği olduğu söylenebilir. Tek parti yönetiminin egemen olduğu
ve İnönü’nün “milli şef ” olarak görüldüğü bu dönemde hiç şüphesiz dış politikanın temel
belirleyici aktörü İnönü olmuştur. Bu dönemin temel özelliklerinden biri de Türkiye’nin
Batı ile ilişkilerinde ittifak-güvenlik boyutunda konsolidasyonun sağlanmış olmasıdır.
Kitabın üçüncü bölümünde yazar 1940’lı yılların ikinci yarısından itibaren terk edilmeye başlanan tarafsızlık ilkesinin yerini Türkiye’de demokrasiye geçiş ve Menderes hükümetleri ile birlikte Amerikancılığın almaya başladığını savunmaktadır. Yazara göre 1952
yılında NATO’ya üye olmasıyla birlikte Türkiye Sovyetler Birliği ve Ortadoğu denkleminde
siyasi ve askeri açıdan ABD’yi en yakın müttefik olarak seçmiş bulunmaktaydı. Menderes’e
göre, Amerikancılığın gerekçesi salt olarak Batıcılık politikalarının yansıması değil, aynı zamanda ekonomik kalkınmanın gereklerinden biri idi. Ancak 1950’li yılların ikinci yarısından
itibaren ABD’nin dış yardımlar konusunda Türkiye’nin beklentilerine cevap verememeye
başlaması Türkiye açısından dış politikadaki önemli kırılma noktalarından birini oluşturmuş ve Türkiye Sovyetler Birliğinin yakınlaşma taleplerini olumlu karşılamıştır. Türkiye’nin
Kore’ye asker gönderdiği, NATO üyesi olduğu, Balkanlar ve Ortadoğu bölgesinde yeni ittifak arayışları içerine girdiği bu dönemde Türk dış politikası açısından Kıbrıs sorunun da
uluslararası düzleme taşındığı görülmektedir. Balcı’ya göre Türkiye’nin Menderes dönemi
dış politikasında temel belirleyici aktörler Cumhurbaşkanı Celal Bayar, Başbakan Adnan
Menderes ve dönemin dışişleri bakanları Fuat Köprülü ve Fatin Rüştü Zorlu olmuştur.
Kitabın dördüncü bölümünde yazar 1960 askeri darbesi ile birlikte Türkiye’de vesayet dönemlerinin başladığını dış politika açısından ise özellikle 1964 tarihli Johnson
Mektubu ile birlikte salt batı yanlısı dış politika anlayışının terk edilmeye başlandığını ifade etmektedir. Bu bağlamda dönemin dış politikası batıdan tam kopuş olmadan
174
Türkiye Dış Politikası: İlkeler, Aktörler, Uygulamalar
çok yönlülüğe geçiş şeklinde özetlenebilir. Dönemde askeri darbe ile birlikte Milli Birlik
Komitesi’nin dış politikada etkin aktör olduğu, demokrasiye dönüşle birlikte koalisyon
hükümetlerinin ve Adalet Partisi Genel Başkanı ve koalisyon hükümetlerinde Başbakanlık yapan Süleyman Demirel’in önemli aktörlerden biri haline geldiği görülmektedir. Dış
politika uygulamaları açısından Kıbrıs sorunun en önemli gündem maddelerinden biri
olduğu ve Avrupa Ekonomik Topluluğu (AET)’na üyelik başvurusu yapılması ve Ankara
Antlaşması’nın imzalanması öne çıkan başlıklar arasındadır.
Ecevit ve Milli Cephe hükümetleri dönemi (1973-1980) ise Türkiye’de 1971 darbesi ile kesintiye uğrayan çok yönlü dış politika anlayışının tekrar uygulanmaya başlandığı
dönemi ifade etmektedir. Bu bağlamda CHP’de Bülent Ecevit’in İnönü’nün politikalarından farklı olarak Türkiye’nin güvenliğini sağlama açısından bölge ülkeleriyle karşılıklı
güven ortamı inşa edilmesinin gerekli olduğunu düşünmekteydi. Dönemin hiç şüphesiz
en önemli gelişmesi Kıbrıs’a 1974 yılında yapılan müdahale olmuştur. Müdahalenin ardından batı tarafından uygulanmaya başlanan ambargolar ile birlikte Türkiye rejim kaygıları nedeniyle mesafeli bir tutum benimsediği Ortadoğu’ya yönelik olarak yakınlaşma
politikası uygulamaya başlamıştır. Örneğin 1973 Arap-İsrail savaşında Türkiye açık bir
biçimde Arapları desteklemiştir.
1980 yılında Yeniden askeri bir darbe ile karşı karşıya gelen Türkiye 1980-1987
yılları arasında “darbenin gölgesinde” bir dış politika izlemiştir. Bu dönemin diğer dönemlerden en önemli farkı Türkiye’nin dış politika gündemini güvenlik kaygılarının belirlemesidir Türkiye kronik bir sorun olarak karşı karşıya kalacağı PKK sorunu ile bu dönemde
tanışmıştır. Dönemin diğer karakteristik özelliklerinden biri de ağır askeri bürokratik bir
yapı ile oluşturulmuş olan Milli Güvenlik Kurulu (MGK)’nun hem iç hem de dış politikada belirleyici bir aktör olarak ortaya çıkışıdır. Bu bağlamda Kenan Evren ve MGK
Türkiye’nin dış politikasının oluşturulmasında baskın konuma yükselmiştir. 1983 yılının
sonunda gerçekleştirilen seçimlerin ardından yeniden demokrasiye geçişle birlikte Turgut
Özal siyaset sahnesinde yerini almıştır. Ancak Özal’ın ilk iktidar döneminde (1983-187)
daha çok ticari ve ekonomi konularında etkinliğini ortaya koymuş, güvenlik ve dış politika
konularında Evren ve Genelkurmay’ın baskın rolü devam etmiştir.
Yazarın Özal dönemi olarak adlandırdığı 1987-1993 döneminde ise Özal’ın güvenlik ve dış politika konularında inisiyatif alarak etkili olmaya başladığı analiz edilmektedir. Özal bu dönemde dış politikada iktidar alanını sınırlandıran askeri ve bürokratik yapıyı büyük ölçüde aşabilmiş ve neredeyse tek başına belirleyici bir aktör olmuştur. Örneğin
Irak harekâtına katılma konusunda muhalefet eden dönemin Dışişleri ve Milli Savunma
bakanları ile Genelkurmay Başkanı istifa etmek zorunda kalmıştır. Bu bağlamda dönemin revizyonist dış politika yaklaşımı geçmiş dönemlerdeki revizyonist özelliğinden farklı
olarak ulus-devlet ideolojisi üzerine değil Osmanlı bakiyesi üzerine kurgulanmıştır. YeniOsmanlıcılık olarak ta adlandırılan bu dönemin ana hatları tarihsel miras, İslamî kimlik
ve Osmanlı geçmişini vurgulayan bir dil üzerinden okunmaktadır. Türkiye’de bir yandan
Osmanlı bakiyesi tartışmaları yaşanırken öte yandan Özal iç politikadaki reform sürecine
dışsal destek açısından AET (AT) ile ilişkilere ayrıca önem vermiştir.
175
ULUSLARARASIİLİŞKİLER / INTERNATIONALRELATIONS
Özal sonrası koalisyonlar döneminde (1993-1999) ise Türkiye dışarından Suriye
ve Yunanistan ile içeriden PKK terörü ile güvensizlik çemberi alınmış bir ortamda bulunmaktaydı. Özal dönemi ile hareketlenen yeni-Osmanlıcık fikri böylesi bir güvenlik yumağında yerini genelsek Batıcılık, laiklik ve modernlik ilkeleri ile yakın komşu ve bölge ülkeleri ile güvenlik ve tehdit odaklı bir anlayışa bırakmıştır. İç politikada zayıf koalisyonlar
dönemi olarak tanımlanabilecek bu dönemde PKK terörü ile Refah Partisi’nin siyaseten
güçlenmeye başlaması güvenlik ve rejim açısından bir tehdit algısını beraberinde getirmiştir. Dış politikada ise, Gümrük Birliğine üyelik Batıcı dış politika refleksinin pratikteki bir
uygulaması olarak görülebilir. Dış politikada ise; Kafkasya ve Balkanlar’daki istikrarsızlık
ve güvensizlik ortamı, Suriye ve Irak ile PKK terörü üzerinden oluşan gerilim ve oluşan
güvenlikleştirme politikalarının bir sonucu olarak İsrail ile stratejik işbirliğinin oluşmaya
başladığı bir dönemi ifade etmektedir. Güvenlik meselelerinin ön planda tutulduğu bu
dönemde Genelkurmay’ın güvenlik ve dış politika konularındaki baskın pozisyonu bu
dönemde de devam etmiştir.
1999-2002 arası dönem ise Türkiye’nin iç ve dış politika açısından önemli kırılmaların ve güvenlikleştirme politikalarında bir tersine dönüşün yaşandığı bir dönemdir.
Bu dönemin en önemli gelişmeleri ise öncelikle 1999 yılının başında PKK liderinin yakalanması olmuştur. Kapatılan Refah Partisi’nin yerine kurulan Fazilet Partisi’nin selefine
göre oy oranında yaşadığı düşüş ve rejime yönelik söylemlerindeki değişim rejime yönelik
tehdit algısını zayıflatmıştır. Dış politikada ise 1999 yılında Marmara’da yaşanan depremin ardından Yunanistan ile yakınlaşma ve yine 1999 yılındaki Helsinki Zirvesi’nde
Türkiye’nin AB’ye aday ülke olarak kabul edilmesi Türkiye’nin AB ekseninde bir dış politika oluşturmaya başlamasını sağlamıştır. Bu dönemde dış politika belirlenmesi noktasında ordunun hükümet karşısındaki baskın ve ayrıcalıklı rolünün tartışılmaya başlandığı
bir dönemi ifade etmektedir. Bu dönemde Dışişleri Bakanlığı görevini yürüten İsmail
Cem dış politika konusundan en etkin aktörlerin başında gelmektedir. Dönem içerisinde 11 Eylül 2001’de ABD’de yaşanan terör eylemleri sonucunda ABD’nin geliştirdiği
terörizmle savaş konseptine karşı Türkiye’de Amerikan karşıtlığı oluşurken, 2001 yılının
Şubat ayındaki MGK toplantısında dönemin Cumhurbaşkanı Sezer ile Başbakanı Ecevit
arasında yaşanan “anayasa kitapçığı fırlatma” tartışması sonucunda büyük bir ekonomik
kriz yaşanmıştır. Bunun dış politika açısından en önemli sonucu IMF’den daha fazla borç
almak durumunda kalan Türkiye’nin bunu sağlayabilmesi için ABD’ye yakınlaşma ihtiyacının ortaya çıkmasıdır.
3 Kasım 2002 tarihinde gerçekleştirilen erken genel seçim sonucunda AK Parti’nin
tek başına iktidara gelmesiyle birlikte Özal dönemi ile birlikte ortaya çıkan yeni-Osmanlıcılık tartışmaları yeniden alevlenmeye başlamıştır. AK Parti’nin dış politika felsefesinin
ana çatısını oluşturduğu değerlendirilen Ahmet Davutoğlu’nun Stratejik Derinlik adlı
eserinde Türkiye’nin tarihi ve kültürel mirası reddi politikaları yerine uluslararası pozisyonunu yeniden güçlendirecek bir kimlik ve medeniyet inşası düşüncesi genel kabul görmüştür. Bu bağlamda bu AK Parti dönemi ile birlikte dış politika anlayışı Davutoğlu’nun
kavramsallaştırdığı “komşularla sıfır sorun” retoriği üzerine bina edilmiştir. Davutoğlu’nun
minimum sorun maksimum çıkar anlayışı ile formüle ettiği yeni dış politikasının temel
176
Türkiye Dış Politikası: İlkeler, Aktörler, Uygulamalar
retoriği yumuşak güç unsurlarını tercih eden, ekonomik olarak karşılıklı bağımlılık oluşturarak krizleri fırsata çevirmeyi hedefleyen bir anlayışı ifade etmektedir. AK Parti döneminin (2002-2009) dış politika yapımında attığı en önemli adımlardan birisi ordunun
dış politika belirleme konusundaki baskın rolünü sınırlandırmak olmuştur. Bu bağlamda
MGK’nın yapısında değişikliğe gidilerek sivil üye sayısı artırılmış, genel sekreterlik görevine sivillerin de atanmasının önü açılmış ve MGK kararları hükümete tavsiye niteliğine
dönüştürülmüştür. Böylelikle hükümet güvenlik ve dış politika belirlenmesi konusunda
edilgen pozisyondan etken konuma geçmiştir.
Kıbrıs ve Irak konularında ordunun hükümetten farklı düşüncelere sahip olduğu
anlaşılsa da AK Parti döneminde dış politika yapımında Başbakanlık ve Dışişleri Bakanlığı aktif rol oynamaya başlamıştır. Bu dönemde 1 Mart 2003’te ABD ile yaşanan tezkere
krizi ile hükümet ilk dış politika sorunuyla karşılaşsa da Kıbrıs’ta Annan Planı’na destek
vererek dış politikadaki inisiyatifini açığa çıkarabilmiştir. 2005 yılında AB ile fiili müzakerelerin başlamasıyla birlikte Türkiye NATO’dan sonra batılı bir kurumun içerisine (kısmi
de olsa) girmiştir. Türkiye bu dönemde yakın Suriye, Irak, İran gibi komşularıyla yakın
işbirliği geliştirirken, Afrika ve Latin Amerika gibi ihmal edilen bölgelerde TİKA vb. yeni
dış politika araçlarıyla dış politika uygulamaya başlamıştır. Türkiye bir yandan da doğubatı enerji koridorunda söz sahibi bir konuma yükselmek için boru hattı projelerinde yer
almaya çaba sarf etmiştir.
Yazarın ayrı bir başlıkta ele aldığı Davutoğlu döneminde (2009-2013) ise Türkiye ekonomik ilişkilerin yanında demokrasi ve insan haklarını önceleyen bir tavır takınmaya başlamıştır. Davutoğlu’na göre merkez ülke ideali ile birlikte Türkiye sadece
batı ve doğu arasında bir köprü değil, her alanda politika üretilen ve uygulayabilen bir
ülke olmalıydı. Bu dönemde ABD ile ilişkilerde yakınlaşma, Mavi Marmara saldırısının
ardından İsrail ile ilişkilerin ise askıya alınması en dikkat çeken gelişmelerin başında
geliyordu. Türkiye bu dönemde İran ve Gürcistan meselelerinde arabulucu bir rol oynamış, Yüksek Düzeyli Stratejik İşbirliği Konseyleri ve vize muafiyeti anlaşmaları ile
siyasi ve ekonomik açıdan dış politika alanını genişletmeye başlamıştır. 2002 yılından
itibaren dış politikada etkin aktörler olarak ise Abdullah Gül, Recep Tayyip Erdoğan,
Ahmet Davutoğlu, Ali Babacan ve Taner Yıldız gibi isimleri sıralamak mümkündür. Bu
dönemde ayrıca SETA ve SAM gibi kuruluşlar dış politika yapım sürecinde akademik
düzeyde katkı sağlamaya başlamıştır.
Davutoğlu döneminde dış politikada yaşanan en önemli gelişmelerin başında Arap
Baharı süreci gelmektedir. Ortadoğu’da yaşanan halk hareketleri ile birlikte Türkiye’nin
Suriye, Irak ve İran gibi ülkelerle sorunlu bir döneme girmesi Mısır’da yaşanan askeri darbe sonrasında ilişkilerin kesilmesi neticesinde “komşularla sıfır sorun” politikasının
başarısızlığı ve Türkiye’nin tutumundaki ısrarı neticesinde uluslararası alanda yalnızlığa mahkûm edildiği tartışmalarını beraberinde getirmiştir. Yazar bu eleştirilere yönelik
Türkiye’nin geçmiş dönemden farklı olarak Arap Baharı ile birlikte komşu ülkeleriyle
olumlu ilişki kurmasında bu ülkelerdeki iktidarların siyasal meşruiyete sahip olma şartına
bağlamasını gerekçe göstermektedir.
177
ULUSLARARASIİLİŞKİLER / INTERNATIONALRELATIONS
Sonuç olarak, Türkiye Dış Politikası: İlkeler, Aktörler, Uygulamalar adlı kitap Türkiye
Cumhuriyeti’nin kuruluşundan 2013 yılına kadar olan dönemi ele alan bir dış politika
analizi niteliğinde eserdir. Kitap dil, üslup ve ifade bakımından okuyucu sıkmayan ve anlaşılır biçimde kaleme alınmıştır. Alandaki benzer kitaplara eleştirel bir bakış açısı getiren
kitap, üniversitelerin Uluslararası İlişkiler bölümünde lisans ve lisansüstü düzeyde ders
kitabı olarak kullanılabilecek niteliktedir. Kitap ayrıca Türkiye’nin dış politikasına ilgi duyanlar açısından önemli referans kaynaklarından biri olarak gösterilebilir.
178
Download

TDPErdag - Ali Balci