ETKİLİ İLETİŞİM
BECERİLERİ
1
Ajanda
 İletişim
- Nedir?
- Neden Önemlidir?
- Neden bu kadar zordur?
- Becerilerimi nasıl geliştirebilirim?
 Sonuç
2
İletişim Nedir?
Bir gönderici tarafından alıcıya iletilen ve
alıcının davranışını bilinçli bir niyetle
etkileyen mesaj iletişimdir.
İletişim döngüsel bir süreçtir.
 Herkes aynı anda mesaj alır, yorumlar,
gönderir, sonuç çıkarır; ne başlangıcı
ne de sonu vardır.
3
İletişim Süreci
Gürültü
Gürültü
Kodlama
Çözümleme
Mesaj
Gönderici
(Kaynak)
Çözümleme
KANAL
Geribildirim
Alıcı
Kodlama
Gürültü
Gürültü
4
Mesajlar Nasıl
Gönderilir ve Alınır?
7%
Sözcükler
55%
Beden Dili
(Sözsüz İletişim)
38%
Ses
Ne Söylendiği, duygusal anlamını nasıl söylendiğinden alır. İçeriğin duygusal anlamı
ilişkiye bağlıdır.
5
İletişimin Önemi
İletişim yoluyla:





Birbirimizi anlamaya
Sevmeyi öğrenmeye
İlişkileri başlatmaya ve sonlandırmaya
Kendimiz hakkında daha fazla bilgi edinmeye
Başkalarının bizi nasıl algıladıklarını öğrenmeye
ULAŞIRIZ…
6
İletişim Biçimini Değiştirme
Buraya Nasıl
Ulaşacağız?
Durumu
Değerlendir
İletişimi
Geliştir
Etkin
Dinle
Güven
Duy(-ur)
Mesajı Alanı
Destekle
7
İletişim - Birleştirici Güç
Planlama
Gelişme
İletişim
Motive
Etme
8
Organize
Etme
İletişim
Neden Bu Kadar Zor?
9
Mesaj
Çevresel Engeller
Gönderici
Mesaj
Çevresel Engeller
10
Alıcı
Gönderici
İletişime
Gönüllülük
Yetersiz
İletişim
Yetersiz
İletişim
İletişim
Yok
Konu
Hakkında
Bilgi
Yetersiz
İletişim
11
Çatışma
ya da Tutarsızlık
Sinyalleri
Alıcı
Konudan
Etkilenme
Yetersiz
İletişim
Yetersiz
İletişim
İletişim
Yok
Yetersiz
Dinleme
Alışkanlıkları
Yetersiz
İletişim
12
Kültürel,
Cinsel &
Kişilik
Yargıları
Kişilerarası Dinamikler
Kişlerarası Dinamikler
Algılar
...
Anlamlandırma
Dinleme
Alışkanlıkları
Güvensizlik
Duygular
Paradigmalar
Zaman
Baskısı
Statü
Farklılıkları
Filtreler
(Süzgeç)
13
...
...
…küçük bir parantez…(Paradigmalarımız)
Paradigma değişikliği
yapılmadan,
davranış ve tutumda
yapılan değişiklikler
Sonuç
Davranışlar
Algılama
Yüzeysel
ve
Kısa süreli
OLUR…
Paradigma
14
Çevresel Engeller
Gürültü
Aşırı Yük
15
İletişim Engelleri
Çözüm Üretici Olarak Kullanılanlar:





Emretme, yönetme
Uyarma, tehdit etme, ahlak dersi verme
Öğüt verme, fikir verme
Mantık yoluyla inandırma
Araştırma, sorgulama
16
İletişim Engelleri
Yargılayıcı olarak kullanılanlar:
 Eleştirme, suçlama
 Ad takma, gülünç duruma düşürme
 Tahlil etme teşhis, tanı koyma
17
İletişim Engelleri
Sorunu hafifletmek, geçiştirmek için
kullanılanlar:
 Övme, görüşüne katılma
 Güven verme, teselli etme
 Konuyu değiştirme,işi alaya vurma
18
 Hep böyle geç kalıyorsun saatin farkında değil misin? (eleştirme,
suçlama, yargılama)
 Okuldan eve dönünce tam saatinde derse başlamalısın ve
programlı bir şekilde her gün çalışmalısın.’ (Emretme, yönetme, ahlak dersi
verme, öğüt verme)
 Aldırma, biraz neşelen! Bu yaşlarda bunlar olur, zamanla kendini
daha iyi hissedersin. Sen onlara, onlar da sana alışır.’ (Güven verme,
teselli etme, geçiştirme)
 Sen neden bu dünyayı yönet miyorsun? (Konuyu değiştirme,işi alaya alma)
 Senden ne zaman bir şey istesem ya hasta ya da yorgun
olduğunu söylüyorsun. Beni hiç düşünmüyorsun. (Ahlak dersi verme,
suçlama, eleştirme)
 Bir kez daha ödevini yapmazsan seni sınıfta bırakacağım. (Uyarma,
tehdit etme)
 Bu hakaretin altında kalamazsın. Hemen harekete geçmelisin.
(Emretme, yönetme)
 Büyüyünce beni anlayacaksın ve hak vereceksin; eminim.
(Tahlil etme,teşhis,tanı koyma, mantık yolu ile inandırma)
19
İletişim Engelleri – Kalıplaşmış Davranışlar

Aşırı genelleme: “Anasına bak, kızını al; kenarına bak bezini al”
 Kutuplaştırma: “Ya hep, ya hiç”, “Ne ben onun ölüsüne giderim, ne o benim ölüme
gelsin” “Ya nefret ederler, ya da çok aşırı severler”

Kişileştirme: “Kendi üzerine alınma”, “Misafirin yanında çocuk azarlanmaz”

Mutlakacılık: (meli- malı) “Herkes beni sevmeli”, “Hiç hata yapmamalıyım”, “Ne
istediğimi gözümden anlamalı”, “Her zaman her işte birinci olmalıyım” .....gibi.....

Değiştirme gayreti: “Benim gibi düşünmeli”, “Çok iyi bir insan ah! Şu huyu da
olmasa. Neyse, evlenelim değiştirelim”
 Aşırı fedakarlık: “Yumuşak atın çiftesi sert olur”, “Bunlar günün birinde yoğun bir
öfke yaşarlar”
 Keşkecelik: Bu günümüzü çalan iki hırsız vardır. Birisi geçmişe ilişkin
pişmanlıklarımız, diğeri ise geleceğe ilişkin kaygılarımızdır. “Bana nasıl öyle der,
keşke şöyle deseydim”..... bu iç konuşmalar sürer.....öfke artar.
 Toptancılık: (Bütün yumurtaları aynı sepete koymak) Bir insanın pek çok özelliği
vardır. Güzeldir, çirkindir, uzundur, kısadır, ev hanımıdır, anadır, babadır,
seçmendir, ev sahibidir, kiracıdır.
20
İletişimimi Nasıl
Geliştirebilirim?
İletişim becerisi, insanlara doğuştan verilen bir yetenek değildir.
Öğrenilebilir ve Geliştirilebilir Becerilerdir.
21
İletişimi Geliştirme - Kendimizi Tanımakla Başlar
Kendi
Bilinen
Bilinmeyen
22
Açık
Kör
Gizli
Bilinmeyen
Açık Olmayı Arttırma
Kendi
Bilinmeyen
Bilinen
Open
Açık
Kör
Açığa çıkarma
Hidden
Gizli
23
Bilinmeyen
Amaç
AMAÇ
SONUÇ
Motive Etme
Bilgilendirme
Eğlendirme
Yaratıcılık, karar, yöneltme
Bilgi transferi
Eğlenme, Kaçış
24
Sözel İletişim Becerisini
Geliştirme
GÖNDERİCİ
 Sözsüz Mesajları
izler
ALICI
 Etkin Dinleme
Becerilerini Geliştirir
 Tekrarlar kullanır
HERİKİSİ
 Bilgi akışını
düzenlerler
 Zamanı düzenler
 Geribildirim
alır ve gönderir
 Duyarlı olur
 Dili sadeleştirir
 Güveni destekler
 Tahminlerini
kontrol eder
25
Etkili Mesaj Gönderme – “Sen Dili”
Yerine, “Ben Dili” Kullanmak
SEN DİLİ
BEN DİLİ
 Kişiye yöneliktir
 Kişiye kendi ile ilgili bir
şeyler söyler
 Benlik Saygısını zedeler ya
da tümden yok eder
 Öfke ve nefret duyguları
oluşturur
 Çekingen ya da saldırgan
insanlar yaratır
 Davranışa yöneliktir
 Öğrenciye öğretmen ile ilgili
bilgi söyler
 Benlik saygısına olumlu katkısı
vardır
 Gönderende yardım isteği
doğurur
 Atılgan insanlar yaratır
26
Etkili Mesaj Gönderme – “Sen Dili” Yerine,
“Ben Dili” Kullanmak
Aynı davranışın iki dilde anlatılması arasında gece ile gündüz kadar
fark vardır. İki kişinin aralarındaki iletişimi farklı yönlere
götürmeleri bu nedenle çok doğaldır.
“Sürekli bağırarak konuşuyorsunuz”
“Bağırarak konuştuğunuz zaman yan sınıftakilerin rahatsız
olduğunu düşünüp üzülüyorum”
Davranışın tanımı: Bağırarak konuştuğunuz zaman
Somut etkisi
: Yan sınıftakilerin rahatsız olduğunu
Duygumuz
: Üzülüyorum
27
Etkili Mesaj Gönderme
Mesajı Tam ve Belirgin Yapmak
Mesaj, bütün gerekli bilgilerin açık ifadelerini
içermelidir:
 Görüş açınız
 Yaptığınız tahminler
 Sahip olduğunuz niyet
28
Etkili Mesaj Gönderme
Mesajı Tekrarlamak
 Mesajınızı birden fazla tekrarlayın
 Birden fazla iletişim kanalı kullanın
(resim, afiş, sözsüz mesajlar, vb.)
29
Etkili Mesaj Gönderme
Geribildirim İstemek
Alıcının mesajı nasıl yorumladığını, nasıl işlemden
geçirdiğini ve doğruluğunu anlamak için geribildirim
isteyin.
Öğrenci
: (kaygılı) Yakında sınav mı var?
Öğretmen : Yakında sınava gireceğin için endişelisin.
(Öğretmen öğrencinin kaygısını anlamıştır)
30
Etkili Mesaj Gönderme
Mesajı Alıcının Bakış Açısına Uygun Yapmak
Belli bir alandaki aynı bilgiyi o alandaki uzman kişiye
açıklamak, dışarıdan birine açıklamak birbirlerinden
farklıdır.
Mesaj gönderenin alıcının koşullarını bilmesi önemlidir.
31
Etkili Mesaj Gönderme
Duyguları Adlandırarak Hareket ile Tanımlamak
Duyguları iletirken özellikle tanımlayıcı olmak
önemlidir.
Adlandırma
Hareketlendirme
Figürlendirme
: “ Üzgünüm ”
: “ Ağlamaklıyım ”
: “ Belanın içine düştüm ”
Tanımlama, duyguları iletirken açık ve çetrefilsiz
anlaşılmasına yardım eder.
32
Etkili Mesaj Gönderme
Başkalarının Davranışlarını Yargılamadan
Tanımlamak
Birinin davranışına tepki gösterdiğimizde, davranışını
tanımladığımızdan emin olmamız önemlidir.
“Derse geç gelmekle beni rahatsız etmeye devam
ediyorsun.”
Kesinlikle değerlendirmemeliyiz.
“Sen egoistsin, şımarığın tekisin ve kimseye
saygın yok!”
33
Etkin Dinleme
 Dikkatli dinleme
 Başka sözcüklerle açıklama
(Açımlama)
 Duyguları belirleme
 Sözsüz ipuçlarını adlandırma
34
Etkin Dinleme
Etkin Dinleme – Dikkatini
Verme
Taklit etme
Savunma
Yargılama
35
Etkin Dinleme
Yansıtma (açımlama) – Ne söylendiğini kendi sözcükleri ile
yeniden ifade etmek.
Konuşmaya Davet + İçerik veya Duygu + Neden
36
Etkin Dinleme
Duyguları belirleme
Kızgınlık
Neşe
Korku
Üzüntü
Sözsüz ipuçlarını adlandırma
El jestleri
Yüz ifadeleri
Beden Duruşu
37
İyi Dinlemenin On Emri
6. Sabırlı ol
7. Sakinliğini koru
8. Tartışma veya eleştiride
bulunma
9. Açıklayıcı sorular sor
10. Konuşma!
1. Konuşma!
2. Konuşmacıyı rahatlat
3. Dinlemek istediğini
göster
4. Dikkatini dağıtan
engelleri kaldır
5. Konuşmacı ile empati
kur
İki kulağımız ama sadece bir dilimizin olması hassas bir
işaret! Konuştuğumuzdan daha çok dinleyelim...
38
İpuçları- Konuşmaya Davet, Kapı Aralayıcı
Paylaşmaya Hazır Olmak, Konuşmaya Davet:









‘Bana ondan söz et’
‘Senin görüşün ilgimi çekti’
‘Bu konuda konuşmak ister misin?’
‘Bunu tartışalım’
‘Anlatacaklarını dinlemek istiyorum’
‘Dinliyorum’
‘Bu konuda bir şeyler söyleyecek gibisin’
‘Bu senin için önemli görünüyor’
‘Anlıyorum’ ‘Oh!’ ‘ Hımm’ ‘İlginç’ ‘Yaptın ha?’ ‘Öyle mi?’ ‘Doğru mu?’ ‘Yaa!’
Kapı Aralayıcılar:




‘ Senden öğreneceğim şeyler olabilir’
‘ Düşüncelerin dinlemeye değer’
‘ Seninle ilgileniyorum’
‘ Seni daha iyi tanımak istiyorum’
39
Uygulama…
40
Yansıtıcı Dinleme – Kapalı Tepki, Açık Tepki
Öğrencinin Sözü
Kapalı Tepki
Açık Tepki
(Ağlayarak) “Annem babam
boşanıyor”
“Ah yavrum, ne kadar kötü!”
“Üzgün hissediyorsun”
“Öğretmenim! Ali benden kopya
çekti”
“Şimdi Ali’yi kenara çeker, bu işi
hallederim”
“Ali’nin kopya çekmesine kızmış
görünüyorsun”
“Ortayı bitirip liseye geçmek iyi
gibi…İstediğin dersi
seçebiliyorsun, daha çok spor
var…Ama bazı hocalar çok
sertmiş galiba…”
“Evet, bazıları sert ama sen
söyleneni yaparsan her şey
yolunda gider”
“Liseye geçiyorsun diye hem
heyecanlı hem de endişelisin
çünkü hoş şeyler olacak ama katı
öğretmenlere de rastlayabilirsin”
“Bu yaz kampa gidiyorum!”
“Çok iyi – şimdi lütfen otur ve
dersimize devam edelim”
“Çok heyecanlı!”
“Siz dünyanın en aksi
öğretmenisiniz!”
“Benle nasıl böyle
konuşabilirsin?”
“Bana çok kızgınsın”
“Yetenek yarışmasında finale
kaldım.Yalnız, yarışma gerçekten
çok çetin”
“Merak etme, kazanırsın”
“Yarışma ile ilgili kaygıların
olduğunu seziyorum”
41
Dinleme ve Mesaj Gönderme
Öğretmenin sorunun kimde olduğunu saptadığı ve dinlemeye mi yoksa ben-mesajı mı
göndereceğine karar verdiği durumlar
Durum
Öğrenci karnesine
ağlıyor
Öğretmen sınıfa girer
ve havada kağıtların
uçuştuğunu görür
Öğrenci, bir arkadaşı
ile kavga edip ona kötü
bir söz söylediği için
üzgün olduğunu anlatır
Sorun Sahibi
Öğrenci
Dinleme
“Çok üzgün
hissediyorsun çünkü
notların istediğin gibi
değil”
“Sınıftan kısa süre ayrılıp
döndüğümde, bunları
görünce hayal kırıklığına
uğruyorum çünkü sizinle
ben yokken nasıl
davranacağınız konusunda
anlaştık sanıyordum”
Öğretmen
Öğrenci
Öğrenci iskemlesinde
düşecek gibi
oturmaktadır
Öğretmen
Öğrenci, annesinin
hastanede ve ameliyat
olacağını söyler
Öğrenci
Ben-mesajı
“Arkadaşını incittiğin için
çok kötü hissettiğini
görüyorum”
“İskemlende kaykılarak
oturduğunda düşüp bir
yerini inciteceksin diye
bayağı korkuyorum”
“Annen hakkında endişe
duyuyorsun”
42
Sonuç
ETKİLİ İLETİŞİM
Nedir? -- Anlamayı başarmadır
Neden Önemli? -- Değişmeye zorlar ve her türlü
birliktelikte birleştirici güçtür
Neden bu kadar zor? -- Kişilerarası dinamikler
algılarımızı ve anlayışımızı önyargı ile etkiler
Nasıl geliştirebilirim? -- Açık ve dürüst ol
-- Geribildirim ver ve al
-- Tahminlerinin geçerliliğini kontrol et
-- Etkin dinlemeyi kullan
43
Davranışlar
Davranışlarımızın temelinde gereksinimlerimiz yatar.
Olumlu – Olumsuz bütün davranışlarımız için bu
geçerlidir.
Davranışlarımızın ortaya çıkma temelinde başkaları
ve dış çevre ile ilişki kurma gereksinimi yatar.
Bunun sağlanmasında da en temel gereksinmemiz
varlığımızın onanmasıdır.
44
Davranışlar – Varlığımızın Onanması
 Fiziksel Onanma
Beslenme, temizlenme, okşanma, dokunulma, sevilme, varlığın
kabul görülmesi
 Psikolojik Onanma
Güvenilme, değerli olma, sevilme, kendin olma
 Toplumsal Onanma
Takdir görme, kabul görme, değerli olma, saygı görme, sevilme,
ait olma
45
Davranışlar – Varlığımızın Onanması
Onanma Gereksinimimizi TEMAS İLETİSİ ile gideririz.
Temas iletisi, bir insanın varlığını onamaya yarayan
herhangi bir mesajdır:
Güzel bir manzara, kuş cıvıltısı, koku, yiyecek, sözlü
ve sözsüz tüm mesajlar varlığı onayan iletilerdir.
46
Davranışlar – Varlığımızın Onanması –
Temas İletisi
Temas İletileri,
 Dışsal Kaynaklı
Çevreden veya başka insanlardan alınan mesajlardır.
 İçsel Kaynaklı
Kişinin kendisi ile olan iletişimi, düşünceleri, fantazileri ve
anılarıdır.
47
Davranışlar – Varlığımızın Onanması –
Temas İletisi
Temas iletileri,
Sözel – Sözsüz – Olumlu – Olumsuz – Koşullu – Koşulsuz
Seni Seviyorum
Sözel, olumlu, koşulsuz
Yaptıklarından hoşlanmıyorum
Sözel, olumsuz, koşullu
İyi ödev yapmışsın
Sözel, olumlu, koşullu
Senden nefret ediyorum
Sözel, olumsuz, koşulsuz
48
Davranışlar – Varlığımızın Onanması –
Üç Temel Açlık
 Uyarılma Açlığı
 Tanınma Açlığı
 Zamanı Yapılandırma Açlığı
49
Üç Temel Açlık – Uyarılma
Sinir sisteminin sağlıklı olarak işlevini yerine getirmesi için beynin
belli bir bölgesi içinde bulunan “uyarılma sitemi” nin düzenli
olarak uyarıcı olması gerekir.
Örnek: İyi bir ücret karşılığı, tüm uyaranlardan arıtılmış
bir hücrede kalmayı kabul eden denekler, birkaç saat
içinde alacakları paradan vaz geçip dışarı çıkmak
istemişlerdir.
Doğum anından itibaren uyarılma açlığının zihinsel ve fiziksel olarak
giderilmesi önemlidir. Dokunma uyarıcısını çok az ya da hiç
almayan bebekler ruhsal ve fiziksel gelişimlerinde gerilik gösterir,
hatta ölümle bile sonuçlanabilir.
50
Üç Temel Açlık – Tanınma
Fiziksel sıvazlanma ihtiyacı bebeklikten itibaren yaşam boyu
sürmekle beraber benlik gelişimiyle birlikte tanınma açlığı
hissedilir.
Bu açlık, başkalarının bizim varlığımızı gördüklerini ve hissettiklerini
bize iletmeleriyle karşılanır.
Yeni insanlar tanımak, okul, işyeri, dernekler, vb. kurumlar bu
gereksinimi karşılamak için uygun ortam sağlarlar.
Başkaları tarafından tanındıkça psikolojik olarak sıvazlanma, fiziksel
olarak sıvazlanmanın yerine geçer.
Bebeklikten itibaren fiziksel sıvazlanma gereksinimi karşılanmayan
yetişkinler tanınma açlığını gidermek için kendilerini popüler
olmaya adar, bu uğurda herşeyi yapar.
51
Üç Temel Açlık – Zamanı Yapılandırma
Yaşama mührünü vurma, “ Ben de burada varım ”
diyebilmek için Yapılandırma Açlığı , davranışlarımızla
kendimizin veya başkalarının yaşamında bir etki
yaratma ile karşılanır.
Bir varoluş boşluğunun içinde yaşarız. Bir yanda
varoluşumuzun onanma gereksinimi, diğer yanda
bilinmez
bir zaman boşluğu içinde yaşamın
sorumluluğunu üstlenmek durumu ile karşı karşıyayız.
Bu nedenle, sıvazlanma açlığımızı zamanı çeşitli
şekillerde yapılandırarak gidermeye çalışırız.
52
Üç Temel Açlık – Zamanı Yapılandırma Yolları
Geri
Çekilme
Törenler
Vakit Geçirme
Etkinlik
Psikolojik Oyunlar
Samimiyet
53
Zamanı Yapılandırma Yolları
Geri Çekilme
Yorgunken, kendimize zaman ayırırken, önemli kararlar
verirken geri çekilme normaldir.
Başkaları ve kendisi ile temas iletisi yoksa, zamanının
büyük bölümü bu şekilde geçiyorsa sonuç
depresyondur.
54
Zamanı Yapılandırma Yolları
Törenler
Kültürün, geleneksel ortamın kazandırdığı otomatik
temas iletisi kalıplarıdır.
İnformal: Büyüklerin ellerinden öpme, kucaklaşma,
düğün, bayram ziyareti
Formal : Tokalaşma, “Nasılsınız?”, resmi törenler
55
Zamanı Yapılandırma Yolları
Vakit Geçirme
Moda, enflasyon, politika konularında konuşma;
dedikodu yapma, psikolojik uzaklık ve fiziksel varlık
onanır.
Örnek: Tv izleme, maç izleme
56
Zamanı Yapılandırma Yolları
Etkinlik
Ortak amaca yönelik çalışmalardır.
Öğrenci ilişkileri, projeler üreten toplantılar,
mesleki çalışmalar, tavla oynama, spor takımında
oynama…
57
Zamanı Yapılandırma Yolları
Psikolojik Oyunlar
Sözlü veya sözsüz olarak mesajlarımız ile
karşımızdaki kişilere sosyal veya gizli boyutta
olumlu - olumsuz iletiler göndermedir.
Samimiyet
En yoğun ve doyurucu temas iletisidir.
İlişkide her iki tarafında samimiyeti vardır.
58
Üç Temel Açlık – Zamanı Yapılandırma Yolları
Geri
Çekilme
Törenler
Vakit Geçirme
Etkinlik
Psikolojik Oyunlar
Samimiyet
59
Zamanı Yapılandırma Yolları
Her birey gündelik yaşamında zamanı yapılandırma
yollarını kullanır.
Bireyde bu yöntemlerin bazıları daha çok öne çıkar.
Çünkü herkesin kendine özgü farklı seçimleri vardır.
Birey kendine uygun bir partner (eş) arar ve bulduğunda
bu yöntemleri kullanarak temas iletilerini devam ettirir.
60
Davranışlar – Varlığımızın Onanması –
Temas İletisi
Bireyler, zamanı yapılandırırken temas
iletilerinin
düzenlenmesinde diğerleri ile ilişkilerini, kendilerini ve
başkalarını nasıl algıladıklarına ilişkin olarak
gerçekleştirir.
Bunu yaparken kendisini ve başkalarını algılamalarını
dört farklı yaşam pozisyonuna dayandırır.
61
Davranışlar – Varlığımızın Onanması –
Yaşam Pozisyonları
1. Ben değerliyim, sen değerlisin (+ , +)
“Hepimiz kazananız”
2. Ben değerli değilim, sen değerlisin (- , +)
“Ben, kazananlar arasındaki kaybedenim”
3. Ben değerliyim, sen değerli değilsin (+ , -)
“Kimin kazanan olduğunu onlara göstereceğim”
4. Ben değerli değilim, sen değerli değilsin (- , -)
“Bazıları diğerlerinden daha büyük kaybedenlerdir”
62
63
Yaşam Pozisyonları ve Yaşam Planı
Küçükken davranışlar spontandır (kendiliğinden). Zamanla çevre
bunları hoş görmez ve belli bir şekle dönüştürür.
Doğal çocuk, uygulu çocuğa dönüşür. Bu dönemde olumsuz temas
mesajları olumlulardan daha yoğun algılanır. Çocuğun Doğal
Çocuğuna sınırlandırmalar getiren kararlar almasında değişik
etmenler rol oynar.
Bu etmenler Çocuğun;





Güçsüz olması
Stresle baş etmede yetersiz olması
Düşünce kapasitesinin olgunlaşmaması
Bilgi eksikliğinin olması
Çok seçeneğinin olmaması (çevreyi seçme – değiştirme)
64
Yaşam Pozisyonları ve Yaşam Planı
Erken çocuklukta model olan ana-baba davranışları,
bizim ne ve kim olduğumuzla ilgili yükleme mesajları
veya kıyaslamalar, imalar yaşam pozisyonlarımızı ve
benlik durumlarımızı etkiler.
“Bunlar hep senin başının altından çıkıyor”
“Benim akıllı oğlum”
“Sen yaramazsın ablan akıllı”
“Komşunun oğluna helal olsun! Bütün çocukları
korkutuyor”
“Ah, şu Ayşe gibi çalışkan olsan”
65
Benlik Durumları
AB
Anne-Baba
Ahlakçı
Yönümüz
Y
Yetişkin
Mantıklı
Yönümüz
Ç
Çocuk
Eleştirici
AB
Koruyucu
AB
Y
Uslu
Doğal Ç
Ç
Asi
Ç
Doğal, Duygusal
Yönümüz
66
Düşünür,
Karar verir
Uyarlanmış
Ç
Benlik Durumları - Gelişimi
Varolma Gücü – Doğum-6ay: Doğal Çocuk (Fiziksel onanma)
Yapma Gücü – 6ay-18ay: Küçük Profesör (Bağımsızlık, güven, keşif)
Düşünme Gücü – 18ay-3yaş: Yetişkin
Kimlik Gücü – 3-6yaş : Süper Doğal Çocuk
Becerikli olma Gücü – 6-12yaş: Anababa
Üretme Gücü – 13-18yaş: Anababa, Yetişkin, Çocuk (Kişisel felsefe, yetişkinler
arasında yer edinme, cinsel varoluş)
Yeniden Dönüştürme Gücü – 19-
Yaşam boyu devam eder.
67
Yaşam Pozisyonu Oluşumu
Anne
Çocuk
Baba
AB
AB
AB
Y
Y
Y
Ç
Ç
Ç
68
Yaşam Pozisyonu Oluşumu
Komutlar
Olumsuz, sözsüz, yararsız mesajlardır. Anne ve babanın Çocuk (Ç)
egosundan, Çocuğun Ç egosuna gider.











Var olma
Kendi olma
Çocuk olma
Büyüme
Belli bir şeyi yapma
Önemli olma
Ait olma
Yakın olma
Sağlıklı olma
Düşünme
Hissetme mesajları iletilir.
69
Yaşam Pozisyonu Oluşumu
İzinler
Olumlu, sözsüz, yararlı mesajlardır.
Anne ve babanın Çocuk (Ç) egosundan, Çocuğun Ç egosuna
gider. Doğal Ç’a sınırlama getirmez; kendi olmasına izin verilir,
seçme özgürlüğü tanınır.








Var olma izni
Kendi duygularını hissetme izni
Kendisi olma izni
Duygusal olarak başkalarına yakın olma izni
Temel varoluş pozisyonunun farkında olma izni
Varoluş pozisyonunu isterse değiştirebilme izni
İş ve cinsel yaşamında başarılı olma izni
Yaşamın anlamını bulma iznini ileten mesajlardır.
Bir sonraki izin daha önceki izne bağlıdır.
70
Yaşam Pozisyonu Oluşumu
Program
Anne ve Babanın yaşamla başetme de kullandığı yolu gözleme,
model alma, hangi durumda ne yapacağını kasdetme Ana-Babanın
Yetişkininden (Y), Çocuğun Y’ne giden mesajlardır.
Nasıl






yemek yenir
büyüklerle konuşulur
derli toplu olunur
güzel / yakışıklı olunur
İstekler elde edilir
Bazı duygular gizlenir mesajları iletilir.
71
Yaşam Pozisyonu Oluşumu
Karşıt Komutlar
Sözel, Olumlu ve fonksiyonel, “Yap – Yapma” mesajlarıdır.
Anne ve babanın Ana-baba (AB) egosundan, Çocuğun AB
egosuna gider.
 Yaramazlık yapma
 Akıllı ol
 Temiz ol
 Çok çalış
 Sözümü dinle
 Ellerini iyi yıka
 Dediklerimi aynen yap mesajları iletilir.
Topluma uyum sağlama adına yararlı ancak, engelleyici ve
sınırlandırıcı ise zararlı olabilecek mesajlardır.
72
Yaşam Pozisyonu Oluşumu
Karşıt komutlar yaşam boyu içsel mesajlar olarak tanınır.
Serbest Bırakıcılar
Sürücüler










Mükemmel ol
Başkalarını (beni) hoşnut et
Güçlü ol
Kendini zorla
Acele et
Sen, sen olarak iyisin
Kendini hoşnut et
Açık ol, isteklerini ifade et
Yapabildiğin gibi yap
Zamanını rahatça kullan
Yaşam pozisyonu ve planı, komutlara ve izinlere tepki olarak alınan kararlardır.
Karşıt komutları yerine getirmek üzere çocuğun aldığı kararlar dizisi ise, yaşam
şeklini oluşturur.
73
Ego Durumları
Ego durumlarımız arasında sınırlar vardır.
Bu sınırlar ruhsal enerjinin bir ego
durumundan diğerine akmasını sağlayan,
yarı geçirgen dokulardır. Sınırlar bozulursa
bulaşmalar oluşur.
AB – Y Bulaşması: Ön yargı ve sloganlar
“Erkeklere güvenilmez”
“Kısa boylular kurnazdır” bu tür ön yargılar
gerçek gibi algılanır.
Y
Bulaşma
AB
Ç
Ç – Y Bulaşması: Fobiler, batıl inançlar,
delüzyonlar gerçek gibi algılanır.
“Bazı insanlar beynimi kontrol ediyor”
“Merdiven altından geçersem kısmetim
bağlanır”
Y – AB – Ç Birleşmesi: Çifte bulaşma oluşur.
Ön yargılar gerçek gibi algılanır. Sonuçları
korku olarak yaşanır.
74
Ego Durumları
Katı Sınır
Aşırı Geçirgen
Sınır
X
X
 Yalnızlık
 İletişim eksikliği
 Bağımlılık
 Bireyselleşmeme
75
Esnek Sınır
X
 Bağlılık
 Bireyselleşme
 Sağlıklı İletişim
Ego Durumu ve Meslekler
Sanatçı
Çocuk Egosu
Duygusal
Mühendis
Doktor
Yetişkin Egosu
Mantıklı
Ana-baba Egosu
Ahlakçı
Hakim
Savcı
Öğretmen
Politikacı
Yönetici
HANGİ EGO DURUMUNA MESAJ GİDERSE,
O EGO DURUMU İLE İLGİLİ DAVRANIŞLAR ORTAYA ÇIKAR.
76
Ego Durumuna Giden Mesajlar
A/B
A/B
A/B
Y
Y
Y
Ç
Çocuk + A/B Toplumu
 Bağımlılık
 Güven duygusu
 Akıl Korkusu
Ç
Ç
Yetişkinler Toplumu
 Yalnızlık
 Bireysellik
 Kendi aklına güven
Empatik Toplum
 Bağlılık
 Akılcı dayanışma
 Bireysellik
EMPATİK İLETİŞİM için:
1. Algısal ve bilişsel anlamda ben merkezcilikten kurtulma / karşıdakinin rolünü alma (YETİŞKİN ROLÜ)
2. Duygusal anlamda ben merkezcilikten kurtulma / karşıdakinin rolünü alma (ÇOCUK ROLÜ)
3. Empatiyi ileterek sıkıntıda olana yardım etme (ANA - BABA ROLÜ)
77
Ego Durumuna Giden Mesaj
Hangi Davranışı Ortaya Çıkarır?
Gevşek Eğitim
Çekingen
Pasif
Suçlu
Şımarık
Aşırı Sevgi
Yetersiz Sevgi
Saldırgan
Kendine Güvensiz
Bağımlı
Nevrotik
Katı Eğitim
78
Olumsuz Davranış - Öğrencinin Amacı
Öğrencinin amacını anlamak için;
 Olumsuz davranışa gösterdiğiniz hisleri ve
tepkileri inceleyin
 Söylediklerinize ve yaptıklarınıza öğrencinin
yanıtını inceleyin
79
80
Olumlu Davranış - Amaçlar
Öğrencinin İnancı
Davranışımdan
sorumluyum
Katkıda bulunarak ait
olabilirim
Hesaplaşmadan çok
işbirliği yapmaya
hazırım
Çatışmalardan
çekilmeye karar
verebilirim
Davranış
Amaçlar
Olumlu
Davranışları Teşvik
Yolları
Yardım eder
Gönüllü olur
İşbirliğinin fark edildiğini
ve takdir edildiğini
öğrenciye belli et
Bağımsızlık
Sorumluluk alma
Kendini kontrol
edebilir
Kendi işini kendi
yapabilir
Becerikli
Karar vermeyi teşvik et
Öğrencinin iyi-kötü her
tür deneyimden
geçmesine izin ver
Öğrenciye güvendiğini
belli et
Adalet
Dürüstlük
Eşitlik
İncinmeye iyilikle
karşılık verir
Küçültücü sözlere
aldırış etmez
Öğrencinin işbirliğinde
bulunma çabasını
takdirle karşıladığını
belli et
Çatışmadan çekilmek
Kavga etmeyi
reddetmek
Başkalarının fikirlerini
kabul etmek
Tahriklere aldırış etmez
Güç gösterisinden
çekilir
Nasıl davranacağına
kendi karar verir
Öğrencinin olgun
davranma çabalarını fark
et
İlgi
İşbirliği
Katkıda bulunmak
81
Öğretmen –Etkisiz Özellikleri
Öğretmenin İnancı
Kontrol etmeliyim
Ben üstünüm
Hakkım var
Bana borçlusun
Mükemmel olmalıyım
Ben önemli değilim
Öğretmenin Davranışı
Öğrencilere Etkileri
İtaat talep eder
Ceza ve Ödül verir
Kazanmaya çalışır
Kendi haklı, öğrenci haksızdır
Aşırı korur
İsyan eder; kazanmalı ve haklı olmalıdır
Endişelidir
İntikam araştırır
Yaşamın adaletsiz olduğuna inanır
Vazgeçer
Kaçar, yalan söyler, çalar
Öz disiplin yoktur
Öğrencilere acır
Sorumluluğu üstlenir
Aşırı korur
Kendi üstünlüğüne inanır
Öğrencileri aşağılar
Kendine acımayı ve başkalarını suçlamayı
öğrenir
Başkalarını eleştirir
Yaşamın adaletsiz olduğuna inanır
Yetersiz hisseder
Bağımlı olur
Üstün olma ihtiyacı hisseder
Eşitlik ve dürüstlük ile aşırı ilgilenir
Şartlı verir
Başkalarına güvenmez
Yaşamın adaletsiz olduğuna inanır
Sömürüldüğünü düşünür
Sömürmeyi öğrenir
Herkesin mükemmel olmasını bekler
Hata bulur
Başkalarının ne düşündüğüne aşırı önem verir
Kendi çıkarları için öğrencileri zorlar
Hiçbir zaman yeteri kadar iyi olmadığına inanır
Mükemmelliyetçi olur
Umutsuz hisseder
Başkalarının fikirlerine aşırı önem verir
Gevşektir
Kılavuz sınır çizmez
Öğrencilerin isteklerine boyun eğer
Hayır demekten suçluluk duyar
Kendi istediğini elde etmeyi bekler
Kafası karışıktır
Başkalarının haklarına saygı göstermez
Bencildir
82
Öğretmen –Etkili Özellikleri
Öğretmenin İnancı
Öğretmenin Davranışı
Öğrencilere Etkileri
Öğrencilerin karar
verebileceğine
inanıyorum
Seçeneklere izin verir
Teşvik eder
Özgüven hisseder
Katkıda bulunur, çabalar
Sorun çözer, beceriklidir
Herkesle eşitliğe
inanıyorum
Öğrencilere inanır ve saygı duyar
Bağımsızlığı teşvik eder
Seçim hakkı tanır
Sorumluluk verir
Öğrencilerden işbirliği yapmalarını
bekler
Özgüven, sorumluluk, bağımsızlık
duyguları geliştirir
Karar vermeyi öğrenir
Kendine ve diğerlerine saygı duyar
Eşitliğe inanır
Karşılıklı saygıya
inanıyorum
Eşitliği destekler
Karşılıklı saygıyı teşvik eder
Suçluluk duygusuna destek vermez
Kendine ve diğerlerine saygı duyar
Topluma ilgisi artar
Başkalarına güvenir
Ben insanım;
mükemmel olmama
cesaretine sahibim
Gerçekçi standartlar koyar
Olumlu yönlere yoğunlaşır
Teşvik eder, sabırlıdır
Kendi imajı ile ilgilenmez
İşi ile ilgilenir
Kendini yüceltmeyi bırakır
Hataları, gelişme için fırsat sayar
Yeni deneyimlere girmekten korkmaz
Kendim dahil herkesin
önemli olduğuna
inanıyorum
Karşılıklı saygıyı teşvik eder
Katılımı destekler
“Paspas” olmayı rededer
Ne zaman sınır koyacağını ve
83
“Hayır” diyeceğini bilir
Sınırları bilir ve kabul eder
Başkalarının haklarına saygı gösterir
84
85
86
Sınıf içi Sorunlara Etkili Yaklaşımlar
Yaklaşım
Amaç
Örnek
Yansıtıcı Dinleme
Öğrencilerin karşılaştıkları sorunlarla
ilgili hislerini anladığını iletme
“Arkadaşın artık seni sevmiyor diye çok
üzgün hissediyorsun”
Ben mesajı
Öğrencilere, size olan davranışları ile
ilgili ne hissettiğinizi iletme
(Sınıfa)“Dersime ilgi göstermediğinizde
umutsuzluğa kapılıyorum çünkü hazırlamak
için bayağı çalıştım”
Seçenek araştırma
Öğrencilere sorunlarına çözüm
bulmada yardım etme / Öğretmen
sahipli sorunlar için öğrencilerle
anlaşma yapma
“Sorununu halletmek için hangi yolları
deyebilirsin?”, “Anlaşmazlığımızı nasıl
halledebiliriz?”
Doğal ve mantıklı
sonuçlar
Öğrencilere belli sınırlar içinde
davranma özgürlüğü tanıma ve
aldıkları kararların sonuçlarına
katlanmalarına izin verme
Doğal: Kavga eden öğrenciler incinebilir
Mantıklı: Kavga eden öğrenciler görüşme
odasına çağırılır
Olumsuz
davranışa izin
verme
Bazı durumlarda beklenmedik
yorumlar getirerek olumsuz davranışa
izin verme
Küfür eden öğrenciye, odanın köşesine
giderek istediği kadar küfür etmesi söylenir
Öğrencinin
gücünü
kabullenme
Öğrencinin üstünlüğünü, üstün
gücünü kanıtlama / İntikam alma
çabalarını ona karşı yenilgiyi kabul
ederek dağıtma
“Kendini kanıtladın. Seni çalışmaya
zorlayamam”
Yeni durumlar
yaratma: Eksileri
artıya döndürme
Olumsuz davranışları ve yanlış
amaçları yapıcı yollara yönlendirme
87
Şaka yolları ile sınıf çalışmalarını aksatan
öğrenciye sınıfın komedi oyununu yönetme
görevi verilir
Tedavi Edici Güçler
Güç
Amaç
Örnek
Kabul
Grup üyeleri arasında karşılıklı saygı ve eşduyum
yaratmak
“Lale’nin hislerine duyarlı olduğunu
görüyorum”
Havalandırma
Yansıtıcı dinlemek
“Bu konu ile ilgili olarak çok kızgın
görünüyorsun”
İzleme
Grup üyelerinin benzer konularda tartışmalarını
izleyerek öğrencilerin kendi kaygılarını anlamalarına
yardım etmek
“Ali’nin sorunu ile ilgili tartışmamızı kendi
kardeşlerine nasıl uygulayabilirsin?”
Geribildirim
Öğrencilerin “ben” mesajını kullanmalarını teşvik
ederek başkasının davranışı hakkında düşüncelerini
iletmelerini sağlamak
“Senle alay edildiğinde neler hissettiğini
arkadaşına söyler misin lütfen?”
Evrenselleştirme
Öğrencilerin davranışlarında yalnız olmadıklarını,
çoğunluğun benzer durumda olduğunu anlamalarını
sağlamak
“Bu konuyu daha önce de düşünmüş
olanlarınız var mı?”
Gerçekleşme
denemeleri
Öğrencilerin yeni davranışları demelerini sağlamak
“Bu sorunu aramızda rol yaparak tekrar
ortaya çıkaralım ve çözmek için yeni yollar
deneyelim”
Başkalarını
düşünmek
Öğrencileri yarışma yerine, birbirlerine yardıma teşvik
etmek
“Ali, arkadaşına fende yardım etmeni takdirle
karşılıyorum”
Etkileşim
Öğrencilerin sosyal yaşamlarını desteklemek ve teşvik
edici sınıf ortamı yaratmak
“Can, Elif bu projede seninle çalışmaktan
mutlu olduğunu söylüyor. Sen de ona nasıl
hissettiğini söyler misin lütfen?”
Teşvik
Öğrencilerin cesaretini ve toplumsal ilgilerini
canlandırmak. Sorun çözmeye olumlu bakmalarını
88
sağlamak
“Çalışma alışkanlıklarının bu projede sana
yardımcı olacağına inanıyor musun?”
Liderlik Tarzları ve Sınıf Ortamı
Demokratik
Otokratik
Karşılıklı saygı ve güven
Ödül ve Ceza yoluyla kontrol. Saygı talebi.
Uygun olduğu zaman
seçenek teklif etme
Teşvik yolu ile güdüleme
Olumluyu öne çıkarma
Sınırlar içinde özgürlük.
Çalışma özgürlüğü ile
çalışma sorumluluğu
arasında denge
Talep eder. Hakim olmak ister.
Zayıflıklara ve hatalara yüklenme
Özgürlüksüz sınırlama. Bağımlılığı ve / veya
isyanı körükleme
İçten güdülenme.
Öğretmen ve öğrenci
hedefleri birlikte saptar
Dıştan güdülenme ve ceza
Başarıya yönelik ve
özgüven arttırıcı etkinlik
Üstün sonuçlar üretmeye yönelik etkinlikler
İşbirliği, paylaşılan
sorumluluklar
Disiplin eğitim sürecidir.
Kendini disiplini teşvik.
Çakışan hedefler
Öğretmen fikir ve katkı
ister
Yarış
Disiplin kontrol etmek içindir
Hedefler öğretmen tarafından saptanır
Öğretmen her şeye karar89verir
Sınırsız Hoşgörü
Başkalarını düşünmeden istediğini yapma
Anarşi
Her türlü davranışa izin verilir
Sınırsız Özgürlük. Kargaşa.
Kararsız, düzensiz ve ani güdülenme
Bazı etkinlikler öğrencilerin gelişmesini,
bazıları ise geri kalmalarını sağlar
Başkalarının haklarını gözetmeyen bireysel
haklar
Disiplin beklenmez
Olumlu hedef yoktur
Belirli kararlar alınamaz
Grup Liderliği Becerileri
Beceri
Amaç
Grubu yapılama
Tartışma ve sınırlarını saptama
Evrenselleştirme
Kaygıların paylaşıldığını göstermek
Örnek
“Grubunuzda şu anda neler oluyor?
“Bu amacımızda nasıl yardımcı olur?”
“Aranızda böyle hissetmiş olanınız var mı?”
Bağlantı kurma
Öğrencinin söyledikleri ve hissettikleri arasında bağlantı kurma
“Ali, kardeşi işine karıştığında çok sinirleniyor.
Mine’nin kendi kardeşi hakkındaki hislerine çok
benziyor”
Yöneltme
Tartışmaya tüm öğrencilerin katılmasını ve öğretmenin otorite
rolünden sıyrılmasını sağlamak
“Başkaları bunun hakkında ne düşünüyor?”
“Ömer’in fikri için sen ne düşünüyorsun?”
Amacı bulma
Öğrencileri kendi olumsuz davranışlarının amacı ile ilgili
düşündürmeye sevk etmek
“Seninle özel ilgilenmemizi istiyor olabilir misin?”
“Sana zorla bir şey yaptıramayacağımızı göstermek
istiyor olabilir misin?”
Beyin fırtınası
Set çekme
Fikir üretmede öğrencileri teşvik etmek
“Bu sorunla ilgili fikirlerimizi paylaşalım.Tüm fikirler
söylenmeden değerlendirmeyeceğiz”
Yıkıcı konuşmaları durdurmak
“Hislerini açıklar mısın?”
“Böyle konuştuğunda, Ali’nin ne hissettiğini merak
ediyorum”
Özetleme
Neler söylendiğini, öğrencilerin neler öğrendiğini açıklığa
kavuşturmak
“Bu tartışmadan neler öğrendiniz?”
“Bu durum hakkında neler öğrendik”
Görev ve söz verme
Öğrencilerin kararı uygulamak için söz vermelerini sağlamak
“Bu soruna ilişkin neler yapmayı düşünüyorsun?”
“Bu hafta ne yapacaksın?”
Geribildirimi
destekleme
Başkalarının kendileri hakkında neler düşündüklerini öğrencilerin
anlamalarını sağlamak
“Böyle uzun konuşup başkalarına hak tanımadığında
kızıyorum. Acaba onlar ne düşünüyor?”
“Projeye başlamamızda yardımınız için memnun
oldum”
Doğrudan etkileşimi
destekleme
Uygun olan zamanda öğrencilerin birbirleriyle konuşmalarını
sağlamak
“Ne hissettiğini Ali’ye söyler misin?”
Teşviği destekleme
Öğrencilerin benlik değerleri ve özgüvenlerini arttırmak
için onlara
90
örnek olmak ve onları teşvik etmek
“Yardımın için teşekkür ederim”
“Ayşe ile ilgilendiğin bir şey ne olabilir?”
Download

Etkili İletişim Becerileri