Taslak
Sermaye Piyasası Kurulu’na yapılan başvuru incelenmekte olup, İzahname Sermaye Piyasası Kurulu
tarafından henüz onaylanmamıştır. Sermaye Piyasası Kurulu’nun onayını takiben kesinleşen
İzahname ayrıca ilan edilecektir.
TUSAŞ-Türk Havacılık ve Uzay Sanayii Anonim Şirketi
İzahname
Bu İzahname, Sermaye Piyasası Kurulu’nca ….../….../…..... tarihinde onaylanmıştır.
Ortaklığımızın çıkarılmış sermayesinin 365.000.000 TL’den 486.667.000 TL’ye çıkarılması nedeniyle ihraç
edilecek toplam 121.667.000 TL nominal değerli paylarının halka arzına ilişkin İzahname’dir.
AK
İzahname’nin onaylanması, İzahname’de yer alan bilgilerin doğru olduğunun Kurulca tekeffülü anlamına
gelmeyeceği gibi, İzahname’ye ilişkin bir tavsiye olarak da kabul edilemez. Ayrıca halka arz edilecek
payların fiyatının belirlenmesinde Kurul’un herhangi bir takdir ya da onay yetkisi yoktur.
Halka arz edilecek paylara ilişkin yatırım kararları İzahname’nin bir bütün olarak değerlendirilmesi sonucu
verilmelidir.
Bu İzahname, ortaklığımızın www.tai.com.tr (ya da www.tusas.com.tr) ve halka arzda satışa aracılık edecek
İş Yatırım Menkul Değerler A.Ş.’nin www.isyatirim.com.tr adresli internet siteleri ve Kamuyu Aydınlatma
Platformu'nda (kap.gov.tr) yayımlanmıştır. Ayrıca başvuru yerlerinde incelemeye açık tutulmaktadır.
TA
SL
Sermaye Piyasası Kanunu’nun (“SPKn”) 10’uncu maddesi uyarınca, İzahname’de ve İzahname’nin
eklerinde yer alan yanlış, yanıltıcı ve eksik bilgilerden kaynaklanan zararlardan ihraççı sorumludur. Zararın
ihraççıdan tazmin edilememesi veya edilemeyeceğinin açıkça belli olması halinde; halka arz edenler, ihraca
aracılık eden lider yetkili kuruluş, varsa garantör ve ihraççının yönetim kurulu üyeleri kusurlarına ve
durumun gereklerine göre zararlar kendilerine yükletilebildiği ölçüde sorumludur. Ancak, İzahname’nin
diğer kısımları ile birlikte okunduğu takdirde özetin yanıltıcı, hatalı veya tutarsız olması durumu hariç
olmak üzere, sadece özete bağlı olarak ilgililere herhangi bir hukuki sorumluluk yüklenemez. Bağımsız
denetim, derecelendirme ve değerleme kuruluşları gibi İzahname’yi oluşturan belgelerde yer almak üzere
hazırlanan raporları hazırlayan kişi ve kurumlar da hazırladıkları raporlarda yer alan yanlış, yanıltıcı ve
eksik bilgilerden SPKn hükümleri çerçevesinde sorumludur.
1
İÇİNDEKİLER
Bölüm No.
Bölüm Adı
Sayfa No
1.
İzahname’nin Sorumluluğunu Yüklenen Kişiler
9
2.
Özet
10
3.
Bağımsız Denetçiler
24
4.
Seçilmiş Finansal Bilgiler
5.
Risk Faktörleri
33
6.
İhraççı Hakkında Bilgiler
61
7.
Faaliyetler Hakkında Genel Bilgiler
69
8.
Grup Hakkında Bilgiler
131
9.
Maddi Duran Varlıklar Hakkında Bilgiler
133
10.
Faaliyetlere ve Finansal Duruma İlişkin Değerlendirmeler
136
11.
İhraççının Fon Kaynakları
200
12.
Araştırma ve Geliştirme, Patent ve Lisanslar
201
13.
Eğilim Bilgileri
202
14.
Kar Tahminleri ve Beklentileri
202
15.
İdari Yapı, Yönetim Organları ve Üst Düzey Yöneticiler
202
16.
Ücret ve Benzeri Menfaatler
216
17.
Yönetim Kurulu Uygulamaları
216
18.
Personel Hakkında Bilgiler
220
19.
Ana Pay Sahipleri
224
20.
İlişkili Taraflar ve İlişkili Taraflara Yapılan İşlemler Hakkında Bilgiler
228
21.
Diğer Bilgiler
232
22.
Önemli Sözleşmeler
240
23.
İhraççının Finansal Durumu ve Faaliyet Sonuçları
242
24.
İhraç ve Halka Arz Edilecek Paylara İlişkin Bilgiler
248
25.
Halka Arza İlişkin Hususlar
254
26.
Borsada İşlem Görmeye İlişkin Bilgiler
255
27.
Mevcut Payların Satışına İlişkin Bilgiler ile Taahhütler
255
28.
Halka Arz Geliri ve Maliyetleri
255
29.
Sulanma Etkisi
255
30.
Uzman Raporları ve Üçüncü Kişilerden Alınan Bilgiler
255
31.
İştirakler Hakkında Bilgiler
256
32.
İncelemeye Açık Belgeler
258
33.
Paylar ile İlgili Vergilendirme Esasları
258
34.
Ekler
259
TA
SL
AK
2
2
24
KISALTMA VE TANIMLAR
İzahname’de kullanılan aşağıdaki kısaltmalar, yine aşağıda verilen anlamlara sahiptir.
Teknik Tanımlar
“Ar-Ge” araştırma geliştirmeyi ifade etmektedir.

“BOY” bakım, onarım ve yenilemeyi (maintainance, repair and overhaul) ifade etmektedir.

“İHA” insansız hava aracını ifade etmektedir.

“ESH” Entegre sistemler ve hizmetlerini ifade etmektedir.

“EÜD” Entegre ürün desteğini ifade etmektedir.

“FACO” nihai montaj ve testi (final assembly and check out) ifade etmektedir.

“HİD” hizmet içi desteği ifade etmektedir.

“KBG” kilometre başına geliri ifade etmektedir.

“OEÜ” orijinal ekipman üreticilerini ifade etmektedir.

“PBL” performans bazlı lojistik hizmetlerini ifade etmektedir.

“RGPO” risk ve gelir paylaşımlı ortaklığı ifade etmektedir.

“RPO” risk paylaşım ortaklığını ifade etmektedir.
Genel Tanımlar
AK

“AB” Avrupa Birliği'ni ifade etmektedir.

"AMSL" Airbus Military Sociedad Limitada'yı ifade etmektedir.

“Aselsan” Aselsan Elektronik Sanayi ve Ticaret A.Ş.'yi ifade etmektedir.

“BİAŞ” Borsa İstanbul A.Ş.’yi ifade etmektedir.

“DSİ” T.C. Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü'nü ifade etmektedir.

“EY” Ernst & Young Global Limited üyesi Güney Bağımsız Denetim ve Serbest Muhasebeci Mali
TA
SL

Müşavirlik A.Ş.'yi ifade etmektedir.

“Esas Sözleşme” Şirket’in esas sözleşmesini ifade etmektedir.

"ESDAŞ" Esdaş Elektronik Sistemler Destek Sanayi ve Ticaret A.Ş.'ni ifade etmektedir.

“FVAÖK” Mali gelirlerden net mali gider, kar payı, vergi ve amortisman öncesi karı ifade etmektedir.

“FVÖK” Mali gelirlerden net mali gider, kar payı ve vergi öncesi karı ifade etmektedir.

“GE” ve “General Electric” General Electric Company'yi ifade eder.

“Genel Kurul” Şirket’in genel kurulunu ifade etmektedir.

“GSMH” gayrisafi milli hasılayı ifade etmektedir.

“Havelsan” Havelsan Hava Elektronik Sanayii ve Ticaret A.Ş.'yi ifade etmektedir.

"HEAŞ" Havaalanı İşletme ve Havacılık Endüstrileri A.Ş'yi ifade etmektedir.

“İzahname” TUSAŞ'ın çıkarılmış sermayesinin 365.000.000 TL’den 486.667.000 TL’ye artırılması
nedeniyle ihraç edilecek toplam 121.667.000 TL nominal değerli payların halka arzına ilişkin İzahname’yi
ifade etmektedir.

“KİK” 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu'nu ifade etmektedir.

“KGK” Kamu Gözetimi Muhasebe ve Denetim Standartları Kurumu'nu ifade etmektedir.

“KOBİ” küçük ve orta büyüklükteki işletmeleri ifade etmektedir.

“Kurul” T.C. Başbakanlık Sermaye Piyasası Kurulu’nu ifade etmektedir.

“Kurumsal Yönetim Tebliği” Kurul'un II-17.1 sayılı Kurumsal Yönetim Tebliği'ni ifade etmektedir.
3
“Merkezi Kayıt Kuruluşu” Merkezi Kayıt Kuruluşu A.Ş.'yi ifade etmektedir.

“NMF” net mali faizi ifade etmektedir.

“Ortaklık”, “Şirket” ve “TUSAŞ” TUSAŞ-Türk Havacılık ve Uzay Sanayii A.Ş.’yi ifade etmektedir.

“Roketsan” Roket Sanayi ve Ticaret A.Ş.'yi ifade etmektedir.

“SHGM” Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü'nü ifade etmektedir.

“SGK” T.C. Sosyal Güvenlik Kurumu'nu ifade etmektedir.

“SPKn” 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu'nu ifade etmektedir.

“SSM” T.C. Milli Savunma Bakanlığı Savunma Sanayii Müsteşarlığı’nı ifade etmektedir.

“STM” STM Savunma Teknolojileri Mühendislik ve Ticaret A.Ş.'yi ifade etmektedir.

“TCI” TCI Kabin İçi Sistemleri Sanayi ve Ticaret A.Ş.'yi ifade etmektedir.

“TEI” TUSAŞ Motor Sanayii A.Ş.’yi ifade etmektedir.

“TEYDEB” Teknoloji ve TÜBİTAK Yenilik Destekleme Programları Başkanlığı’nı ifade etmektedir.

“THK” Türk Hava Kurumu'nu ifade etmektedir.

“THY” Türk Hava Yolları Anonim Ortaklığı'nı ifade etmektedir.

“THY Teknik” THY ve Türk Hava Yolları Teknik A.Ş.'yi ifade etmektedir.

“TL” Türk Lirası’nı ifade etmektedir.

“TMK” 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nu ifade etmektedir.

“TMS ve TFRS” Sermaye Piyasasında Finansal Raporlamaya İlişkin Esaslar Tebliği'nin 5. maddesine göre
AK

TA
SL
KGK tarafından yayımlanan Türkiye Muhasebe Standartları / Türkiye Finansal Raporlama Standartları ile
bunlara ilişkin ek ve yorumları ifade etmektedir.

“TRİ” teminat, rehin ve ipoteği ifade etmektedir.

“TSKGV” Türk Silahlı Kuvvetlerini Güçlendirme Vakfı'nı ifade etmektedir.

“TTK” 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nu ifade etmektedir.

“TUSAŞ Grubu”, Şirket ile konsolidasyona tabi iştiraki TUSAŞ Motor Sanayii A.Ş.’yi ifade etmektedir.

“TÜBİTAK” Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu'nu ifade etmektedir.

“UFRS” Uluslararası Finansal Raporlama Standartlarını ifade etmektedir.

“USET Merkezi” Uydu Sistemleri Entegrasyon ve Test Merkezi'ni ifade etmektedir.

“VÖK” vergi öncesi karı ifade etmektedir.

“VUK” 213 Sayılı Vergi Usul Kanunu'nu ifade etmektedir.

“YBBO” yıllık bileşik büyüme oranını ifade etmektedir.

“Yönetim Kurulu” Şirket’in yönetim kurulunu ifade etmektedir.

"Yürürlük Kanunu" 6103 Sayılı Türk Ticaret Kanununun Yürürlüğü ve Uygulama Şekli Hakkında
Kanun'u ifade etmektedir.
4
I. BORSA GÖRÜŞÜ:
İlerleyen aşamalarda temin edilecektir.
II. DİĞER KURUMLARDAN ALINAN GÖRÜŞ VE ONAYLAR:
Yoktur.
GELECEĞE YÖNELİK AÇIKLAMALAR, GİZLİLİK YÜKÜMLÜLÜKLERİ
Bu İzahname, “düşünülmektedir”, “planlanmaktadır”, “hedeflenmektedir”, “tahmin edilmektedir”, “beklenmektedir”
gibi kelimelerle ifade edilen geleceğe yönelik açıklamalar içermektedir. Bu tür açıklamalar belirsizlik ve risk
içermekte olup, sadece İzahname’nin yayın tarihindeki öngörüleri ve beklentileri göstermektedir. Birçok faktör,
ihraççının geleceğe yönelik açıklamalarının öngörülenden çok daha farklı sonuçlanmasına yol açabilecektir.
MALİ BİLGİLERİN SUNUMU
AK
TUSAŞ, savunma sanayii ve sivil havacılık sektörlerinde faaliyet gösteren tüm şirketler gibi, kanuni ve sözleşmesel
gizlilik yükümlülükleri kapsamında faaliyetlerini sürdürmektedir. Söz konusu gizlilik yükümlülükleri sebebiyle,
gizli ve/veya stratejik nitelikte bilgilere İzahname'de yer verilememiştir. Yatırımcıların, değerlendirmelerinde söz
konusu gizlilik yükümlülüklerini dikkate alması önerilmektedir.
Aksi belirtilmediği sürece, İzahname'de anılan mali hususlara ilişkin rakamlar Türk Lirası bazındadır.
İzahname, 31 Aralık 2011, 31 Aralık 2012 ve 31 Aralık 2013 tarihleri itibariyle sona eren yıllar ve 30 Eylül 2013 ve
30 Eylül 2014 tarihlerinde sona eren dokuz aylık dönemler itibariyle hazırlanmış konsolide mali tablolarda sağlanan
bilgilere ek olarak TUSAŞ Grubu'nun FVAÖK ve FVÖK bilgilerini de içermektedir. Ayrıca, bu dönemler için
düzeltilmiş FVAÖK, düzeltilmiş FVÖK ve temel NMF ve VÖK bilgileri de sunulmaktadır.
TA
SL
Bu dokümandaki FVAÖK ve FVÖK rakamları izahnamede yer almayan UFRS mali tabloları üzerinden
hesaplanmıştır. Söz konusu farklılık, yönetim raporlaması ile finansal tablo sonuçları arasındaki sunum
mutabakatlarından kaynaklanmaktadır.
TUSAŞ Grubu'nun düzeltilmiş FVAÖK, düzeltilmiş FVÖK ve düzeltilmiş gelirlerinde yansıtılan düzeltmeler tek
seferlik birtakım işlemlerin etkilerini ortadan kaldırmaktadır.
TUSAŞ Grubu'nun havacılık ve uzay segmenti1 tarafından 2010 ve 2012 yılları arasında iki program kapsamında
yapılan bazı yabancı askeri ekipman alımlarına yönelik olarak, TUSAŞ bu ekipmanları ithal etmiş ve Türk Silahlı
Kuvvetleri'ne teslim etmiştir. Birinci program kapsamında, birtakım yabancı askeri ekipman alımı ve doğrudan
yeniden satışı gerçekleştirilmiştir. Bu program kapsamında yapılan satışların çoğunluğu 2010 yılında olup, sınırlı bir
kısmı ise projenin tamamlanmış olduğu 2011 yıllının başlarında gerçekleştirilmiştir. Daha küçük çaplı olan ikinci
program kapsamında ise TUSAŞ, birtakım yabancı askeri ekipmanın alımını gerçekleştirilmiş, ekipmanı Türk
Silahlı Kuvvetleri'ne teslim etmiştir. Bu program kapsamında, 2011 ve 2012 yıllarında genel olarak eşit miktarda
satış kaydedilmiştir. Havacılık motorları segmenti çeşitli zamanlarda bu tür ticari faaliyetler gerçekleştirmesine
rağmen, bu faaliyetler havacılık ve uzay segmentinin olağan iş akışında yer almamakta ve gelecekte de yer alması
beklenmemektedir. Dolayısıyla TUSAŞ Grubu'nun düzeltilmiş FVAÖK, düzeltilmiş FVÖK ve düzeltilmiş gelirleri
söz konusu ticari faaliyetlerin etkilerini içermemektedir.
2013 yılının Eylül ayında, TUSAŞ STM'de sahip olduğu payını satmıştır. 30 Eylül 2013 tarihinde sona eren dokuz
aylık dönemde, TUSAŞ Grubu'nun düzeltilmiş FVAÖK ve düzeltilmiş FVÖK'ü STM paylarının satışı sonucunda
gerçekleştirilen yatırım faaliyetleri gelirlerini içermemektedir.
2014 yılının Kasım ayında, TUSAŞ HEAŞ ve Havelsan'da sahip olduğu paylarını satmıştır.
NMF ve VÖK, TUSAŞ'ın mali performansını döviz kuru etkilerinden bağımsız olarak ortaya koyma amaçlı birtakım
ek bilgiler sunmayı amaçlamaktadır. Havacılık ve uzay sanayiinde işlemlerin büyük bir kısmı ABD Doları
üzerinden gerçekleştirilmektedir. Bu sebeple TUSAŞ, Amerika Birleşik Devletleri dışında bulunan birçok havacılık
ve uzay şirketi gibi ABD Doları'nı fonksiyonel para birimi olarak kullanmakta ve fakat mali bilgilerini Türk Lirası
üzerinden sunmaktadır. Bunun bir sonucu olarak, döviz kuru dalgalanmaları ve özellikle ABD Doları/Türk Lirası
paritesi, TUSAŞ'ın Türk Lirası üzerinden hesaplanmış mali sonuçları üzerinde önemli bir etki yaratabilmektedir.
1
TUSAŞ Grubu'nun faaliyet alanları ile ilgili detaylı bilgi 7 no'lu bölümde temin edilmektedir.
5
Ancak, bu durum TUSAŞ'ın temel mali performansı ile doğrudan ilişkilendirilemeyebilecektir. FVAÖK, FVÖK ve
TUSAŞ’ın düzeltilmiş mali bilgiler incelenirken ihtiyatlı olunması gerekmektedir. Söz konusu bilgiler;
 TUSAŞ’ın konsolide mali performansı ve likiditesinin kesin birer ölçütü,
 Gelir, işletme karı ve herhangi başka bir performans ölçütü,
 TUSAŞ’ın konsolide performansının bir ölçütü olarak işletme faaliyetlerinden gelen nakit akışı
olarak değerlendirilmemelidir.
Ek olarak, FVÖK, FVAÖK ve diğer düzeltilmiş mali bilgileri sunan diğer şirketlerin söz konusu rakamları
TUSAŞ’tan farklı bir şekilde hesaplamış olmaları mümkündür. Bu itibarla, TUSAŞ’ın FVÖK, FVAÖK, temel NMF
ve temel VÖK bilgileri, diğer şirketler tarafından benzer isimler altında raporlanan rakamlarla karşılaştırmalı olarak
değerlendirilmemelidir.
İzahname'de sunulan ve İzahname ekinde yer alan mali tablolardan üretilmeyen bilgiler bağımsız denetimden
geçmemiştir. Söz konusu bilgiler geçmiş finansal bilgiler ile ilgilidir.
AK
TUSAŞ Grubu, alım ve satışlarının önemli bir bölümünü ABD Doları üzerinden gerçekleştirmesi sebebiyle ABD
Doları’nı fonksiyonel para birimi olarak kullanmaktadır. Türk şirketi olması sebebiyle TUSAŞ Grubu’nun konsolide
mali tablolarında kullandığı para birimi Türk Lirası’dır.
TA
SL
TMS 19'da yapılan değişiklik kapsamında birçok konuya açıklık getirilmiş veya uygulamada değişiklik yapılmıştır.
Yapılan birçok değişiklikten en önemlileri tazminat yükümlülüğü aralığı mekanizması uygulamasının kaldırılması,
tanımlanmış fayda planlarında aktüeryal kar/zararının diğer kapsamlı gelir altında yansıtılması ve kısa ve uzun
vadeli personel sosyal hakları ayrımının artık personelin hak etmesi prensibine göre değil yükümlülüğün tahmini
ödeme tarihine göre belirlenmesidir. TUSAŞ Grubu, aktüeryal kazanç/kayıplarını bu değişiklik öncesi gelir
tablosunda muhasebeleştirmekteydi. TUSAŞ Grubu, 31 Aralık 2013 tarihine ait finansal tablolarında ilgili
değişikliğin etkilerini geçmişe dönük olarak 31 Aralık 2012 finansal tablolarına yansıtmıştır. Sonuç olarak 31 Aralık
2012 yılına istinaden oluşan 10.564.708 TL tutarındaki aktüeryal zarar satışların maliyetinden ve 2.112.941 TL
tutarındaki vergi etkisi vergi giderinden, diğer kapsamlı altında sınıflandırılmıştır.
13 Haziran 2013 tarihinde yayınlanan tebliğ gereği 31 Aralık 2012, 31 Aralık 2013, 30 Eylül 2013 ve 30 Eylül 2014
mali tabloları bu kapsamda hazırlanmış, İzahname'de yer alacak 31 Aralık 2011 mali tablolarına ilişkin
karşılaştırmaların eşdeğer bazda olması açısından 31 Aralık 2011 finansal tabloları revize edilerek sınıflamalar
yapılmış olup açıklamalarda sınıflamaların yapıldığı finansallar kullanılmıştır. Bu sınıflamalar;
TMS 19 – Çalışanlara sağlanan faydalar standardında yapılan değişiklikler kapsamında kıdem tazminatına ilişkin
aktüeryal kazan/kayıplar özkaynaklar altında diğer kapsamlı gelir olarak muhasebeleştirilmektedir. Grup bu nedenle
değişikliği geriye dönük uygulayamaya koyarak aktüeryal farkı geçmiş yıl karlarından kayıp/kazançlar fonuna
sınıflamıştır. 2011 yılına ilişkin olarak da satışların maliyetinden 948.422 TL tutarında aktüeryal gider ile 189.685
TL tutarındaki ertelenmiş vergi giderini ertelenmiş gelir/gider bölümüne sınıflamıştır. Yıllık izin karşılığına ilişkin
1.677.334 TL’lik kısım diğer kısa vadeli yükümlülüklerden çalışanlara sağlanan faydalara ilişkin kısa vadeli
karşılıklar bölümüne sınıflanmıştır.
İlişkili taraflara ticari borçlar adı altında bulunan 3.234.396 TL tutarı, ertelenmiş gelirler içerisinde gösterilen
9.949.836 TL tutarı ve kısa vadeli ertelenmiş gelirler içerisinde gösterilen 4.089.525 TL tutarı kısım devlet teşvik ve
yardımlarına sınıflandırılmıştır.
Söz konusu 31 Aralık 2011 finansal tablolarıyla ilgili söz konusu sınıflamanın sonuçları aşağıda gösterilmektedir.
Varlıklar
Dönen varlıklar
Nakit ve nakit benzerleri
Ticari alacaklar
-İlişkili taraflardan ticari alacaklar
-İlişkili olmayan taraflardan ticari alacaklar
Diğer alacaklar
-İlişkili olmayan taraflardan diğer alacaklar
6
31 Aralık
2011
Sınıflamalar
31 Aralık 2011
(revize edilmiş)
2.234.219.159
-
2.234.219.159
513.901.438
-
513.901.438
204.544.502
280.653.113
-
204.544.502
280.653.113
17.340.093
-
17.340.093
Stoklar
Proje sözleşmelerine ilişkin müşterilerden alacaklar
Peşin ödenmiş giderler
Diğer dönen varlıklar
546.599.593
395.225.084
251.501.942
24.453.394
-
546.599.593
395.225.084
251.501.942
24.453.394
Duran varlıklar
732.293.792
-
732.293.792
Finansal yatırımlar
Özkaynak yöntemiyle değerlenen yatırımlar
Maddi duran varlıklar
Maddi olmayan duran varlıklar
Ertelenmiş vergi varlığı
Peşin ödenmiş giderler
Diğer duran varlıklar
3.972.488
12.503.481
534.943.945
68.765.407
12.869.135
54.168.587
45.070.749
-
3.972.488
12.503.481
534.943.945
68.765.407
12.869.135
54.168.587
45.070.749
2.966.512.951
-
2.966.512.951
Kaynaklar
Kısa vadeli yükümlülükler
AK
Toplam varlıklar
31 Aralık 2011
955.852.254
(4.089.525)
951.762.729
17.576
-
17.576
59.972.661
201.337.924
42.576.906
-
59.972.661
201.337.924
42.576.906
194.322
184.825.446
-
194.322
184.825.446
19.233.464
22.079.539
363.468.507
58.161.217
3.984.692
1.677.334
(4.089.525)
(1.677.334)
1.677.334
19.233.464
22.079.539
363.468.507
54.071.692
2.307.358
785.197.969
4.089.525
789.287.494
141.263.404
(3.234.396)
138.029.008
10.538
-
10.538
66.212.824
1.319.334
560.021.860
675.607
15.694.402
17.273.757
(9.949.836)
66.212.824
1.319.334
560.021.860
17.273.757
675.607
5.744.566
1.225.462.728
-
1.225.462.728
365.000.000
-
365.000.000
TA
SL
Kısa vadeli borçlanmalar
Ticari borçlar
-İlişkili taraflara ticari borçlar
-İlişkili olmayan taraflara ticari borçlar
Çalışanlara sağlanan faydalar kapsamında borçlar
Diğer borçlar
-İlişkili olmayan taraflara diğer borçlar
Proje sözleşmelerine ilişkin müşterilere borçlar
Kısa vadeli karşılıklar
-Çalışanlara sağlanan faydalara ilişkin kısa vadeli
karşılıklar
-Diğer kısa vadeli karşılıklar
Dönem karı vergi yükümlülüğü
Alınan sipariş avansları
Ertelenmiş gelirler
Diğer kısa vadeli yükümlülükler
Uzun vadeli yükümlülükler
Ticari borçlar
-İlişkili taraflara ticari borçlar
Diğer borçlar
-İlişkili olmayan taraflara diğer borçlar
Uzun vadeli karşılıklar
-Çalışanlara sağlanan faydalara ilişkin uzun vadeli
karşılıklar
-Borç karşılıkları
Alınan sipariş avansları
Devlet teşvik ve yardımları
Ertelenmiş vergi yükümlülüğü
Ertelenmiş gelirler
Özkaynaklar
Ana ortaklığa ait özkaynaklar
Ödenmiş sermaye
Kar veya zararda yeniden sınıflandırılmayacak birikmiş
diğer kapsamlı gelirler veya giderler
7
31 Aralık 2011
Sınıflamalar (revize edilmiş)
-Ana ortaklığın raporlama para birimi çevirim farkları
-Emeklilik planlarından aktüeryal kayıp / kazançlar fonu
Kardan ayrılan kısıtlanmış yedekler
Geçmiş yıllar karları
Dönem net karı
132.437.587
543.241.638
-
(7.845.888)
25.869.383
(219.372.505)
-
132.437.587
(7.845.888)
25.869.383
323.869.133
227.218.393
Kontrol gücü olmayan paylar
158.914.120
-
158.914.120
2.966.512.951
-
2.966.512.951
2011
Sınıflamalar
2011 (revize
edilmiş)
Toplam kaynaklar
Kar veya zarar kısmı
Hasılat
Satışların maliyeti (-)
- 1.396.908.391
948.422 (1.074.568.273)
AK
Brüt kar
1.396.908.391
(1.075.516.695)
321.391.696
948.422
322.340.118
(8.258.933)
(20.144.102)
(33.538.138)
10.077.800
(6.462.131)
-
(8.258.933)
(20.144.102)
(33.538.138)
10.077.800
(6.462.131)
263.066.192
948.422
264.014.614
Özkaynak yöntemiyle değerlenen yatırımların kar/zararındaki
paylar
Yatırım faaliyetlerinden gelirler
Yatırım faaliyetlerinden giderler
6.250.436
27.215.828
(13.367.557)
-
6.250.436
27.215.828
(13.367.557)
Finansman gelir ve gideri öncesi faaliyet karı
283.164.899
948.422
284.113.321
(8.139.612)
-
(8.139.612)
Sürdürülen faaliyetler vergi öncesi kar
275.025.287
948.422
275.973.709
Sürdürülen faaliyetler vergi gideri
(44.542.677)
(189.685)
(44.732.362)
- Dönem vergi gideri (-)
- Ertelenmiş vergi geliri / gideri (-)
(37.746.422)
(6.796.255)
(189.685)
(37.746.422)
(6.985.940)
Net dönem karı
230.482.610
758.737
231.241.347
198.759.104
-
(948.420)
189.683
198.759.104
(948.420)
189.683
-
198.000.367
-
429.241.714
Pazarlama, satış ve dağıtım giderleri (-)
Genel yönetim giderleri (-)
Araştırma ve geliştirme giderleri (-)
Esas faaliyetlerden diğer gelirler
Esas faaliyetlerden diğer giderler (-)
TA
SL
Esas faaliyet karı
Finansman gelirleri
Finansman giderleri (-)
Diğer kapsamlı gelir/(gider)
Kar veya zararda yeniden sınıflandırılmayacaklar
- Ana ortaklığın raporlama para birimi çevirim farkları
- Aktüeryal kayıp / kazanç
- Aktüeryal kayıp / kazanç vergi etkisi
Toplam diğer kapsamlı gelir
Toplam kapsamlı gelir
429.241.714
TUSAŞ GRUBU'NUN FAALİYET GÖSTERDİĞİ PAZARA VE SANAYİYE İLİŞKİN BİLGİLER VE
DİĞER BİLGİLER
Havacılık ve uzay sektörüne ve TUSAŞ Grubu'nun ortaklarına, müşterilerine ve rakiplerine ilişkin İzahname'de yer
alan bazı bilgiler; iç rapor ve çalışmalar ile pazar araştırması, sanayiye ilişkin yayınlar, halka açık bilgiler ve diğer
8
üçüncü kişi kaynaklardan yola çıkarak elde edilmiştir. Bu kaynaklar arasında, havayolu ve sivil hava aracı sanayi
yayını olan Airline Monitor'un yayınlamış olduğu Haziran 2014 tarihli rapor ve havacılık ve uzay ve savunma
sanayi analiz firması olan Teal Group Corporation'ın Haziran 2014 raporu yer almaktadır. TUSAŞ Grubu
İzahname'de kullandığı üçüncü kişiye ait bilgilerin kaynaklarını İzahname'de belirtmiştir. Üçüncü kişi kaynaklardan
türetildiği üzere kaynağı belli olmayan bilgiler ise TUSAŞ Grubu'nun yönetiminin görüşlerine, deneyimine ve
içinde bulunduğu pazar araştırmasına dayanmaktadır.
TUSAŞ Grubu'nun bilgisi dâhilinde, İzahname'de sunulan bilgilerin kaynakları, bilgiyi hazırlarken bu bilgileri
yanlış veya yanıltıcı bir hale getirecek olguları ihmal etmemiştir. TUSAŞ Grubu yönetimi bu bilgilerin güvenilir
olduğuna inanıyor olmakla beraber; bilgileri bağımsız bir şekilde ayrıca teyit etmemiştir.
1. İZAHNAME’NİN SORUMLULUĞUNU YÜKLENEN KİŞİLER
İhraççı
AK
Kanuni yetki ve sorumluluklarımız kapsamında ve görevimiz çerçevesinde İzahname ve eklerinde yer alan sorumlu
olduğumuz kısımlarda bulunan bilgilerin ve verilerin gerçeğe uygun olduğunu ve İzahname’de bu bilgilerin
anlamını değiştirecek nitelikte bir eksiklik bulunmaması için her türlü makul özenin gösterilmiş olduğunu beyan
ederiz.
Sorumlu Olduğu Kısım:
TUSAŞ-Türk Havacılık ve Uzay Sanayii A.Ş.
Ad: Bekir Ata
Soyadı: YILMAZ
Görev: Ortak Hizmetler Grup Başkanı
TA
SL
İmza:
İZAHNAME’NİN TAMAMI
Tarih: 08.12.2014
Ad: Saadet
Soyadı: KORKEM
Görev: Mali İşler ve İştirakler Başkanı
İZAHNAME’NİN TAMAMI
İmza:
Tarih: 08.12.2014
Halka Arza Aracılık Eden Yetkili Kuruluş
Sorumlu Olduğu Kısım:
İş Yatırım Menkul Değerler A.Ş.
Ad:
Soyadı:
Görev:
İZAHNAME’NİN TAMAMI
İmza:
Tarih:
9
2. ÖZET
Bu bölüm İzahname’nin özeti olup, sermaye piyasası araçlarına ilişkin yatırım kararları İzahname’nin bütün olarak
değerlendirilmesi sonucu verilmelidir.
2.1.
İhraççıya İlişkin Bilgiler
2.1.1.
İhraççının ticaret unvanı
İhraççının ticaret unvanı TUSAŞ-Türk Havacılık ve Uzay Sanayii Anonim Şirketi'dir.
2.1.2.
İhraççının hukuki statüsü, tabi olduğu mevzuat, ihraççının kurulduğu ülke ile iletişim bilgileri
Şirket, anonim şirket olarak Türkiye Cumhuriyeti'nde kurulmuştur ve Türkiye Cumhuriyeti kanunlarına tabidir.
Şirket’in yönetim merkezi Fethiye Mahallesi, Havacılık Bulvarı No: 17 06980 Kazan, Ankara, Türkiye adresinde
bulunmaktadır.
AK
Şirket’in internet sitesi ve diğer iletişim bilgilerine aşağıda yer verilmektedir.
İnternet Adresi: https://www.tai.com.tr ve https://www.tusas.com.tr,
Telefon: +90 312 811 1800, Faks: +90 312 811 1425.
Konuya ilişkin ayrıntılı bilgi İzahname’nin 6.1.4 no’lu maddesinde yer almaktadır.
2.1.3. İzahname’de finansal tablo dönemleri itibariyle ana ürün/hizmet kategorilerini de içerecek şekilde
ihraççı faaliyetleri ile faaliyet gösterilen sektörler/pazarlar hakkında bilgi
TUSAŞ Grubu, faaliyetlerini iki alanda yürütmektedir: Havacılık ve Uzay ile Havacılık Motorları. Havacılık
motorları segmenti aslen, TUSAŞ’ın konsolidasyona tabi iştiraki TEI tarafından yürütülmektedir. İşbu İzahname’de
havacılık motorları segmentine ilişkin verilen bilgiler TEI’ye aittir.
TA
SL
TUSAŞ'ın havacılık ve uzay segmenti iki iş kolunu içermektedir: Yapısal ve ESH. ESH iş kolu beş faaliyetten
meydana gelmektedir: Uçak Grubu, Helikopter Grubu, İHA Sistemleri, Uzay Sistemleri ve Lojistik Hizmetler.
Savunma ve havacılık pazarında hem sivil hem de askeri alanda faaliyet gösteren TUSAŞ Grubu, hava aracı,
yapısal, havacılık motoru bileşenlerinin yanı sıra sabit ve döner kanatlı hava platformları, insansız hava araçları ve
uzay sistemlerini de içeren entegre havacılık ve uzay sanayi sistemlerinin tasarım, geliştirme, modernizasyon,
üretim, entegrasyon ve yaşam döngüsü destek süreçlerinde dünyanın önde gelen firmaları arasında yer almaktadır.
Ürün ve yaşam döngüsü süreçlerine ilişkin olarak, TUSAŞ Grubu’nun faaliyetleri iki kategoriye ayrılabilir:


Yeni Teslimatlar: yeni sistemlerin, alt sistemlerin ve tamamlayıcı parçaların tasarımını, üretimini ve tedarik
edilmesini kapsamaktadır,
Satış Sonrası Hizmetler: havacılık ürünlerine kullanım süreleri boyunca verilecek destek hizmetlerini
kapsamaktadır.
ESH grubu altında sabit ve döner kanatlı hava aracı ve İnsansız Hava Aracı sistemlerinin tasarım, geliştirme,
modifikasyon, modernizasyon, üretimlerini gerçekleştirmekte, uzay sektörüne yönelik uydu tasarım, üretim, montaj,
entegrasyon ve test faaliyetlerinde bulunmaktadır. TUSAŞ ayrıca kendi sağladığı veya müşteri tarafından talep
edilen sistemlere yönelik satış sonrası destek faaliyetlerinde de bulunmaktadır.
Yapısal iş kolu altında TUSAŞ, dünyanın önde gelen havacılık firmalarının (Airbus, Boeing, Bombardier, Sikorsky,
Agusta Westland, Airbus Helicopter (eski adıyla Eurocopter) vb.) sabit ve döner kanatlı hava araçlarının
yapısallarını da bu firmalara alt yüklenici olarak üretmektedir. TUSAŞ birçok uluslararası sivil ve askeri projede
faaliyet göstermektedir. Bu programlarda alt yüklenici, endüstriyel ortak veya risk paylaşımcı ortak olarak yer
almaktadır.
Eskişehir'deki tesisleri vasıtası ile motor parça ve modülleri üretmekte, aynı zamanda bakım, tamir ve satış sonrası
destek faaliyetlerinde bulunmaktadır. TUSAŞ katıldığı motor üretim programlarında ağırlıklı olarak alt yüklenici
pozisyonunda olmak ile beraber, risk paylaşımcı ortak olarak yer aldığı projeler de bulunmaktadır.
TUSAŞ gelirleri bu üç ana iş kolundan oluşmakta ve sürdürülebilirliğin sağlanması amacı ile her bölümün
karlılığının devamının sağlanmasına çalışılmaktadır.
Global sivil havacılık pazarı, farklı ürünlerin tasarımı ve üretiminde uzmanlaşmış oyunculara sahiptir:
 Gelişmiş pazarlarda Airbus, Boeing, Embraer ve Bombardier ile gelişmekte olan piyasalarda Commercial
Aircraft Corporation of China, Ltd. (Çin) ve JSC Sukhoi (Rusya) gibi hava aracı üreten şirketler.
 Hava aracı bileşenleri üreten şirketler:
10
-
General Electric, Rolls Royce Group plc, Pratt & Whitney, MTU Aero Engines, Safran S.A., Avio S.p.A.
ve IHI gibi motor, motor alt sistemleri ve motor bileşenleri üreten şirketler.
-
Spirit AeroSystems, PAG (Premium Aerotec (Almanya)) GKN plc, Fokker Technologies, Groupe
Latécoère ve Aerolia SA gibi yapısal sistemlerini, alt sistemlerini ve tamamlayıcı parçalarını üreten
şirketler.
-
Honeywell International, Meggitt PLC, Goodrich Corporation, Rockwell Collins, Inc. gibi kokpit,
elektronik teçhizat, frenler, iniş takımları, atık sistemleri de dâhil olmak üzere diğer tamamlayıcı hava aracı
parçalarını üreten şirketler.
AK
Askeri havacılık sanayisi de yukarıda belirtilenlere benzer şekilde yapılandırılmıştır. Ancak, değinilmiş olan
hususlara ilaveten silah sistemleri ve bunların entegrasyonu gibi özellik arz eden askeri ürünlerin tasarımını,
üretimini, test edilmesini ve bakımının yapılmasını da kapsamaktadır. Anılan ürünlerin askeri doğası gereği, askeri
havacılık ürünlerinin özellikleri teknik açıdan genellikle daha üstündür. Askeri havacılık teknolojisinin hedef
müşteri kitlesi devletler ile organik bağlar içinde olan savunma sanayine yönelik alımlarda rol oynayan silahlı
kuvvetler ve özel kuruluşlardır. Sözü edilen pazar, Amerika Birleşik Devletleri'nde Lockheed Martin ve Boeing,
Avrupa'da ise Airbus N.V. (Fransa/Almanya), BAE Systems plc (Birleşik Krallık), Finmeccanica S.p.A. (İtalya) ve
TUSAŞ'ın (Türkiye) da dâhil olduğu, önde gelen lider kuruluşların hâkimiyetindedir.
Konuya ilişkin ayrıntılı bilgi İzahname’nin 7. bölümünde yer almaktadır.
2.1.4.
İhraççıyı ve faaliyet gösterilen sektörü etkileyen önemli eğilimler
TA
SL
TUSAŞ Grubu, sivil ve askeri havacılık ve uzay sektörlerinde faaliyet göstermektedir. Bu sektörlerdeki eğilimler
incelendiğinde sivil havacılık sektörüne yönelik hava aracı ve dolayısı ile motor üretimleri düzenli olarak
artmaktadır. TUSAŞ Grubu’nun alt yüklenici olarak çalıştığı ana üreticiler yaklaşık sekiz yıllık taahhüde bağlanmış
siparişlere sahiptir. 2013 yılında da bu büyüme devam etmiştir. Askeri havacılık konusunda ise dünyada genel
olarak konsolidasyon eğilimi görülmekle birlikte, Türkiye’nin askeri havacılık yatırımlarının planlandığı şekilde
devam etmesi beklenmektedir. 2014 yılında bu planlar kapsamında bazı yerli ve yabancı müşterilerle müzakereler
gerçekleştirilmiştir.
Uzay sektöründe ise yurt içi ihtiyaçların (askeri ve sivil), önümüzdeki yıllarda düzenli olarak sürmesi
beklenmektedir. Bu kapsamda Göktürk 3 projesi başlatılmış, Türksat Haberleşme uydularından iş payı alınmasına
yönelik faaliyetler sürdürülmektedir.
Sivil havacılık pazarı (hava aracı ve motor) 2009 yılındaki mali krizden sonra klasik pazarlar olarak bilinen Kuzey
Amerika ve Avrupa pazarlarına Asya ve Orta Doğu’nun eklenmesi ile hızlı bir büyüme göstermektedir. TUSAŞ
Grubu'nun üretmekte olduğu hava aracı yapısal ve motor parça üretimlerinin bu hızlı gelişmeden olumlu
etkileneceği değerlendirilmektedir. Ana üreticiler artan talebe rağmen, yoğun rekabet nedeni ile maliyetleri aşağıya
çekmeye çalışmaktadır. Bu kapsamda TUSAŞ gibi alt yükleniciler fiyat baskısına maruz kalmaktadırlar.
Havacılık motorları ve yapısallarına yönelik üretimlerde ham malzeme fiyatlarının ABD Doları/Avro ile
sabitlenmesi, üretimlerin uzun yıllar alması ve malzemelerin uzun dönem stokta kalması, işçilik maliyetlerinin ise
TL bazlı olması kurlar arasındaki oynamaları önemli hale getirmektedir. TUSAŞ Grubu’nun ara mamul stokları
müşteri bazlı olduğu için satış fiyatlarında değişiklik olmamakta fakat teslim esnasındaki kur değişiklikleri gelirleri
etkilemektedir.
ESH satışlarında da benzer bir eğilim gözlenmekte, ham malzeme yanında alt yüklenici fiyatları yabancı para
birimleri ile sabitlenmektedir.
Son yıllarda uygulanan mali politikalar sayesinde kurlarda geçmiş yıllara nazaran büyük oranlı dalgalanmalar
görülmemekle birlikte, önümüzdeki dönemde ülkemizde gerçekleşecek seçimler ve mali durumu etkileyebilecek
politik ekonomik gelişmeler sebebi ile kurların etkilenebileceği değerlendirilmektedir.
Konuya ilişkin ayrıntılı bilgi İzahname’nin 13. bölümünde yer almaktadır.
2.1.5.
İhraççının dâhil olduğu grup ve grup içindeki konumu hakkında bilgi
İzahname tarihi itibariyle Şirket'in pay sahipleri, TSKGV, SSM ve THK olup Şirket'in pay sahipliği yapısı aşağıda
gösterilmiştir:
Ticaret Unvanı
Pay Adedi
Sermaye (TL)
Pay Oranı (%)
Türk Silahlı Kuvvetlerini Güçlendirme Vakfı
198.889.890
198.889.890
54,49
Savunma Sanayii Müsteşarlığı
165.876.180
165.876.180
45,45
11
Türk Hava Kurumu
TOPLAM
233.930
233.930
0,06
365.000.000
365.000.000
100,00
İzahname tarihi itibariyle TEI'nin pay sahipleri, Şirket, TSKGV, THK, General Electric International Inc. ve General
Electric International Operations Co., Inc. olup TEI'nin pay sahipliği yapısı aşağıda gösterilmiştir:
Ticaret Unvanı
Pay Adedi
Sermaye (TL)
Pay Oranı (%)
TUSAŞ – Türk Havacılık ve Uzay Sanayii
A.Ş.
50.521.000
50.521.000
50,52
General Electric International Inc.
45.275.000
45.275.000
45,28
3.022.500
3.022.500
3,02
General Electric International Operations Co.,
Inc.
943.600
943.600
0,94
Türk Hava Kurumu
237.900
237.900
0,24
100.000.000
100.000.000
100,00
TOPLAM
AK
Türk Silahlı Kuvvetlerini Güçlendirme Vakfı
Konuya ilişkin ayrıntılı bilgi İzahname’nin 8. bölümünde yer almaktadır.
2.1.6
İhraççının ortaklık yapısı
TA
SL
Ortaklığın yönetim kontrolü Türk Silahlı Kuvvetlerini Güçlendirme Vakfı ve Savunma Sanayii Müsteşarlığı unvanlı
tüzel kişilere ait olup, söz konusu kontrol paylara tanınan imtiyaza ve payların çoğunluğuna sahip olma suretiyle
sağlanmaktadır.
Ortaklığın 365.000.000 TL tutarındaki mevcut sermayesindeki ve toplam oy hakkı içindeki doğrudan ve dolaylı payı
%5 ve daha fazla olan nihai ortakların pay oranı ve tutarı Türk Silahlı Kuvvetlerini Güçlendirme Vakfı unvanlı ortak
için 198.889.890 TL ve %54,49, Savunma Sanayii Müsteşarlığı unvanlı ortak için 165.876.180 TL ve %45,45’tir.
Ortaklığın mevcut sermayesini temsil eden paylar A, B ve C gruplarına ayrılmış olup, A ve B grubu paylar
imtiyazlıdır. İmtiyazlı A ve B grubu payların toplam nominal tutarı 364.766.070 TL’dir.
İmtiyazlı A grubu paylar, sahiplerine Yönetim Kuruluna dört üye aday gösterme, Yönetim Kurulu Başkanının A
grubu pay sahiplerinin aday gösterdiği Yönetim Kurulu üyeleri arasından seçilecek olması, genel olarak Yönetim
Kurulu kararlarında A grubu pay sahiplerinin aday göstermesi sonucu seçilen en az üç adet üyenin olumlu oyunun
aranması ve bazı konularda alınacak Yönetim Kurulu kararlarında A grubu pay sahiplerinin aday göstermesi sonucu
seçilen en az dört adet üyenin olumlu oyunun aranması konularında imtiyaz vermektedir. İmtiyazlı A grubu payların
tamamı Türk Silahlı Kuvvetlerini Güçlendirme Vakfı unvanlı ortağa aittir.
İmtiyazlı B grubu paylar, Yönetim Kuruluna iki üye aday gösterme, Yönetim Kurulu kararlarında B grubu pay
sahiplerinin aday göstermesi sonucu seçilen en az bir üyenin olumlu oyunun aranması ve bazı konularda alınacak
Yönetim Kurulu kararlarında B grubu pay sahiplerinin aday göstermesi sonucu seçilen en az bir adet üyenin olumlu
oyunun aranması konusunda imtiyaz vermektedir. İmtiyazlı B grubu payların tamamı Savunma Sanayii Müsteşarlığı
unvanlı ortağa aittir.
Konuya ilişkin ayrıntılı bilgi İzahname’nin 19. bölümünde yer almaktadır.
2.1.7
Seçilmiş finansal bilgiler ve faaliyet sonuçları
Yıl Sonları İtibariyle
Bağımsız
denetimden
geçmiş
31 Aralık
2013
Varlıklar
12
Bağımsız denetimden
geçmiş
31 Aralık 2012
Bağımsız
denetimden
geçmiş
31 Aralık
2011
Dönen varlıklar
2.853.410.692
Nakit ve nakit benzerleri
Ticari alacaklar
-İlişkili taraflardan ticari alacaklar
-İlişkili olmayan taraflardan ticari alacaklar
Diğer alacaklar
-İlişkili olmayan taraflardan diğer alacaklar
Stoklar
Proje sözleşmelerine ilişkin müşterilerden alacaklar
Peşin ödenmiş giderler
Diğer dönen varlıklar
502.865.667
327.604.066
513.901.438
151.309.289
342.910.781
190.691.802
216.210.603
204.544.502
280.653.113
22.925.604
1.039.346.159
578.538.016
145.286.947
70.228.229
15.788.577
757.692.345
323.171.756
137.355.026
31.631.701
17.340.093
546.599.593
395.225.084
251.501.942
24.453.394
929.638.285
844.768.276
732.293.792
AK
Duran varlıklar
Finansal yatırımlar
Özkaynak yöntemiyle değerlenen yatırımlar
Maddi duran varlıklar
Maddi olmayan duran varlıklar
Ertelenmiş vergi varlığı
Peşin ödenmiş giderler
Diğer duran varlıklar
Toplam varlıklar
2.000.145.876 2.234.219.159
12.226.303
741.559.916
98.490.779
38.039.857
10.249.485
29.071.945
3.783.048.977
TA
SL
Bağımsız
denetimden
geçmiş
31 Aralık
2013
8.565.508
20.018.133
590.204.350
75.016.536
69.983.445
27.076.708
53.903.596
3.972.488
12.503.481
534.943.945
68.765.407
12.869.135
54.168.587
45.070.749
2.844.914.152 2.966.512.951
Bağımsız denetimden
geçmiş
31 Aralık 2012
Bağımsız
denetimden
geçmiş
31 Aralık
2011
Kaynaklar
Kısa vadeli yükümlülükler
1.075.837.907
807.576.346
951.762.729
Kısa vadeli borçlanmalar
Ticari borçlar
-İlişkili taraflara ticari borçlar
-İlişkili olmayan taraflara ticari borçlar
Çalışanlara sağlanan faydalar kapsamında borçlar
Diğer borçlar
-İlişkili olmayan taraflara diğer borçlar
Proje sözleşmelerine ilişkin müşterilere borçlar
Kısa vadeli karşılıklar
-Çalışanlara sağlanan faydalara ilişkin kısa vadeli
karşılıklar
-Diğer kısa vadeli karşılıklar
Dönem karı vergi yükümlülüğü
Alınan sipariş avansları
Ertelenmiş gelirler
Diğer kısa vadeli yükümlülükler
120.823.297
61.337.187
17.576
39.688.214
281.774.965
52.430.670
34.400.175
201.655.075
46.490.659
59.972.661
201.337.924
42.576.906
675.154
107.567.190
194.459
159.566.826
194.322
184.825.446
8.905.645
9.230.769
1.677.334
37.677.413
403.487.639
21.444.294
1.363.426
24.792.262
241.331.755
22.593.385
5.983.794
19.233.464
22.079.539
363.468.507
54.071.692
2.307.358
Uzun vadeli yükümlülükler
959.417.470
669.553.654
789.287.494
312.344.545
135.948.162
138.029.008
14.157
10.498
10.538
93.351.262
85.118.497
66.212.824
Ticari borçlar
-İlişkili taraflara ticari borçlar
Diğer borçlar
-İlişkili olmayan taraflara diğer borçlar
Uzun vadeli karşılıklar
-Çalışanlara sağlanan faydalara ilişkin uzun vadeli
13
karşılıklar
-Borç karşılıkları
Alınan sipariş avansları
Ertelenmiş vergi yükümlülüğü
Ertelenmiş gelirler
Devlet teşvik ve yardımları
1.213.522
446.122.044
4.686.711
101.685.229
Özkaynaklar
1.747.793.600
Kontrol gücü olmayan paylar
Toplam kaynaklar
1.319.334
560.021.860
675.607
5.744.566
17.273.757
1.367.784.152 1.225.462.728
365.000.000
365.000.000
365.000.000
316.623.010
69.840.171
132.437.587
(15.803.269)
(13.514.308)
(7.845.888)
61.888.460
667.846.951
163.249.234
46.407.632
468.728.079
277.114.848
25.869.383
323.869.133
227.218.393
188.989.214
154.207.730
158.914.120
AK
Ana ortaklığa ait özkaynaklar
Ödenmiş sermaye
Kar veya zararda yeniden sınıflandırılmayacak
birikmiş diğer kapsamlı gelirler veya giderler
-Ana ortaklığın raporlama para birimi çevirim
farkları
-Emeklilik planlarından aktüeryal kayıp / kazançlar
fonu
Kardan ayrılan kısıtlanmış yedekler
Geçmiş yıllar karları
Dönem net karı
806.035
427.489.954
4.693.086
15.487.422
3.783.048.977
TA
SL
Bağımsız
denetimden
geçmiş
31 Aralık 2013
2.844.914.152 2.966.512.951
Bağımsız
denetimden
Bağımsız
geçmiş denetimden geçmiş
31 Aralık 2012
31 Aralık 2011
Kar veya zarar kısmı
Hasılat
1.740.474.525
1.492.857.423
1.396.908.391
(1.452.405.135)
(1.253.829.383)
(1.074.568.273)
Brüt kar
288.069.390
239.028.040
322.340.118
Pazarlama, satış ve dağıtım giderleri (-)
(15.526.758)
(8.958.498)
(8.258.933)
Genel yönetim giderleri (-)
(28.470.242)
(27.172.316)
(20.144.102)
Araştırma ve geliştirme giderleri (-)
(37.640.187)
(39.772.006)
(33.538.138)
Satışların maliyeti (-)
Esas faaliyetlerden diğer gelirler
19.682.203
18.540.998
10.077.800
Esas faaliyetlerden diğer giderler (-)
(11.271.881)
(10.330.920)
(6.462.131)
Esas faaliyet karı
214.842.525
171.335.298
264.014.614
5.886.092
8.714.660
6.250.436
20.474.135
57.534.477
27.215.828
Yatırım faaliyetlerinden giderler
(27.684.065)
-
(13.367.557)
Finansman gelir ve gideri öncesi faaliyet karı
213.518.687
237.584.435
284.113.321
Özkaynak yöntemiyle değerlenen yatırımların
kar/zararındaki paylar
Yatırım faaliyetlerinden gelirler
14
-
-
-
(7.950.216)
(3.348.477)
(8.139.612)
Sürdürülen faaliyetler vergi öncesi kar
205.568.471
234.235.958
275.973.709
Sürdürülen faaliyetler vergi gideri
(35.811.891)
55.044.944
(44.732.362)
-
(1.639.714)
(37.746.422)
- Ertelenmiş vergi geliri / gideri (-)
(35.811.891)
56.684.658
(6.985.940)
Net dönem karı
169.756.580
289.280.902
231.241.347
Finansman gelirleri
Finansman giderleri (-)
Diğer kapsamlı gelir/(gider)
AK
- Dönem vergi gideri (-)
Kar veya zararda yeniden sınıflandırılmayacaklar
- Ana ortaklığın raporlama para birimi çevirim
farkları
- Aktüeryal kayıp / kazanç
- Aktüeryal kayıp / kazanç vergi etkisi
(71.558.307)
198.759.104
(968.531)
(10.564.708)
(948.420)
193.706
2.112.941
189.683
275.883.241
(80.010.074)
198.000.367
209.270.828
429.241.714
TA
SL
Toplam diğer kapsamlı gelir
276.658.066
Toplam kapsamlı gelir
445.639.821
Dönem kar/zararının dağılımı
Kontrol gücü olmayan paylar
Ana ortaklık payları
Toplam kapsamlı gelirin dağılımı
Kontrol gücü olmayan paylar
6.507.346
12.166.054
4.022.954
163.249.234
277.114.848
227.218.393
37.896.709
723.832
33.031.525
407.743.112
208.546.996
396.210.189
Pay başına kazanç
- adi hisse senedi (tam TL)
0,4473
0,7593
0,6225
Sulandırılmış pay başına kazanç
- adi hisse senedi (tam TL)
0,4473
0,7593
0,6225
Ana ortaklık payları
30 Eylül 2014 ve 31 Aralık 2013 Ara Dönemleri İtibariyle
15
Bağımsız denetimden geçmiş
Varlıklar
30 Eylül 2014
31 Aralık 2013
Dönen varlıklar
3.645.936.169
2.853.410.692
681.611.301
502.865.667
296.693.256
319.537.440
151.309.289
342.910.781
23.208.796
1.069.445.823
537.529.688
658.630.337
59.279.528
22.925.604
1.039.346.159
578.538.016
145.286.947
70.228.229
999.370.721
929.638.285
21.644.237
763.434.595
102.380.513
28.258.844
11.818.993
71.833.539
12.226.303
741.559.916
98.490.779
38.039.857
10.249.485
29.071.945
Duran varlıklar
TA
SL
Finansal yatırımlar
Maddi duran varlıklar
Maddi olmayan duran varlıklar
Ertelenmiş vergi varlığı
Peşin ödenmiş giderler
Diğer duran varlıklar
AK
Nakit ve nakit benzerleri
Ticari alacaklar
-İlişkili taraflardan ticari alacaklar
-İlişkili olmayan taraflardan ticari alacaklar
Diğer alacaklar
-İlişkili olmayan taraflardan diğer alacaklar
Stoklar
Proje sözleşmelerine ilişkin müşterilerden alacaklar
Peşin ödenmiş giderler
Diğer dönen varlıklar
Toplam varlıklar
3.783.048.977
4.645.306.890
Bağımsız denetimden geçmiş
30 Eylül 2014
31 Aralık 2013
Kısa vadeli yükümlülükler
939.715.937
1.075.837.907
Kısa vadeli borçlanmalar
Ticari borçlar
-İlişkili taraflara ticari borçlar
-İlişkili olmayan taraflara ticari borçlar
Çalışanlara sağlanan faydalar kapsamında borçlar
Diğer borçlar
-İlişkili olmayan taraflara diğer borçlar
Proje sözleşmelerine ilişkin müşterilere borçlar
Kısa vadeli karşılıklar
-Çalışanlara sağlanan faydalara ilişkin kısa vadeli karşılıklar
-Diğer kısa vadeli karşılıklar
Alınan sipariş avansları
Ertelenmiş gelirler
Diğer kısa vadeli yükümlülükler
107.267.807
120.823.297
37.944.159
217.100.735
61.127.569
39.688.214
281.774.965
52.430.670
641.852
206.556.210
675.154
107.567.190
7.431.367
50.119.711
230.604.123
17.756.505
3.165.899
8.905.645
37.677.413
403.487.639
21.444.294
1.363.426
1.647.994.034
959.417.470
322.636.470
312.344.545
15.042
14.157
102.456.810
6.451.992
1.115.099.005
93.351.262
1.213.522
446.122.044
Kaynaklar
Uzun vadeli yükümlülükler
Ticari borçlar
-İlişkili taraflara ticari borçlar
Diğer borçlar
-İlişkili olmayan taraflara diğer borçlar
Uzun vadeli karşılıklar
-Çalışanlara sağlanan faydalara ilişkin uzun vadeli karşılıklar
-Borç karşılıkları
Alınan sipariş avansları
16
Devlet teşvik ve yardımları
Ertelenmiş vergi yükümlülüğü
Ertelenmiş gelirler
Özkaynaklar
95.422.365
1.116.321
4.796.029
101.685.229
4.686.711
2.057.596.919
1.747.793.600
365.000.000
365.000.000
431.901.786
(19.148.284)
76.791.705
810.613.660
174.223.158
316.623.010
(15.803.269)
61.888.460
667.846.951
163.249.234
Kontrol gücü olmayan paylar
218.214.894
188.989.214
4.645.306.890
3.783.048.977
Toplam kaynaklar
AK
Ana ortaklığa ait özkaynaklar
Ödenmiş sermaye
Kar veya zararda yeniden sınıflandırılmayacak birikmiş diğer
kapsamlı gelirler veya giderler
-Ana ortaklığın raporlama para birimi çevirim farkları
-Emeklilik planlarından aktüeryal kayıp / kazançlar fonu
Kardan ayrılan kısıtlanmış yedekler
Geçmiş yıllar karları
Dönem net karı
30 Eylül 2014 ve 30 Eylül 2013 Ara Dönemleri İtibariyle
Bağımsız denetimden geçmiş
30 Eylül 2014
TA
SL
Kar veya zarar kısmı
Hasılat
Satışların maliyeti (-)
30 Eylül 2013
1.528.747.171 1.232.435.145
(1.247.658.906) (1.031.483.143)
Brüt kar
281.088.265
200.952.002
Pazarlama, satış ve dağıtım giderleri (-)
Genel yönetim giderleri (-)
Araştırma ve geliştirme giderleri (-)
Esas faaliyetlerden diğer gelirler
Esas faaliyetlerden diğer giderler (-)
(14.972.854)
(23.843.296)
(30.707.798)
15.098.923
(10.417.632)
(11.696.124)
(19.613.530)
(29.610.289)
12.331.324
(2.960.491)
Esas faaliyet karı
216.245.608
149.402.892
17.602.719
(6.830.066)
5.886.092
16.213.828
(20.453.970)
Finansman gelir ve gideri öncesi faaliyet karı
227.018.261
151.048.842
Finansman gelirleri
Finansman giderleri (-)
(22.196.544)
(5.956.486)
Sürdürülen faaliyetler vergi öncesi kar
204.821.717
145.092.356
Sürdürülen faaliyetler vergi gideri
(14.698.477)
(52.871.443)
- Dönem vergi gideri (-)
- Ertelenmiş vergi geliri / gideri (-)
(1.185.826)
(13.512.651)
(52.871.443)
Net dönem karı
190.123.240
92.220.913
Özkaynak yöntemiyle değerlenen yatırımların kar/zararındaki
paylar
Yatırım faaliyetlerinden gelirler
Yatırım faaliyetlerinden giderler
17
Diğer kapsamlı gelir/(gider)
128.604.388
(4.181.286)
836.257
191.649.304
(3.120.409)
624.081
Toplam diğer kapsamlı gelir
125.259.359
189.152.976
Toplam kapsamlı gelir
315.382.599
281.373.889
Dönem kar/zararının dağılımı
Kontrol gücü olmayan paylar
Ana ortaklık payları
15.900.082
174.223.158
(1.408.375)
93.629.288
Toplam kapsamlı gelirin dağılımı
Kontrol gücü olmayan paylar
Ana ortaklık payları
29.225.680
286.156.919
19.427.211
261.946.678
0,4773
0,2565
0,4773
0,2565
Pay başına kazanç
- adi hisse senedi (tam TL)
Sulandırılmış pay başına kazanç
- adi hisse senedi (tam TL)
AK
Kar veya zararda yeniden sınıflandırılmayacaklar
- Ana ortaklığın raporlama para birimi çevirim farkları
- Aktüeryal kayıp / kazanç
- Aktüeryal kayıp / kazanç vergi etkisi
Konuya ilişkin ayrıntılı bilgi İzahname’nin 10. bölümünde yer almaktadır.
2.1.8
Seçilmiş proforma finansal bilgiler
Yoktur.
Kar tahmin ve beklentileri
TA
SL
2.1.9
Yoktur.
2.1.10 İzahname’de yer alan finansal tablolara ilişkin bağımsız denetim raporlarına şart oluşturan
hususlar hakkında açıklama
Bağımsız denetçi, Şirket’in 1 Ocak 2011 ve 30 Eylül 2012 tarihi itibariyle stoklarının sayımına, Şirket’in söz
konusu tarih itibariyle bağımsız denetçisi olarak atanmamış olması nedeni ile katılamamıştır. Dolayısı ile bu
stoklar üzerinde görüş oluşturabilmesi de mümkün olmamıştır.
Bağımsız denetçinin görüşüne göre, fiziki stok sayımına katılmış olsalardı ortaya çıkması muhtemel ve açılış
bakiyeleri üzerinde düzeltme gerektirecek durumlar haricinde ilişikteki konsolide finansal tablolar, TUSAŞ
Grubu'nun 31 Aralık 2011 tarihi itibariyle finansal durumunu, aynı tarihte sona eren yıllara ait finansal
performansını ve nakit akışlarını, tüm önemli hususlar açısından, KGK tarafından yayımlanan Türkiye
Muhasebe Standartları çerçevesinde doğru ve dürüst bir biçimde yansıtmaktadır.
2.1.11
İşletme sermayesi beyanı
Şirket’in geçmiş üç yıllık (2011, 2012, 2013) döneminde net işletme sermayesi pozitif seyretmiş ve 2014 yılı 9 aylık
mali döneminde net işletme sermayesi 2.706.220.232 TL’ye yükselmiştir. Şirket’in 30.09.2014 tarihi itibarıyla cari
yükümlülükleri karşılamak üzere yeterli işletme sermayesi vardır ve mevcut durumda, önümüzdeki birkaç yıllık
periyotta işletme sermayesi ihtiyacı olmayacaktır.
Şirket’in, gelecek birkaç yıllık periyotta mevcut yatırımlarını büyütebilmesi, yeni yatırımlar yapabilmesi için kaynak
girişine ihtiyaç duyacağı öngörülmektedir. Bu doğrultuda, halka arzdan elde edilmesi planlanan kaynak bu
yatırımlar çerçevesinde ve Şirket'in faaliyetlerinin büyütülmesinde kullanılacaktır.
Konuya ilişkin ayrıntılı bilgi izahnamenin 11.4 no'lu maddesinde yer almaktadır.
2.1.12 Yönetim Kurulu üyeleri hakkında bilgiler
Şirket’in İzahname tarihi itibariyle mevcut Yönetim Kurulu üyelerine ilişkin bilgi aşağıda temin edilmektedir. Halka
arz kapsamında bağımsız yönetim kurulu üyelerinin seçimine ilişkin çalışmalar devam etmektedir.
18
Adı-Soyadı
Görevi
İş Adresi
Son 5 Yılda
Ortaklıkta
Üstlendiği
Görevler
Sermaye Payı
Görev Süresi (yıl)
/Kalan Görev
Süresi (ay)2
(TL)
(%)
Yönetim
Kurulu
Başkanı
Fethiye Mahallesi,
Havacılık Bulvarı No:17
06980 Kazan-ANKARA
Yönetim
Kurulu
Başkanı
1/2
0
0
Sedat İlhan
Güldoğan
Yönetim
Kurulu
Başkan
Vekili
Fethiye Mahallesi,
Havacılık Bulvarı No:17
06980 Kazan-ANKARA
Yönetim
Kurulu Üyesi,
Yönetim
Kurulu
Başkan Vekili
1/2
0
0
Semih
Birdoğan
Yönetim
Kurulu
Üyesi
Fethiye Mahallesi,
Havacılık Bulvarı No:17
06980 Kazan-ANKARA
Yönetim
Kurulu Üyesi
1/2
0
0
Namık
Kemal
Çalışkan
Yönetim
Kurulu
Üyesi
Fethiye Mahallesi,
Havacılık Bulvarı No:17
06980 Kazan-ANKARA
Yönetim
Kurulu Üyesi
1/2
0
0
Mehmet
Kılıçlar
Yönetim
Kurulu
Üyesi
Fethiye Mahallesi,
Havacılık Bulvarı No:17
06980 Kazan-ANKARA
Yönetim
Kurulu Üyesi
1/2
0
0
Hamdi
Topçu
Yönetim
Kurulu
Üyesi
Fethiye Mahallesi,
Havacılık Bulvarı No:17
06980 Kazan-ANKARA
Yönetim
Kurulu Üyesi
1/2
0
0
Süreyya
Yiğit
Yönetim
Kurulu
Üyesi
Fethiye Mahallesi,
Havacılık Bulvarı No:17
06980 Kazan-ANKARA
Yönetim
Kurulu Üyesi
0,5 (6 ay)/2
0
0
TA
SL
AK
Mehmet
Yalçın Kaya
Konuya ilişkin ayrıntılı bilgi izahnamenin 15.2.1 no'lu maddesinde yer almaktadır.
2.1.13 Bağımsız denetim ve bağımsız denetim kuruluşu hakkında bilgiler
Şirket'in bağımsız denetim kuruluşu Güney Bağımsız Denetim ve Serbest Muhasebeci Mali Müşavirlik A.Ş. (Ernst
& Young Global Limited üyesi)'dir ve 31 Aralık 2013, 31 Aralık 2012 ve 31 Aralık 2011 ve 30 Eylül 2014 ve 30
Eylül 2013 tarihleri itibariyle Şirket'in finansal tablolarının özel bağımsız denetimi Güney Bağımsız Denetim ve
Serbest Muhasebeci Mali Müşavirlik A.Ş. (Ernst & Young Global Limited üyesi) tarafından gerçekleştirilmiştir. Söz
konusu bağımsız denetim kuruluşunun adresi Eski Büyükdere Cad. Orjin Maslak Plaza No:27 Kat:1-5 Sarıyer,
İstanbul'dur. Sorumlu ortak baş denetçi Seda Akkuş Tecer'dir.
2.2
İhraç Edilecek Paylara İlişkin Bilgiler
2.2.1 İhraç edilecek paylar ile ilgili bilgiler
Ortaklığın 365.000.000 TL tutarındaki mevcut sermayesi, tamamı nakit karşılığı olmak üzere 486.667.000 TL’ye
artırılacaktır.
Süreyya Yiğit haricinde, Yönetim Kurulu üyelerinin tamamı Şirket'in 28 Mart 2014'te yapılan 2013 yılı Olağan Genel Kurulu'nda müteakip
olağan genel kurula kadar bir yıl süreyle seçilmiş olup, üyeler her halükarda 2014 yılı Olağan Genel Kurulu'na kadar görevlerine devam
edecektir. 2014 yılı Olağan Genel Kurulu'nun bu tarihe kadar yapılmaması durumunda, Yönetim Kurulu üyelerinin kalan görev süreleri yukarıda
belirtilen sürelerden uzun olabilecektir. Şirket Yönetim Kurulu, 24 Eylül 2014 tarihli toplantısında, istifa eden yönetim kurulu üyesi Bilal
Aktaş'ın yerine Süreyya Yiğit'i Şirket'in bir sonraki yıllık olağan genel kurul toplantısına kadar yönetim kurulu üyeliğine atanmıştır.
2
19
Bu sermaye artırımında yeni pay alma hakları kısıtlanmış olup, mevcut ortakların yeni pay alma hakkı
bulunmamaktadır.
Yeni pay sahiplerine C grubu pay verilecektir.
Konuya ilişkin ayrıntılı bilgi İzahname’nin 24.1 no’lu maddesinde yer almaktadır.
2.2.2 Payların hangi para birimine göre ihraç edildiği hakkında bilgi
Paylar Türk Lirası cinsinden satışa sunulacaktır.
2.2.3 Sermaye hakkında bilgiler
Ortaklığın mevcut çıkarılmış sermayesi 365.000.000 TL olup, beher payının nominal değeri 1,00 TL’dir.
2.2.4 Paylara ilişkin haklar
Halka arz edilen paylar maliklerine oy hakkı tanımaktadır. Esas Sözleşmenin 22. maddesi uyarınca, olağan ve
olağanüstü Genel Kurul toplantılarında hazır bulunan pay sahiplerinin her pay için bir oy hakkı olacaktır.
AK
Genel kurula katılma ve oy hakkı haricinde, halka arz edilen payların TTK, sermaye piyasası mevzuatı ve ilgili sair
mevzuat dairesinde, yeni pay alma, kârdan pay alma, tasfiyeden pay alma, bilgi alma ve inceleme, iptal davası,
genel kurul gündemine madde ekletme, özel denetim isteme, ayrılma, satma ve bedelsiz pay alma hakları mevcuttur.
Konuya ilişkin ayrıntılı bilgi İzahname’nin 24.5 no’lu maddesinde yer almaktadır.
2.2.5 Halka arz edilecek paylar üzerinde, payların devir ve tedavülünü kısıtlayıcı veya pay sahibinin
haklarını kullanmasına engel olacak kayıtların bulunup bulunmadığına ilişkin bilgi
Yoktur.
TA
SL
2.2.6 Payların borsada işlem görme tarihleri ile ihraççının sermaye piyasası araçlarının borsaya kote olup
olmadığına/borsada işlem görüp görmediğine veya bu hususlara ilişkin bir başvurusunun bulunup
bulunmadığına ilişkin bilgi
Ortaklık payları yurt içi ve yurt dışı herhangi bir borsada işlem görmemektedir.
Halka arz edilen payların satışı tamamlandıktan sonra BİAŞ'ta işlem görebilmesi BİAŞ'ın mevzuatının ilgili
hükümleri çerçevesinde BİAŞ'ın vereceği olumlu karara bağlıdır.
2.2.7 Kar dağıtım politikası hakkında bilgi
Kar dağıtımları, Esas Sözleşmenin 27. maddesi uyarınca gerçekleştirilecektir.
Konuya ilişkin ayrıntılı bilgi İzahname’nin 23. bölümünde yer almaktadır.
2.3
Risk Faktörleri
Konuya ilişkin ayrıntılı bilgi İzahname’nin 5. bölümünde yer almaktadır.
2.3.1. İhraççıya ve faaliyetlerine ilişkin riskler hakkındaki temel bilgiler
 TUSAŞ Grubu faaliyetlerinin büyük bir kısmı önemli ölçüde, SSM ve müşterisi olan diğer devlet kurumlarının
yanı sıra Airbus, General Electric, Sikorsky, Boeing ve Boeing’in temel tedarikçilerinden olan Spirit gibi önemli
OEÜ'ler de dâhil olmak üzere, az sayıda müşteriye bağlıdır.
 TUSAŞ Grubu gelirlerinin önemli bir bölümünü Türkiye ve diğer ülkelerdeki savunma pazarından elde
etmektedir. Savunma pazarı politik ve bütçesel gündemlerden etkilenmektedir. Türkiye veya başka bir ülkenin
savunma harcamaları miktarında veya zamanlamasındaki değişiklikler, TUSAŞ Grubu'nun faaliyetlerine,
faaliyetlerinin sonuçlarına, likiditeye, mali durumuna ve geleceğe ilişkin beklentilerine zarar verebilecektir.
 TUSAŞ Grubu’nun yürütmekte olduğu sivil havacılık faaliyeti, önemli ölçüde hava yollarından gelecek yeni
uçak talebine bağımlı durumdadır.
 TUSAŞ Grubu faaliyetleri ciddi miktarda devlet finansmanı, desteği ve teşviklerine dayanmaktadır. Türkiye
Cumhuriyeti Devleti, TUSAŞ Grubu'na birçok farklı metot ile destek sağlamaktadır. Bunlara Ar-Ge
faaliyetlerinin doğrudan finansmanı, Ar-Ge harcama ve yatırımları için vergi teşvikleri ve indirimleri ve
elverişli vadelerde finansman da dâhildir. Bu destekler kesilir veya kaldırılırsa TUSAŞ Grubu'nun faaliyetleri,
faaliyetlerinin sonuçları, mali durumu, nakit akışı, likiditesi ve geleceğe ilişkin beklentileri sair surette olumsuz
etkilenebilir.
20
TA
SL
AK
 TUSAŞ Grubu’nun müşteri taleplerini karşılayan ürün ve hizmetler sunma yetisi hali hazırda alt yükleniciler ve
tedarikçilerin performansı ile hammaddelerin, bileşenlerin ve ara-montaj imkânlarının mevcudiyetine bağlıdır ve
gelecekte de giderek artan bir şekilde bunlara bağlı olacaktır.
 TUSAŞ Grubu'nun müşterileri genel itibariyle, herhangi bir sebebe dayanmaksızın sözleşmeleri feshetme
hakkını haizdir. Fesih durumunda zararı tazmin imkânı sınırlı olabilir. TUSAŞ Grubu’nun ihlali sebebiyle fesih
halinde, zararın tazmini imkânı ciddi ölçüde sınırlı olacağı gibi; sözleşme cezası ve diğer zararlara maruz
kalınması da muhtemeldir.
 TUSAŞ Grubu'nun gelecek büyümesi, Türk hükümetinin savunma ve sivil havacılık ve uzay ile ilgili 2023
Vizyonu inisiyatifine bağlı kalmasına önemli ölçüde bağlıdır. Hükümetin 2023 Vizyonu inisiyatifi kapsamında
önemli planları iptal etmesi, ertelemesi, planların kapsamını daraltması veya sair surette değiştirmesi TUSAŞ
Grubu’nun faaliyetleri, faaliyetlerin sonuçları, finansal durumu, nakit akışı, likiditesi ve beklentilerini olumsuz
şekilde etkileyebilir.
 Taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışlar (backlog) olarak hesaplanan miktarların ileride gelir olarak
kaydedileceği garanti edilememektedir.
 TUSAŞ halka açık bir şirket haline gelmeye ilişkin geçiş sürecinden olumsuz etkilenebilir.
 TUSAŞ’ın ana pay sahiplerinin menfaatleri diğer pay sahiplerinin menfaatleri ile çatışabilir.
 TUSAŞ Grubu’nun faaliyetlerinin önemli bir kısmı ilişkili taraflar ve özellikle de SSM ile bağlantılı taraflarla
gerçekleştirilmektedir.
 TEI'nin diğer hissedarları olan General Electric International, Inc. ve General Electric International Operations
Company, Inc.'in hakim şirketi General Electric'in TEI'nin faaliyetleri üzerinde önemli bir etkisi bulunmaktadır.
 TUSAŞ Grubu, döviz kuru dalgalanmalarından kaynaklanan risklere açıktır.
 Kamu kuruluşları ile olan sözleşmeler çeşitli tedarik düzenlemelerine tabidir. Düzenlemelerde meydana
gelebilecek değişiklikler ya da resmi bir denetim ya da soruşturma sonucunda elde edilebilecek olumsuz bulgular
TUSAŞ Grubu’nu olumsuz yönde etkileyebilecektir.
 TUSAŞ Grubu gelirinin büyük bir kısmını Türkiye dışına yapılan satışlardan elde etmektedir ve diğer ülkelerde
faaliyete ilişkin risklerle karşı karşıyadır.
 Önümüzdeki dönemde dâhil olunacak programların bir kısmının risk paylaşım ortaklığı (RPO) sözleşmeleri ile
yönetileceği beklenmektedir. Bu sözleşmeler, RPO tarafından yürütülen faaliyetlerin üzerinde kontrol eksikliği
ve ön tasarım ve geliştirme masrafları, maliyet aşımları, güvenceler, garantiler ve cezai şartlardan doğan zararlar
dâhil olmak üzere önemli risklere maruz bırakabilir.
 Teklif verilen sözleşmelerin maliyeti hesaplanırken tahminlere başvurulmaktadır. Hesaplama yapılırken
kullanılan tahminlerde yapılan hatalar ve meydana gelebilecek değişiklikler TUSAŞ Grubu’nun karlılığını ve
genel mali durumunu etkileyebilir.
 TUSAŞ Grubu’nun akdetmiş olduğu sözleşmeler, bütçenin aşılması halinde zarara uğramasına; teslimat
gecikmesi veya ayıplı ürün durumunda ceza ödenmesine yol açabilecektir.
 TUSAŞ Grubu'nun kullandığı hammaddelerin fiyatlarında dalgalanma söz konusu olabilir ve TUSAŞ Grubu'nun
ilgili artışları müşterilerine yansıtamadığı durumlarda geliri olumsuz şekilde etkilenebilir.
 TUSAŞ'ın bağımsız denetçileri 2011 mali yılı için şartlı görüş vermiştir.
 Türkiye dışındaki ülkelerin sanayi katılımı (offset) yükümlülükleri TUSAŞ Grubu’nu olumsuz bir şekilde
etkileyebilir.
 Önemli hava aracı ve havacılık motorları OEÜ'lerinin, diğer ülkelerdeki geniş satış hacimleri sebebiyle TUSAŞ
Grubu’nun sair surette alabileceği siparişleri bu ülkelerdeki yüklenicilere yöneltmelerine yol açabilir.
 Hızlı büyüme ve genişleme, TUSAŞ Grubu'nun başarılı bir biçimde faaliyet göstermesini sınırlayarak
yönetimsel, finansal ve operasyonel kaynaklarını zorlayabilir.
 TUSAŞ Grubu’nun, birleşmelerden, devralmalardan, ortak girişimlerden, stratejik işbirliklerinden veya diğer
tasarruflardan beklenen menfaatleri elde edemeyebilir.
 TUSAŞ Grubu’nun faaliyetleri, TUSAŞ Grubu'nun önemli miktarda Ar-Ge yatırımı yapmasını gerektirmektedir.
 Fiziksel tehditler ve sanal güvenlik tehditleri ile diğer güvenlik ihlalleri de dâhil olmak üzere güvenlik tehditleri
TUSAŞ Grubu’nun faaliyetlerini engelleyebilir ve faaliyetlerine zarar verebilir.
 TUSAŞ Grubu, faaliyetleri dolayısıyla önemli nitelikte potansiyel sorumluklara maruz kalmaktadır. Sigortaların
kapsamının makul olmadığı veya yetersiz kaldığı durumlarda oluşacak etkiler ve sigorta masraflarının artışı ve
zorunlu sigorta yükümlülüklerinin yerine getirilmemesi sonucunda oluşacak etkiler TUSAŞ Grubu'nun mali
durumunu olumsuz yönde etkileyebilir.
21
TA
SL
AK
 TUSAŞ Grubu ve tedarikçileri rekabetçi şartlarda, ticari olarak makul koşullarda ya da yeterli miktarlarda
finansman elde edemeyebilir.
 TUSAŞ Grubunun performansı kıdemli yönetici kadrosu ve diğer kilit personeline bağlıdır.
 Çalışanların, temsilcilerin ya da iş ortaklarının uygun olmayan faaliyetlerde bulunması TUSAŞ Grubu'nun
itibarını zedeleyebilir ve faaliyette bulunma yetisine zarar verebilir.
 TUSAŞ Grubu, öngörülemeyen çevresel yükümlülüklere maruz kalabilir.
 TUSAŞ Grubu’nun taraf olduğu yargı süreçleri, muhtemel resmi soruşturmalar ve faaliyetlerine yönelik
incelemelerin sonuçları öngörülebilir nitelikte değildir. Bu gibi herhangi bir olay neticesinde verilecek olumsuz
bir karar gerek esaslı maddi yükümlülüklere, gerek gayri maddi hasarlara yol açabilecektir.
 TUSAŞ Grubu, fikri mülkiyet haklarını yeterli seviyede koruyamaması ya da üçüncü kişilerin, TUSAŞ
Grubu’nun kendilerine ait olan fikri mülkiyet haklarını ihlal ettiğini iddia etmesi halinde zarara uğrayabilir.
 Yürürlükteki kanun ve düzenlemelere uyulmaması durumunda önemli risklere maruz kalınabilir.
 Bir sözleşmenin karşı tarafı ödeme yapmazsa veya borcunu zamanında ödemezse, TUSAŞ Grubu zarara
uğrayabilir.
 TUSAŞ Grubu’nun vergi karşılıklarında meydana gelebilecek öngörülemeyen değişiklikler ya da vergisel
yükümlülüklerine maruz kalınması karlılığı ve nakit akışını etkileyebilir.
 Bazı şartlar altında işten ayrılan çalışanlara kıdem tazminatı ödemesi yapılması gerekmektedir. TUSAŞ Grubu
bu ödeme yükümlülükleri için fon ayırmamıştır. TUSAŞ Grubu’nun söz konusu yükümlülüklere ilişkin olarak
ayıracağı karşılıklar için esas aldığı tahminler yanlış olabilir, bu tahminler eksik karşılık ayrılmasına sebep
olabilir ve beklenmedik bir şekilde yüksek ödeme yükümlülüklerine yol açabilir.
 TUSAŞ Grubu’nun ürünlerine veya hizmetlerine ilişkin olarak garanti veya ayıba karşı tekeffüle ilişkin
taleplerden veya ürün geri çağırmadan dolayı yüklü miktarda sorumluluğu doğabilir.
 Yeni teknolojilere ilişkin birtakım gelişmeler önemli miktarda sermaye yatırımı gerektirmektedir. TUSAŞ Grubu
bu yükümlülükleri karşılayamayabilir. TUSAŞ Grubu'nun faaliyetlerinin piyasadaki yeni gelişmelere uyum
sağlamaya devam edememesi sebebiyle müşterilerini yeni teknolojilere sahip rakiplerine kaybedebilir.
 Hali hazırda, TUSAŞ’ın en büyük pay sahibi olan TSKGV’nin KİK'e tabi olup olmadığına ilişkin idari işlemler
ve davalar mevcut olup, nihai yargılama sonucunda TSKGV’nin söz konusu kanuna tabi olduğuna hükmedilmesi
halinde, kamunun TUSAŞ hissedarlığının oranı sebebiyle TUSAŞ’ın da KİK'e tabi olması söz konusu olacaktır.
KİK'e tabi olunması, TUSAŞ’ın faaliyetlerine ilişkin önemli ölçüde idari külfetler getirebilir.
 TUSAŞ Grubu'nun, sanayi katılımı yükümlülüklerini yerine getirmek için uygun yerli alt yüklenicileri bulması
mümkün olmayabilir. Bu tür durumlarda, TUSAŞ Grubu'nun ürünleri belirtilen spesifikasyonlara uygun şekilde
teslim etme kabiliyeti sekteye uğrayabilir veya TUSAŞ Grubu, sanayi katılımı yükümlülüklerini ihlal etmek
durumunda kalabilir. İkinci durumda, TUSAŞ Grubu'nun başka yaptırımlar yanında cezai şart ödemeye ilişkin
sorumluluğu doğabilir. .
 Askeri hava araçlarına ilişkin konsorsiyumlar sıklıkla birçok ulusal hükümetin karar ve desteği ile başlatılan
geniş çaplı programlardır. Bir veya birden çok ülke programa vermiş olduğu desteği çekerse program
sürdürülemez bir hale gelebilir.
 TUSAŞ Grubu’nun faaliyeti çeşitli operasyonel risklere tabidir.
2.3.2. İhraççının içinde bulunduğu sektöre ilişkin riskler hakkındaki temel bilgiler
 Sivil havacılık endüstrisi döngüsel niteliktedir.
 TUSAŞ Grubu’nun faaliyet gösterdiği pazarlardaki rekabet TUSAŞ Grubu’nun ileriye yönelik gelirini ve
karlılığını azaltabilir.
 TUSAŞ Grubu’nun faaliyet gösterdiği endüstri sıkı düzenlemelere tabidir. Havacılık ve uzay sanayine uygulanan
kanun ve düzenlemelerde meydana gelecek değişiklikler TUSAŞ Grubu’nun maliyetlerini ve yükümlülüklerini
arttırabilir veya işletmesel faaliyetlerini sınırlandırabilir.
 Faaliyetlerin sürdürülebilmesi için lisans, izin ve sertifikalara ihtiyaç duyulmaktadır.
 TUSAŞ Grubu ihracat kontrollerine ve diğer sınırlamalara tabidir.
2.3.3. İhraç edilecek paylara ilişkin riskler hakkındaki temel bilgiler
 Şirket payları önceden halka açık bir piyasada işlem görmemiştir.
 Hisse fiyatındaki değişkenlik ve hisselerin satılabilme kabiliyeti, TUSAŞ hisselerine ilişkin yatırımdan elde
22





edilecek menfaati olumsuz yönde etkileyebilir. Borsada işlem gören hisselerin fiyatı yüksek oranda değişkenlik
gösterebilir ve hisselerin satılabilme imkanı sınırlı olabilir.
Türk menkul kıymetlerine yönelik piyasa, diğer ülkelerde yaşanan gelişmeler ile risk algıları nedeniyle yüksek
oranda değişken niteliktedir.
Halka arz edilecek payların fiyatı SSM ve/veya TSKGV tarafından yapılabilecek gelecekteki satışlardan (veya
gerçek veya algılanan satış ihtimalinden) veya TUSAŞ tarafından çıkarılan yeni paylardan olumsuz etkilenebilir.
Devlet kurumlarıyla yapılan sözleşmelerden kaynaklanan gizlilik yükümlülükleri TUSAŞ'ın yatırımcılara önem
arz edecek bilgileri açıklamasına engel olabilir.
Türk Lirası’nın değerindeki dalgalanmalar TUSAŞ’ın paylarının değerini ve TUSAŞ’ın paylarına ilişkin olarak
ödenen kar paylarını önemli ölçüde etkileyebilir.
TUSAŞ’ın paylarının yalnızca sınırlı bir bölümü borsada işlem görecektir ve bu durum TUSAŞ’ın paylarının
nakde çevrilebilirliği ve fiyatı üzerinde olumsuz bir etki yaratabilecektir.
AK
2.3.4. Diğer riskler hakkındaki temel bilgiler







Türkiye deprem riski yüksek bir bölgede yer almaktadır.
TUSAŞ Grubu döviz riskine açıktır.
TUSAŞ Grubu emtia fiyatı riskine açıktır.
TUSAŞ Grubu enflasyon riskine açıktır.
TUSAŞ Grubu faiz riskine açıktır.
TUSAŞ Grubu kredi riskine açıktır.
TUSAŞ Grubu likidite riskine açıktır.
2.4.
Halka Arza İlişkin Bilgiler
TA
SL
2.4.1. Halka arzdan sağlanan net nakit girişlerinin toplam tutarı ile halka arza ilişkin olarak ihraççının
ödemesi gereken toplam tahmini maliyet
İlerleyen aşamalarda temin edilecektir.
2.4.2. Halka arzın gerekçesi ve halka arz gelirlerinin kullanım yerleri
TUSAŞ halka arzdan elde edeceği net geliri öncelikli olarak faaliyetlerini geliştirmeye yönelik kullanacaktır. Halka
arzdan elde edilecek net gelir vasıtasıyla desteklenecek olan büyümenin gerek organik büyüme gerekse devralma
yoluyla büyüme şeklinde olabileceği öngörülmektedir.
Halka arzdan elde edilen net gelirin yukarıda belirtildiği şekilde kullanılmasının gerekli görülmediği ölçüde TUSAŞ,
halka arz ettiği payların satışından elde edilen net geliri genel ticari amaçlar dâhilinde de kullanabilecektir.
Konuya ilişkin ayrıntılı bilgi İzahname’nin 28.2 no’lu maddesinde yer almaktadır.
2.4.3. Halka arza ilişkin temel bilgiler
İlerleyen aşamalarda temin edilecektir.
2.4.4. Menfaatler hakkında bilgi
İlerleyen aşamalarda temin edilecektir.
2.4.5. Ortak satışına ilişkin bilgi ile halka arzdan sonra dolaşımdaki pay miktarının artırılmamasına ilişkin
taahhütler
Halka arz kapsamında ortak satışı söz konusu olmayacaktır. Taahhütlere ilişkin bilgi ilerleyen aşamalarda temin
edilecektir.
2.5.
Sulanma etkisi
İlerleyen aşamalarda temin edilecektir.
2.6.
Halka arzdan talepte bulunan yatırımcıların katlanacağı maliyetler hakkında bilgi
İlerleyen aşamalarda temin edilecektir.
3. BAĞIMSIZ DENETÇİLER
3.1. Bağımsız denetim kuruluşunun ticaret unvanı, adresi ve sorumlu ortak baş denetçinin adı soyadı:
23
Şirket'in bağımsız denetim kuruluşu Güney Bağımsız Denetim ve Serbest Muhasebeci Mali Müşavirlik A.Ş. (Ernst
& Young Global Limited üyesi)'dir. Söz konusu bağımsız denetim kuruluşunun adresi Eski Büyükdere Cad. Orjin
Maslak Plaza No:27 Kat:1-5 Sarıyer, İstanbul'dur. Sorumlu ortak baş denetçi Seda Akkuş Tecer'dir.
3.2. Bağımsız denetim kuruluşlarının/sorumlu ortak baş denetçinin görevden alınması, görevden çekilmesi ya
da değişmesine ilişkin bilgi:
Bağımsız denetim kuruluşunun veya sorumlu ortak baş denetçinin görevden alınması, görevden çekilmesi ya da
değişmesi söz konusu olmamıştır.
4. SEÇİLMİŞ FİNANSAL BİLGİLER
Bağımsız denetçi, Şirket’in 1 Ocak 2011 tarihi itibariyle stoklarının sayımına, Şirket’in söz konusu tarihler itibariyle
bağımsız denetçisi olarak atanmamış olması nedeni ile katılamamıştır. Dolayısı ile söz konusu stoklar üzerinde
görüş oluşturabilmesi de mümkün olmamıştır.
AK
Bağımsız denetçinin görüşüne göre, fiziki stok sayımına katılmış olsalardı ortaya çıkması muhtemel ve açılış
bakiyeleri üzerinde düzeltme gerektirebilecek durumlar haricinde, ilişikteki konsolide finansal tablolar, TUSAŞ
Grubu'nun 31 Aralık 2013, 31 Aralık 2012 ve 31 Aralık 2011 tarihleri itibariyle finansal durumunu, aynı tarihlerde
sona eren yıllara ait finansal performansını ve nakit akışlarını, tüm önemli hususlar açısından, KGK tarafından
yayımlanan Türkiye Muhasebe Standartları çerçevesinde doğru ve dürüst bir biçimde yansıtmaktadır.
İlgili tarih ve dönemler itibariyle, TUSAŞ'ın konsolide tablolarından alınmış özet bilgiler aşağıda yer almaktadır.
Cari dönem
Bağımsız
denetimden
geçmiş
31 Aralık
2013
Geçmiş dönem
Bağımsız
denetimden
geçmiş
31 Aralık
2012
Geçmiş dönem
Bağımsız
denetimden
geçmiş
31 Aralık
2011
2.853.410.692
929.638.285
3.783.048.977
2.000.145.876
844.768.276
2.844.914.152
2.234.219.159
732.293.792
2.966.512.951
Cari dönem Geçmiş dönem
Geçmiş dönem
TA
SL
Yıl Sonları İtibariyle
Varlıklar
Dönen varlıklar
Duran varlıklar
Toplam varlıklar
Kaynaklar
Kısa vadeli yükümlülükler
Uzun vadeli yükümlülükler
Özkaynaklar
Toplam kaynaklar
Bağımsız
denetimden
geçmiş
31 Aralık
2013
Bağımsız
denetimden
geçmiş
31 Aralık
2012
Bağımsız
denetimden
geçmiş
31 Aralık
2011
1.075.837.907
959.417.470
1.747.793.600
3.783.048.977
807.576.346
669.553.654
1.367.784.152
2.844.914.152
951.762.729
789.287.494
1.225.462.728
2.966.512.951
Cari dönem
Bağımsız
denetimden
geçmiş
2013
Kar veya zarar kısmı
24
Geçmiş dönem
Geçmiş dönem
Bağımsız
denetimden
Bağımsız
geçmiş denetimden geçmiş
2012
2011
Hasılat
Satışların maliyeti (-)
1.740.474.525 1.492.857.423
(1.452.405.135) (1.253.829.383)
1.396.908.391
(1.074.568.273)
288.069.390
214.842.525
213.518.687
205.568.471
239.028.040
171.335.298
237.584.435
234.235.958
322.340.118
264.014.614
284.113.321
275.973.709
Sürdürülen faaliyetler vergi geliri /(gideri)
Net dönem karı
Toplam kapsamlı gelir
(35.811.891)
169.756.580
445.639.821
55.044.944
289.280.902
209.270.828
(44.732.362)
231.241.347
429.241.714
Dönem kar/zararının dağılımı
Kontrol gücü olmayan paylar
Ana ortaklık payları
6.507.346
163.249.234
12.166.054
277.114. 848
4.022.954
227.218.393
0,4473
0,7593
0,6225
Pay başına kazanç
- adi hisse senedi (tam TL)
AK
Brüt kar
Esas faaliyet karı
Finansman gelir ve gideri öncesi faaliyet karı
Sürdürülen faaliyetler vergi öncesi kar
TA
SL
30 Eylül 2014 ve 31 Aralık 2013 Dönemleri İtibariyle
Bağımsız
denetimden
geçmiş
30 Eylül 2014
Bağımsız
denetimden
geçmiş
31 Aralık 2013
Varlıklar
Dönen varlıklar
Duran varlıklar
Toplam varlıklar
2.853.410.692
929.638.285
3.783.048.977
3.645.936.169
999.370.721
4.645.306.890
30 Eylül 2014
31 Aralık 2013
Kaynaklar
Kısa vadeli yükümlülükler
Uzun vadeli yükümlülükler
Özkaynaklar
Toplam kaynaklar
939.715.937
1.647.994.034
2.057.596.919
4.645.306.890
1.075.837.907
959.417.470
1.747.793.600
3.783.048.977
30 Eylül 2014 ve 30 Eylül 2013 Ara Dönemleri İtibariyle
Bağımsız
Bağımsız
denetimden
denetimden
geçmiş
geçmiş
30 Eylül 2013
30 Eylül 2014
Kar veya zarar kısmı
Hasılat
Satışların maliyeti (-)
25
1.528.747.171
1.232.435.145
(1.247.658.906)
(1.031.483.143)
Brüt kar
281.088.265
200.952.002
Esas faaliyet karı
216.245.608
149.402.892
Finansman gelir ve gideri öncesi faaliyet karı
227.018.261
151.048.842
Sürdürülen faaliyetler vergi öncesi kar
204.821.717
145.092.356
Sürdürülen faaliyetler vergi gideri
(14.698.477)
(52.871.443)
Net dönem karı
190.123.240
92.220.913
Toplam kapsamlı gelir
315.382.599
281.373.889
15.900.082
(1.408.375)
174.223.158
93.629.288
29.225.680
19.427.211
286.156.919
261.946.678
0,4773
0,2565
0,4773
0,2565
Dönem kar/zararının dağılımı
Ana ortaklık payları
Toplam kapsamlı gelirin dağılımı
Kontrol gücü olmayan paylar
Ana ortaklık payları
Pay başına kazanç
- adi hisse senedi (tam TL)
TA
SL
Sulandırılmış pay başına kazanç
AK
Kontrol gücü olmayan paylar
- adi hisse senedi (tam TL)
İlgili tarih ve dönemler itibariyle aşağıda belirtilen seçilmiş finansal bilgiler, TUSAŞ'ın konsolide mali tablolarından
alınmıştır. Aksi belirtilmedikçe, para birimi Türk Lirası'dır.
Yıl Sonları İtibariyle
Varlıklar
Dönen varlıklar
Nakit ve nakit benzerleri
Ticari alacaklar
-İlişkili taraflardan ticari alacaklar
-İlişkili olmayan taraflardan ticari alacaklar
Diğer alacaklar
-İlişkili olmayan taraflardan diğer alacaklar
Stoklar
Proje sözleşmelerine ilişkin müşterilerden
alacaklar
Peşin ödenmiş giderler
Diğer dönen varlıklar
Duran varlıklar
Finansal yatırımlar
Özkaynak yöntemiyle değerlenen yatırımlar
26
Cari dönem
Bağımsız
denetimden
geçmiş
31 Aralık
2013
Geçmiş dönem
Bağımsız
denetimden
geçmiş
31 Aralık
2012
Geçmiş dönem
Bağımsız
denetimden
geçmiş
31 Aralık
2011
2.853.410.692
2.000.145.876
2.234.219.159
502.865.667
327.604.066
513.901.438
151.309.289
342.910.781
190.691.802
216.210.603
204.544.502
280.653.113
22.925.604
1.039.346.159
15.788.577
757.692.345
17.340.093
546.599.593
578.538.016
145.286.947
70.228.229
323.171.756
137.355.026
31.631.701
395.225.084
251.501.942
24.453.394
929.638.285
844.768.276
732.293.792
12.226.303
-
8.565.508
20.018.133
3.972.488
12.503.481
Maddi duran varlıklar
Maddi olmayan duran varlıklar
Ertelenmiş vergi varlığı
Peşin ödenmiş giderler
Diğer duran varlıklar
Toplam varlıklar
Kısa vadeli yükümlülükler
Kısa vadeli borçlanmalar
Ticari borçlar
-İlişkili taraflara ticari borçlar
-İlişkili olmayan taraflara
ticari borçlar
Çalışanlara sağlanan faydalar
kapsamında borçlar
Diğer borçlar
-İlişkili olmayan taraflara
diğer borçlar
Proje sözleşmelerine ilişkin
müşterilere borçlar
Kısa vadeli karşılıklar
-Çalışanlara sağlanan
faydalara ilişkin kısa vadeli
karşılıklar
-Diğer kısa vadeli karşılıklar
Dönem karı vergi yükümlülüğü
Alınan sipariş avansları
Ertelenmiş gelirler
Diğer kısa vadeli yükümlülükler
590.204.350
75.016.536
69.983.445
27.076.708
53.903.596
534.943.945
68.765.407
12.869.135
54.168.587
45.070.749
3.783.048.977
2.844.914.152
2.966.512.951
Cari dönem
Bağımsız denetimden
geçmiş
31 Aralık
2013
Geçmiş dönem
Bağımsız denetimden
geçmiş
31 Aralık
2012
Geçmiş dönem
Bağımsız denetimden
geçmiş
31 Aralık
2011
1.075.837.907
807.576.346
951.762.729
AK
Kaynaklar
741.559.916
98.490.779
38.039.857
10.249.485
29.071.945
61.337.187
17.576
39.688.214
34.400.175
59.972.661
281.774.965
201.655.075
201.337.924
52.430.670
46.490.659
42.576.906
675.154
194.459
194.322
107.567.190
159.566.826
184.825.446
8.905.645
9.230.769
1.677.334
37.677.413
403.487.639
21.444.294
1.363.426
24.792.262
241.331.755
22.593.385
5.983.794
19.233.464
22.079.539
363.468.507
54.071.692
2.307.358
Uzun vadeli yükümlülükler
959.417.470
669.553.654
789.287.494
Ticari borçlar
-İlişkili taraflara ticari borçlar
Diğer borçlar
-İlişkili olmayan taraflara
diğer borçlar
Uzun vadeli karşılıklar
-Çalışanlara sağlanan
faydalara ilişkin uzun vadeli
karşılıklar
-Borç karşılıkları
Alınan sipariş avansları
Ertelenen vergi yükümlülüğü
Ertelenmiş gelirler
Devlet teşvik ve yardımları
312.344.545
135.948.162
138.029.008
14.157
10.498
10.538
93.351.262
1.213.522
446.122.044
4.686.711
101.685.229
85.118.497
806.035
427.489.954
4.693.086
15.487.422
66.212.824
1.319.334
560.021.860
675.607
5.744.566
17.273.757
1.747.793.600
1.367.784.152
1.225.462.728
365.000.000
365.000.000
365.000.000
TA
SL
120.823.297
Özkaynaklar
Ana ortaklığa ait özkaynaklar
Ödenmiş sermaye
Kar veya zararda yeniden
27
Toplam kaynaklar
Kar veya zarar kısmı
Hasılat
Satışların maliyeti (-)
316.623.010
69.840.171
132.437.587
(15.803.269)
(13.514.308)
(7.845.888)
61.888.460
667.846.951
163.249.234
188.989.214
46.407.632
468.728.079
277.114.848
154.207.730
25.869.383
323.869.133
227.218.393
158.914.120
2.844.914.152
2.966.512.951
3.783.048.977
Geçmiş dönem
Geçmiş dönem
Cari dönem
Bağımsız denetimden
Bağımsız denetimden
geçmiş Bağımsız denetimden geçmiş
geçmiş
2012
2011
2013
AK
sınıflandırılmayacak birikmiş
diğer kapsamlı gelirler veya
giderler
-Ana ortaklığın raporlama para
birimi çevirim farkları
-Emeklilik planlarından
aktüeryal kayıp / kazançlar fonu
Kardan ayrılan kısıtlanmış
yedekler
Geçmiş yıllar karları
Dönem net karı
Kontrol gücü olmayan paylar
1.740.474.525
(1.452.405.135)
1.492.857.423
(1.253.829.383)
1.396.908.391
(1.074.568.273)
288.069.390
239.028.040
322.340.118
(15.526.758)
(28.470.242)
(8.958.498)
(27.172.316)
(8.258.933)
(20.144.102)
(37.640.187)
19.682.203
(39.772.006)
18.540.998
(33.538.138)
10.077.800
(11.271.881)
(10.330.920)
(6.462.131)
Esas faaliyet karı
214.842.525
171.335.298
264.014.614
Özkaynak yöntemiyle
değerlenen yatırımların
kar/zararındaki paylar
Yatırım faaliyetlerinden gelirler
Yatırım faaliyetlerinden giderler
5.886.092
20.474.135
(27.684.065)
8.714.660
57.534.477
-
6.250.436
27.215.828
(13.367.557)
Finansman gelir ve gideri
öncesi faaliyet karı
213.518.687
237.564.435
284.113.321
(7.950.216)
(3.348.477)
(8.139.612)
Sürdürülen faaliyetler vergi
öncesi kar
205.568.471
234.235.958
275.943.709
Sürdürülen faaliyetler vergi
geliri /(gideri)
(35.811.891)
55.044.944
(44.732.362)
Brüt kar
TA
SL
Pazarlama, satış ve dağıtım
giderleri (-)
Genel yönetim giderleri (-)
Araştırma ve geliştirme giderleri
(-)
Esas faaliyetlerden diğer gelirler
Esas faaliyetlerden diğer
giderler (-)
Finansman giderleri (-)
- Dönem vergi gideri (-)
- Ertelenmiş vergi geliri / gideri
(-)
-
(1.639.714)
(37.746.422)
(35.811.891)
56.684.658
(6.985.940)
Sürdürülen faaliyetlerden
dönem karı
169.756.580
289.280.902
231.241.347
28
Diğer kapsamlı gelir/(gider)
Kar veya zararda yeniden
sınıflandırılmayacaklar
- Ana ortaklığın raporlama para
birimi çevirim farkları
- Aktüeryal kayıp / kazanç
- Aktüeryal kayıp / kazanç
vergi etkisi
(71.558.307)
(10.564.708)
198.759.104
(948.420)
193.706
2.112.941
189.683
Toplam diğer kapsamlı gelir
Toplam kapsamlı gelir
275.883.241
445.639.821
(80.010.074)
209.270.828
198.000.367
429.241.714
Dönem kar/zararının dağılımı
Kontrol gücü olmayan paylar
Ana ortaklık payları
6.507.346
163.249.234
12.166.054
277.114.848
4.022.954
227.218.393
37.896.709
407.743.112
723.832
208.546.996
33.031.525
396.210.189
0,4473
0,7593
0,6225
0,4473
0,7593
0,6225
Toplam kapsamlı gelirin
dağılımı
Kontrol gücü olmayan paylar
Ana ortaklık payları
Pay başına kazanç
- adi hisse senedi (tam TL)
TA
SL
Sulandırılmış pay başına
kazanç
- adi hisse senedi (tam TL)
AK
276.658.066
(968.531)
30 Eylül 2014 ve 31 Aralık 2013 Ara Dönemleri İtibariyle
Bağımsız denetimden geçmiş Bağımsız denetimden geçmiş
31 Aralık 2013
30 Eylül 2014
Varlıklar
Dönen varlıklar
3.645.936.169
2.853.410.692
681.611.301
502.865.667
296.693.256
319.537.440
151.309.289
342.910.781
23.208.796
1.069.445.823
537.529.688
658.630.337
59.279.528
22.925.604
1.039.346.159
578.538.016
145.286.947
70.228.229
Duran varlıklar
999.370.721
929.638.285
Finansal yatırımlar
Özkaynak yöntemiyle değerlenen yatırımlar
Maddi duran varlıklar
Maddi olmayan duran varlıklar
Ertelenmiş vergi varlığı
Peşin ödenmiş giderler
Diğer duran varlıklar
21.644.237
763.434.595
102.380.513
28.258.844
11.818.993
71.833.539
12.226.303
741.559.916
98.490.779
38.039.857
10.249.485
29.071.945
Nakit ve nakit benzerleri
Ticari alacaklar
-İlişkili taraflardan ticari alacaklar
-İlişkili olmayan taraflardan ticari alacaklar
Diğer alacaklar
-İlişkili olmayan taraflardan diğer alacaklar
Stoklar
Proje sözleşmelerine ilişkin müşterilerden alacaklar
Peşin ödenmiş giderler
Diğer dönen varlıklar
29
Toplam varlıklar
4.645.306.890
3.783.048.977
Bağımsız denetimden geçmiş Bağımsız denetimden geçmiş
31 Aralık 2013
30 Eylül 2014
Kaynaklar
939.715.937
1.075.837.907
Kısa vadeli borçlanmalar
Ticari borçlar
-İlişkili taraflara ticari borçlar
-İlişkili olmayan taraflara ticari borçlar
Çalışanlara sağlanan faydalar kapsamında borçlar
Diğer borçlar
-İlişkili olmayan taraflara diğer borçlar
Proje sözleşmelerine ilişkin müşterilere borçlar
Kısa vadeli karşılıklar
-Çalışanlara sağlanan faydalara ilişkin kısa vadeli
karşılıklar
-Diğer kısa vadeli karşılıklar
Dönem karı vergi yükümlülüğü
Alınan sipariş avansları
Ertelenmiş gelirler
Diğer kısa vadeli yükümlülükler
107.267.807
120.823.297
37.944.159
217.100.735
61.127.569
39.688.214
281.774.965
52.430.670
641.852
206.556.210
675.154
107.567.190
7.431.367
8.905.645
50.119.711
230.604.123
17.756.505
3.165.899
37.677.413
403.487.639
21.444.294
1.363.426
1.647.994.034
959.417.470
Uzun vadeli yükümlülükler
AK
Kısa vadeli yükümlülükler
Özkaynaklar
TA
SL
Ticari borçlar
-İlişkili taraflara ticari borçlar
Diğer borçlar
-İlişkili olmayan taraflara diğer borçlar
Uzun vadeli karşılıklar
-Çalışanlara sağlanan faydalara ilişkin uzun vadeli
karşılıklar
-Borç karşılıkları
Alınan sipariş avansları
Ertelenmiş vergi yükümlülüğü
Ertelenmiş gelirler
Devlet teşvik ve yardımları
Ana ortaklığa ait özkaynaklar
Ödenmiş sermaye
Kar veya zararda yeniden sınıflandırılmayacak
birikmiş diğer kapsamlı gelirler veya giderler
-Ana ortaklığın raporlama para birimi çevirim
farkları
-Emeklilik planlarından aktüeryal kayıp /
kazançlar fonu
Kardan ayrılan kısıtlanmış yedekler
Geçmiş yıllar karları
Dönem net karı
Kontrol gücü olmayan paylar
Toplam kaynaklar
30 Eylül 2014 ve 30 Eylül 2013 Ara Dönemleri İtibariyle
30
322.636.470
312.344.545
15.042
14.157
102.456.810
93.351.262
6.451.992
1.115.099.005
1.116.321
4.796.029
95.422.365
1.213.522
446.122.044
4.686.711
101.685.229
2.057.596.919
1.747.793.600
365.000.000
365.000.000
431.901.786
316.623.010
(19.148.284)
(15.803.269)
76.791.705
810.613.660
174.223.158
61.888.460
667.846.951
163.249.234
218.214.894
188.989.214
4.645.306.890
3.783.048.977
Bağımsız
denetimden geçmiş
30 Eylül 2013
30 Eylül 2014
Bağımsız denetimden geçmiş
Kar veya zarar kısmı
Hasılat
1.528.747.171
1.232.435.145
(1.247.658.906)
(1.031.483.143)
Brüt kar
281.088.265
200.952.002
Pazarlama, satış ve dağıtım giderleri (-)
(14.972.854)
(11.696.124)
(23.843.296)
(19.613.530)
(30.707.798)
(29.610.289)
15.098.923
12.331.324
(10.417.632)
(2.960.491)
216.245.608
149.402.892
Genel yönetim giderleri (-)
Araştırma ve geliştirme giderleri (-)
Esas faaliyetlerden diğer gelirler
Esas faaliyetlerden diğer giderler (-)
Esas faaliyet karı
AK
Satışların maliyeti (-)
-
5.886.092
17.602.719
16.213.828
Yatırım faaliyetlerinden giderler
(6.830.066)
(20.453.970)
227.018.261
151.048.842
-
-
Finansman giderleri (-)
(22.196.544)
(5.956.486)
Sürdürülen faaliyetler vergi öncesi kar
204.821.717
145.092.356
Sürdürülen faaliyetler vergi gideri
(14.698.477)
(52.871.443)
(1.185.826)
-
- Ertelenmiş vergi geliri / gideri (-)
(13.512.651)
(52.871.443)
Net dönem karı
190.123.240
92.220.913
128.604.388
191.649.304
(4.181.286)
(3.120.409)
836.257
624.081
TA
SL
Özkaynak yöntemiyle değerlenen yatırımların
kar/zararındaki paylar
Yatırım faaliyetlerinden gelirler
Finansman gelir ve gideri öncesi faaliyet karı
Finansman gelirleri
- Dönem vergi gideri (-)
Diğer kapsamlı gelir/(gider)
Kar veya zararda yeniden sınıflandırılmayacaklar
- Ana ortaklığın raporlama para birimi çevirim farkları
- Aktüeryal kayıp / kazanç
- Aktüeryal kayıp / kazanç vergi etkisi
31
Toplam diğer kapsamlı gelir
125.259.359
189.152.976
Toplam kapsamlı gelir
315.382.599
281.373.889
15.900.082
(1.408.375)
174.223.158
93.629.288
29.225.680
19.427.211
286.156.919
261.946.678
Dönem kar/zararının dağılımı
Kontrol gücü olmayan paylar
Ana ortaklık payları
Toplam kapsamlı gelirin dağılımı
Kontrol gücü olmayan paylar
Pay başına kazanç
- adi hisse senedi (tam TL)
Sulandırılmış pay başına kazanç
- adi hisse senedi (tam TL)
AK
Ana ortaklık payları
0,4773
0,2565
0,4773
0,2565
Yatırımcı, yatırım kararını vermeden önce ihraççının finansal durum ve faaliyet sonuçlarına ilişkin ayrıntılı
bilgilerin yer aldığı İzahname'nin 10 ve 23 numaralı bölümlerini de dikkate almalıdır.
5. RİSK FAKTÖRLERİ
TA
SL
Halka arz edilecek TUSAŞ paylarına yatırım yapmak çeşitli riskleri de ihtiva etmektedir. Yatırım kararı alınmadan
önce aşağıda ele alınan risk faktörlerinin ve ekleri ile birlikte İzahname'nin tümünün dikkatlice değerlendirilmesi
gerekmektedir.
Aşağıda ele alınan riskler, TUSAŞ yönetiminin İzahname'nin tarihi itibariyle TUSAŞ Grubu’nu ve bu nedenle de
halka arz edilen TUSAŞ paylarına yapılacak herhangi bir yatırımı esaslı biçimde etkileyebileceğini öngördüğü
risklerdir. Söz konusu risklerin herhangi birinin gerçekleşmesi halinde, halka arz edilen TUSAŞ paylarının değeri
düşebilir ve yatırımın tamamının veya bir kısmının kaybedilmesi söz konusu olabilir.
Aşağıda belirtilen riskler karşılaşılan yegâne riskler değildir. Hali hazırda bilinmeyen ya da TUSAŞ yönetiminin
esaslı olarak addetmediği, ancak gerçekleşmeleri halinde TUSAŞ’ın faaliyetlerine, faaliyetlerinin sonuçlarına,
likiditeye, mali durumuna ve geleceğe ilişkin beklentilerine zarar verebilecek ilave risk faktörleri mevcut olabilir.
İşbu İzahname tarihi itibarıyla ticari sır kapsamında değerlendirilen ve/veya kamuya açıklanmayan
bilgilerin/sözleşmelerin içeriyor olduğu risklerden Şirket’in ileride olumsuz etkilenme ihtimali bulunmaktadır.
Şirket tarafından ticari sır kapsamında değerlendirilen ve İzahname ile kamuya açıklanmayan
bilgilerin/sözleşmelerin, kamuya açıklanmaması dolayısıyla yatırımcıların uğrayacağı zararlardan, SPKn’nun 10.
maddesi uyarınca ihraççı sorumludur. Zararın bu kişilerden tazmin edilememesi veya edilemeyeceğinin açıkça belli
olması halinde halka arz edenler, ihraca aracılık eden lider aracı kurum ve ihraççının yönetim kurulu üyeleri
kusurlarına ve durumun gereklerine göre zararlar kendilerine yükletilebildiği ölçüde SPKn'nun 10. maddesi uyarınca
sorumludur. Ayrıca SPKn'nun 32. maddesi uyarınca İzahname’yi imzalayanlar ve İzahname kendi adına imzalanan
tüzel kişiler de zararlardan müteselsilen sorumludur.
Risk faktörlerinin aşağıdaki sunuluş sıralamasını TUSAŞ yönetiminin söz konusu risklerin göreceli gerçekleşme
olasılığı veya önemi bakımından bir değerlendirmesi şeklinde değerlendirilmemelidir.
5.1. İhraççıya ve faaliyetlerine ilişkin riskler:
TUSAŞ Grubu faaliyetlerinin büyük bir kısmı önemli ölçüde, SSM ve müşterisi olan diğer devlet kurumlarının
yanı sıra Airbus, General Electric, Sikorsky, Boeing ve Boeing’in temel tedarikçilerinden olan Spirit gibi önemli
OEÜ'ler de dâhil olmak üzere, az sayıda müşteriye bağlıdır.
32
Az sayıda müşteri, TUSAŞ Grubu’nun gelirinin büyük bir kısmının kaynağını teşkil etmektedir. 2013 yılında en
büyük beş müşteriden elde edilen gelir, 2013 yılı toplam konsolide gelirlerinin %66'lık kısmını oluşturmaktadır.
Özellikle havacılık ve savunma alanında, askeri kurumlar ve diğer devlet kurumları, hava aracı ve havacılık motoru
bileşenleri ve yedek parçaları, uydular, hava aracı modernizasyonu, iyileştirme hizmetleri ile motor BOY hizmetleri
açısından önem arz eden doğrudan ve dolaylı müşterilerdir. Özellikle, SSM; TUSAŞ Grubu'nun büyük
müşterilerindendir ve pek çok dönemde en büyük müşteri olmuştur. SSM (i) 2011, 2012 ve 2013 yıllarında, TUSAŞ
Grubu'nun konsolide gelirinin sırasıyla %32, %22 ve %27'sini (ii) TUSAŞ Grubu'nun askeri havacılık
programlarından elde edilen gelirinin ise sırasıyla %49, %41 ve %49’unun kaynağını teşkil etmiştir. SSM aynı
zamanda TUSAŞ’ın ana pay sahiplerinden biridir. 30 Eylül 2013 tarihinde sona eren dokuz aylık dönem ile, 30
Eylül 2014 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde SSM, TUSAŞ Grubu’nun konsolide gelirinin sırasıyla %30 ve
%20’sinin ve TUSAŞ Grubu'nun havacılık ve savunma programlarından elde edilen gelirinin sırasıyla %52 ve
%41’inin kaynağını teşkil etmiştir.
AK
Sivil havacılık ve uzay sanayisinde, TUSAŞ Grubu az sayıda önemli müşteriye bağlı durumdadır. Her ikisi de
TUSAŞ'ın müşterisi olan Boeing ve Airbus geniş ve dar gövdeli yolcu uçaklarında düopol konumundadır. Her ne
kadar Bombardier Aerospace ve Embraer S.A. gibi ilave üreticiler bölgesel yolcu uçakları üretse de, potansiyel
müşteri çevresi küçük kalmaya devam etmektedir. Benzer şekilde, sivil helikopter yapısalları pazarında TUSAŞ,
Agusta Westland ve Airbus Helicopters (eski adıyla Eurocopter) gibi az sayıda önemli müşteriye bağlı durumdadır.
Askeri hava aracı üreticileri arasında Boeing, Lockheed Martin Corp. ve Airbus Military S.A.'nın yanı sıra Sikorsky
Corporation, Agusta Westland NV, Airbus Helicopters ve Saab Group gibi az sayıdaki diğer şirketler de yer
almaktadır.
TA
SL
TUSAŞ, Airbus ve Boeing için, doğrudan veya dolaylı olarak, büyük/önemli hacimde iş yapmaktadır. TUSAŞ,
mevcut durum itibariyle, söz konusu iki şirkete doğrudan çalışmakta olduğu gibi, bu şirketler için iş yapan diğer
şirketlere satış yapan alt yüklenici olarak da dolaylı faaliyet de göstermektedir. 2011, 2012 ve 2013 yıllarında,
konsolide edilmiş gelirin sırasıyla %10, %9 ve %10’u doğrudan ve dolaylı olarak Boeing’den elde edilmiştir. Aynı
yıllarda, konsolide edilmiş gelirin sırasıyla %10, %11 ve %13’ü doğrudan ve dolaylı olarak Airbus'tan elde
edilmiştir. 30 Eylül 2013 tarihinde sona eren dokuz ayık dönem ile 30 Eylül 2014 tarihinde sona eren dokuz aylık
dönemde, konsolide gelirin sırasıyla %11 ve %14’ünü doğrudan ve dolaylı olarak Boeing’den elde edilmiştir. Aynı
dönemlerde, konsolide gelirin sırasıyla %12 ve %17'sini doğrudan ve dolaylı olarak Airbus’tan elde edilmiştir.
TUSAŞ Grubu, ayrıca, Sikorsky için önemli hacimlerde tedarik ve sair işleri yerine getirmektedir. Sikorsky, TUSAŞ
Grubu’nun 2011 yılı konsolide gelirinin %5'ini, 2012 yılı konsolide gelirinin %5'ini, 2013 yılı konsolide gelirinin
%4'ünü, 2013 yılı ilk dokuz aylık konsolide gelirinin %4'ünü ve 2014 yılı ilk dokuz aylık konsolide gelirinin %3'ünü
oluşturmaktadır.
2011, 2012 ve 2013 yıllarında General Electric’e yapılan satışlar konsolide gelirin sırasıyla %16, %23 ve %20’sine
tekabül etmiştir. 30 Eylül 2013 tarihinde sona eren dokuz aylık dönem ile 30 Eylül 2014 tarihinde sona eren dokuz
aylık dönemde, General Electric’e yapılan satışlar konsolide gelirin sırasıyla %18 ve %21’ine tekabül etmiştir.
General Electric, iştiraklerinden ikisi olan General Electric International, Inc. ve General Electric International
Operations Company, Inc. vasıtasıyla TEI'nin pay sahiplerinden biridir. General Electric'in TEI'deki pay sahipliği
düşünüldüğünde, TUSAŞ Grubu’nun Pratt & Whitney veya Rolls Royce gibi diğer motor OEÜ'leri ile iş yapabilme
yetisi sınırlı olabilir.
Önemli hava aracı ve havacılık motoru projeleri az sayıdaki üreticinin büyük siparişleri sonucunda gelişmektedir.
Bunun sonucunda, bir müşterinin, iflas, birleşme, işletme modelinin değişmesi nedeniyle ya da diğer bir nedenle
pazardan çıkması, TUSAŞ'ın yeni iş elde etme ve geleceğe yönelik gelir elde etme yetisi üzerinde esaslı ve uzun
vadeli bir olumsuz etkiye neden olabilecektir. Herhangi bir sözleşmenin TUSAŞ Grubu yerine TUSAŞ Grubu'nun
rakibiyle akdedilmesi ve bunun sonucunda da projede yer alma şansının yitirilmesi halinde de benzer bir olumsuz
etkiye maruz kalınabilecektir.
TUSAŞ Grubu gelirlerinin önemli bir bölümünü Türkiye ve diğer ülkelerdeki savunma pazarından elde
etmektedir. Savunma pazarı politik ve bütçesel gündemlerden etkilenmektedir. Türkiye veya başka bir ülkenin
savunma harcamaları miktarında veya zamanlamasındaki değişiklikler, TUSAŞ Grubu'nun faaliyetlerine,
faaliyetlerinin sonuçlarına, likiditeye, mali durumuna ve geleceğe ilişkin beklentilerine zarar verebilecektir.
TUSAŞ Grubu, havacılık ve uzay segmentinde, özellikle ESH iş kolunda, gelirinin önemli bir kısmını, doğrudan ve
dolaylı olarak, Türk ve daha sınırlı olmakla birlikte yabancı askeri kuruluşlar ile akdedilen tedarik sözleşmelerinden
sağlamaktadır.
33
Savunma harcamaları, siyasi değerlendirmeler, bütçe kısıtlamaları ile silahlı kuvvetlerin belirli tehditlere karşılık
verme ve belirli görevleri yerine getirme yetisinin oluşturduğu karmaşık bir karışıma bağlıdır. Bu doğrultuda,
savunma harcamalarında yıldan yıla önemli dalgalanmalar meydana gelebilmektedir. Savunma finansmanı aynı
zamanda mevcut genel ekonomik ortam ve birbirleriyle rekabet içinde olan bütçe öncelikleri nedeniyle baskılarla
karşılaşmaktadır. Söz konusu baskılar TUSAŞ Grubu'nun müşterisi olan askeri kuruluşların savunma harcamalarını
azaltmaları ile sonuçlanabilir. Savunma harcamalarında yapılacak azaltmalar veya mevcut sözleşmeleri etkileyen
iptal ya da gecikmeler Şirket'in faaliyet sonuçları üzerinde önemli bir etkiye sahip olabilir.
TUSAŞ Grubu, ayrıca, askeri müşterilerin tedarik süreçlerinde maliyetlerin düşürülmesini ve diğer etkinlik
tedbirlerini vurgulamaya devam edeceği beklentisi içerisindedir. Söz konusu tedbirler TUSAŞ Grubu'nun ve
rakiplerinin uzun vadeli maliyet rekabeti ile alım gücüne giderek artan bir biçimde odaklanmasını gerektirecektir.
AK
Ayrıca, azaltılan savunma harcamaları TUSAŞ Grubu tarafından yeni sözleşmelerin akdedilmesini daha
zorlaştırabilecektir. Şirket'in kazanmış olduğu projelerde dahi, müşterilerin alım gücüne verdikleri ve giderek artan
önem ile bunun sonucunda ortaya çıkan fiyatlandırma ve maliyet baskısı, anılan sözleşmelerin Şirket için daha az
karlı olmasına yol açabilecektir.
Devlet kurumları ile akdedilen sözleşmeler politik değerlendirmelere ve stratejik, harcamaya yönelik ve idari
ilkelerde meydana gelecek değişikliklere tabi olabilir. Savunma harcama seviyeleri, askeri gelişmeler ve planlama
ya da sosyal ve politik önceliklerde meydana gelen değişiklikler nedeniyle, önceliklerde meydana gelebilecek olası
değişikliklerin mevcut, devam eden veya ikame programlar üzerinde oluşturabileceği etki öngörülememektedir.
Türkiye Cumhuriyeti Devletinin önceliklerinin TUSAŞ Grubu'nun yer almadığı programlara kayması ya da yer
aldığı programlara sağlanan finansmanın azaltılması veya bu programların sonlandırılması, özellikle de değişimin
etkileri başka program ve fırsatlar vasıtasıyla karşılanamadığı müddetçe, faaliyetlerine, faaliyetlerinin sonuçlarına,
likiditeye, mali duruma ve geleceğe ilişkin beklentilerine zarar verebilecektir.
TA
SL
TUSAŞ Grubu’nuın yürütmekte olduğu sivil havacılık faaliyeti, önemli ölçüde hava yollarından OEÜ’lere
gelecek yeni uçak talebine bağımlı durumdadır.
2013 yılında ve 2014 yılının ilk dokuz aylık döneminde, TUSAŞ Grubu cirosunun, sırasıyla %45 ve %51’i sivil
havacılık programlarından kaynaklanmaktadır. Bu faaliyet global ekonominin genel yapısından, hava aracı
finansmanının uygunluğundan, sivil havacılık sanayinin mali koşullarından ve hava taşımacılığı talebini etkileyen
diğer faktörlerden etkilenmektedir. TUSAŞ'ın sivil havacılık faaliyeti, yabancı hava yollarının, yolcu sayısındaki
artış ve hava yolu karlılığı ve dolayısıyla dünyadaki sivil havacılık sanayinin yeni hava aracı alımını finanse
edebilme yetisi ile bağlantılı olan, yeni hava aracı üretimi talebine önemli ölçüde bağlıdır. Dünya çapındaki sivil
hava aracı filosunun büyüklüğü ve yaşı ile hangara çekilmiş uçak sayısı da yeni uçak talebini etkilemektedir. Bu
faktörler ayrıca sivil hava araçlarının yeni nesillerinin üretimi ve geliştirilmesi zamanlamasını da etkilemektedir.
Global ekonomideki genel zayıflık, sivil havayolu pazarında hava yolcu trafiğini azaltmakta olup atıl kapasiteye yol
açmakta ve hava yolları arasındaki ücret rekabetini artırmaktadır. Bu iki sebep ile birlikte yüksek yakıt masrafları
birçok hava yolunun önemli miktarda zarar etmesine yol açmaktadır. Bunlara ilaveten, geçmiş yıllarda, sivil
havacılık sanayi, terör, savaş, doğal afet ve kamu sağlığı gibi kaygılardan olumsuz bir şekilde etkilenmiştir. Her ne
kadar büyük sivil hava araçlarına ilişkin taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışlar mevcut itibariyle sağlam bir
durumda olsa da bazı taşımacılık şirketleri önemli hava aracı imalatçılarından almayı planladıkları hava aracı
siparişlerini yeniden planlamış veya iptal etmiştir. Hava yolları, gelecekte hava aracı alımlarına ilişkin finansman
sağlamakta zorluklar ile karşılaşabilecektir. Bu sayılan faktörler, yeni uçak siparişlerinde azalmaya, gecikmeye ve
iptale sebep olabilecektir. Bu faktörlerden herhangi biri TUSAŞ Grubu'nun faaliyetlerine, faaliyetlerinin
sonuçlarına, likiditeye, mali durumuna ve geleceğe ilişkin beklentilerine zarar verebilecektir.
TUSAŞ Grubu faaliyetleri ciddi miktarda devlet finansmanı, desteği ve teşviklerine dayanmaktadır. Türkiye
Cumhuriyeti Devleti, TUSAŞ Grubu'na birçok farklı metot ile destek sağlamaktadır. Bunlara Ar-Ge
faaliyetlerinin doğrudan finansmanı, Ar-Ge harcama ve yatırımları için vergi teşvikleri ve indirimleri ve elverişli
vadelerde finansman da dâhildir. Bu destekler kesilir veya kaldırılırsa TUSAŞ Grubu'nun faaliyetleri,
faaliyetlerinin sonuçları, mali durumu, nakit akışı, likiditesi ve geleceğe ilişkin beklentileri sair surette olumsuz
etkilenebilir.
Savunma tedariki şeklindeki doğrudan devlet harcamalarına ve sanayi katılımı (offset) gereklilikleri şeklindeki
dolaylı desteğe ek olarak TUSAŞ Grubu ciddi bir miktarda doğrudan ve dolaylı devlet mali desteğinden
faydalanmaktadır. Bu destekler, maliyetlerin doğrudan paylaşılması, yatırımlar ve Ar-Ge maliyetlerine yönelik lehte
vergi uygulamaları ile yabancı OEÜ'ler ile akdedilen tedarik sözleşmeleri kapsamındaki sanayi katılımı (offset)
zorunlulukları gibi dolaylı destekler de dâhil olmak üzere, çok çeşitli şekillerde tezahür etmektedir. Bunlar ayrıca
34
faizsiz veya işletme konusu kapsamında kredi veren kuruluşlardan alınanlara göre daha uygun vadelerle kredi
sunulması şeklinde de olabilmektedir.
AK
TUSAŞ Grubu, Türk vergi mevzuatı kapsamında %100’ü TUSAŞ'ın kurumlar vergisinden indirilebilecek dâhili ArGe harcamaları da dâhil Ar-Ge harcama ve yatırımları için vergi teşvikleri ve indirimlerinden faydalanmaktadır. Bu
vergi indirimine yansıtılmaya uygun Ar-Ge harcamaları, öncelikle ilgili mühendislik faaliyetlerinin çalışan maliyeti,
prototip imalatında kullanılan malzeme maliyeti, ilgili danışmanlık hizmetleri ve sağlanan diğer hizmetlere ilişkin
ücretler ve Ar-Ge merkezlerinin amortisman maliyetidir. Söz konusu teşvikler TUSAŞ Grubu’nun faaliyetleri
bakımından önemli sonuçlar yaratabilmektedir. 31 Aralık 2011, 31 Aralık 2012 ve 31 Aralık 2013 tarihleri
itibariyle, TUSAŞ Ar-Ge ve yatırım ile ilgili öncelikle tüm programlara ilişkin olarak sırasıyla toplam 22,4 milyon
TL, 81,3 milyon TL ve 52,1 milyon TL tutarında vergi gelirini finansal tablolarına yansıtmıştır. Hazine Müsteşarlığı
TUSAŞ Grubu’na 150 milyon ABD Dolarına kadar olan yatırımları kapsayan ve 17 Şubat 2014 tarihine kadar
geçerli olan yatırım teşvik belgesi vermiştir. 30 Eylül 2014 tarihine kadar TUSAŞ, bu teşvik kapsamında 68,8
milyon ABD Doları tutarında yatırım gerçekleştirmiştir. Söz konusu yatırım teşvik belgesi 17 Şubat 2016 tarihine
kadar geçerli olacak şekilde uzatılmış ve 194.779.596 ABD Doları'na kadar olan yatırımları kapsayacak şekilde
genişletilmiştir. Bu teşvik belgeleri kapsamındaki teşvikler gümrük resim ve harçlar ile %100’e varan KDV’den
istisnaları, kurumlar vergisinden bir indirimi ve sosyal güvenlik sigorta primlerinin sübvanse edilmesini
içermektedir.
TA
SL
Söz konusu devlet desteklerine bağlı olunması, TUSAŞ Grubu'nu hükümet veya mevcut devlet politikalarında
meydana gelecek bir değişikliğin anılan desteklerin kapsamının daralması, bunların elde edilmesinin daha güç hale
gelmesi veya bu desteklerin tamamen ortadan kalkması riskine maruz bırakmaktadır. Devlet desteğinin azalması ya
da kaybedilmesi, faaliyet masraflarının ve vergi sorumluluklarının artmasına yol açabilecek ve TUSAŞ Grubu'nu
finansman için alternatif kaynak arayışına girmeye mecbur bırakabilecektir. Alternatif finansmanın uygun koşullar
çerçevesinde elde edileceği veya söz konusu alternatif finansmanın genel olarak sağlanacağı konusunda garanti
verilememektedir. Ayrıca TUSAŞ'ın devlet desteğinden faydalanmaya devem edeceği de garanti edilememektedir.
Bu desteğin azalması veya geri çekilmesi TUSAŞ'ın faaliyetlerine, faaliyetlerinin sonuçlarına, likiditeye, mali
durumuna ve geleceğe ilişkin beklentilerine zarar verebilecektir.
TUSAŞ Grubu’nun müşteri taleplerini karşılayan ürün ve hizmetler sunma yetisi hali hazırda alt yükleniciler ve
tedarikçilerin performansı ile hammaddelerin, bileşenlerin ve ara-montaj imkânlarının mevcudiyetine bağlıdır ve
gelecekte de giderek artan bir şekilde bunlara bağlı olacaktır.
TUSAŞ Grubu, hammaddelerin, parçaların, entegre edilmiş bileşenlerin ve ara montajlar ile üretim mallarının temin
edilmesi ve üretilmesi bakımından, alt yükleniciler ile tedarikçiler de dâhil olmak üzere, diğer şirketlere bağlıdır.
Söz konusu tedarikçiler aynı zamanda müşterilere sunulan hizmetlerin bir kısmını da yerine getirmektedir. TUSAŞ
Grubu’nun stratejisi, faaliyetlerin kendisine daha az katma değerli yönlerini üçüncü kişilerden temin etmeyi ve daha
fazla katma değerli yönlerini ise makul olduğu kapsamda kendi bünyesinde gerçekleştirmesini gerektirmektedir.
Bunun sonucunda, alt yükleniciler ve tedarikçiler ile ilişkili olarak maruz kalınacak risklerin gelecekte artması
beklenmektedir.
Alt yüklenicilerden ve satıcılardan kaynaklanan aksaklıklar veya ifa problemleri, TUSAŞ Grubu'nun müşterilerine
olan taahhütlerine uyma yetisini olumsuz bir biçimde etkileyebilir. Satıcıların veya altyüklenicilerin bir veya birkaçı
üzerinde mutabakata varılan ürünleri veya materyalleri ya da hizmetleri zamanında veya uygun bir maliyetle
sağlayamaması TUSAŞ Grubu'nun yükümlülüklerinin zamanında yerine getirilebilmesini olumsuz yönde
etkileyebilir. Tedarikçilerden ya da alt yüklenicilerden birinin ya da birden fazlasının teslimatta gecikme yaşaması
ya da diğer ifa sorunları ile karşılaşması durumunda, müşterilere olan taahhütler yerine getirilemeyebilir. Buna
ilaveten, (alüminyum, titanyum veya alaşımlar gibi) bağlı olunan hammaddelerin, parçaların, bileşenlerin, alt
grupların ve diğer girdilerin bir ya da birden fazlasının artık mevcut olmaması halinde ya da sadece çok yüksek
fiyatlar üzerinden temin edilebilmesi durumunda, bir ya da birden fazla ürün zamanında ya da bütçelenen maliyetler
çerçevesinde teslim edilemeyebilir.
Ayrıca, TUSAŞ Grubu'nun tedarikçilerinin bazıları ürünlerin üretimine ilişkin sınırlı bir kapasiteye sahip olup bu
durum TUSAŞ Grubu'nun bu kalemlere ilişkin gelecekteki ihtiyacını öngörmesini gerektirmektedir. Bazı
programlarda, TUSAŞ tek tedarik kaynağına bağlı bulunmaktadır. Söz konusu tedarikçiler yerine, önemli bir
gecikmeye veya ek masraf yapmaya mahal vermeksizin, başka tedarikçilerin bulunması zor ya da imkânsız olabilir.
Öte yandan TUSAŞ, tedarikçilerin gereken niteliklere, kalite standartlarına ve teslimat sürelerine uyan bileşenleri,
bitirilmiş ürün ve hizmetleri ve hammaddeleri sağlamasına bağlı durumdadır. Anılan tedarikçilerden birinden alınan
hizmetin, tedarikçinin kontrolünün dışındaki bir olay nedeniyle ya da ifa sorunları, mali zorluklar veya kapasite açığı
nedeniyle, herhangi bir hizmetinin kesilmesi müşterilere yönelik taahhütlerin yerine getirilmesi yetisini zedeleyebilir
ya da faaliyet giderlerinin artmasına yol açabilir.
35
TUSAŞ Grubu'nun müşterileri genel itibariyle, herhangi bir sebebe dayanmaksızın sözleşmeleri feshetme
hakkını haizdir. Fesih durumunda zararı tazmin imkânı sınırlı olabilir. TUSAŞ Grubu’nun ihlali sebebiyle fesih
halinde, zararın tazmini imkânı ciddi ölçüde sınırlı olacağı gibi; sözleşme cezası ve diğer zararlara maruz
kalınması da muhtemeldir.
TUSAŞ Grubu'nun müşterileri genel itibariyle, herhangi bir sebebe dayanmaksızın veya mücbir sebeplerin vuku
bulması üzerine tamamen ya da kısmen sözleşmelerini feshetme hakkını haizdir. "Sözleşmenin herhangi bir sebebe
dayanılmaksızın feshedilmesi" hükmü, müşterinin, sözleşmede varsa kararlaştırılan ihbar süresinden sonra
sözleşmeyi kendi takdirinde olmak üzere tek taraflı feshedebilmesi anlamına gelir. Buna ek olarak, TUSAŞ
Grubu'nun müşterileri, ihlal durumunda da sözleşmeyi feshetme hakkına sahiptir. Söz konusu fesih hakları, bildirim
yükümlülüklerine ve belirli hallerde ihlalin giderilmesi için mehil tanımaya tabidir.
AK
Askeri hava araçlarına ilişkin konsorsiyumlar sıklıkla birçok devletin karar ve desteği ile başlatılan geniş çaplı
programlardır. Herhangi bir program kapsamında, bir veya birden çok devlet programa vermiş olduğu desteği
çekerse, ilgili program sürdürülemez hale gelebilir. Dolayısıyla diğer fesih hükümlerine ilaveten, konsorsiyum
sözleşmeleri genellikle sözleşmenin bu tür durumlarda feshedilebileceğini öngören hükümler de içermektedir.
Herhangi bir sebebe dayanılmaksızın sözleşmenin feshedilmesi veya mücbir sebeple fesih halinde TUSAŞ
Grubu'nun, sözleşme kapsamında maruz kaldığı masrafların tazminine hakkı olabilmekteyken, sözleşmeler
genellikle yoksun kalınan karın tazminine imkân vermemektedir. Herhangi bir sözleşmenin anılan korumayı
sağlamaması halinde, fesih riskini azaltmaya yönelik olarak alınan önlemlerden herhangi birinin başarılı olacağı
konusunda garanti verilememektedir. Mücbir sebep nedeniyle fesih halinde, sözleşme kapsamında TUSAŞ Grubu
tarafından maruz kalınan masrafların tazmini ciddi biçimde tehlikeye düşebilir ve TUSAŞ Grubu, herhangi bir
tazminat talep edemeyebilir.
TA
SL
Sonuç olarak Şirket, sözleşmelerinin feshedilmesi halinde önemli zararlar ile karşılaşabilir. Herhangi bir sebebe
dayanılmaksızın veya mücbir sebepten dolayı gerçekleşen fesih aynı zamanda ilgili program nezdinde gelecekte
yapılacak çalışmanın da iptal edilmesine yol açabilmektedir.
Müşterinin sözleşmeyi TUSAŞ Grubu'nun ihlali nedeniyle feshetmesi halinde ise, TUSAŞ Grubu, diğer zararların
ve cezai şartların yanı sıra, olumlu zararları da karşılamak zorunda kalabilir ve ayrıca TUSAŞ Grubu'nun almış
olduğu ödemeleri faizi ile birlikte iade etmesi gerekebilir. Buna ek olarak, sözleşmenin TUSAŞ Grubu'nun ihlali
sebebiyle feshedilmesi TUSAŞ Grubu'nun itibarına ciddi ölçüde zarar verebilir.
TUSAŞ Grubu’nun teminat mektubu veya benzer teminat sağladığı durumlarda, müşteri teminatı paraya
çevirebilecek ve TUSAŞ Grubu teminat mektubunu veren bankaya borçlu hale gelebilecektir.
Herhangi bir sözleşmenin feshedilmesi, özellikle de TUSAŞ Grubu'nun ihlali sebebiyle feshedilmesi, önemli
sorumluluklar altına girilmesine yol açabilir, TUSAŞ Grubu'nun başka sözleşmeler açısından rekabet etme imkânına
ve faaliyetlerine, faaliyetlerinin sonuçlarına, likiditeye, mali durumuna ve geleceğe ilişkin beklentilerine zarar
verebilecektir.
TUSAŞ Grubu'nun gelecek büyümesi, Türk hükümetinin savunma ve sivil havacılık ve uzay ile ilgili 2023
Vizyonu inisiyatifine bağlı kalmasına önemli ölçüde bağlıdır. Hükümetin 2023 Vizyonu inisiyatifi kapsamında
önemli planları iptal etmesi, ertelemesi, planların kapsamını daraltması veya sair surette değiştirmesi TUSAŞ
Grubu'nun faaliyetleri, faaliyetlerin sonuçları, finansal durumu, nakit akışı, likiditesi ve beklentilerini olumsuz
şekilde etkileyebilir.
Türk Hükümeti’nin 2023 Vizyonu inisiyatifi, Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşunun yüzüncü yıldönümü olan 2023
yılında, Türk ekonomisini daha fazla güçlendirmeyi ve Türkiye'nin önemli bir ihracatçı ve etkileyici bölgesel lider
konumuna gelmesini amaçlamaktadır. Özellikle 2023 Vizyonu Türk muharip uçağı, helikopteri ve bölgesel yolcu
uçağının geliştirilmesini öngörmektedir. TUSAŞ, bölgesel yolcu uçağı geliştirilmesine ilişkin muhtemel bir program
hakkında devlet kurumları ile ortak çalışmalar yapmaktadır. Hükümet programı yürütmeyi seçtiği durumda, TUSAŞ,
söz konusu geliştirme girişimlerine kendisinin önderlik etmesini ve nihayetinde ana alt yüklenici olarak uçağı
Türkiye'de ve daha geniş bölgedeki hava yolu operatörlerine satışı için üretmesini beklemektedir. 2023 Vizyonu
inisiyatifi kapsamında, SSM TUSAŞ'ı, Türk Hava Kuvvetleri Komutanlığı'nın muharip uçak ihtiyacı için kavramsal
tasarım geliştirmesi amacıyla görevlendirmiştir. Bu başlangıç programının amacı kavramsal tasarım, gelişim ve
sanayileşme planı yaratmaktır. 2023 Vizyonu kapsamında önemli planların bir veya birkaçının iptal edilmesi,
geciktirilmesi, kapsamının daraltılması veya sair surette değiştirilmesi TUSAŞ'ın faaliyetleri, faaliyetlerin sonuçları,
finansal durumu, nakit akışı, likiditesi ve geleceğe ilişkin beklentilerini önemli bir şekilde olumsuz etkileyebilir.
36
Taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışlar (backlog) olarak hesaplanan miktarların ileride gelir olarak
kaydedileceği garanti edilememektedir.
Kesin siparişlere ilişkin taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışlar (backlog), siparişlerin takibinin ölçülmesi ve
uzun vadeli sözleşmelerin yürütülmesinde kullanılmak amacıyla hesaplanmaktadır. Ancak, taahhüde bağlanmış
görülecek iş ve satışlar garanti gelir niteliğinde değildir. Kesin bir sipariş mevcut olsa dahi, bu siparişe ilişkin
taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışların ileride gelir olarak kaydedileceği garanti edilememektedir. Söz konusu
siparişlere ilişkin gelirin bir kısmı veya tamamı, çeşitli sebeplere bağlı olarak elde edilemeyebilir. Bu sebepler
aşağıda belirtilenleri kapsamakla birlikte bunlarla sınırlı değildir:


İlgili sözleşmenin Şirket tarafından ihlal edilmesi;
İlgili sözleşmenin müşteri tarafından ihlal edilmesi;
Müşterinin aciz haline düşmesi, iflas etmesi veya müşteriyi ilgilendiren benzer durumlar;
Sözleşmesel olarak, OEÜ’nün tedarikçisi olunduğu hallerde OEÜ’nün taahhüde bağlanmış görülecek iş ve
satışlarında meydana gelebilecek değişiklikler;
İhracat izinlerinin sınırlandırılması veya iptal edilmesi veya gerekli resmi onayların iptal edilmesi dâhil,
taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışların hesaplandığı tarihten sonra veya Şirket'in bilgisi dışında
olmak kaydıyla söz konusu tarihten önce uygulanan resmi sınırlamalar ve
Taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışların hesaplandığı tarihten sonra, sebep halleri sebebiyle veya
sebep göstermeksizin siparişlerin iptal edilmesi veya sözleşmelerin feshedilmesi veya ileride, siparişin iptal
edilmesine veya sözleşmenin feshedilmesine yol açan bir durumun ortaya çıkması.
AK




TA
SL
Bunun yanı sıra, taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışların önemli bir kısmı, birden fazla hesap dönemi boyunca
karşılanması beklenen siparişlere ilişkindir. Genellikle, teslimatların nihai olarak yapılacağı zaman, taahhüde
bağlanmış görülecek iş ve satışların hesaplandığı tarih itibariyle belli olmayıp; söz konusu tarihte belli olsa dahi
daha sonra değişebilmektedir. Sonuç olarak, kesin bir siparişin mevcut olup, sipariş edilen mal veya hizmetlerin
akabinde teslimi durumunda dahi, ilgili taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satış miktarı, herhangi bir hesap
döneminde ilgili gelire dair anlamlı bir gösterge olmayabilir.
Bu gibi sebeplerden ötürü, taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satış hesaplarına gereğinden fazla itimat edilmemesi
gerekmektedir. Özellikle, taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satış hesaplarının gelecekteki gelir akışına ilişkin
tahmin geliştirmek amacıyla kullanılmaması gerekmektedir.
TUSAŞ, halka açık bir şirket haline gelmeye ilişkin geçiş sürecinden olumsuz etkilenebilir.
TUSAŞ’ın halka açık bir şirket haline gelmeye ilişkin geçiş süreci kapsamında hissedarlık ve kurumsal yönetim
yapısında, finansal ve finansal olmayan raporlama sistemlerinde ve yönetim kültüründe değişiklikler
gerçekleşecektir. Faaliyetlerin verimli ve karlı bir şekilde yürütülmesi halka açık olmayan bir şirketken dahi en
önemli yönetim amaçlarından biri olmakla birlikte TUSAŞ, geçmişten bu yana, başta SSM olmak üzere, ana
hissedarları olan devlet kurumlarının ve kamuya yararlı kuruluşların stratejik amaçlarını uygulamaya yönelik bir
bakış açısıyla yönetilmiştir. Ayrıca TUSAŞ, bütçe, tahmin ve mali raporlarını, yatırımcılardan ziyade ana paydaşları
olan devlet kurumları ve kamuya yararlı kuruluşlar için hazırlamış ve kullanmıştır.
TUSAŞ, payları borsada işlem gören halka açık bir şirket haline geldiğinde daha sıkı denetim ve daha detaylı
finansal ve finansal olmayan kamuyu aydınlatma yükümlülüklerine tabi olacağı bir rejim tahtında faaliyet
gösterecektir. Özellikle, TUSAŞ’ın halka açık bir şirket olarak mevzuattan kaynaklanan yükümlülükleri fazlalaşacak
ve artan yükümlülüklerin yerine getirilmesi, yönetimin ciddi dikkat ve ilgisini gerektirecek ve maliyetleri
arttıracaktır.
TUSAŞ'ın halka açık şirket olmasından kaynaklanan, yeni halka açık şirket statüsüne ilişkin yönetim yaklaşımına
uyum sağlamayı başaramaması ve mali ve yönetime ilişkin kaynaklar ile ilgili talepteki artış TUSAŞ'ın
faaliyetlerine, faaliyetlerinin sonuçlarına, likiditeye, mali durumuna ve geleceğe ilişkin beklentilerine zarar
verebilecektir.
TUSAŞ’ın ana pay sahiplerinin menfaatleri diğer pay sahiplerinin menfaatleri ile çatışabilir.
Halka arzın ardından, TUSAŞ’ın ana pay sahipleri – TSKGV ve SSM – toplamda, TUSAŞ’ın paylarının
çoğunluğunu ellerinde bulundurmaya devam edecektir. Bunun sonucunda, TSKGV ile SSM, birlikte hareket etmek
suretiyle, TUSAŞ'ın hukuki yapısı, sermaye yapısı ve faaliyetleri ile yönetimini kontrol etme ve bunlar üzerinde
önemli etki uygulama gücünü haiz olacaktır. Buna ilaveten, ana pay sahiplerinden her biri hali hazırda, kendilerine
37
TUSAŞ’ın Yönetim Kurulu’na belirli sayıda aday gösterme hakkı bahşeden birer pay grubunun sahibidir. Buna
bağlı olarak, ana pay sahipleri halka arzın tamamlanmasının ardından TUSAŞ üzerinde etkin kontrole sahip olmaya
devam edecektir. Ana pay sahiplerinin menfaatleri diğer pay sahiplerinin menfaatleri ile çatışabilir.
TUSAŞ Grubu’nun faaliyetlerinin önemli bir kısmı ilişkili taraflar ve özellikle de SSM ile bağlantılı taraflarla
gerçekleştirilmektedir.
TUSAŞ Grubu faaliyetlerinin önemli bir kısmı SSM’ye yönelik olarak gerçekleştirilmektedir. SSM gelir bakımından
en önemli müşterilerden biridir ve birçok dönemde TUSAŞ Grubu'nun tek ve en büyük müşterisi konumundadır.
SSM ayrıca TUSAŞ'ın iki ana pay sahibinden biridir. SSM aynı zamanda Türkiye Cumhuriyeti hükümetinin
politikalarının uygulanması ve savunma sanayisinin geliştirilmesi bakımından önemli bir kurumdur. Tarihsel açıdan,
hükümet ile SSM, TUSAŞ’ı ulusal savunma endüstrisi politikası açısından stratejik bir varlık olarak görmüştür.
AK
TSKGV ve Türk Devleti ile diğer Türkiye Cumhuriyeti resmi kurumlarının TUSAŞ Grubu’nun faaliyetleri üzerinde
önemli etkileri olabilecektir. Özellikle de, SSM’nin bir pay sahibi, müşteri ve ulusal politika otoritesi olarak sahip
olduğu etkinin önemli olmasının ihtimali yüksektir. SSM, Milli Savunma Bakanlığı'nın bir parçasıdır ve SSM’nin
varlık amacı salt iktisadi değildir. SSM’nin, askeri bakımdan hazırlıklı olmak ile yerel savunma, havacılık ve uzay
ürünlerinin geliştirilmesine, yerli olarak yapılacak işlerin yerli sanayii kuruluşlarına özellikle yardımcı sanayii ve
KOBİ’lere dağıtılmasına, TUSAŞ Grubu’nun büyümesine ve karlılığına verdiği öneme eşdeğer veya bundan daha
büyük bir önem vermesi mümkündür. Sonuç olarak, SSM’nin ve diğer resmi kurumların ve kamuya yararlı
kuruluşların Şirket'in üzerinde kullandıkları nüfuz ile söz konusu kuruluşlar ile yapabilecek işlemler diğer pay
sahiplerinin menfaatlerine uygun olmayabilir.
TEI'nin diğer hissedarı olan General Electric'in TEI'nin faaliyetleri üzerinde önemli bir etkisi bulunmaktadır.
TA
SL
TUSAŞ, havacılık motorları faaliyetini yürüten konsolidasyona tabi iştiraki TEI’nin çoğunluk pay sahibidir. Ancak
iki iştiraki aracılığıyla General Electric de TEI'de önemli bir paya sahiptir. Hem TEI'nin önemli bir pay sahibi hem
de TEI’nin havacılık motoru segmentinin en büyük müşterisi olma sıfatıyla General Electric bu bölümün işlerinde
önemli etkiye sahiptir.
Özellikle, TEI'nin esas sözleşmesi, TEI bakımından bazı işlemlerin nitelikli çoğunluk ile onaylanmasını
gerektirmektedir. Bu zorunluluk, söz konusu eylemler bakımından General Electric'e etkili bir veto hakkı
sağlamaktadır. Bu kapsamda ağırlaştırılmış nisap gerektiren işlemler, olağan iş akışı dışında TEI'nin stratejik
amaçlarını gerçekleştirmesini veya şirketin anlaşmalarının icra etmesini engelleyecek şekilde varlıklarının veya
menkul değerlerinin satışı, TEI'nin aktiflerinin %20'sini aşan miktarda borç yüklenilmesi, hissedar garantisi
gerektiren borçlanmalara taraf olunması, devlet kurum ve kuruluşları nezdinde TEI'yi temsil edecek kişilerin
atanması ve genel müdürün atanmasıdır.
Özellikle nitelikli oyçokluğu gerektiren kararlar ile ilgili olmak üzere, kilitlenme riski grup dışından, ortaklara sahip
iştiraklerin doğasında var olan bir husustur. TEI'nin ortakları arasında çözümlenemez bir anlaşmazlığın ortaya
çıkması, TEI'nin stratejik amaçlarını gerçekleştirmesini veya beklenen menfaatin sağlanmasını engelleyebilir. Böyle
bir durum, TUSAŞ'ın faaliyetlerine, faaliyetlerinin sonuçlarına, likiditeye, mali durumuna ve geleceğe ilişkin
beklentilerine zarar verebilecektir.
TUSAŞ Grubu, döviz kuru dalgalanmalarından kaynaklanan risklere açıktır.
TUSAŞ Grubu’nun operasyonel açıdan kullandığı para birimi ABD Doları'dır. Bununla birlikte, TUSAŞ ve TEI'nin
Türk şirketleri olmaları sebebiyle, konsolide mali tablolarda gösterge para birimi olarak Türk Lirası
kullanılmaktadır. Başta ABD Doları olmak üzere, az fakat artan miktarda Avro ve az miktarda Türk lirası gelir elde
edilmektedir. Tarihsel olarak, TUSAŞ Grubu’nun giderlerinin yarısı Türk Lirası cinsinden ve diğer yarısı ise diğer
para birimleri cinsinden gerçekleşmektedir. Diğer para birimleri, öncelikle ABD Doları olmak üzere, daha az ve
artan bir kısmı da Avro cinsinden gerçekleşmektedir.
Aşağıda yer alan tablo TUSAŞ Grubu’nun belirtilen tarihler arasındaki gelirinin farklı para birimleri cinsinden
dağılımını açıklamaktadır.
31 Aralık (%)
ABD Doları
Türk lirası
30 Eylül (%)
2011
81
2012
82
2013
77
2013
76
2014
81
6
4
3
2
2
38
Avro
13
14
20
22
17
TUSAŞ Grubu'nun döviz kurundaki dalgalanmalar sebebiyle maruz kaldığı kur riski ağırlıklı olarak ABD Doları
cinsinden ve daha az ölçüde Avro cinsinden olan gelirini elde etmek için Türk lirası cinsinden yaptığı giderlerden
kaynaklanmaktadır.
Bunlar başlıca çalışanlara ilişkin giderlerdir. 30 Eylül 2013 ve 30 Eylül 2014 tarihleri itibariyle, TUSAŞ Grubu
personel giderleri, sırasıyla 373,9 milyon ve 480,1 milyon TL’dir. TUSAŞ Grubu'nun bu maliyet değişimlerinin ana
kaynağı Türkiye'deki enflasyon oranı ve çalışan sayısıdır. TUSAŞ Grubu'nun ABD Doları fonksiyonel para birimi
hesapları ABD Doları/Türk Lirası döviz kurundan ve Türkiye'deki enflasyon oranından etkilenmektedir. Çalışan
sayısında bir değişiklik olmadığı farz edildiğinde, eğer Türk Lirası ABD Doları karşısında enflasyon oranına tekabül
eden bir değerde artış gösterirse, döviz kuru değişiminin TUSAŞ Grubu'nun çalışan giderleri üzerinde bir etkisi
olmamaktadır. Ancak enflasyon artışının döviz kuru değişiminden fazla olması durumunda, TUSAŞ Grubu'nun
Türk lirası cinsinden olan çalışan giderleri ABD Doları karşılığı artma eğilimi gösterecek ve bunun sonucunda da
TUSAŞ Grubu'nun faaliyet karı ve net geliri azalacaktır.
AK
Yabancı döviz kurlarında meydana gelebilecek dalgalanmalar TUSAŞ Grubu’nun faaliyet sonuçları ile mali durumu
üzerinde önemli bir etkiye sahip olabilir. TUSAŞ Grubu'nun söz konusu dalgalanmalar üzerinde hiçbir kontrolü
yoktur. Buna ek olarak, TUSAŞ Grubu'nun programlarının birçoğunun uzun süreli olması ve Türk lirası cinsinden
yapılması gereken ödemelerin zamanlamasının belli olmaması, döviz kuru riskine maruz kalmasına karşı tam etkili
tedbir alınmasını zorlaştırmaktadır. ABD Doları ve Avro giderleri bakımından TUSAŞ Grubu'nun sahip olduğu
doğal önlemlerin TUSAŞ Grubu'nu, döviz kurundaki olumsuz hareketlenmelerden koruyacağı garanti
edilememektedir. Özellikle ABD Doları/Türk lirası döviz kurunda olmak üzere, döviz kurlarında meydana gelecek
olumsuz gelişmeler TUSAŞ Grubu'nun faaliyetlerine, faaliyetlerinin sonuçlarına, likiditeye, mali durumuna ve
geleceğe ilişkin beklentilerine zarar verebilecektir.
TA
SL
Kamu kuruluşları ile olan sözleşmeler çeşitli tedarik düzenlemelerine tabidir. Düzenlemelerde meydana
gelebilecek değişiklikler ya da resmi bir denetim ya da soruşturma sonucunda elde edilebilecek olumsuz bulgular
TUSAŞ Grubu’nu olumsuz yönde etkileyebilecektir.
Kamu kuruluşları ile sözleşme akdedenler önemli tedarik düzenlemeleri ile diğer yükümlülüklere uymakla
yükümlüdür. Söz konusu düzenleme ve yükümlülükler, her ne kadar kamu ile yapılan sözleşmelerde olağan olsalar
da, performans ve uyum maliyetlerini arttırmaktadır. Yeni veya tadil edilmiş düzenlemeler ya da tedarik
yükümlülükleri, maliyetleri ve uyum riskini arttırabilir ve kar marjını azaltabilir.
TUSAŞ Grubu, oldukça sıkı bir şekilde düzenlenmiş bir piyasada faaliyet göstermektedir. TUSAŞ Grubu, Milli
Savunma Bakanlığı, SSM de dâhil olmak üzere, kendilerine hizmet sunulan hükümetlerin kuruluşları tarafından
düzenli olarak denetime tabi tutulmaktadır. Söz konusu kuruluşlar, Şirket'in sözleşmeler kapsamındaki
performansını, maliyet yapısını ve yürürlükteki kanunlara, düzenlemelere ve standartlara uygunluğunu
incelemektedir. Bu kuruluşlar aynı zamanda şirket içi kontrol sistemleri ile ilkelerin yeterliliğini ve bunlara uygun
hareket edilip edilmediğini inceleyebilmektedir. İncelemeye tabi olan sistemler, aşağıda belirtilen sistemleri
kapsamakla birlikte bunlarla sınırlı değildir:






Muhasebe sistemleri;
Satın alma sistemleri;
Faturalandırma sistemleri;
Varlık yönetimi ve kontrol sistemleri;
Tahakkuk eden maliyet ve maliyet tahmini sistemleri ve
Yönetim bilişim sistemleri.
Doğrudan veya dolaylı olarak Amerika Birleşik Devletleri’nin TUSAŞ'ın müşterisi olduğu birçok sözleşmeye
Amerika Birleşik Devletleri Müzakerelerde Dürüstlük Kanunu (The U.S. Truth in Negotiations Act) uygulanır. Bu
kanun kapsamındaki, müşteriler izin verilemeyecek olduğuna ya da belirli bir sözleşmeye uygun olmayan bir şekilde
tahsis edildiğine kanaat getirilen maliyetleri karşılamayacaktır. Hali hazırda karşılanmış olmaları halinde, söz
konusu miktarların geri ödenmesi gerekecektir.
Denetim neticesinde yolsuzluk veya hukuka aykırı faaliyetlerin tespit edilmesi halinde, hukuki, idari ve cezai para
cezalarına ve yaptırımlara maruz kalınabilir. Ayrıca, Şirket'in söz konusu devlet ile çalışması askıya alınabilir veya
yasaklanabilir. Resmi kuruluşlar ayrıca, incelemelerine tabi olan sistemlerin yetersiz olduğuna kanaat getirmeleri
halinde belirli ödemelerin tutarının azaltılması ya da bunların yapılmaması yetkisine de sahip olabilir. Buna ilaveten,
39
resmi bir kuruluşun Şirket aleyhinde yolsuzluk iddialarında bulunması halinde Şirket'in itibarı ciddi bir şekilde
zedelenebilir.
Bu eylemlerin askıya alma ya da yasaklanma ile sonuçlanması Şirket'in faaliyetlerine, faaliyetlerinin sonuçlarına,
likiditeye, mali durumuna ve geleceğe ilişkin beklentilerine zarar verebilecektir.
TUSAŞ Grubu gelirinin büyük bir kısmını Türkiye dışına yapılan satışlardan elde etmektedir ve diğer ülkelerde
faaliyete ilişkin risklerle karşı karşıyadır.
2013 yılının ilk dokuz aylık ve 2014 yılının ilk dokuz aylık döneminde, TUSAŞ Grubu’nun gelirinin sırasıyla
%67,3'ü ve %77'si Türkiye dışındaki müşterilerden elde edilmiştir. Türkiye dışına olan satışların öngörülebilir
gelecekte de TUSAŞ Grubu gelirinin büyük bir kısmının kaynağını teşkil edeceği beklenmektedir. Bunun
sonucunda, uluslararası ölçekte faaliyette bulunmaya ilişkin risklerle karşı karşıya kalınmaktadır. Bu riskler aşağıda
belirtilen hususları kapsamakla birlikte bunlarla sınırlı değildir:




TA
SL

Kanuni yükümlülüklerde meydana gelecek değişiklikler;
Ulusal ve uluslararası hükümet politikaları;
Uluslararası döviz kurlarında meydana gelecek dalgalanmalar;
Siparişlerin gecikmesine ya da dalgalanmasına neden olabilen, uluslararası politik ve ekonomik ortamların
dalgalanması ve yabancı ulusal öncelikler ile bütçelerin değişmesi;
Türk olmayan temsilci ve danışmanların kullanılmasının karmaşıklığı ve gerekliliği;
Finansman kredisi veya teminatlarının mevcudiyetine yönelik belirsizlikler ve sınırlamalar;
Vergilerin, ihracat kontrollerinin, tarifelerin, ambargoların ve diğer ticari sınırlamaların uygulanması;
Amerika Birleşik Devletleri Yurt Dışı Yolsuzluk Faaliyetleri Yasası ve benzer mevzuat gibi, çeşitli
uluslararası kanunlara veya uluslararası boyutta etki sahibi olan çeşitli kanunlara uygunluk;
Diğer ülkelerde yerleşik olan müşterilere ya da tedarikçilere uygulanan kanun veya düzenlemelerden
dolaylı olarak TUSAŞ Grubu’nun etkilenmesi riski (örneğin, ana tedarikçilerden birinin ihtiyaç duyulan
bileşenleri gönderebilmesi için gerekli olan bir ihracat iznini kaybetmesi); ve
Ekonomik, sosyal ve jeopolitik gelişmeler ve koşullar.
AK





Anılan faktörlerin sahip olabileceği etkinin öngörülmesi zordur. Ancak, bu faktörlerden biri ya da birden fazlası
TUSAŞ Grubu’nun faaliyetlerine, faaliyetlerinin sonuçlarına, likiditeye, mali durumuna ve geleceğe ilişkin
beklentilerine zarar verebilecektir.
Önümüzdeki dönemde dâhil olunacak programların bir kısmının risk paylaşım ortaklığı (RPO) sözleşmeleri ile
yönetileceği beklenmektedir. Bu sözleşmeler, RPO tarafından yürütülen faaliyetlerin üzerinde kontrol eksikliği ve
ön tasarım ve geliştirme masrafları, maliyet aşımları, güvenceler, garantiler ve cezai şartlardan doğan zararlar
dâhil olmak üzere önemli risklere maruz bırakabilir.
RPO sözleşmeleri, sivil havacılık ve uzay alanında, hava aracı ve havacılık motoru programlarını yönetmek için
önemli mekanizmalardır. Bu sözleşmeler kapsamında TUSAŞ, ilgili bileşenler ve parçaların geliştirilmesi ve
üretiminden sorumludur. Geliştirmeye ilişkin olarak müşterilerden herhangi bir ücret alınmadığından, TUSAŞ,
hammadde satın alma, Ar-Ge, tasarım, üretim ve diğer kaynaklara ilişkin masraflara katlanmak zorundadır. Bunun
karşılığında TUSAŞ, program süresi boyunca ürettiği parçaların münhasır tedarikçisi olarak faaliyet gösterir veya
belirli bir miktarda bileşen üretmeye yetkilidir. RPO’lar, her ne kadar, TUSAŞ Grubu’nun faaliyet gösterdiği
endüstride bu sözleşmeler iş yapma açısından önem arz etse ve OEÜ'lerle uzun süreli ilişkiler kurulmasında yardım
edebilecek olsalar da, bugüne kadar TUSAŞ Grubu’nun da dâhil olduğu birçok programı düzenleyen tedarik
sözleşmelerinden doğabilecek risklerden çok öte riskleri bünyesinde ihtiva etmektedir. Hatta bu riskler, OEÜ'ler
önemli miktarda karar alma ve kontrol etme gücüne sahip oldukları için, OEÜ'ler dışındaki diğer ortaklar açısından,
çok daha büyük önem arz etmektedir. Mevcut durum itibariyle TUSAŞ Grubu, RPO sözleşmesi ile yönetilen önemli
iki programa katılmış bulunmaktadır. Bunlar A350 uçağı programı ve A400M motorları programıdır Şirket'in
stratejisi, bu anlaşmalar kapsamında dâhil olduğu programların sayısının artırılmasını gerektirmektedir. Bunun
sonucu olarak, bu sözleşmeler ile ilgili maruz kalınacak risklerin artacağı tahmin edilmektedir.
Özellikle, RPO sözleşmeleri ile bağlantılı başlıca riskler aşağıda sıralanmıştır:

RPO sözleşmeleri tipik olarak, tasarım ve geliştirme yükümlülüklerine tahsis edilmiş parçaların tasarımı ve
geliştirilmesi için ortakların önceden önemli miktarda gider yapmasını gerektirir. Bu giderlerin herhangi bir
hava aracı veya motor satılmadan önce ve bu yüzden program kapsamında gelecekteki gelir akışı hakkında
hiçbir kesinlik yokken yapılması gerekir. RPO sözleşmeleri genellikle OEÜ'ye, tasarım ve şartnamelerin
40
değiştirilmesi dâhil olmak üzere, işbirliğinin birçok alanını kontrol etme hususunda geniş bir takdir yetkisi
vermektedir. RPO sözleşmelerinin tipik olan standart tadil hükümleri çerçevesinde her bir ortak, uçağın
veya motorun hizmette olduğu süre boyunca, ilgili değişikliklerden kaynaklanan masrafları üstlenmekle
yükümlüdür.
Tasarım anında hammadde maliyetlerindeki olağan veya olağanüstü değişimler gibi öngörülemeyen
masraf artışlarının karşılanmasına ilişkin hükümler sınırlıdır. Böylece, ortakların, parçaların geliştirilmesi
veya üretiminde sorumlu oldukları maliyet aşımları karşılanamayabilir.

Genel itibariyle OEÜ, bir RPO programında uçağın veya motorun pazarlanmasından ve satışından sorumlu
tek ortaktır ve program süresi boyunca nihai müşterilerle olan ilişkileri yönetir. Bunun sonucunda, TUSAŞ
ve diğer ortakların elde edeceği gelir, OEÜ'nün, RPO'nun ürününü, ürünün satılması sonucunda gelir elde
edilecek şekilde pazarlayabilmesine bağlıdır. OEÜ'nün pazarlama konusunda başarısız olması durumunda,
TUSAŞ'ın programdan elde edeceği gelir, katılımın karlı bir yatırım olmasını sağlamak hususunda yetersiz
kalabilir. TUSAŞ, ayrıca program için üretmiş olduğu parçaların geliştirilmesi ve üretimine ilişkin olarak
yapmış olduğu masrafları da karşılayamayabilir.

OEÜ veya diğer ortaklar yükümlülüklerini yerine getiremezse, programlar gecikebilir. Eğer bu durum ortak
olunan bir RPO programında gerçekleşirse, Şirket tarafından önemli miktarda harcamalar yapılmış
olmasına rağmen programdan gelecek gelirde bir gecikme yaşanır. Ayrıca, pazara girmede gecikme, hava
aracının veya motorun pazar pozisyonuna zarar verebilir. Buna ilaveten, standart bir RPO programında
ortaklara, yalnızca OEÜ'nün ürünü teslim etmesi halinde ödeme yapılır. Bunun sonucunda, RPO programı
piyasaya zamanında girse dahi, OEÜ tarafından bir müşteriye yapılacak teslimatta gecikilmesi halinde, her
ne kadar söz konusu gecikmeden dolayı TUSAŞ sorumluluğu bulunmasa da, beklenenden daha ileri
zamanda gelir elde etmek durumunda kalınabilir.

Birçok RPO sözleşmesi, rekabet halinde bulunan programlara ilişkin ortakların yeni RPO sözleşmesi
akdetmesini engelleyen veya bileşenlerin, modüllerin veya alt sistemlerin sağlanmasını yasaklayan
hükümler ihtiva etmektedir.
TA
SL
AK

Söz konusu dezavantajlar, TUSAŞ Grubu’nun faaliyetlerine, faaliyetlerinin sonuçlarına, likiditeye, mali durumuna
ve geleceğe ilişkin beklentilerine zarar verebilecektir.
Teklif verilen sözleşmelerin maliyeti hesaplanırken tahminlere başvurulmaktadır. Hesaplama yapılırken
kullanılan tahminlerde yapılan hatalar ve meydana gelebilecek değişiklikler TUSAŞ Grubu’nun karlılığını ve
genel mali durumunu etkileyebilir.
Herhangi bir sözleşme için teklif verirken ve bu sözleşmenin hükümlerini müzakere ederken, TUSAŞ Grubu
yönetimi geleceğe yönelik koşullara ve olaylara ilişkin varsayımlarda bulunmaya ve projeksiyon yapmaya ihtiyaç
duymaktadır. Bu sözleşmelerin birçoğu uzun sürelere yayılan hükümler ihtiva etmektedir. Yönetim, tahminlerde
bulunurken ve projeksiyon yaparken iş gücünün verimliliğini ve mevcudiyetini, ifa edilecek faaliyetlerin karmaşık
yapısını, malzemelerin maliyeti ile mevcudiyetini, gecikmiş ifanın etkisini ve ürün teslimatlarının zamanlamasını
değerlendirmektedir.
Teklif verilen sözleşmelerin maliyeti hesaplanırken TUSAŞ Grubu yönetiminin risklerin değerlendirilmesi,
sözleşme gelirleri ile maliyetlerinin tahmin edilmesi, gelirin tanınması ve zamanlama ile teknik hususlarda
varsayımlarda bulunulması konularında esaslı bir muhakeme yapmasını gerektirmektedir. TUSAŞ Grubu, özellikle,
birçok faaliyetini uzun süreli programlar çerçevesinde yürütmektedir. Yıllara sair olan programlardan olan gelirler
tamamlama yüzdesi metodu kullanılarak kaydedilmektedir. Bu metodun uygulanması, uzun yıllar boyunca sürmesi
öngörülen bir süreçte TUSAŞ Grubu yönetiminin karmaşık hesaplara dayanan tahminler yapmasını
gerektirmektedir. Sözleşmelerin birçoğunun hacmi ve doğası gereği, tamamlanma anındaki toplam gelir ve
maliyetlerin öngörülmesi karmaşıktır ve birçok değişkene bağlıdır. Buna ilaveten, Türkiye'de TMS görece olarak
yakın bir geçmişte uygulanmaya başlamıştır. Bunun bir sonucu olarak, TMS'ye uygun bir şekilde finansal raporlarını
hazırlayan (TUSAŞ dâhil olmak üzere) Türk şirketleri TMS’nin uyumlu olduğu Uluslararası Finansal Raporlama
Standartlarını daha uzun süredir uygulanmakta olduğu ülkelerdeki şirketlere göre hata yapma ihtimali daha yüksek
olacaktır.
Söz konusu muhakemelerin önemi ve tahminde bulunma sürecinin karmaşık yapısı nedeniyle gerçek sonuçlar
TUSAŞ Grubu’nun yönetimin tahminleri doğrultusunda beklenilenlerden esaslı ölçüde farklılık arz edebilir.
Temelde yatan koşullarda meydana gelen değişiklikler karşılığında sözleşmenin süresi esnasında yapılan revizyonlar
41
da dâhil olmak üzere, tahminlerin revize edilmesi, beklenilen sonuçlarda esaslı değişikliklere yol açabilir. Söz
konusu değişiklikler neticesinde, etkilenen her türlü sözleşme ilk başta beklenilenden çok daha az karlı olabilir.
TUSAŞ Grubu’nun akdetmiş olduğu sözleşmeler, bütçenin aşılması halinde zarara uğramasına; teslimat
gecikmesi veya ayıplı ürün durumunda ceza ödenmesine yol açabilecektir.
Herhangi bir sözleşme kapsamında maliyetleri aşan oranda masraf yapılması ve maliyet artışının müşteriye
aktarılamaması halinde, faaliyet gelirleri olumsuz olarak etkilenecektir. Maruz kalınacak risk, sözleşmenin türüne
göre değişmektedir.
2013 yılında, TUSAŞ Grubu’nun konsolide edilmiş gelirinin çoğunluğu ekonomik fiyat ayarlamasına tabi olmayan
sabit fiyatlı sözleşmelerden elde edilmiştir. Genellikle, geçmiş deneyimlere dayanmak suretiyle maliyetlerin makul
olarak öngörülebildiği hallerde veya müşteri tarafından gerekli kılınması halinde bu gibi sözleşmeler
akdedilmektedir.
AK
Ancak geçmişte genellikle TUSAŞ'ın, karmaşık tasarımlar ve teknik zorluklar içeren bazı geliştirme programları
kapsamında maliyet artı teşvik sözleşmeleri bulunmaktadır. Bu tür sözleşmeler, yüklenicinin geliştirme
maliyetlerinin karşılanmasını öngörmektedir. Fakat söz konusu maliyetlerin karşılanması genellikle bir üst sınıra
tabidir. Söz konusu sınıra ulaşılması halinde TUSAŞ'ın maliyetlerini karşılayabilme yeteneği sınırlıdır. TUSAŞ
sözleşmenin hükümlerini yeniden müzakere edemez ise, bu maliyetlere katlanmak zorunda kalmaktadır. Bunun
sonucunda da toplam program maliyetleri artacak; TUSAŞ'ın programdan elde edileceği kar marjı düşecektir.
TUSAŞ, 2013 ve 2014'ün ilk dokuz ayında, belirlenmiş tavanı olan bazı geliştirme programlarında öngörülen
maliyetleri önemli ölçüde aşmıştır.
TA
SL
Uzun vadeli sözleşmeler kimi zaman, sözleşmenin süresi boyunca maliyet artışı etkilerine karşı koruma sunmak
amacıyla enflasyon ayarlama hükümleri denilen hükümler içermektedir. Söz konusu maliyet artışı hükümleri,
maliyet artışlarının, artış hükümlerinin temelini teşkil eden ilgili endüstri endeksleri ile uyumlu olduğu ölçüde
sözleşmenin tarafını önemli maliyetlerin artışlarına karşı koruyabilir. Şirket yönetimi, genel bir eğilim olarak
müşterilerin enflasyon ayarlama hükümleri üzerinde mutabık kalmayı giderek daha az kabul ettiği kanaatindedir. Bu
gibi hükümlerin Şirket tarafından sözleşmeye konulabildiği hallerde bile söz konusu hükümler tam bir koruma
sağlamamaktadır. Bazı maliyet artışı ayarlama hükümleri oldukça uzun sürebilecek bir ön safhanın ardından
yürürlüğe girmektedir. Bu gibi bir durumda Şirket'in, ön safha boyunca masraf artışına karşı herhangi bir koruması
bulunmamaktadır. Çerçeve sözleşmeler, sözleşme kapsamında verilen müteakip satın alma siparişlerine ilişkin
olarak üzerinde mutabakata varılmış bir satın alma bedelinin belirli bir süre sonra artırılmasını öngörebilir. Ancak
verilen herhangi bir satın alma siparişi için belirlenen fiyat söz konusu süre dolana kadar artırılmaya tabi değildir.
Bu gibi koşullar çerçevesinde Şirket, kısa vadede vuku bulacak ciddi masraf artışına maruz kalmaya devam eder.
Son olarak, maliyet artışı ayarlaması hükümleri içeren sözleşmeler, fiyat artışının temeli olarak kullanılan genel
indekslerin Şirket'i etkileyen belirli maliyet artışlarını tam olarak yansıtmadığı oranda Şirket'e koruma
sağlamamaktadır.
Maliyet artışları birçok sebepten ötürü gerçekleşebilir. Bunlar için aşağıda belirtilen haller sayılabilir:









İfa edilecek faaliyetlerin doğası ve karmaşık yapısı;
İhtiyaç duyulan malzemelerin mevcudiyeti ve fiyatı ile bunların teslim edilmesine yönelik zaman çizelgesi;
Alt yükleniciler ve tedarikçilerin ifası ve bunların ürün ve hizmetlerinin kalitesi;
İş gücünün bulunmaması ya da azalmış iş gücü verimi;
İfada yaşanan gecikmeler;
Müşteri tarafından sağlanacak ürünlerin, hizmetlerin, verinin ve tesislerin tesliminde gecikme;
Sözleşmenin süresi boyunca müşterinin taleplerinde haksız artış olması, bir başka deyişle proje kapsamının
sözleşmede öngörülen nispetle haksız olarak genişlemesi;
Müşteri tarafından atanan yerel alt yükleniciler üzerinde hâkimiyet kurma imkânı sağlayacak sözleşmesel
ilişkinin yokluğu;
Müşteriden sağlanacak finansmanın mevcudiyeti ve bunun zamanlaması.
TUSAŞ Grubu'nun sözleşmeleri genellikle TUSAŞ Grubu'nun sipariş verilen ürünleri zamanında teslim edememesi
halinde cezai şart ödemesi yönünde hükümler içermektedir. Cezai şart, genellikle söz konusu teslimatın sözleşmesel
değerinin mutabık kalınmış belli bir yüzdesi olarak uygulanmaktadır. Bu oran teslim edilecek ürünün türüne göre
değişkenlik göstermektedir ve genellikle bir üst sınıra tabidir.
42
TUSAŞ Grubu'nun ürünleri zamanında teslim etmekle birlikte belirtilen spesifikasyonlara veya kullanılan
malzemenin yaşına ilişkin gerekliliklere uygun olarak teslim etmemesi haline ilişkin olarak, genellikle herhangi bir
cezai şart öngörülmemektedir. Bununla birlikte TUSAŞ Grubu, söz konusu hallerde ilgili ürünü, masrafları
kendisine ait olmak üzere, belirtilen spesifikasyonlara ve/veya yeni malzeme gereklerine uygun hale getirmekle
yükümlü olup bu durum TUSAŞ Grubu'nun projeden elde ettiği karı önemli ölçüde azaltabilir.
Başta müşterinin teslim edilen ürün üzerinde birtakım düzeltme veya değişiklikler talep ettiği durumlar olmak üzere,
TUSAŞ Grubu'nun sipariş verilen ürünü zamanında ve belirtilen spesifikasyonlara uygun halde teslim ettiği
durumlarda dahi teslimatın kabul edilmesi süreci beklenenden uzun sürebilmektedir. İzahname tarihi itibariyle, T129
ATAK helikopterlerinin belli bir kısmının teslimatı kabul sürecinde belirlenen işlemlere ilişkin çalışmalar sebebiyle
gecikmiş durumdadır.
Bir ya da birden fazla programa yönelik olarak maliyet tahminlerinde meydana gelebilecek önemli bir değişiklik,
teslimat gecikmesi veya ayıplı ürün teslimi, Şirket’in faaliyetlerine, faaliyetlerinin sonuçlarına, likiditeye, mali
durumuna ve geleceğe ilişkin beklentilerine zarar verebilecektir.
AK
TUSAŞ Grubu'nun kullandığı hammaddelerin fiyatlarında dalgalanma söz konusu olabilir ve TUSAŞ
Grubu'nun ilgili artışları müşterilerine yansıtamadığı durumlarda geliri olumsuz şekilde etkilenebilir.
TA
SL
Geçmiş dönemlerde, geniş yelpazedeki ürünlerin global fiyatları gelişmekte olan pazarlardaki taleplerdeki kısmi
değişiklikler yüzünden önemli ölçüde dalgalanma göstermiştir. TUSAŞ Grubu'nun faaliyetlerini en çok
etkileyebilecek emtia fiyatları petrol, kimyasal, kompozit materyallerin ve öncelik alüminyumda olmak üzere,
metallerin fiyatlarıdır. TUSAŞ Grubu'nun kullanmakta olduğu birçok materyalin fiyatı tedarik ve talepteki
değişimler dâhil olmak üzere çeşitli nedenlere bağlı olarak gelecekte önemli ölçüde dalgalanma gösterebilir. TUSAŞ
Grubu, hammadde ve diğer girdilerin fiyatlarındaki artışları müşterilere yansıtamayabilir veya bazı durumlarda, fiyat
artışının yansıtılmasından önce gecikme meydana gelebilir veya masraf artışları Türkiye dışındaki bir enflasyon
endeksi ile bağlantılı olabilir. Hammadde ve diğer önemli girdilerin fiyatlarındaki değişkenlik veya bunlara
erişimdeki dalgalanma TUSAŞ Grubu üzerinde olumsuz bir etki doğurabilir.
TUSAŞ'ın bağımsız denetçileri 2011 mali yılları için şartlı görüş vermiştir.
TUSAŞ'ın, tarihsel olarak, Türk mevzuatı kapsamında yürürlüğe girene kadar bağımsız denetim zorunluluğu
olmadığından bağımsız denetçisi bulunmamaktadır. TUSAŞ'ın önceki mevzuat kapsamında atamak zorunda olduğu
kanuni denetçiler tarafından gerçekleştirilen görev ise bağımsız denetçi fonksiyonunu tamamen kapsamamaktadır.
TUSAŞ 2011 yılında, EY’ı özel bağımsız denetçi olarak atamıştır. EY 31 Aralık 2011 tarihlerinde sona eren mali
yıllara ait konsolide finansal tablolara ilişkin olarak şartlı görüş vermiştir. Şartlı görüşün temelinde EY’ın 2011
yılının ortasında atanmış olması yatmakta olup, 2010 yıl sonu için yapılan fiziki stok sayımı EY’ın gözetiminde
gerçekleştirilmemiştir. EY ayrıca, bu envanter miktarını başka yollardan teyit edememiştir. Açılış envanteri, mali
performans ve nakit akışlarının belirlenmesinden itibaren başladığı için 2011 yılı için konsolide kar ve zarar
tabloları, konsolide nakit akışı ve stok tutarında düzeltme yapılmasının gerekli olup olmadığı EY tarafından
belirlenememiştir. Dolayısıyla, TUSAŞ, söz konusu süreçler bağımsız denetçiler tarafından yürütülse idi, 2011
yılına ilişkin stok değerlerinde, faaliyetlerinin sonucunu ve mali durumunu olumsuz etkileyebilecek düzeltmelerin
yapılmasının gerekip gerekmeyeceği yönünde bir garanti verememektedir.
Türkiye dışındaki ülkelerin sanayi katılımı (offset) yükümlülükleri TUSAŞ Grubu’nu olumsuz bir şekilde
etkileyebilir.
Türkiye ve birçok diğer ülke kamu ihale sözleşmelerine ilişkin olarak sanayi katılımı (offset) ve benzeri sanayi
katılım yükümlülükleri getirmektedir. Sanayi katılımı (offset) yükümlülükleri kapsamında, kamu kurumları ile
savunma tedarik sözleşmeleri akdeden yükleniciler, o ülkenin alt yüklenicileri ile alt yüklenicilik sözleşmesi veya
doğrudan yatırım suretiyle sözleşme değerinin belli bir kısmını o ülkenin savunma sektörüne yatırmak zorundadır.
Ayrıca, söz konusu ülkelerde bulunan sivil havacılık müşterileri de benzer yükümlülükler getiren politikalar
benimseyebilir. Ancak, sanayi katılımı (offset) yükümlülükleri TUSAŞ için sadece Türkiye Cumhuriyeti kamu
kurumlarının müşteri olarak yer aldığı durumlarda avantaj arz etmektedir. Yabancı ülke mevzuatlarının öngördüğü
sanayi katılımı (offset) yükümlülükleri, TUSAŞ'ın yurt dışında iş almasını zorlaştırabilir. Gelişmekte olan ülkelerin,
kamu ihale sözleşmeleri için sanayi katılımı (offset) ve benzeri yükümlülükler öngörmesi yaygın bir uygulamadır.
Türkiye dışındaki ülkelerce sanayi katılımı (offset) yükümlülükleri öngörülmesi, TUSAŞ'ın yabancı kamu
kurumlarının programlarına ilişkin sözleşmeler akdetmesini zorlaştırabilir ve bu doğrultuda TUSAŞ'ın ihracat
hacmini artırmaya yönelik stratejisini uygulaması zorlaşabilir.
43
Önemli hava aracı ve havacılık motorları OEÜ'lerinin, diğer ülkelerdeki geniş satış hacimleri sebebiyle TUSAŞ
Grubu’nun sair surette alabileceği siparişleri bu ülkelerdeki yüklenicilere yöneltmelerine yol açabilir.
Yabancı sanayi katılımı (offset) yükümlülüklerinin yokluğu halinde bile, Boeing, Airbus ve General Electric gibi
önemli hava aracı ve havacılık motorları imalatçıları satış hacimlerinin özellikle yüksek olduğu bölgelerde iş
ortakları ve alt yükleniciler seçme eğilimindedir. Söz konusu üreticilerin Çin gibi pazarlarda havayolu müşterilerine
yaptıkları satışları arttırması halinde anılan üreticiler, TUSAŞ Grubu gibi diğer pazarlardaki şirketlere üretim
yaptırmak yerine, bahsi geçen pazarlarda yer alan havacılık şirketlerine üretim yaptırmayı tercih edebilecektir. Türk
mevzuatının öngördüğü karşılıklı ticaret ve sanayi katılımı (offset) yükümlülükleri çerçevesinde yapılan sözleşmeler
hariç olmak kaydıyla, TUSAŞ Grubu ürün hattı bu gibi gelişmeler karşısında hassastır.
Hızlı büyüme ve genişleme, TUSAŞ Grubu'nun başarılı bir biçimde faaliyet göstermesini sınırlayarak yönetimsel,
finansal ve operasyonel kaynaklarını zorlayabilir.
AK
TUSAŞ Grubu, öngörülebilir bir gelecekte faaliyetlerini önemli ölçüde genişletmeyi planlamaktadır. Söz konusu
büyüme, TUSAŞ Grubu'nun faaliyetinin işletmesel karmaşıklığını artırabilecek ve yönetimsel, finansal ve
operasyonel kaynakları önemli miktarda zorlayabilecektir. Bu büyüme kapsamında işletmesel verimliliği sağlamak
finansal, operasyonel ve yönetimsel sistemlerin sürekli gelişimini sağlamayı ve (mühendis ve idari kadro dâhil
olmak üzere) ilave personelin işe alımlarını ve bu personelin eğitilmesini gerektirecektir. TUSAŞ Grubu'nun ayrıca
teknik, mühendislik, muhasebe, finans, bilgi teknolojileri ve satış personeli arasında sıkı bir koordinasyon kurması
gerekecektir. TUSAŞ Grubu'nun bu taleplerden herhangi birini karşılayamaması durumunda, faaliyetleri, mali
durumu ve faaliyetlerin sonuçları büyük ölçüde olumsuz bir şekilde etkilenebilir.
TA
SL
Buna ilaveten, TUSAŞ Grubu stratejik büyümesine destek sağlamak amacıyla finansal raporlama ve bilgi
teknolojileri sisteminin uygulanması ve iyileştirilmesine yönelik devam eden süreçte zorluklarla karşılaşabilir.
TUSAŞ Grubu'nun uygun bir idari bilgi sistemi, finansal raporlama fonksiyonu ve iç kontrol sistemi sağlayamaması;
faaliyetlerine, faaliyetlerinin sonuçlarına, likiditeye, mali durumuna ve geleceğe ilişkin beklentilerine zarar
verebilecektir.
Halka açık bir şirkete dönüşme ayrıca büyük ölçüde işletme maliyetlerini artırabilecek ve Şirket’in faaliyetinin
olağan işleyişini sekteye uğratabilecektir.
TUSAŞ Grubu’nun, birleşmelerden, devralmalardan, ortak girişimlerden, stratejik işbirliklerinden veya diğer
tasarruflardan beklenen menfaatleri elde edemeyebilir.
Stratejisinin bir parçası olarak TUSAŞ, şirketler ile birleşebilir veya şirketleri devralabilir ve ortak girişimler ile
stratejik işbirlikleri kurabilir. Devralma işlemleri, personelin, faaliyetlerin, teknolojilerin ve ürünlerin entegre
edilmesi aşamasında yaşanabilecek zorluklar nedeniyle, doğası gereği risklidir. Şirket'in söz konusu devralma
işlemlerinden ve bunlarla ilişkili faaliyetlerden beklenen menfaatleri gerçekleştirip gerçekleştiremeyeceği, aşağıda
belirtilenler dâhil olmak üzere, birçok faktöre dayanmaktadır:



Şirket'in, devralınan şirketin faaliyetlerini kendi faaliyetleri ile entegre edebilme yetisi;
Temelde yatan ürün ve hizmet portföyünün performansı ve
Devralınan faaliyetlere ilişkin yönetim ekibi ile diğer personelin performansı.
Buna bağlı olarak, Şirket'in mali sonuçları, öngörülmeyen performans sorunları, geçmişten gelen yükümlülükler,
işleme ilişkin ücretler, maddi olmayan varlıklara yönelik giderlerin amortizasyonu, uzun vadeli varlıkların
bozulması ile bağlantılı masraflar, kredi teminatları, ortağın performansı ve tazminatlardan ötürü olumsuz biçimde
etkilenebilir. Ortak girişimlerin konsolide edilmesi de Şirket'in raporlanan faaliyet sonuçlarını ya da finansal
konumunu etkileyebilir. Devralma işlemleri ile diğer işletmesel kombinasyonlara yönelik risklerin azaltılması
amacıyla uygulanan prosedürlerin yeterli olacağı ya da söz konusu işlemlerin başarılı olacağı hususunda garanti
verilememektedir.
TUSAŞ zaman zaman stratejik işletme devirlerinde de bulunabilir. Bu gibi işlemler, tamamlanmalarının ardından,
örneğin teminatlar veya diğer finansal düzenlemeler vasıtasıyla, devredilen işletmelere yönelik süregiden bir mali
ilişki ile sonuçlanabilir. Söz konusu devredilen işletmelerin yükümlülüklerini yerine getirmemesi, ek ödeme
yükümlülükleri, daha yüksek maliyetler veya varlıkların defter değerinin azaltılması suretiyle TUSAŞ'ın gelecekteki
mali sonuçlarını etkileyebilir.
TUSAŞ Grubu’nun faaliyetleri, TUSAŞ Grubu'nun önemli miktarda Ar-Ge yatırımı yapmasını gerektirmektedir.
44
TUSAŞ Grubu’nun faaliyetleri, büyük bir bölümü müşterileri tarafından sağlanan kaynaklar kullanılmaksızın,
kapsamlı bir Ar-Ge gerektirmektedir. TUSAŞ Grubu'nun stratejisi doğrultusunda, katılınan programlarda
sorumluluk ve payın artırılması, Ar-Ge'ye yönelik daha fazla sorumluluk alınması ve TUSAŞ Grubu'nun finanse
etmesi gereken toplam Ar-Ge masraflarının artmasına sebep olacağı düşünülmektedir. Söz konusu Ar-Ge faaliyetleri
önemli seviyelerde gerçekleştirilen ön yatırımlar ile yüksek derecede zorluklar içermektedir. Ar-Ge yatırımlarının
temelinde yatan faaliyet planları çoğu zaman, yatırımın karşılığı alınamadan önce işlemeye başlayan bir harcama
planı öngörmekte ve yapılan ön masrafların karşılanması için söz konusu süre zarfında belirli seviyede bir hasılat
elde edilmesini öngörmektedir. Şirket'in faaliyet planlarının temelinde yatan ticari ve teknik varsayımların ve
piyasaya ilişkin varsayımların doğru çıkacağı konusunda garanti verilememektedir. Sonuç olarak, TUSAŞ
Grubu’nun Ar-Ge yatırımları amacına ulaşamayabilir. Bir yatırımın belirli oranda bir başarı elde ettiği durumlarda
bile hasılat elde etme süreçleri beklenenden uzun olabilir ya da hasılat beklenenden az olabilir.
Fiziksel tehditler ve sanal güvenlik tehditleri ile diğer güvenlik ihlalleri de dâhil olmak üzere güvenlik tehditleri
TUSAŞ Grubu’nun faaliyetlerini engelleyebilir ve faaliyetlerine zarar verebilir.
AK
TUSAŞ Grubu’nun faaliyetleri çeşitli güvenlik tehditleri ile karşı karşıyadır. Bunlar arasında hassas bilgilere izinsiz
erişim sağlamayı hedefleyen ya da bilgi teknolojileri sistemlerine müdahale eden sanal güvenlik saldırıları ve diğer
askeri veya endüstriyel casusluk türleri yer almaktadır. İlgili olabilecek diğer tehditler TUSAŞ'ın yöneticilerinin,
müdürlerinin ve çalışanlarının güvenliğine yönelik tehditler, tesislerinin ve altyapısının güvenliğine yönelik tehditler
ve terör eylemleri tehditleridir.
TA
SL
Her ne kadar tüm şirketler söz konusu riskler ile karşı karşıya olsa da, bu riskler faaliyetlerinin önemli bir kısmının
hassas yapısı nedeniyle TUSAŞ Grubu için daha büyük bir risk teşkil etmektedir. Bahsi geçen tehditleri takip etmek
ve azaltmak amacıyla kullanılan prosedür ve kontrollerin yeterli olacağı hususunda garanti verilememektedir. Anılan
tehditlerden herhangi birinin gerçekleşmesi halinde bu durum, hassas bilgilerin kaybedilmesine yol açabilir,
personele veya altyapıya zarar verebilir ya da TUSAŞ Grubu'nun ticari itibarını zedeleyebilir. Bu sonuçlardan
herhangi biri TUSAŞ Grubu’nun faaliyetlerine, faaliyetlerinin sonuçlarına, likiditeye, mali durumuna ve geleceğe
ilişkin beklentilerine zarar verebilecektir.
Sanal güvenlik tehditleri sürekli bir şekilde gelişmektedir. Bunlar arasında virüsler ile kötü amaçlı yazılımlar,
verilere izinsiz erişim sağlanmasına yönelik girişimler ve diğer elektronik güvenlik ihlalleri yer almaktadır. Sanal
güvenliğin ihlal edilmesi, görev açısından kritik olan sistemlerin çökmesine, gizli verilerin yetkisi olmayan kişilere
ifşa edilmesine veya önemli verilerin bozulmasına yol açabilir. Bu olayları telafi etmeye yönelik işlemler, mali
kayıplara, faaliyet kaybına ya da muhtemel sorumluluğa yol açabilir ve aynı zamanda TUSAŞ Grubu’nun itibarını
zedeleyebilir.
TUSAŞ Grubu, faaliyetleri dolayısıyla önemli nitelikte potansiyel sorumluluklara maruz kalmaktadır.
Sigortaların kapsamının makul olmadığı veya yetersiz kaldığı durumlarda oluşacak etkiler ve sigorta
masraflarının artışı ve zorunlu sigorta yükümlülüklerinin yerine getirilmemesi sonucunda oluşacak etkiler
TUSAŞ Grubu'nun mali durumunu olumsuz yönde etkileyebilir.
TUSAŞ Grubu, faaliyetleri sonucunda; tasarlamış, geliştirmiş, imal etmiş, onarmış, bakımını yapmış, modernize
etmiş veya teslim etmiş olduğu hava aracı, havacılık motoru veya bunların parçalarındaki arızalar sebebiyle
oluşabilecek cismani zararlardan, ölüm ve yaralanmalardan ötürü muhtemel sorumluluğa maruz kalmaktadır.
Müşteriler genellikle program ile ilgili muhtemel sorumlulukları kapsayan bir sigorta sözleşmesi yaptırılmasını şart
koşmaktadır. Bu çeşit sigortalar yüksek bedelli olup, gelecekte TUSAŞ Grubu bu tür sigortalar için yüksek bedeller
ödemek durumunda kalabilir. Buna ilaveten, sigorta poliçeleri doğabilecek tüm sorumlulukları kapsamamaktadır.
Sigorta poliçelerinin genelde kapsamadığı sorumluluklar arasında teminat talepleri, gecikmelerden doğan
tazminatlar ile "yeni malzeme" hükümleri olarak nitelendirilen ve yüklenicinin müşteriye teslim etmesi gereken
parça ve sistemlerin yeniliği ve mevcut durumuna ilişkin standartları belirleyen hükümlerden doğan sorumluluklar
yer almaktadır.
TUSAŞ hali hazırda Airbus Military A400M programı kapsamında konsorsiyum üyesidir. TUSAŞ Grubu'nun
stratejisi, konsorsiyum üyesi olunan programların sayısının artırılmasına yöneliktir. Konsorsiyum sözleşmeleri
genellikle, ilgili konsorsiyum üyelerinin kusurlu olup olmadığına bakılmaksızın, müşteriler ve üçüncü kişilerce
yöneltilecek talepler karşısında tüm konsorsiyum üyelerinin müştereken ve müteselsilen sorumlu olmasını öngörür.
Sonuç olarak, TUSAŞ Grubu, sözleşme imzası sonrası faaliyetlerle ilgili olarak, sadece kendisinin sorumlu olduğu
ayıplardan değil, konsorsiyum ortaklarından kaynaklanan ve TUSAŞ Grubu'nun kontrolünde olmayan veya çok az
kontrol edebildiği ayıplardan ötürü de potansiyel sorumluluğa maruz kalabilir. TUSAŞ Grubunun büyük
konsorsiyum üyeliklerinin sayısı arttıkça, söz konusu sözleşmelere ilişkin yüksek tutarlı riske maruz kalınacağı
tahmin edilmektedir.
45
Her zaman sözleşmesel ortaklarla sorumluluğun sınırlandırılması ilkesine bağlı kalınması mümkün olmamaktadır.
Örneğin, bazı yabancı hükümetlerin veya askeri kurumların kanunları, düzenlemeleri veya politikaları söz konusu
sınırlamalara izin vermemektedir. Bu durumlarda, getirebileceği potansiyel sorumluluklara karşı sözleşmeden
beklenen faydanın değerlendirilmesi gerekmektedir. Sınırsız sorumluluğa maruz kalması riski sebebiyle TUSAŞ,
çok karlı veya başka açılardan faydalı olan bazı işlemlerden vazgeçmeyi tercih edebilir. Aksi halde, söz konusu
koşullarla bir programa dâhil olması durumunda, TUSAŞ Grubu, öngörülmesi zor ya da mümkün olmayan ve
gerçekleşmesi halinde önemli olabilecek sorumluluklara maruz kalabilecektir.
AK
TUSAŞ Grubu’nun, yürütmekte olduğu faaliyetlerin bazıları ile bağlantılı olarak zorunlu sigorta teminatına sahip
olması gerekmektedir. Söz konusu sigorta yükümlülükleri tehlikeli maddeler, petrol ve petrol ürünleri ve özel
güvenlik teminatlarını içermektedir. TUSAŞ Grubu bu poliçeleri genellikle yıllık bazda yenilemektedir. Bu sigorta
teminatlarına sahip olmazsa faaliyetlerinin ilgili kamu kuruluşları tarafından durdurulması riski ile karşı karşıya
kalabilir. Faaliyetlerinin durdurulması TUSAŞ Grubu’nun işletmesine, maddi durumuna ve beklentilerine maddi
açıdan zarar verebilir. Bu sigortalar sona erdikten sonra bunların ticari anlamda makul şartlarda yenilenebileceği ya
da yenileri ile ikame edilebileceği garanti edilememektedir. Sigorta kapsamının yetersiz olması veya ticari olarak
makul şartlarda belli riskler için sigorta yaptıramaması durumunda TUSAŞ, bu risklerin gerçekleşmesi halinde
doğan zararın önemli bir bölümünü veya tamamını karşılamaya mecbur olabilir. Bu zarar önemli olabilir ve
TUSAŞ’ın faaliyetlerine, faaliyetlerinin sonuçlarına, likiditeye, mali durumuna ve geleceğe ilişkin beklentilerine
zarar verebilecektir.
TUSAŞ Grubu ve tedarikçileri rekabetçi şartlarda, ticari olarak makul koşullarda ya da yeterli miktarlarda
finansman elde edemeyebilir.
TA
SL
Yerel ve uluslararası finansal piyasalar ile kredi piyasaları yüksek seviyede dalgalanma ve aksaklık yaşamıştır ve
bunun sonucunda da bazı ihraççılar açısından kredi imkânları azalmıştır. Gelecekte, banka kredileri veya sermaye
piyasaları vasıtasıyla ihtiyaç duyulan finansman elverişli koşullar çerçevesinde ya da hiç elde edilemeyebilir.
Müşteri avansı şeklinde finansman sağlama, finansmanda azalmaya ya da daha fazla masraf yaratılmasına sebep
olabilir. TUSAŞ bazı projeler ile ilgili olarak, SSM'den elverişli koşullarda finansman sağlamaktadır. Örneğin, SSM
F-35 Müşterek Taarruz Uçağı (Joint Strike Fighter) projesine ilişkin toplam maksimum anapara geri ödemesi 89,5
milyon ABD Doları olan, 2027 yılına kadar yıllık ödemeler ile geri ödenen kredi şeklinde finansman sağlamıştır.
SSM söz konusu finansmanı azaltır veya finansman imkanını ortadan kaldırırsa TUSAŞ'ın finansman maliyetlerinin
artması beklenmektedir. Yatırım harcamaları veya Ar-Ge harcamaları için yapılan indirimler gibi, azaltılmış ya da
indirimli vergi teşvikleri nedeniyle Şirket, finansman ihtiyacında dolaylı bir artışla karşılaşabilir. Finansman yokluğu
TUSAŞ Grubu’nun proje geliştirmesini, Ar-Ge faaliyetlerini finanse etmesini, kendisi için avantajlı olabilecek
devralma işlemlerini ya da diğer işlemleri gerçekleştirmesini ya da ödeme yükümlülüklerini yerine getirmesini zor
veya imkânsız kılabilir.
Kredi darlığı aynı zamanda TUSAŞ Grubu tedarikçilerinin finansman elde etme yetisini de olumsuz yönde
etkileyebilir. Tedarikçilerin TUSAŞ Grubu’na karşı olan yükümlülüklerini yerine getirmeleri için ihtiyaç duydukları
finansmana erişememeleri halinde, bunun karşılığında TUSAŞ Grubu, müşterilerine karşı olan sözleşmesel
yükümlülüklerini yerine getiremeyebilir. Tedarikçilerin finansman elde edememesi aynı zamanda alternatif
tedarikçiler aranmasını ya da mevcut tedarikçilere finansman desteği sağlanmasının değerlendirilmesini
gerektirebilir. Alternatif tedarikçiler mevcut olsa bile, mevcut tedarikçilerin değiştirilmesi önemli miktarda artan
maliyetlere ve gecikmelere yol açabilir.
TUSAŞ Grubunun performansı kıdemli yönetici kadrosu ve diğer kilit personeline bağlıdır.
TUSAŞ Grubu, rekabetçi pozisyonunu korumak ve iş stratejilerini gerçekleştirmek açısından kıdemli yönetici
kadrosu ile diğer kilit personeline bağlıdır. Söz konusu kilit personelin istihdamı TUSAŞ Grubu için rekabetçi bir
ortam oluşturmaktadır. Kıdemli yönetim kadrosunun sunduğu hizmetlerin kaybedilmesi ya da bunların azalması
veya nitelikli kilit personeli elde etmek, elde tutmak ve motive etmek hususlarında yetersiz kalınması TUSAŞ
Grubu’nun faaliyetlerine, faaliyetlerinin sonuçlarına, likiditeye, mali durumuna ve geleceğe ilişkin beklentilerine
zarar verebilecektir.
TUSAŞ Grubu’nun yürütmekte olduğu çoğu iş, eğitim açısından ve mesleki açıdan yüksek niteliklere sahip iş gücü
gerektirmektedir. Bu çalışanların istihdamı bakımından hem yurt içinde hem yurt dışında rekabet yoğundur. TUSAŞ
Grubu’nun, faaliyetlerindeki büyümenin yüksek nitelikli çalışanlara yönelik ihtiyacını arttıracağını beklemektedir.
Bunun yanı sıra, Türkiye Cumhuriyeti Devleti, TUSAŞ’ın Akıncı tesislerinin civarında havacılık ve uzay sanayinin
gelişimine yönelik bir İhtisas Organize Sanayi Bölgesinin oluşturulmasını planlamaktadır. Bu projenin hayata
geçirilmesinin yakın mesafede cazip istihdam olanaklarının varlığı, mevcut çalışanların muhafaza edilmesini giderek
artan biçimde zorlaştırması ve yüksek derecede yetenek sahibi olan mühendislere ve diğer çalışanların istihdamına
yönelik rekabeti arttırması beklenmektedir.
46
Şirket, ihtiyaç duyulan niteliklere ve yeteneklere sahip olan yeterli sayıda çalışanı istihdam edemez ve muhafaza
edemez ise, faaliyetlerinin büyütülmesine ve geliştirilmesine yönelik planlarının gerçekleştirilmesi daha zor ya da
imkânsız gelebilir.
Çalışanların, temsilcilerin ya da iş ortaklarının uygun olmayan faaliyetlerde bulunması TUSAŞ Grubu'nun
itibarını zedeleyebilir ve faaliyette bulunma yetisine zarar verebilir.
Gelir elde ettiği devletlerin çoğunda ya da tamamında, TUSAŞ Grubu’nun faaliyetleri, aşağıda belirtilen hususlara
ilişkin olanlar da dâhil olmak üzere, katı kanunlara ve düzenlemelere tabidir:
Kamu alımları;
Kamu çalışanlarına yapılacak uygunsuz ödemeler;
İhracatı kontrol edilen teknolojiler ile gizli bilgilerin korunması;
Maliyet hesabı ve faturalandırma;
Rekabet ve
Veri gizliliği.
AK






TA
SL
TUSAŞ Grubu, çalışanlarının ve temsilcilerinin veya iş ortaklarının görevlerini kötüye kullanmalarını engellemek
amacıyla uyguladığı ilkelerin, prosedürlerin, eğitimlerin ve diğer uyum kontrollerinin söz konusu kişilerin
görevlerini kötüye kullanmalarını engelleyebileceği hususunda güvence verememektedir. TUSAŞ Grubu,
çalışanlarının, temsilcilerinin, sözleşmesel ortaklarının ve faaliyette bulunduğu diğer kişilerin uygun olmayan
faaliyetlerde bulunması halinde idari, hukuki ya da cezai soruşturmalara ve maddi ve faaliyeti askıya alma ve
yasaklama da dâhil olmak üzere maddi olmayan cezalara tabi olabilir ve itibarı büyük ölçüde zedelenebilir. İhlal
niteliğindeki faaliyetlerin, TUSAŞ Grubu’nun, fiillerini kontrol etme yetkisine sahip olmadığı veya sınırlı olarak söz
konusu yetkiye sahip olduğu iş ortakları tarafından gerçekleştirilmesi halinde de bu durum söz konusu olabilir. Bu
sonuçlar TUSAŞ Grubu’nun yer aldığı programlardaki işlerin tamamen veya kısmen sona ermesine sebep olabilir ve
genel olarak mevcut işlerin devam ettirilmesine veya yeni işler alınmasına engel olabilir. Sonuç olarak, bu yöndeki
gelişmeler TUSAŞ Grubu’nun faaliyetlerine, faaliyetlerinin sonuçlarına, likiditeye, mali durumuna ve geleceğe
ilişkin beklentilerine zarar verebilecektir.
TUSAŞ Grubu, öngörülemeyen çevresel yükümlülüklere maruz kalabilir.
TUSAŞ Grubu’nun faaliyetleri çeşitli çevre kanunları ile düzenlemelerine tabidir. Buna ilaveten TUSAŞ Grubu,
iklim değişikliği sorunlarına karşılık olarak uygulamaya konulanlar ile genellikle “yeşil girişimler” olarak
adlandırılan diğer eylemler de dâhil olmak üzere, gelecekte yürürlüğe girebilecek kanun ve düzenlemelerden
etkilenebilir. Yeni çevre kanunlarına ve düzenlemelerine uygun faaliyet göstermek, TUSAŞ Grubu’nun yüksek
maliyetlere katlanmasını gerektirebilecektir. Şirket'in faaliyetlerinin gelecekte yürürlüğe girecek kanun ve
düzenlemelere uygunluğunun sağlanması için de yüksek maliyetlere katlanılmasının gerekeceği beklenmektedir.
Çevre kanunları ve düzenlemeleri ihlaller karşılığında esaslı cezalar ve cezai yaptırımlar öngörmektedir. Söz konusu
gelecekte yürürlüğe girebilecek kanunlara uygun hareket etmek TUSAŞ Grubu’nun faaliyet metotlarını
değiştirmesini veya emisyonu sınırlandırmak ve tehlikeli maddelerin kaza eseri salınması ihtimalini azaltmak
amacıyla masraflı kirlilik kontrol donanımı kurmasını gerektirebilir. Ayrıca TUSAŞ Grubu, daha önce çevreye
salınan kirletici maddelerin temizlenmesine yönelik maliyetlere maruz kalabilir.
Bazı devletlerin çevre kanunları Türkiye’de uygulanan çevre kanunlarından daha katı olabilir. Söz konusu daha katı
olan kanunların kendisini doğrudan etkilemediği yerlerde bile TUSAŞ Grubu, bahsi geçen devletlerdeki müşterilerin
yürürlükteki yerel kanunlara aykırı davranmasının engellenmesi amacıyla, sözleşmeler uyarınca, daha yüksek
çevresel standartlara uymak ile yükümlü kılınabilir. Anılan çevresel standartların muhafaza edilmesine yönelik
sözleşmesel yükümlülüklere uyulmaması, gelecekte söz konusu müşteriler ile sözleşme akdedilmesini zor ya da
imkânsız kılabilir ve söz konusu müşterilerin TUSAŞ Grubu’nun uygun olmayan eylemleri nedeniyle herhangi bir
maliyetle karşı karşıya kalması halinde meydana gelen zararlara yönelik olarak sorumluluk altına girilmesine yol
açabilir.
TUSAŞ Grubu, çevre mevzuatının katılaşmasından dolaylı olarak etkilenebilir. TUSAŞ Grubu’nun sivil havacılık ve
uzay sektörüne ilişkin çevre mevzuatında yapılan değişikliklere müdahale şansı olmayıp, söz konusu değişikliklerin
sivil havacılık işletmecilerini olumsuz yönde etkilemesi durumunda ürettiği ürünlere ve verdiği hizmetlere olan talep
düşebilir ve dolaylı olarak gelirleri azalabilir.
47
Gerek Türk gerekse yabancı düzenleyicilerin ve sözleşmesel ortaklarının tabi kıldığı, çevre kanun ve mevzuatındaki
sıkılığın artması ya da çevresel mevzuata uygunluk masraflarındaki artış, TUSAŞ Grubu’nun faaliyetlerine,
faaliyetlerinin sonuçlarına, likiditeye, mali durumuna ve geleceğe ilişkin beklentilerine zarar verebilecektir.
TUSAŞ Grubu’nun taraf olduğu yargı süreçleri, muhtemel resmi soruşturmalar ve faaliyetlerine yönelik
incelemelerin sonuçları öngörülebilir nitelikte değildir. Bu gibi herhangi bir olay neticesinde verilecek olumsuz
bir karar gerek esaslı maddi yükümlülüklere, gerek gayri maddi hasarlara yol açabilecektir.
AK
TUSAŞ Grubu’nun, tarafı olduğu birtakım dava ve yasal takibatlar mevcuttur ve bunlara ilişkin bilgi İzahname’nin
23.7 numaralı bölümünde temin edilmektedir. Söz konusu dava ve yasal takibatların TUSAŞ Grubu’nun lehine
sonuçlanacağı konusunda güvence verilememektedir. TUSAŞ Grubu gelecekte de birtakım davalara ve tahkim
yargılamalarına taraf olabilir. TUSAŞ Grubu’nun, mevcut uyuşmazlıklarını aşacak şekilde parasal uyuşmazlık veya
olumsuz sonuçlar doğurabilecek takibatların olasılığına ve büyüklüğüne ilişkin olarak herhangi bir tahmin yapması
mümkün değildir. Söz konusu dava ve yasal takibatlardan herhangi birinin olumsuz şekilde sonuçlanması yüksek
miktarda tazminat ve yargılama masrafı ödeme yükümlülüğünü doğurabilir ve aynı zamanda, itibari ve diğer gayri
maddi zararlara yol açabilir. Herhangi bir hukuki ihtilafta veya tahkim prosedüründe üstün durumda olunan hallerde
bile ihtilaf, TUSAŞ Grubu’nun farklı şekillerde değerlendirebileceği kaynaklarını ihtilafla ilgili olarak harcamasına
sebep olabilir.
Buna ilaveten, çeşitli Türk ve yabancı resmi kuruluşlar ile mevcut olan iş ilişkileri ve faaliyetlerinin ilişkin olduğu
endüstrinin sıkı bir şekilde düzenlenmiş bir endüstri olması nedeniyle TUSAŞ Grubu’nun faaliyetleri kimi zaman
resmi soruşturma ve incelemelere tabi olmaktadır. Bu gibi bir soruşturma veya inceleme, TUSAŞ Grubu aleyhine
verilecek bir hüküm ile sonuçlanabilir ve bu durum da, yüksek cezaların ya da diğer parasal yükümlülüklerin
doğmasına veya kamu sözleşmelerinin askıya alınmasına ya da TUSAŞ Grubu’nun kamu sözleşmesi akdetmesinin
yasaklanmasına sebep olabilir.
TA
SL
TUSAŞ Grubu, fikri mülkiyet haklarını yeterli seviyede koruyamaması ya da üçüncü kişilerin, TUSAŞ
Grubu’nun kendilerine ait olan fikri mülkiyet haklarını ihlal ettiğini iddia etmesi halinde zarara uğrayabilir.
TUSAŞ Grubu’nun sahibi olduğu birtakım patent, marka ve diğer fikri mülkiyet hakları bulunmaktadır. Ayrıca
Şirket, patentler vasıtasıyla korunmayan ve çalışanları, danışmanları, alt yükleniciler ve diğer kişiler ile akdetmiş
olduğu gizlilik sözleşmeleri gibi önlemler vasıtasıyla korumaya çalıştığı teknoloji, bilgi, süreç ve know-how’larına
önemli ölçüde bağlı bulunmaktadır. Bu sözleşmeler ve diğer önlemler, TUSAŞ'ın patentine sahip olmadığı fikri
mülkiyetine yeterli bir koruma sağlamayabilir.
Bir patent, marka ya da diğer bir fikri mülkiyet hakkı kanunlar tarafından korunsun ya da korunmasın, TUSAŞ
Grubu’nun fikri mülkiyet hakları ihlal edilebilir, reddedilebilir, geçersiz addedilebilir, üçüncü kişiler tarafından
suiistimal edilebilir. Mevcut hukuki telafi yolları TUSAŞ Grubu’nun fikri mülkiyet haklarının korunması için
yetersiz kalabilir. Özellikle de, bir patent kapsamında korunmayan bilgilerin korunması için başvurulan gizlilik
sözleşmelerinin ve diğer yöntemlerin yetersiz kalması söz konusu olabilir. Fikri mülkiyet haklarının kapsamının
belirlenmesi için açılacak davalar, nihai olarak başarılı bir şekilde sonuçlansa bile, masraflı olabilir ve yönetimin
enerjisini TUSAŞ Grubu’nun faaliyetlerinin alanlarına nazaran bu alana harcamasına sebep olabilir. Bunlara
ilaveten, TUSAŞ Grubu’nun ticari sırları diğer bir şekilde öğrenilebilir ya da rakipleri tarafından bağımsız olarak
geliştirilebilir.
TUSAŞ Grubu, üçüncü kişilerden tescilli veya tescilsiz fikri mülkiyet haklarına ve know-how’larına (özel teknik
bilgi) ilişkin lisans aldığı bazı durumlar olabilmektedir. Söz konusu fikri mülkiyet hakları, TUSAŞ Grubu’nun
işletmesinin faaliyetleri açısından önem teşkil edebilir. TUSAŞ Grubu, mevcut lisansları yenilemeyebilir ya da ticari
açıdan makul olan koşullar çerçevesinde yeni lisanslar alamayabilir veya söz konusu lisansları hiç alamayabilir.
Üçüncü kişilerden, TUSAŞ Grubu’nun faaliyetleri açısından önem teşkil eden fikri mülkiyet haklarını kullanmaya
yönelik bir hak elde edememek TUSAŞ Grubu’nun faaliyetlerine, faaliyetlerinin sonuçlarına, likiditeye, mali
durumuna ve geleceğe ilişkin beklentilerine zarar verebilecektir.
Bunlara ilaveten, fikri mülkiyet sahibi olan üçüncü kişiler TUSAŞ Grubu’nun, haklarını ihlal ettiği yönünde veya
TUSAŞ Grubu’na tanınmış olan lisansların lisans veren tarafından tanınamayacağı ve bu yönde tasarruf yetkisi
bulunmadığı iddialarında bulunabilirler. Söz konusu iddialar TUSAŞ Grubu’nun itibarını zedeleyebilir, yüksek
masraflara yol açabilir ve belirli ürün veya hizmetleri sunmasını engelleyebilir. Aleyhine yönelik iddianın başarılı
bir biçimde ileri sürülmesi sonucunda TUSAŞ Grubu, lisans sözleşmeleri akdetmekle yükümlü hale gelebilir. Anılan
lisans sözleşmelerinin kabul edilebilir koşullar çerçevesinde akdedilmesi mümkün olmayabilir. TUSAŞ Grubu
aleyhine yönelik bir ihlal iddiasının başarılı bir şekilde sonuçlanması halinde davacı, daha fazla yükümlülüğe yol
48
açacak ihtiyati tedbir kararı da aldırabilir. Nihai olarak TUSAŞ Grubu’nun kazandığı hallerde bile, fikri mülkiyet
haklarına ilişkin hukuki ihtilaflar zaman alabilir ve masraflı olabilir.
Yürürlükteki kanun ve düzenlemelere uyulmaması durumunda önemli risklere maruz kalınabilir.
TUSAŞ Grubu, satış temsilcilerinin, pazarlama danışmanlarının veya kendisi adına hareket eden diğer kişilerin
yürürlükteki kanun ve düzenlemelere uygun hareket etmemesi durumunda, önemli ölçüde olumsuz sonuçlar ile
karşılaşabilir. Söz konusu sonuçlar hukuki ya da cezai yaptırımları, para cezalarını veya diğer yaptırımları
içerebileceği gibi aynı zamanda TUSAŞ Grubu’nun üretim faaliyetlerinin sınırlandırılmasını, ihracat ayrıcalıklarının
askıya alınmasını ya da kamu ile sözleşmeler akdetmesinin askıya alınmasını veya kamu ile sözleşmeler
akdetmesinin yasaklanmasını kapsayabilir.
AK
TUSAŞ Grubu’nun, herhangi bir dayanağı olmadığı ortaya konulan iddiaların konusunu teşkil eden ihlallere yönelik
taleplere veya soruşturmalara karşı savunma yapmak durumunda kalması halinde, savunmada bulunması önemli
finansal ve yönetimsel kaynakları harcamasını gerektirebilir. Mevcut veya iddia edilen ihlal ile ilişkilendirilen
olumsuz kamuoyu bilgilendirmeleri de TUSAŞ Grubu’nun itibarını zedeleyebilir ve ürünlerini pazarlamasını ya da
yeni sözleşmeler akdetmesini zorlaştırabilir. Bizzat ihlal ile suçlanmadığı durumlarda dahi TUSAŞ Grubu’nun,
ihlalde bulunduğu iddia edilen ve soruşturmaya tabi tutulan bir müşteri, tedarikçi ya da bir alt yüklenici ile
ilişkilendirilmesi nedeniyle itibarının zedelendiği hallerde anılan olumsuz sonuçlara maruz kalabilir.
İlaveten, kamu kurumları ile yapılan bazı sözleşmeler "ödemeyi askıya alma" hükümleri içermektedir. Söz konusu
hükümler, ilgili ödemeler başka bir şekilde muaccel hale gelse dahi, sözleşmenin ihlali halinde ilgili resmi kurumun
ihlal giderilinceye kadar ödeme yapmamasına imkân tanımaktadır.
Bu gibi sonuçlardan herhangi biri TUSAŞ Grubu’nun gelir elde etme yetisini azaltabilir ve faaliyetlerine,
faaliyetlerinin sonuçlarına, likiditeye, mali durumuna ve geleceğe ilişkin beklentilerine zarar verebilecektir.
TA
SL
Bir sözleşmenin karşı tarafı ödeme yapmazsa veya borcunu zamanında ödemezse, TUSAŞ Grubu zarara
uğrayabilir.
TUSAŞ Grubu, bir müşterinin veya bir sözleşmenin karşı tarafının kendisine olan ödemelerinde gecikmesi veya
borçlu olduğu miktarın tamamını ödememesi risklerine maruz kalabilir. Örneğin, karşı tarafın likiditesinin
bozulması veya iflas etmesi durumlarında bu tür riske maruz kalabilir. TUSAŞ Grubu’nun birçok programının süresi
uzun yıllara yayılmıştır. Genel olarak TUSAŞ Grubu, programların ilk kısımlarında önemli harcamalar yapmaktadır
ve ancak ilgili hava aracının, motorun veya yedek parçanın satışının başlamasından sonra gelir elde ediyor konumda
olabilmektedir. Bu yüzden, karşı taraf, satış başlamadan önce veya satış aşamasının başlarında, aciz haline
düştüğünde TUSAŞ Grubu, tipik olarak tüm program ile alakalı harcamaların büyük bölümünü gerçekleştirmiş ve
fakat bu harcamaları karşılamaya yetecek bir gelir elde etmemiş durumda olabilir.
Ayrıca TUSAŞ Grubu, her ne kadar karşı tarafların ödeme gücü olsa ve borçlarını zamanında ödeyebilecek durumda
olsalar da gecikmeli ödemelerle karşılaşabilir. Genellikle bu durum, bir müşteriye (örneğin, bir OEÜ'ye) hava aracı
veya motor için yedek parça sağlandığında ve o müşteri de o yedek parçaya bağlı olarak kendi müşterilerine anılan
hava aracını veya motoru satacağında gerçekleşebilir. Müşteriler, ödeme yapmak için kendi alacaklarını tahsil edene
dek beklemeyi tercih edebilirler. Her ne kadar genellikle TUSAŞ Grubu’nun sözleşmeleri müşterilere, TUSAŞ
Grubu’na olan ödemelerin muaccel olması için önce kendi alacaklarını tahsil edinceye kadar bekleme imkânı
vermese de, ödemelerde bu tür gecikmelere havacılık ve uzay endüstrisinde rastlanılmaktadır. Bu uygulama TUSAŞ
Grubu’nun gelirleri, nakit akışı ve işletme sermayesi üzerinde, etkilenen süreçte olumsuz bir etkiye sahip olabilir.
Mali kredi riski, nakit ve mevduatlar, banka kredileri ve vadeli döviz sözleşmeleri de dâhil olmak üzere diğer mali
sözleşmeler bakımından bankaların veya diğer finansal kuruluşların yükümlülüklerini yerine getirmemesi ile
alakalıdır. Belirli bir seviyenin üzerinde kredilendirme seviyesine sahip tarafların seçilmesi, belirli limitler
belirlenmesi gibi finansal kuruluşlara ait karşı taraf kredi riskine ilişkin alınan önlemlerin yeterli olup olmayacağı
konusunda bir garanti verilmemektedir. Herhangi bir karşı tarafın yükümlülüğünü yerine getirmemesi TUSAŞ'ı
olumsuz şekilde etkileyebilir.
TUSAŞ Grubu’nun vergi karşılıklarında meydana gelebilecek öngörülemeyen değişiklikler ya da vergisel
yükümlülüklerine maruz kalınması karlılığı ve nakit akışını etkileyebilir.
TUSAŞ Grubu, Türkiye’de kurumlar vergisine tabidir. Yönetim, TUSAŞ Grubu’nun vergi karşılıklarını belirlerken
esaslı bir muhakeme yürütmek durumundadır.
49
Faaliyetlerin olağan akışı çerçevesinde, nihai verginin belirlenme usulünün kesin olmadığı birçok işlem
bulunmaktadır. Buna ilaveten, sözleşmelerden elde edilen gelirlerin mali tablolar ile kurumlar vergisi düzenlemeleri
için tahakkuk edilmesindeki zamanlama farklılıkları kurumlar vergisi ödemelerinin zamanlamasını belirsiz kılabilir.
Bu belirsizlik belirli bir süre kapsamındaki faaliyetlerden elde edilen nakit akışı üzerinde esaslı bir etkiye sahip
olabilir. Ayrıca, yürürlükteki vergi kanunları ve düzenlemelerindeki ya da bunların yorumlanmasında meydana
gelebilecek değişiklikler öngörülenden daha yüksek ya da daha düşük gelir vergisi oranlarına veya belirli satışların
vergilendirilmesinde ya da belirli giderlerin vergiden düşülmesinde değişikliklere yol açabilir ve bu şekilde de
TUSAŞ Grubu’nun kurumlar vergisi giderleri ile karlılığını etkileyebilir.
Herhangi bir vergi denetiminin ya da bununla ilgili bir davanın nihai sonucu, TUSAŞ Grubu’nun geçmişteki
kurumlar vergisi karşılıklarından ve tahakkuklarından esaslı ölçüde farklı olabilir. Buna ilaveten, TUSAŞ Grubu’nun
nihai vergi yükümlülüğü aşağıda belirtilen nedenlerden ötürü ayrılmış karşılıklardan farklılık arz edebilir:
TUSAŞ Grubu’nun vergi oranında meydana gelebilecek değişiklikler;
TUSAŞ Grubu’nun genel karlılığında meydana gelebilecek değişiklikler;
Vergi teşvikleri de dâhil olmak üzere, vergi mevzuatında meydana gelebilecek değişiklikler;
Gecikmiş vergi varlıkları ve yükümlülüklerinin değerlemesinde meydana gelebilecek değişiklikler;
Finansal raporlama geliri ile vergilendirilebilir gelir arasındaki farklarda meydana gelebilecek değişiklikler;
Daha önce sunulmuş olan vergi beyannamelerinin denetimi ve incelenmesinin sonuçları ve
TUSAŞ Grubu’nun vergi beyanlarının vergi otoriteleri tarafından devamlı olarak değerlendirilmesi.
AK







Anılan faktörlerden herhangi biri TUSAŞ Grubu’nun vergi yükümlülüklerini ve bunun sonucunda da, gelir vergisi
giderlerini, karlılığını ve nakit akışını etkileyebilir.
TA
SL
Bazı şartlar altında işten ayrılan çalışanlara kıdem tazminatı ödemesi yapılması gerekmektedir. TUSAŞ Grubu
bu ödeme yükümlülükleri için fon ayırmamıştır. TUSAŞ Grubu’nun söz konusu yükümlülüklere ilişkin olarak
ayıracağı karşılıklar için esas aldığı tahminler yanlış olabilir, bu tahminler eksik karşılık ayrılmasına sebep
olabilir ve beklenmedik bir şekilde yüksek ödeme yükümlülüklerine yol açabilir.
TUSAŞ Grubu’nun kanunen emekliye ayrılan çalışanlarına veya istifa ya da görevi kötüye kullanma dışındaki
nedenlerden ötürü işten ayrılan çalışanlarına ödeme yapması gerekmektedir. Söz konusu ödeme, üst sınıra tabi
olmak üzere, emekliye ayrılma veya iş akdinin sona erdiği tarihte geçerli olan aylık maaşın işyerinde çalışılan sene
ile çarpımına eşittir. 2011, 2012 ve 2013 yıllarına ilişkin olarak, üst sınırlar sırasıyla 2.732 Türk Lirası, 3.033 Türk
Lirasıdır ve 3.254 Türk Lirasıdır, 2014 yılı için söz konusu miktar 3.438 Türk Lirası olarak belirlenmiştir.
Kanunen söz konusu yükümlülükler için fon ayrılması gerekmediğinden, TUSAŞ Grubu bunlar için fon
ayırmamaktadır. Ancak, bu yükümlülüklere ilişkin olarak öngördüğü masrafları için karşılık ayırmaktadır.
Yönetimin bu karşılıkları ayırırken kullandığı tahmin ve öngörülerinin hatalı olması halinde TUSAŞ Grubu’nun,
ayırdığı karşılıkları önemli ölçüde aşan ödemeler yapması gerekebilecektir. Bu durum örneğin, toplu işçi çıkarılması
durumunda ortaya çıkabilecektir. Kıdem tazminatı ödemeleri için ayrılan karşılıkların yetersiz olması TUSAŞ
Grubu’nun faaliyetlerine, faaliyetlerinin sonuçlarına, likiditeye, mali durumuna ve geleceğe ilişkin beklentilerine
zarar verebilecektir.
TUSAŞ Grubu’nun ürünlerine veya hizmetlerine ilişkin olarak garanti veya ayıba karşı tekeffüle ilişkin
taleplerden veya ürün geri çağırmadan dolayı yüklü miktarda sorumluluğu doğabilir.
TUSAŞ Grubu, ürünlerinin beklendiği gibi çalışmaması veya çalışmadığının iddia edilmesi veya mal veya can
üzerinde bir hasar veya zarara sebep olması veya sebep olduğunun iddia edilmesi durumunda, garanti veya ayıba
karşı tekeffülden doğan sorumluluk talepleriyle karşı karşıya kalmaktadır. Müşteriler ayrıca, tedarik edilen ürünlerin
belirtilen spesifikasyonlara uygun şekilde çalışmaması halinde ayıplı ürünlere ilişkin garantiler kapsamında TUSAŞ
Grubu’nu tamir veya yenisi ile değiştirmeye ilişkin masraflardan bazıları veya tamamından sorumlu tutmak için
talepte bulunabilir. TUSAŞ Grubu’nun garantiye ilişkin olarak ayırdığı karşılıklar yönetimin mevcut ve gelecekte
doğabilecek sorumluluk meblağlarına ilişkin tahminlerine dayanmaktadır. Sorumluluğa ilişkin olarak belirlenen
nihai meblağların yönetimin kayıtlara geçirilen tahminlerine nazaran önemli ölçüde farklılık göstermesi
mümkündür. Bu durumda ayrılan karşılıklar, garantiden doğacak muhtemel sorumlulukları karşılamak için yeterli
olmayabilir. TUSAŞ Grubu’nun mevcut sigorta kapsamının üzerinde bir meblağda ürün geri çağırmaya veya
üründen doğan sorumluluğa ilişkin talepler TUSAŞ Grubu üzerinde olumsuz etki yaratabilmektedir. TUSAŞ
Grubu’nun ürün geri çağırmaya ilişkin bir sigortası mevcut olmayıp, üründen doğan sorumluluğa ilişkin sigortası da
birtakım sınırlama ve istisnalara tabidir. Bu itibarla, garanti, ürün geri çağırma veya üründen doğan sorumluluğa
ilişkin birtakım zarar ve masrafların meydana gelmesi mümkün olup, bunlara ilişkin taleplere karşı savunma
yapılmasına ilişkin olarak birtakım masraflar da meydana gelmesi mümkündür.
50
Yeni teknolojilere ilişkin birtakım gelişmeler önemli miktarda sermaye yatırımı gerektirmektedir. TUSAŞ Grubu
bu yükümlülükleri karşılayamayabilir. TUSAŞ Grubu'nun faaliyetlerinin piyasadaki yeni gelişmelere uyum
sağlamaya devam edememesi sebebiyle müşterilerini yeni teknolojilere sahip rakiplerine kaybedebilir.
TUSAŞ Grubu, etkin bir şekilde rekabetini sürdürebilmek adına, müşterilerinin ihtiyaçlarını karşılamak için yeni
ürünlerini ve ürün uygulamalarını zamanında piyasaya sürmek zorundadır. Kanuni düzenlemeler alanındaki
değişiklikler veya sanayi gereklilikleri de TUSAŞ Grubu'na, ürünlerini ve teknolojilerini yeni koşullara adapte etme
zorunluluğu getirebilir. Programların birçoğu, yenilikçi tasarım yetenekleri ve gelişmiş imalat uzmanlığı
gerektirmektedir. TUSAŞ Grubu'nun teknolojilerinin adaptasyonu sağlayamaması ve kapasitesinin müşterilerin talep
ettikleri standartları yakalayamaması karlılığı ve gelecekteki beklentileri olumsuz bir biçimde etkileyebilir.
AK
Hali hazırda, TUSAŞ’ın en büyük pay sahibi olan TSKGV’nin Kamu İhale Kanunu’na tabi olup olmadığına
ilişkin idari işlemler ve davalar mevcut olup, nihai yargılama sonucunda TSKGV’nin söz konusu kanuna tabi
olduğuna hükmedilmesi halinde, kamunun TUSAŞ hissedarlığının oranı sebebiyle TUSAŞ’ın da Kamu İhale
Kanunu'na tabi olması söz konusu olacaktır. Kamu İhale Kanunu’na tabi olunması, TUSAŞ’ın faaliyetlerine
ilişkin önemli ölçüde idari külfetler getirebilir.
Şirket pay sahiplerinden TSKGV tarafından yapılan İDEF 2013 11. Uluslararası Savunma Sanayi Fuarı ihalesine
ilişkin olarak İstanbul Fuarcılık A.Ş. tarafından Kamu İhale Kurulu'na yapılan itiraz başvurusunda söz konusu
ihalenin KİK kapsamında yapılması gerekirken bu kapsamda yapılmadığı iddiasına yer verilmiştir. Bunun üzerine
Kamu İhale Kurulu 19 Aralık 2011 tarih ve 2011/DK. D-242 sayılı kararı ile TSKGV’nin KİK kapsamında
olmadığına karar vermiştir.
TA
SL
Kamu İhale Kurulu’nun 19 Aralık 2011 tarih ve 2011/DK. D-242 sayılı kararının yürütmesinin durdurulması ve
iptali istemiyle davacı İstanbul Fuarcılık A.Ş. tarafından açılan davada, Ankara 16. İdare Mahkemesinin 10 Temmuz
2012 tarih ve E: 2012/473 sayılı kararı ile Milli Savunma Bakanlığı'nın görevleri ile TSKGV’nin amaçları
karşılaştırıldığında, silah, araç, gereç tedariki ile harp sanayine yönelik hizmetlerin örtüştüğü, buna göre TSKGV’nin
savunma hizmetine yardımcı ve ona bitişik bir kamu hizmeti yürüttüğünün anlaşıldığı, TSKGV senedine göre,
TSKGV’nin, yıl içinde elde ettiği brüt gelirinin %80'ini TSKGV amaçlarına sarf ve tahsise zorunlu olduğu KİK’in
2. maddesinin birinci fıkrasının (c) bendinde belirtildiği gibi, özel kanunlarla kurulmuş ve kendilerine kamu görevi
verilmiş tüzel kişiliğe sahip kuruluşların (mesleki kuruluşlar ve vakıf yükseköğretim kurumları hariç) her türlü
kaynaktan karşılanan mal ve hizmet alımları ile yapım işleri ihalelerinin KİK kapsamında yürütülmesinin zorunlu
olduğu, TSKGV’nin de özel bir kanunla kurulmuş ve kendisine kamu görevi verilmiş tüzel kişiliğe sahip bir kuruluş
olduğu ve TSKGV’nin KİK kapsamında bulunduğu açık olduğundan, KİK’te düzenleme altına alınan hükümlere
açıkça aykırı bulunan dava konusu işlemin hukuka ve mevzuata uygun olmadığı gerekçesine dayanılarak
yürütmenin durdurulmasına karar verilmiştir.
Bunun üzerine, Kamu İhale Kurulu 29.08.2012 tarih ve 2012/MK-289 sayılı karar ile TSKGV’nin KİK kapsamında
olduğuna karar vermiştir.
Öte yandan, Ankara 16. İdare Mahkemesinin 10 Temmuz 2012 tarih ve E: 2012/473 sayılı yürütmenin durdurulması
kararına karşı Ankara Bölge İdare Mahkemesi nezdinde itirazda bulunulmuştur. Ankara Bölge İdare Mahkemesi’nin
13 Eylül 2012 tarih ve Y.D. İtiraz No: 2012/4078 sayılı kararı ile TSKGV’nin mütevelli heyeti başkanının Mili
Savunma Bakanı, heyetin diğer üyelerinin ise Genelkurmay İkinci Başkanı, Milli Savunma Bakanlığı Müsteşarı ve
Savunma Sanayii Müsteşarı olduğu, öte yandan TSKGV amaçları ile Milli Savunma Bakanlığının bazı görevlerinin
örtüştüğü anlaşılmakta ise de; TSKGV’nin özel hukuk tüzel kişisi olduğu, kamu kaynağı kullanmadığı, kamuya
yararlı bir vakıf olduğu, Milli Savunma Bakanlığı ile yasal bir bağlılık ilişkisi içinde olmadığı, Milli Savunma
Bakanlığı'ndan personel, araç ve gereç sağlamadığı, Genel Müdür dâhil TSKGV’nin çalışanlarının kamu görevlisi
olmadığı ve İş Kanunu'na tabi olarak istihdam edildiği görülmekle TSKGV’nin KİK kapsamında bulunmadığı
sonucuna varıldığından, davaya konu Kamu İhale Kurulu kararında hukuka aykırılık görülmemiş ve yürütmenin
durdurulması talebinin kabulüne yönelik olarak Ankara 16. İdare Mahkemesince verilen 10 Temmuz 2012 gün ve E:
2012/473 sayılı kararın kaldırılmasına ve yürütmenin durdurulması isteminin reddine karar verilmiştir.
Söz konusu Ankara Bölge İdare Mahkemesi kararını takiben, Kamu İhale Kurulu'nun 14 Kasım 2012 tarih ve
2012/MK-341 sayılı kararı ile TSKGV’nin KİK kapsamında olmadığına karar vermiştir.
Bununla birlikte, Ankara 16. İdare Mahkemesi, Kamu İhale Kurulu’nun 19 Aralık 2011 tarih ve 2011/DK. D-242
sayılı kararının iptaline karar vermiştir. Söz konusu iptal kararı, Kamu İhale Kurumu tarafından temyiz edilmiştir.
Temyiz incelemesinde Danıştay 14. Dairesi, ilk derece mahkemesinde öne çıkan ve KİK'e tabi olmayı belirleyen
unsurları inceledikten sonra, TSKGV’nin kanun ile kurulmuş olmasına rağmen açıkça Türk Medeni Kanunu
hükümlerine göre faaliyetlerini yürütmekte olan özel hukuk tüzel kişisi olduğu, kamu tüzel kişiliğine yaklaşan bir
51
yapı arz etmediği, TSKGV’ye tanınan ayrıcalıkların Bakanlar Kurulu kararı uyarınca vergi muafiyetinden
yararlanan diğer vakıflarınkinden bir farklılık taşımadığı, TSKGV’nin kamu kaynağı kullanmadığı, KİK'in 2.
maddesinin 1. fıkrasının (a) bendi kapsamında TSKGV’nin, bentte sayılan kamu kurum ve kuruluşlarına organik
olarak bağlılığının bulunmadığı, TSKGV’nin bir kamu kurum ve kuruluşu olarak değerlendirilebileceğinin kabul
edilmesi halinde dahi, KİK'in 2. maddesinin 1. fıkrasının (c) bendi kapsamında TSKGV’ye kanun ile herhangi bir
kamu görevi verilmediği, TSKGV’nin kuruluş kanunu uyarınca ve TSKGV senedinde yer aldığı üzere faaliyet
gösterebileceği alanların çerçevesinin belirlendiği ve kamu görevi verilmesinin söz konusu olmadığından hareketle
kamu tüzel kişisi olmadığı, kamu hukukuna tabi olmadığı, kamu kaynağı kullanmadığı ve kamunun denetiminde
bulunmadığı sonucuna varmıştır. Bu sebeplerden dolayı TSKGV’nin KİK kapsamında bulunmadığı ve dava konusu
kurul kararında hukuka aykırılık bulunmadığı anlaşılmış olmakla Kamu İhale Kurumu'nun temyiz istemi kabul
edilmiş ve Ankara 16. İdare Mahkemesi'nin kararı bozulmuştur.
AK
Danıştay 14. Dairesi'nin bu bozma kararı uyarınca, TUSAŞ Grubu, TSKGV’nin KİK kapsamında bulunmayan bir
tüzel kişi olduğunu düşünmektedir. Öte yandan, henüz Danıştay 14. Dairesi kararı kesinleşmemiş, davacı karar
düzeltme talebinde bulunmuştur. Tüm yargı süreci tamamlanıp TUSAŞ Grubu aleyhine bir kararın kesinleşmesi
durumunda, TUSAŞ Grubu’nun faaliyetleri çeşitli idari külfetlere ve süreçlere tabi olabilecek ve faaliyetlerin
yürütülmesine ilişkin süreçler daha komplike hale gelebilecektir. İzahname tarihi itibariyle, TUSAŞ Grubu
tarafından geçmişte yürütülen alım ve tedarik işlemleri aleyhine, bu işlemlerin KİK’e tabi oldukları iddiasıyla
açılmış herhangi bir davaya ilişkin herhangi bir tebligat yapılmamıştır.
TUSAŞ Grubu'nun, sanayi katılımı yükümlülüklerini yerine getirmek için uygun yerli alt yüklenicileri bulması
mümkün olmayabilir. Bu tür durumlarda, TUSAŞ Grubu'nun ürünleri belirtilen spesifikasyonlara uygun şekilde
teslim etme kabiliyeti sekteye uğrayabilir veya TUSAŞ Grubu, sanayii katılımı yükümlülüklerini ihlal etmek
durumunda kalabilir. İkinci durumda, TUSAŞ Grubu'nun başka yaptırımlar yanında cezai şart ödemeye ilişkin
sorumluluğu doğabilir.
TA
SL
TUSAŞ Grubu, kamu kurumlarının (genellikle SSM’nin) OEÜ'sü veya ana yüklenicisi olarak hareket ettiği
durumlarda genellikle sanayi katılımı yükümlülüğüne ilişkin düzenlemelere tabi olmaktadır. 2011 yılından beri
yürürlükte olan haliyle, Türk sanayii katılım yükümlülükleri, Savunma Sanayii İcra Komitesi tarafından verilen
yetkiye istinaden SSM tarafından yürütülen tedarik ve sanayileşme faaliyetlerinde yer alan yerli ve yabancı, ana
yükleniciler ve bazı hallerde ana alt yükleniciler için söz konusu olmaktadır. Sanayi katılım (offset) yükümlülükleri
kapsamında, söz konusu yüklenicilerin tedarik sözleşmesi bedelinin toplamda en az %70'ine karşılık gelen tutarda,
(i) tedarik sözleşmesindeki işi Türk sanayii kuruluşlarına gördürmesi, (ii) savunma anayurt güvenliği, havacılık ve
uzay sanayii alanlarında ürün veya hizmet ihracatı gerçekleştirmesi ve/veya (iii) Türkiye’de anayurt güvenliği,
havacılık ve uzay sanayii alanlarında teknolojik işbirliği, yatırım, KOBİ’lere yazılım ve donanım sağlaması, sanayii
ve eğitim kuruluşlarının eğitim ve Ar-Ge çalışmalarına donanım, yazılım, hizmet veya finansal destek sağlaması
gerekmektedir. Yükleniciler, bu kapsamda Türk sanayii kuruluşlarına (kendileri de dâhil) gördürmeyi taahhüt
ettikleri işin en az %30’unu kendileri dışındaki yerli sanayii kuruluşlarına gördürmek zorunda olup, yerli sanayii
kuruluşlarına gördürmek zorunda oldukları işin %50’sini de KOBİ’lere taşere etmek zorundadır. Yükleniciler SSM
ile, Türk sanayii kuruluşlarına gördürecekleri işler kapsamında taşeron olarak kullanacağı alt yükleniciler üzerinde
sanayii katılımı sözleşmesinin bir parçası olan sanayileşme planı kapsamında anlaşmaktadır.
Yükleniciler, sanayi katılımı (offset) yükümlülüklerini belirli bir süre içinde yerine getirmekle yükümlüdür.
Yüklenici, yerine getiremediği sanayi katılımı (offset) yükümlülüklerine karşılık gelen tutarın %6'sı oranında bir
meblağı cezai şart olarak ödemekle yükümlüdür. Söz konusu cezai şartın ödenmesi yükümlülüğü ortadan
kaldırmamaktadır; yerine getirilmeyen yükümlülüğe karşılık gelen tutar sabit bir oranla eskale edilir.
Türk havacılık ve uzay sanayisi gelişmeye devam etmekte olup, TUSAŞ Grubu'nun başta KOBİ'ler ile ilgili olanlar
olmak üzere, sanayi katılımı yükümlülükleri tahtında öngörülen kategorilere ilişkin uygun nitelikte alt yüklenici
bulması mümkün olmayabilir. Uygun nitelikte alt yüklenici bulunamaması halinde, TUSAŞ Grubu'nun ilgili ürünleri
belirtilen spesifikasyonlara uygun şekilde teslim etme kabiliyeti sekteye uğrayabilir. Bu durumda TUSAŞ Grubu,
söz konusu programlar kapsamında diğer yükümlülükleri yerine getirebilmek adına alt yüklenicileri izin verilen
kategoriler dışından seçmek veya yabancı bir alt yüklenici ile anlaşmak veya işi bizzat kendisi sevk ve idaresi
altında görmek durumunda kalabilir. Bu halde TUSAŞ Grubu, SSM'nin kendisine bu yükümlülükten muaf
tutmaması halinde cezai şart ödemekle yükümlü olabilir.
TUSAŞ Grubu'nun OEÜ veya ana yüklenici olarak hareket ettiği programların oranının artması itibariyle bu
programların daha büyük çaplı ve teknik açıdan daha karmaşık hale gelmesi sebebiyle, uygun nitelikte Türk alt
yüklenici bulmakta meydana gelebilecek zorluğun daha önemli bir risk teşkil edebileceği düşünülmektedir.
52
Askeri hava araçlarına ilişkin konsorsiyumlar sıklıkla birçok ulusal hükümetin karar ve desteği ile başlatılan
geniş çaplı programlardır. Bir veya birden çok ülke programa vermiş olduğu desteği çekerse program
sürdürülemez bir hale gelebilir.
Yönetim Kurulu'nun oluşumuna ilişkin olarak çeşitli hukuki tartışmalar söz konusu olabilir.
Esas Sözleşme geçmişte, İzahname tarihi itibariyle A grubu payların tek maliki olan TSKGV’ye dört Yönetim
Kurulu üyeliği için aday gösterme; İzahname tarihi itibariyle B grubu payların tek maliki olan SSM'ye ise üç
Yönetim Kurulu üyeliği için aday gösterme hakkı tanımıştır. Mevcut Esas Sözleşme (geçici madde dikkate
alındığında) Şirket'in sermaye piyasası mevzuatına göre kurumsal yönetim ilkelerine tabi olduktan sonraki ilk genel
kurul toplantısı yapılana kadar Yönetim Kurulunun yedi üyeden oluşacağını belirtmektedir. Bu doğrultuda, görev
yapmakta olan yedi üyenin tamamı TSKGV ve SSM tarafından aday gösterilerek seçilmiştir.
AK
Önceki ticaret kanunu gibi, TTK esas sözleşmede belli grup payların maliklerine yönetim kurulu üyelerinin
belirlenmesi hususunda imtiyaz tanınmasına imkân sağlamaktadır. Bununla birlikte, TTK halka açık şirketlerin
yönetim kurulu üyelerinin yarıdan fazlasının söz konusu imtiyazlar kapsamında seçilemeyeceğini de belirtmektedir.
Yürürlük Kanunu, esas sözleşmelerde 13 Ocak 2010 tarihi itibariyle mevcut olan imtiyazların korunacağına
hükmetmektedir. Yönetim Kurulu'nun teşkiline ilişkin pay sahiplerine tanınmış üstün haklar, söz konusu tarih
itibariyle Esas Sözleşme'de yer almakta ve fakat herhangi bir pay grubuna bağlanmak yerine doğrudan TSKGV ve
SSM'ye tanınmış idi. TUSAŞ'ın halka açık bir şirkete dönüşme sürecinde tadil ettiği mevcut Esas Sözleşme, bu
hakları, belirli pay sahipleri yerine A ve B grubu paylara bağlamaktadır.
TA
SL
Göreceli olarak yeni sayılabilecek bir kanun olması sebebiyle, TTK'nın uygulaması hususunda çeşitli belirsizlikler
söz konusu olabilecektir. Bu doğrultuda A ve B grubu payların maliklerinin Yönetim Kurulu üyesi aday gösterme
imtiyazlarına ilişkin, bu imtiyazların geçmişte teknik anlamda paya değil pay sahibine bağlı üstün haklar olarak
kurulmuş oldukları ve bu sebeple Yürürlük Kanunu'nun getirdiği istisnadan yararlanamayacağı yönünde hukuki
tartışmalar gündeme gelebilecektir. TUSAŞ, söz konusu tartışmaların hukuki dayanaktan yoksun olacağını
düşünmektedir. Bununla birlikte, böyle bir iddianın yargı organlarınca kabul görmesi durumunda, Yönetim
Kurulu'nun oluşumunda değişiklikler söz konusu olabilecek ve bu durum TUSAŞ'ın kurumsal yönetimi ve işleyişini
olumsuz yönde etkileyebilecektir.
TUSAŞ Grubu’nun faaliyeti çeşitli operasyonel risklere tabidir.
Bu bölümde belirtilen diğer risklere ilaveten TUSAŞ Grubu'nun faaliyeti çeşitli operasyonel risklere tabidir. Bunlar
arasında;








Materyal, ürün ekipmanı veya kalifiye veya kalifiye olmayan işçi eksikliği veya yokluğu;
Sermaye harcamaları veya faaliyet masraflarındaki artışlar;
Olumsuz hava koşulları veya doğal afetler;
İşçi uyuşmazlıkları veya tedarikçi ve alt yüklenici ile uyuşmazlıklar;
Yetersiz mühendislik, proje yönetimi veya kapasitesi;
Kazalar;
Dolandırıcılık ve
Mevzuattaki değişiklikler.
Söz konusu operasyonel risklerden herhangi birinin gerçekleşmesi, TUSAŞ Grubu’nun faaliyeti, faaliyetlerinin
sonuçları, mali durumu, nakit akışı, likiditesine ve ilerideki işlerine ciddi zarar vererek, tesislerden birinin önemli
ölçüde faaliyetinin durmasına, muhtemel müşteri ve gelir kaybına ve mali kayba sebep olabilir.
5.2. İhraççının içinde bulunduğu sektöre ilişkin riskler:
Sivil havacılık endüstrisi döngüsel niteliktedir.
Sivil havacılık alanında TUSAŞ Grubu’nun en önemli müşterileri, OEÜ’ler ve havayolu operatörlerine hava aracı ve
havacılık motorları satan diğer üreticilerdir. Havayolu operatörleri ve OEÜ’lerin her ikisi de sivil havacılık
sektöründeki gelişmelerle ilişkili risklere önemli derecede maruz kalmaktadırlar. Bunun sonucunda, bu tip
gelişmeler TUSAŞ Grubu’nun faaliyetleri için de önemli etki doğurabilmektedirler.
Tarihsel olarak, sivil uçak pazarı döngüsel trendler izlemiştir. Sivil uçak pazarı, ağırlıklı olarak havayolu yolcuları
ile kargo trafiğinde uzun vadeli eğilimler tarafından şekillenmektedir. Uzun vadeli trafik artışının temelinde yatan
53
esas faktörler, gelişmiş ve gelişmekte olan pazarlardaki süreklilik arz eden ekonomik büyüme ile siyasi istikrardır.
Sivil uçaklara yönelik talepler ayrıca havayolunun karlılığı, uçak finansmanının mevcudiyeti (endüstrinin
Avrupa'daki ve Amerika Birleşik Devletlerindeki ekonomik belirsizlik ile diğer pazarlardaki gelişmelerine
dayanabilme yetisi de dâhil olmak üzere), küresel ticaret ilkeleri, hükümetler arası ilişkiler, teknoloji alanındaki
değişiklikler, ücret ve diğer rekabetçi faktörler, uluslararası ihtilaflar ile terör, çevresel düzenlemeler ve epidemiler
ile diğer doğal afetlerden etkilenmektedir.
Başka faktörler de sivil uçak pazarının belirlenmesinde önemli bir rol oynamaktadır. Aşağıda belirtilen faktörler
bunlar arasında sayılabilir:





Genel ekonomik koşullar;
Yeni uçaklarla karşılaştırıldığında filonun ortalama yaşı ve teknik açıdan eskiliği;
Hizmetten alınan ve hizmete geri alınması olasılığına bağlı olarak uçuştan çekilmiş olan uçağın sayısı ve
özellikleri;
Yolcu ve taşıma yükü faktörleri;
Havayolunun fiyatlandırma politikaları;
Müşterilerin finansal durumunun yerinde olması ve uçak satın almalarına yönelik harici finansmanın
mevcudiyeti;
Kanuni açıdan liberalizasyon ve
Uçak operasyonlarını etkileyen çevresel sınırlamalar.
AK



TA
SL
TUSAŞ Grubu, sivil uçak pazarının döngüsel olmaya devam edeceğini düşünmektedir. Global ekonomik ortamın ya
da genel olarak havayolu endüstrisinin veya önemli havayollarından birinin ya da bir kaçının mali durumunun
önemli ölçüde bozulması uçaklara yönelik daha az yeni sipariş alınmasına ya da havayolu operatörlerinin, TUSAŞ
Grubu’nun birlikte RPO sözleşmelerine dâhil olduğu ve tedarik hizmeti verdiği OEÜ'lere ve birincil müteahhitlere
olan sözleşmesel siparişlerini ve/veya ödemelerini erteleme veya iptal etme yolunu tercih etmek yönünde bir çareye
başvurmasına yol açabilir ve bu durumun bir sonucu olarak da TUSAŞ Grubu’nun geliri, karlılığı ve nakit akışı
azalabilir ve taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışlarda bir düşüş yaşanabilir. Buna ilaveten, TUSAŞ Grubu’nun
sivil uçak ile ilgili taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışlar birkaç yılı aşan sürelerde teslim edilmesi planlanan
uçak bileşenlerinden oluştuğundan, endüstri ya da müşterilerin buna benzer herhangi bir durumu teslimatları
beklenmedik şekilde uzun bir süre boyunca erteleyebilir.
TUSAŞ Grubu’nun faaliyet gösterdiği pazarlardaki rekabet TUSAŞ Grubu’nun ileriye yönelik gelirini ve
karlılığını azaltabilir.
TUSAŞ Grubu’nun faaliyette bulunduğu pazarlarda rekabet çok fazladır. Rakiplerinden biri veya bir kaçı belirli
alanlarda Şirket'in sahip olduğundan daha kapsamlı veya daha özel mühendislik, üretim ve pazarlama kabiliyetine
sahip olabilir. Ayrıca TUSAŞ Grubu, giderek artan bir uluslararası rekabet ve rekabetin sınır ötesinde pekişmesi ile
karşı karşıya kalmaktadır. TUSAŞ Grubu’nun mevcut veya muhtemel rakipleri karşısında başarılı bir şekilde rekabet
edip edemeyeceği veya karşılaştığı rekabetçi baskıların sonucunda pazar payı, gelir ve kar kaybına yol açıp
açmayacağı hususunda güvence verilememektedir.
TUSAŞ Grubu’nun faaliyet gösterdiği endüstri sıkı düzenlemelere tabidir. Havacılık ve uzay sanayine uygulanan
kanun ve düzenlemelerde meydana gelecek değişiklikler TUSAŞ Grubu’nun maliyetlerini ve yükümlülüklerini
arttırabilir veya işletmesel faaliyetlerini sınırlandırabilir.
Türkiye’deki havacılık ve uzay sanayi, diğer ülkelerde olduğu gibi, kapsamlı yasal düzenlemelere tabidir. TUSAŞ
Grubu, yüksek seviyede düzenlemelere tabi bir ortamda faaliyet göstermektedir ve aşağıda belirtilen hususlara
ilişkin yürürlükteki kanun ve düzenlemelerine uymak zorundadır:






Kamu ihaleleri;
İş sağlığı ve güvenliği;
Çevrenin korunması;
İthalat-ihracat kontrolleri
Veri koruması ve diğer güvenlik önlemleri ve
Kara para aklama, hatalı muhasebe, rüşvet, yolsuzluk ve boykot karşıtı düzenlemeler.
TUSAŞ Grubu’nun faaliyetlerini etkileyen kanun ve düzenlemeler revize edilebilir, tadil edilebilir veya
değiştirilebilir. Mevcut kanun ve düzenlemeler, düzenleyici otoriteler ile mahkemelerin değişkenlik arz eden
yorumuna da tabidir. Yeni veya tadil edilen kanun ve düzenlemelerin veya mevcut kanun ve düzenlemeler
54
hakkındaki gittikçe gelişen yorumların daha da zorlayıcı hale gelmeyeceği hususunda güvence verilememektedir.
Söz konusu değişikliklere uymak, TUSAŞ Grubu’nun önemli ölçüde maliyetlere veya diğer yükümlülüklere maruz
kalmasını gerektirebilir. Anılan değişiklikler aynı zamanda TUSAŞ Grubu’nun faaliyetlerinin belirli alanlarını
yerine getirmesini daha zor veya imkânsız kılabilir. Sonuç olarak, kanun veya düzenlemelerde yapılacak bu gibi
değişiklikler TUSAŞ Grubu’nun faaliyetlerine, faaliyetlerinin sonuçlarına, likiditeye, mali durumuna ve geleceğe
ilişkin beklentilerine zarar verebilecektir.
Faaliyetlerin sürdürülebilmesi için lisans, izin ve sertifikalara ihtiyaç duyulmaktadır.
AK
TUSAŞ Grubu tarafından yürütülen faaliyetler, Türkiye’de ve diğer ülkelerde, özellikle Amerika Birleşik Devletleri,
diğer NATO üye ülkeleri ve AB üyesi ülkelerdeki düzenleyici kurumlardan çok sayıda lisans, izin ve sertifikanın
alınmasına ve bu lisans ve izinlerin bulundurulmasına bağlıdır. Bu bağlamda, savunma endüstrilerinde faaliyet
gösteren şirketlerin kuruluşu ve faaliyetleri Milli Savunma Bakanlığı’nın iznine tabidir. Buna ilaveten TUSAŞ
Grubu, mevcut lisansların süresinin dolmasının ardından, örneğin atıkların bertaraf edilmesi gibi hususları kapsayan
entegre edilmiş tek bir çevre lisansına sahip olmak durumundadır. Anılan izin ve lisanslar genellikle değişkenlik arz
eden koşullar ihtiva etmektedir. Ayrıca, resmi ve özel otoritelerden alınması gereken çeşitli sertifikalar da
mevcuttur. Söz konusu sertifikalara sahip olunması belirli müşterilere ürün satmaya ve hizmet sunmaya, belirli
programlara katılmaya ve belirli hizmetleri sunmaya ehil olmak için gereklidir.
TUSAŞ Grubu’nun faaliyetlerini yürütmek için ihtiyaç duyduğu tüm izinleri, lisansları ve sertifikaları alabileceği ve
bulundurabileceği hususunda güvence verilememektedir. Gerekli olan izin ve lisansların alınmasında yaşanabilecek
bir gecikme veya bunların alınamaması veya söz konusu izin ve lisansların koşullarına uygun hareket edilememesi
Şirket'in cezalara maruz kalmasına yol açabilir veya faaliyetlerini durdurmasını gerekli kılabilir. Bu durum da
TUSAŞ Grubu’nun faaliyetleri, mali durumu ve faaliyetlerinin sonuçları üzerinde önemli bir olumsuz etki
yaratabilir. Gerekli olan sertifikaların alınamaması veya bulundurulamaması ise mevcut sözleşmelerin
kaybedilmesine yol açabilir ve gelecekteki sözleşmeleri akdetmek hususunda TUSAŞ Grubu’nu yetersiz kılabilir.
TA
SL
Söz konusu lisans, izin ve sertifikaların yokluğu, kaybedilmesi ya da yenilenememesi TUSAŞ'ın faaliyetlerine,
faaliyetlerinin sonuçlarına, likiditeye, mali durumuna ve geleceğe ilişkin beklentilerine zarar verebilecektir.
TUSAŞ Grubu ihracat kontrollerine ve diğer sınırlamalara tabidir.
TUSAŞ gelirinin önemli bir kısmını, ürünlerinin ihracından sağlamaktadır. Askeri veya sivil kullanım için
tasarladığı veya ürettiği ürünlerin çoğunun ulusal stratejik menfaatler doğrultusunda olduğu Türk yetkilileri
tarafından kabul edilmektedir. Buna ilaveten, TUSAŞ Grubu’nun tedarikçilerinin bulunduğu ülkelerdeki yetkililer,
bunları stratejik menfaat ürünleri sayabilirler. Söz konusu ürünlerin Türkiye’ye ithal ve Türkiye'den ihraç edilmesi
ve Türk olmayan tedarikçilerin ürünlerinin Şirket tarafından ithali, ihracı, lisanslama ve ihracat kontrollerinin yanı
sıra ilgili devletlerdeki diğer sınırlamalara da tabi olabilir. TUSAŞ Grubu’nun doğrudan veya dolaylı olarak tabi
olduğu ihracat kontrollerinin daha da sınırlayıcı bir hal almayacağı, mevcut veya yeni nesil ürünlerinin benzer veya
daha ağır kontrollere tabi olmayacağı veya geçerli olan politik faktörler veya değişen uluslararası koşullar
doğrultusunda, gerekli olan tüm ihracat lisanslarını alabileceği hususunda güvence verilememektedir.
İhracat pazarlarına erişimin daha zor hale gelmesi durumunda, TUSAŞ Grubu’nun gelir elde etme yetisi azalabilir.
Uygulanabilir ihracat kontrolleri ile ilgili düzenlemelere uymaması halinde TUSAŞ Grubu, cezalara, yaptırımlara,
faaliyetinin askıya alınmasına veya yasaklanmasına maruz kalabilir. Bunlar gibi herhangi bir gelişme TUSAŞ
Grubu’nun faaliyetlerine, faaliyetlerinin sonuçlarına, likiditeye, mali durumuna ve geleceğe ilişkin beklentilerine
zarar verebilecektir.
5.3. İhraç edilecek paylara ilişkin riskler:
Şirket payları önceden halka açık bir piyasada işlem görmemiştir.
Halka arzın gerçekleştirilmesinden önce, halka arz edilen payların işlem görebileceği bir piyasa mevcut değildir.
Halka arz edilen payların işlem görebileceği bir piyasanın halka arzın gerçekleştirilmesinin ardından oluşacağı veya
sürdürüleceği hususunda güvence verilememektedir. İşlem göreceği piyasanın derinlik kazanmaması halinde Şirket
paylarının satılması daha da zor hale gelecektir. Halka arz edilen paylara yönelik sınırlı bir piyasa, halka arz edilen
payları alan pay sahiplerinin söz konusu payları istedikleri fiyattan, istedikleri zamanda satabilme kabiliyetini
olumsuz etkileyebilir. Halka arz edilen payların, halka arzın ardından işlem göreceği fiyatın halka arz fiyatı
seviyesinde veya bunun üstünde bir seviyede kalacağı hususunda da güvence verilememektedir.
55
Hisse fiyatındaki değişkenlik ve hisselerin satılabilme kabiliyeti, TUSAŞ hisselerine ilişkin yatırımdan elde
edilecek menfaati olumsuz yönde etkileyebilir. Borsada işlem gören hisselerin fiyatı yüksek oranda değişkenlik
gösterebilir ve hisselerin satılabilme imkanı sınırlı olabilir.
TA
SL
AK
Birçok unsur TUSAŞ hisselerinin işlem fiyatını etkileyebilir. TUSAŞ Grubu’nun gelirleri ve mali sonuçları, yeni
sözleşmeler akdetmeye hususunda başarısı veya başarısızlığı, faaliyetlerinin ve Türkiye’de faaliyet gösteren diğer
şirketlerin sonuçlarındaki değişkenlikler, ulusal ve endüstriye ilişkin büyüme oranlarındaki değişkenlikler, TUSAŞ
Grubu veya TUSAŞ Grubu’nun rakipleri veya faaliyet gösterdiği endüstriye ilişkin olarak analistlerinin tavsiyeleri
veya gelir veya mali performans tahminlerindeki değişiklikler veya analistlerinin beklentilerinin karşılanamaması,
Türkiye veya diğer gelişmekte olan piyasaların menkul kıymet borsalarındaki yüksek fiyat ve/veya işlem hacmi
dalgalanmaları, TUSAŞ Grubu’nun tabi olduğu kanun ve düzenlemelerdeki değişiklikler, TUSAŞ Grubu’nun
faaliyetleri veya menfaati bulunan faaliyetlerdeki değişiklikler, Türkiye de dâhil olmak üzere genel ekonomik ve
siyasi şartlardaki değişiklikler ve önem arz eden uyuşmazlıkların sonuçları, söz konusu unsurlar arasında yer
almaktadır. Aynı zamanda, TUSAŞ Grubu’nun performansından bağımsız olarak, pay piyasası koşulları da halka arz
edilecek payların fiyatını veya satışını olumsuz yönde etkileyebilir. Pay piyasası koşulları, genel ekonomik, siyasi
görünüm veya düzenlemelere ilişkin görünüm, faiz ve enflasyon oranlarında hareketlenmeler veya bunların
görünümü, kur dalgalanmaları, emtia fiyatları, belirli sektör veya ülke piyasalarına ilişkin olarak yatırımcı
eğilimlerinde ve sermaye arz ve talebindeki değişiklikler gibi çok sayıda unsurdan etkilenebilir. Halka arz edilecek
payların fiyatı önemli ölçüde dalgalanmaya maruz kalabilir ve yatırımcılar başta yapmış oldukları yatırımı
koruyamayabilirler. Halka arz edilecek hisselere ilişkin olarak diğer yatırımcıların, büyük miktarda toplu alım veya
satım gibi yapacağı işlemler de pay fiyatını etkileyebilir. Bu itibarla halka arz edilecek payların piyasa değeri
TUSAŞ’ın yatırımlarına karşılık gelen gerçek değeri yansıtmayabilir ve yatırımcıların halka arz edilecek hisselere
ilişkin tasarrufta bulundukları an itibariyle oluşan fiyat, bir kısmı TUSAŞ’ın kontrolünde ve fakat diğer kısmı
TUSAŞ’ın kontrolü dışında olabilecek çok sayıda unsur tarafından etkilenebilir. Yatırımcıların, halka arz edilecek
paylara ilişkin yapmış oldukları yatırımlarının makul görülebilecek belirli bir süre zarfı sonunda geri dönüşünün
gerçekleşmesini beklememeleri gerekmektedir. TUSAŞ’ın sonuçları ve gelecekte gerçekleştireceği işlemler, çeşitli
zamanlarda analistler ve yatırımcıların beklentilerinin altında olabilir. Halka arz edilecek payların önemli miktarına
ilişkin olarak, piyasada gerçekleşecek satışlar veya satışa ilişkin gerçek veya algılanan ihtimaller, halka arz edilecek
payların fiyatını olumsuz yönde etkileyebilir. TUSAŞ’ın, halka arz edilecek payların satışının ne şekilde
seyredeceğini ve bunun halka arz edilecek payları fiyatına olabilecek etkisini tahmin etmesi mümkündür değildir.
Halka arz edilecek payların satış performansı, halka arz edilecek payların fiyatını olumsuz etkileyebilir.
Türk menkul kıymetlerine yönelik piyasa, diğer ülkelerde yaşanan gelişmeler ile risk algıları nedeniyle yüksek
oranda değişken niteliktedir.
Türk şirketleri tarafından ihraç edilen menkul kıymetlere yönelik piyasa, Türkiye’nin ekonomik ve piyasa
koşullarının yanı sıra, değişkenlik gösteren ölçülerde, diğer gelişmekte olan ülkeler, AB ve Amerika Birleşik
Devletleri’nde söz konusu olan piyasa koşullarından da etkilenmektedir. Her ne kadar ekonomik koşullar her ülkede
değişiklik gösterse de, yatırımcıların bir ülkede yaşanan gelişmelere yönelik tepkisi diğer ülkelerin menkul
kıymetler piyasalarında dalgalanmaya yol açabilir. Diğer gelişmekte olan ülkelerde yaşanan gelişmeler veya
ekonomik koşullar kimi zaman Türk ekonomisinin kredi derecelendirmesini önemli ölçüde etkilemiş ve fonların
ciddi oranda yurt dışına çıkması ile Türkiye’deki yabancı yatırımların sayısında azalma yaşanması ile
sonuçlanmıştır. Diğer gelişmekte olan ülkelerde yaşanacak krizler, TUSAŞ’ın menkul kıymetleri de dâhil olmak
üzere, pay ihraç eden Türk ihraççıların menkul kıymetlerine yönelik yatırımcı ilgisini azaltabilir. Bu durum da
TUSAŞ’ın menkul kıymetlerinin piyasa fiyatını olumsuz yönde etkileyebilir.
Ayrıca, herhangi bir gelişmekte olan ülkede yaşanacak mali çalkantı, yatırımcıların fonlarını daha istikrarlı, gelişmiş
pazarlara kaydıracağından, gelişmekte olan ülkelerde menkul kıymet ihraç edenlerin menkul kıymetlerini olumsuz
yönde etkileme eğilimindedir. Gelişmekte olan ekonomilere yönelik yatırımlar ile ilişkilendirilen algılanan risklerde
yaşanacak bir artış, Türkiye’ye gelecek sermaye akışını azaltabilir ve Türk ekonomisini olumsuz yönde etkileyebilir.
Yatırımcıların Türkiye’ye olan ilgisinin gelişmekte olan diğer pazarlarda veya genel olarak küresel ekonomide
yaşanacak herhangi bir olaydan olumsuz şekilde etkilenmeyeceği hususunda güvence verilememektedir.
Halka arz edilecek payların fiyatı SSM ve/veya TSKGV tarafından yapılabilecek gelecekteki satışlardan (veya
gerçek veya algılanan satış ihtimalinden) veya TUSAŞ tarafından çıkarılan yeni paylardan olumsuz etkilenebilir.
Halka arzı müteakiben TUSAŞ’ın çıkarılmış toplam pay adedi 486.667.000 olacak ve halka arz kapsamında
herhangi bir ortak satışı olmayacaktır. Halka arzı müteakiben, SSM toplamda 165.876.180 adet payı elinde
bulunduracak olup, TSKGV, toplamda 198.889.890 adet payı elinde bulunduracaktır. Halka arz ile ilgili olarak
56
ortaya çıkacak pay satış kısıtlamalarının süresinin sona ermesini müteakiben, SSM ve TSKGV’de dâhil olmak
üzere, söz konusu kısıtlamalara tabi olan hissedarların yüksek miktardaki paylarının halka açık piyasada satılma
imkânı ortaya çıkacaktır. Birtakım kısıtlamalara tabi olarak, (i) TUSAŞ halka arzdan itibaren [●] 3 boyunca yeni pay
çıkarmama kararı almış olup (ii) SSM ve TSKGV’den her biri halka arzı takip eden 1 yıl boyunca paylarını
satmamayı kararlaştırmıştır.
TUSAŞ, devralmalar ve diğer finansman amaçları ile ilgili olarak yeni paylar çıkarabilir. Mevcut kanuni yeni pay
alma haklarına tabi olarak, TUSAŞ’ın yalnızca mevcut pay sahiplerine yönelik olmayan bir şekilde yeni pay
çıkarması her bir pay sahibinin TUSAŞ’ın mevcut paylarına olan oranının azalmasına sebep olabilir ve TUSAŞ’ın
paylarının fiyatı üzerinde olumsuz bir etki yaratabilir. TUSAŞ’ın paylarının halka açık piyasalarda yüksek
miktarlarda SSM, TSKGV veya TUSAŞ tarafından satışı veya bu şekilde bir satışa yönelik bir algı oluşması
TUSAŞ’ın paylarının değerini düşürebilir ve TUSAŞ’ın yeni pay veya paya dönüştürülebilir veya payla
değiştirilebilir menkul kıymetler çıkarma yoluyla sermaye artırımına gitme kabiliyetini azaltabilir.
AK
Devlet kurumlarıyla yapılan sözleşmelerden kaynaklanan gizlilik yükümlülükleri TUSAŞ'ın yatırımcılara önem
arz edecek bilgileri açıklamasına engel olabilir.
TUSAŞ Grubu'nun faaliyetlerinin önemli bir kısmı kamu kurumları veya kamu kurumları ile projeler gerçekleştiren
özel şirketlerle ilgili işlere ilişkindir. Özellikle savunma sanayiinde, söz konusu projeler gizli nitelikte bilgiler
içerebilmekte veya devletler tarafından koyulan gizlilik yükümlülüklerine tabi olabilmektedir. Bu programlar söz
konusu gizlilik yükümlülüklerine tabi olduğu ölçüde, TUSAŞ'ın bunlara ilişkin olarak yatırımcılara bilgi temin etme
kabiliyeti, söz konusu bilginin yatırımcılar için önem arz edebileceği durumlarda dahi kısıtlanabilir veya tamamen
engellenebilir.
Türk Lirası’nın değerindeki dalgalanmalar TUSAŞ’ın paylarının değerini ve TUSAŞ’ın paylarına ilişkin olarak
ödenen kar paylarını önemli ölçüde etkileyebilir.
TA
SL
TUSAŞ’ın paylarının değeri Türk Lirası üzerinden belirlenmektedir. Ayrıca, TUSAŞ’ın pay sahiplerine dağıtacağı
tüm kar payları Türk Lirası üzerinden ödenecektir. Bundan hareketle, Türk Lirası’nın diğer para birimlerine karşılık
gelen değerindeki dalgalanmalar, Türkiye dışında bulunan yatırımcılar için diğer kurlara çevrilmeleri üzerine,
yatırımcıları olumsuz olarak etkileyebilir.
TUSAŞ’ın paylarının yalnızca sınırlı bir bölümü borsada işlem görecektir ve bu durum TUSAŞ’ın paylarının
nakde çevrilebilirliği ve fiyatı üzerinde olumsuz bir etki yaratabilecektir.
Halka arzın gerçekleştirilmesini müteakiben, TUSAŞ’ın 121.667.000 adet payı ve dolayısıyla mevcut sermayesinin
%25’lik bir bölümü işlem görecektir. TUSAŞ’ın paylarının yalnızca sınırlı bir bölümünün işlem görmesi, söz
konusu payların nakde çevrilebilirliği üzerinde olumsuz bir etki yaratabilir ve bu payların düşük bir işlem hacmine
sahip olmasına sebep olabilir ve bu durum TUSAŞ’ın paylarının piyasa fiyatını olumsuz etkileyebilir.
5.4. Diğer riskler:
Türkiye deprem riski yüksek bir bölgede yer almaktadır.
Türkiye, sismik faaliyetin yoğun olduğu bir coğrafyada yer almaktadır ve bu sebeple depremlere açık bir konuma
sahiptir. Bunun sonucu olarak, Türkiye’de hafif depremler sıklıkla görülmekte olup, zaman zaman görülen şiddetli
depremler ciddi can ve mal kaybına yol açmıştır. En son 2011 yılının Ekim ayında, merkezi Van ili yakınlarında
olmak üzere Türkiye’nin doğusu, Richter ölçeğiyle 7,2 olarak ölçülen bir deprem ile sarsılmıştır. TUSAŞ’ın deprem
sigortası mevcuttur. Ancak TUSAŞ’ın, genel itibariyle Türkiye’de uygulanmayan iş kesintisi veya yoksun kalınan
kar sigortası mevcut değildir. TUSAŞ’ın ana tesislerinden birini veya tedarikçileri de dâhil olmak üzere iş ortaklarını
doğrudan etkileyen şiddetli bir deprem, faaliyetlerin kesintiye uğramasına sebep olabilir ve TUSAŞ varlıklarına
önemli ölçüde zarar verebilir. Ayrıca, şiddetli bir deprem, konut, ticaret ve endüstri olanakları ile altyapıya ciddi
zarar vermek suretiyle genel olarak Türk ekonomisine de zarar verebilir. Deprem sonucunda ciddi zararlar meydana
gelmesi halinde Türk Devleti, askeri kurumlar ile diğer resmi kurumlar çıkacakları ihaleler için sermaye olanaklarını
azaltmak suretiyle harcama önceliklerini deprem zararlarının giderilmesine verebilir. Böyle bir depremin meydana
gelmesi TUSAŞ’ın faaliyetlerine, faaliyetlerinin sonuçlarına, likiditeye, mali durumuna ve geleceğe ilişkin
beklentilerine zarar verebilecektir.
3
İleri bir tarihte belirlenecektir.
57
TUSAŞ Grubu döviz riskine açıktır.
Uluslararası Muhasebe Standartları 21 uyarınca, alım ve satışların önemli bir bölümü ABD Doları cinsinden
gerçekleştirildiğinden TUSAŞ ve bağlı ortaklığı olan TEI’nin fonksiyonel para birimi ABD Dolarıdır. Ancak,
Şirket, bir Türk şirketi olarak konsolide finansal tablolarındaki göstergelerde Türk Lirasını kullanmaktadır .
Başta Türk Lirası ve Avro olmak üzere, ABD Doları haricindeki para birimleri üzerinden de işlem yapılmaktadır.
Faaliyet sonuçları bu nedenle ABD Doları’nın bu para birimleri karşısındaki değerinin dalgalanmasından
etkilenmektedir. 1 Ocak 2011 ile 30 Eylül 2014 dönemleri arasında ABD Doları gelir ve giderlerde temel para
birimini oluşturmaktadır. İlgili dönemde gelirlerdeki payı itibariyle ikinci ve üçüncü para birimini sırasıyla Avro ve
Türk Lirası oluşturmakta olup giderlerdeki payı itibarıyla ise Türk Lirası ikinci, Avro ise üçüncü para birimini
oluşturmaktadır.
AK
Döviz kuru dalgalanmasından kaynaklanan işlem risklerine maruz kalınması, ABD Doları cinsinden ifade edilen ve
daha düşük bir oranda Avro cinsinden ifade edilen gelirler elde edilirken maruz kalınan Türk Lirası cinsinden ifade
edilen giderlere ilişkin olarak ortaya çıkmaktadır. Bunlar ağırlıklı olarak personel ile ilişkili giderlerdir.
Türk Lirası giderlerin temel faktörünün Türkiye'deki enflasyon oranı olması sebebiyle, TUSAŞ Grubu'nun
fonksiyonel para birimi olan ABD Doları hesapları ABD Doları-Türk Lirası döviz kurundan ve Türkiye'deki
enflasyon oranından etkilenmektedir. Türk Lirası'nın ABD Doları karşısındaki değeri enflasyon oranına denk gelen
bir oranda düşerse, döviz kurunun etkisi olmayacaktır. Ancak enflasyonun döviz kurunu aşması durumunda, Türk
Lirası cinsinden ifade edilen giderlerin ABD Doları karşılıkları artmaktadır.
TA
SL
Türkiye'de yürürlükte olan düzenlemeler, Türk kamu kurumları ile akdedilen sözleşmelerde yabancı para biriminin
seçilmesine izin vermektedir. TUSAŞ tarafından öngörülen bir gelecekte bu düzenlemelerin değişmesi
beklenmemektedir. TUSAŞ'ın kamu kurumları ile yürüttüğü faaliyetin büyük bir bölümü ABD Doları üzerindendir.
Ancak herhangi bir değişiklik ABD Doları ve Avro ile Türk Lirası arasındaki döviz kuru dalgalanmalarına
TUSAŞ'ın maruz kalmasını artıracaktır.
Mali tabloların hazırlanması esnasında, geçerli para birimi hesaplarının Türk Lirası’na dönüştürülmesi
gerekmektedir. Sonuç olarak, mali tablolar, Türk Lirası’nın ABD Doları karşısındaki değerinde meydana gelen
dalgalanmaların yol açtığı dönüştürme farklarından etkilenmektedir. Genel anlamda, ABD Doları'nın değer kaybının
olumsuz bir etkisi varken, ABD Doları’nın Türk Lirası karşısındaki değerinin artması, faaliyet kârı ile net kar
üzerinde olumlu bir etkiye sahiptir. Bu etkiler faaliyet kârı ve net karı etkileyen diğer faktörlerin etkisini azaltıp
artırabilir.
TUSAŞ, ABD Doları/Türk Lirası paritesinde meydana gelen değişikliklere maruz kalmasını tamamıyla mali koruma
altına alamamaktadır. Programlar birkaç yıl sürebilmekte ve gecikmeler ve süre uzatımlarına tabi olabilmektedir.
Sonuç olarak, bu gibi bir finansal koruma (hedging) TUSAŞ'ı açık pozisyon riskine maruz bırakabilmekte ve
konumunun muhtemel önemli borçlanmalar vasıtasıyla korunmasını gerektirebilmektedir.
TUSAŞ Grubu'nun 30 Eylül 2014 tarihi itibariyle yabancı para birimi cinsinden ifade edilen parasal varlıklarının ve
yükümlülüklerinin taşınan değerleri ile maruz kalınan net döviz riski aşağıda belirtilmiştir:
Toplam aktifler
Toplam yükümlülükler
Maruz kalınan net döviz riski
Türk Lirası
198.115.488
Avro
62.408.889
Diğer
25.323
Toplam
378.685.891
166.107.008
134.870.603
395.480
557.560.509
32.008.480
(72.461.714)
(370.157)
(178.874.618)
TUSAŞ Grubu’nun 31 Aralık 2013 ve 31 Aralık 2012 tarihleri itibariyle döviz kuru duyarlılık analizi tablosu
aşağıdaki gibidir:
Yabancı paranın
değer kazanması
TL’nin ABD Doları karşısında %10 değer kazanması/kaybetmesi
halinde
58
31 Aralık 2013
Kar/zarar
Yabancı
paranın değer
kaybetmesi
1- TL net varlık/yükümlülüğü
2- TL riskinden korunan kısım (-)
3- TL net etki (1+2)
11.997.459
11.997.459
(11.997.459)
(11.997.459)
(19.312.277)
(19.312.277)
19.312.277
19.312.277
(316.196)
(316.196)
316.196
316.196
(7.631.014)
7.631.014
Avro’nun ABD Doları karşısında %10 değer kazanması/
kaybetmesi halinde
4- Avro net varlık/yükümlülüğü
5- Avro riskinden korunan kısım (-)
6- Avro net etki (4+5)
Diğer döviz kurlarının ABD Doları karşısında %10 değer
kazanması/ kaybetmesi halinde
Toplam (3+6+9)
AK
7- Diğer döviz net varlık/(yükümlülüğü)
8- Diğer döviz riskinden korunan kısım (-)
9- Diğer döviz net etki (7+8)
Yabancı
Paranın değer
kazanması
31 Aralık 2012
Kar/zarar
Yabancı
Paranın değer
kaybetmesi
4.486.634
4.486.634
(4.486.634)
(4.486.634)
18.330.035
18.330.035
(18.330.035)
(18.330.035)
(108.712)
(108.712)
108.712
108.712
22.707.957
(22.707.957)
TA
SL
TL’nin ABD Doları karşısında %10 değer kazanması/kaybetmesi
halinde
123-
TL net varlık/yükümlülüğü
TL riskinden korunan kısım (-)
TL net etki (1+2)
Avro’nun ABD Doları karşısında %10 değer kazanması/ kaybetmesi
halinde
456-
Avro net varlık/yükümlülüğü
Avro riskinden korunan kısım (-)
Avro net etki (4+5)
Diğer döviz kurlarının ABD Doları karşısında %10 değer kazanması/
kaybetmesi halinde
789-
Diğer döviz net varlık/(yükümlülüğü)
Diğer döviz riskinden korunan kısım (-)
Diğer döviz net etki (7+8)
Toplam (3+6+9)
TUSAŞ Grubu emtia fiyatı riskine açıktır.
Emtia fiyatlarında meydana gelen değişikliklerden kaynaklanan risklere maruz kalınmaktadır. Bu risk, tedarik
sözleşmeleri artan emtia fiyatlarına göre uyarlama yapılmasını öngörmediğinde ya da yapılabilen uyarlamalar emtia
fiyatlarındaki artışları tam olarak yansıtmadığında söz konusu olmaktadır. TUSAŞ'ın faaliyetleri üzerinde en önemli
etkilere sahip olabilen emtia fiyatları; petrol, kimyasal ve kompozit materyallerin fiyatları ile başta alüminyum
olmak üzere, metal fiyatlarıdır.
TUSAŞ Grubu enflasyon riskine açıktır.
Genel olarak, giderler enflasyondan etkilenmektedir. Genel enflasyon, rakipleri ve TUSAŞ için satış ve genel
yönetim giderlerini ve benzer giderleri etkilemektedir.
59
Bazı maliyete dayalı sözleşmelere ilişkin olarak giderler enflasyona göre uyarlanamamaktadır. Diğer sözleşmeler,
enflasyona karşı koruma önlemi sunmaya çalışan enflasyon uyarlama maddeleri içerebilir. Enflasyona uyarlama
maddeleri genellikle Türkiye dışında bir enflasyon endeksine bağlıdır. Sonuç olarak, enflasyon uyarlama
maddelerinin koruyucu değeri Türkiye’deki enflasyon ile enflasyon uyarlama açısından ilgili olan endeks ile ölçülen
enflasyon arasındaki farkın derecesine göre değişiklik gösterecektir.
Türkiye’deki enflasyon, personel giderleri de dâhil olmak üzere, Türk Lirası cinsinden ifade edilen giderlerin ana
faktörüdür. Sonuç olarak, enflasyon riskinin önemli bir bileşeni, “makas etkisi” (scissors effect) olarak anılan etki
vasıtasıyla döviz riski ile ilişkilendirilmektedir. ABD Doları’nın Türk Lirası karşısında, enflasyondan yüksek oranda
değer kazanması durumunda, döviz riski enflasyon etkisini ortadan kaldırmaktadır.
TUSAŞ Grubu faiz riskine açıktır.
AK
Bunun aksine, ABD Doları'nın Türk Lirası karşısında enflasyondan düşük oranda değer kazanması veya Türk Lirası
karşısında değer kaybetmesi durumunda, enflasyonun etkisi daha yüksek oranda gerçekleşmekte ve enflasyon
uyarlama maddesinin koruyucu değeri azalmaktadır. 2011, 2012, 2013 yıllarına bakıldığında, yıl sonu rakamlarında
ABD Doları artışı sırasıyla, %22,18, %-5,63 ve %19,73 olarak; TÜFE ise sırasıyla %10,45, %6,16 ve %7,40
oranında değişim göstermiştir.
Faiz riskine maruz kalınması esaslı bir risk olarak addolunmamaktadır. Zira TUSAŞ portföyünde değişken faiz
oranlarına sahip aktif ya da pasifler bulunmamaktadır. Faiz getiren aktiflerin ve faiz gideri yaratan pasiflerin farklı
zamanlarda ya da farklı tutarlarda muaccel olması veya yeniden fiyatlandırılması kapsamında, faiz oranı
dalgalanması riskine belli bir ölçüde maruz kalınabilmektedir.
TUSAŞ Grubu kredi riskine açıktır.
TA
SL
Kredi riski, bir finansal aracın müşterisinin ya da karşı tarafının sözleşmesel yükümlülüklerini yerine getirememesi
halinde karşı karşıya kalınan maddi kayıp riskini ifade etmektedir.
TUSAŞ'ın üçüncü kişi kredi risklerine maruz kalma ihtimali sürekli olarak takip edilmektedir. Bu risk, sadece
kredibilitesinin yüksek olduğuna inanılan müşteriler ile çalışılması suretiyle azaltılmaya çalışılmaktadır. Aynı
zamanda, mümkün olduğunda avans ve hakediş ödemeleri alınması suretiyle müşteri riskleri azaltılmaktadır.
TUSAŞ Grubu likidite riskine açıktır.
Likidite riski, aşağıda belirtilen haller de dâhil olmak üzere, net finansman gerekliliklerinin karşılanamamasına
ilişkin riski ifade etmektedir:


Aktifleri uygun vadelerde ve oranlarda finanse edememek,
Bir varlığı makul bir fiyat üzerinden ve uygun bir zaman zarfında paraya çevirememek.
TUSAŞ, faaliyetlerinin mahiyetinin likidite riskine karşı bir koruma önlemi teşkil ettiğini düşünmektedir. Maruz
kalınan haller nispeten kısa vadelidir. Uzun vadeli projeler söz konusu olduğunda, ana yükümlülükler gelir elde
edilmesine bağlı olmaktadır. Örneğin, müşterilerden avans alınmakta ve bu avans pasif olarak kaydedilmektedir.
Anılan pasifler (borçlar), ilgili mallar ve hizmetler teslim edildiğinde ve gelir kabul edildiğinde azalmaktadır.
Ancak, varsayımların yanlış çıkması ya da tahminlerin yetersiz olması durumunda, risk ile karşı karşıya
kalınmaktadır. Bu durum, müşteri tarafından sağlanan finansman bakımından, avanslar ve hakediş ödemelerinin
giderlerini karşılamak hususunda yetersiz kalmasına yol açabilir.
6. İHRAÇÇI HAKKINDA BİLGİLER
6.1. İhraççı hakkında genel bilgi:
6.1.1. İhraççının ticaret unvanı:
Ortaklığın ticaret unvanı TUSAŞ-Türk Havacılık ve Uzay Sanayii A.Ş.'dir.
6.1.2. İhraççının kayıtlı olduğu ticaret sicili ve sicil numarası:
Şirket, Ankara Ticaret Sicil Müdürlüğü nezdinde 871-Kazan sicil numarası ile kayıtlıdır.
60
Şirket’in merkezi Fethiye Mahallesi, Havacılık Bulvarı No: 17 06980 Kazan, Ankara, Türkiye adresinde
bulunmaktadır.
6.1.3. İhraççının kuruluş tarihi ve süresiz değilse, öngörülen süresi:
Şirket, Ankara Ticaret Sicili'ne 15 Mayıs 1984 tarihinde tescil edilmiş ve süresiz olarak kurulmuştur.
6.1.4. İhraççının hukuki statüsü, tabi olduğu mevzuat, ihraççının kurulduğu ülke, kayıtlı merkezinin ve fiili
yönetim merkezinin adresi, internet adresi ve telefon ve faks numaraları:
Şirket, anonim şirket olarak Türkiye Cumhuriyeti'nde kurulmuştur ve Türkiye Cumhuriyeti kanunlarına tabidir.
Şirket’in fili yönetim merkezi Fethiye Mahallesi, Havacılık Bulvarı No: 17 06980 Kazan, Ankara, Türkiye adresinde
bulunmaktadır.
AK
Şirket’in internet sitesi ve diğer iletişim bilgilerine aşağıda yer verilmektedir.
İnternet Adresi: https://www.tai.com.tr https://www.tusas.com.tr
Telefon: +90 312 811 1800, Faks: +90 312 811 1425
6.1.5. İhraççı faaliyetlerinin gelişiminde önemli olaylar:
Şirket, "TUSAŞ Havacılık ve Uzay Sanayii Anonim Şirketi" unvanı ile 250 Türk Lirası kuruluş sermayesi ile 15
Mayıs 1984 tarihinde Ankara Ticaret Sicili'ne 53941 sicil numarası ile tescil edilmiştir. Şirket'in kuruluşu, TTSG'nin
17 Mayıs 1984 tarih ve 1012 sayılı nüshasında ilan edilmiştir.
TA
SL
Şirket'in unvanı daha sonra, 18 Nisan 2007 tarih ve 6790 sayılı TTSG'de yayımlanan ve 12 Nisan 2007 tarihinde
Ankara Ticaret Sicili'ne tescil edilen 4 Nisan 2007 tarihli olağan genel kurul toplantısında yapılan Esas Sözleşme
değişikliği ile TUSAŞ - Türk Havacılık ve Uzay Sanayii Anonim Şirketi olarak değiştirilmiştir.
TUSAŞ, yaklaşık olarak 5.725 TL gelir elde etmiş olduğu, ciddi olarak nitelendirilebilecek ilk satışını 1986 yılında
gerçekleştirmiştir. 31 Aralık 2013 itibariyle, TUSAŞ Grubu konsolide gelirlerini toplam 1,74 milyar TL'ye
yükseltmiştir.
TUSAŞ’ın yürüttüğü faaliyetler kurulduğu ilk günden itibaren hızlı bir gelişim göstermiştir. 1986 yılında, TUSAŞ
yalnızca alt yüklenici olarak müşteri tarafından verilen teknik özellikler çerçevesinde üretim modelinde çalışarak
sistemler (aslen F-16) üreten bir imalat şirketi olarak faaliyet göstermekte idi ve 1989 yılında daha geniş bir
çerçevede hava aracı parçaları üretimine başladı. TUSAŞ bünyesinde 1993 yılında, askeri hava aracıları için
modernizasyon ve entegrasyon hizmetleri; 1995 yılında ise, gelecekteki büyüme stratejisinin önemli öğelerinden
ikisi olan Türkiye’de geliştirilen ve üretilen askeri ve sivil hava araçlarının yerli tasarımını ve yalnızca ekipmanların
asıl üreticisinin veya onun birincil taşeronunun tasarımlarını kullanılmasından ziyade içinde aktif rol alınan, hava
aracı parçalarının tasarım ve geliştirilmesine ilişkin ortak geliştirme proje çalışmaları başladı. Bu ve benzeri
çalışmalar 2012 yılının sonunda Türkiye’nin ilk yerli uydusu olan GÖKTÜRK-2 platformunun fırlatılmasının önünü
açmıştır.
TUSAŞ Grubu 2000'li yılların ortasında bir faaliyet değişikliğinden geçerek daha fazla projede tasarıma yönelik
sorumluluk almaya başlamış, HÜRKUŞ, ANKA insansız hava aracı gibi ürünlerde kapsamlı tasarım işleri
gerçekleştirmeye başlamıştır.
TUSAŞ Grubu 2012 yılı itibariyle mühendislik şirketine dönüşmüştür. TUSAŞ, yeni bir faaliyet değişikliğinin ilk
safhalarında olup başta havacılık ve uzay segmentinin ESH iş kolu ve havacılık motorları segmenti olmak üzere,
OEÜ veya ana yüklenici sıfatıyla yerel kaynaklı platformların seri üretimi işine girişmiştir. 2013 yılı itibariyle,
müşteri tarafından verilen teknik özellikler çerçevesinde üretim modelindeki programlardan elde edilen gelirler
TUSAŞ Grubu'nun o yılki toplam gelirlerinin yaklaşık %40'ına tekabül etmektedir. TUSAŞ Grubu gelirlerinin
%60'ını tamamıyla ya da paylaşımlı olarak kendisinin tasarım sorumluluğunda olan programlardan ve geriye kalan
gelirlerini ise tamir, ufak çaplı yapısalların üretimi ve lojistik hizmetler olmak üzere birçok farklı çeşit kaynaktan
elde etmiştir. TUSAŞ Grubu yerel programlarda ana yüklenici ve OEÜ olarak ve uluslararası programlarda ise
önemli tasarım sorumluluğuna sahip ortak olarak hizmet verme fırsatlarını azami seviyeye çıkarmaya ilişkin
stratejisini uygulamaya devam etmektedir.
61
TUSAŞ'ın kuruluştaki pay sahipleri aşağıdaki gibidir:




TUSAŞ sermayesinin %49'unu elinde bulunduran TUSAŞ Türk Uçak Sanayii A.O.,
TUSAŞ sermayesinin %49'unu doğrudan ve bir Türk iştiraki aracılığıyla elinde bulunduran, General
Dynamics Corporation,
TUSAŞ sermayesinin %1,9'unu elinde bulunduran Türk Hava Kuvvetlerini Güçlendirme Vakfı ve
TUSAŞ sermayesinin %0,1'ini elinde bulunduran Türk Hava Kurumu.
TUSAŞ'ın kurucu iki ana pay sahibinden biri olan TUSAŞ Türk Uçak Sanayii A.O., 1973 yılında Hazine ve
TSKGV’nin sahibi olduğu bir iktisadi devlet teşekkülü olarak kurulmuştur. Hazine, kuruluş sonrasında TUSAŞ Türk
Uçak Sanayii A.O.'daki paylarını yine bir iktisadi devlet teşekkülü olan Savunma Donatım İşletmeleri Genel
Müdürlüğü'ne devretmiştir. Daha sonra, TUSAŞ Türk Uçak Sanayii A.O.'daki payları da dâhil olmak üzere,
Savunma Donatım İşletmeleri Genel Müdürlüğü'nün tüm varlığı, SSM’ye devredilmiştir.
AK
TUSAŞ Türk Uçak Sanayii A.O., TUSAŞ’ta sahip olduğu paylara ek olarak, 2005 yılında, yabancı yatırımcıların
elinde bulunan ve TUSAŞ sermayesinin %49'luk bölümünü temsil eden payları da iktisap etmiş ve böylece TUSAŞ
sermayesinin %98'ini temsil eden payların maliki haline gelmiştir. Bu iktisabı takiben, TUSAŞ ve TUSAŞ Türk
Uçak Sanayii A.O., TUSAŞ Türk Uçak Sanayii A.O.’nun TUSAŞ tarafından devralınması suretiyle birleşmiştir.
TUSAŞ, 2007 yılında, 2 Mayıs 2007 tarihli yönetim kurulu kararı uyarınca İstanbul Atatürk Havalimanı Serbest
Bölgesi'nde bir şube kurmuş olup söz konusu şube halen faaliyet göstermektedir.
Şirket'in kuruluşu ve kuruluşundan bu yana yaptığı sermaye artırımlarına ilişkin bilgi aşağıda yer almaktadır:
Sermaye (TL)
Genel Kurul Tarihi
Tescil Tarihi
TTSG No
-
15 Mayıs 1984
1012
27 Temmuz 1984
21 Eylül 1984
1101
393.500
20 Kasım 1992
16 Aralık 1992
3181
814.000
27 Ekim 1994
16 Kasım 1994
3664
8.375.000
17 Nisan 1998
13 Mayıs 1998
4542
277.829.690
19 Nisan 2005
22 Nisan 2005
6291
312.037.330
28 Nisan 2005
29 Nisan 2005
6296
365.000.000
26 Mart 2009
8 Nisan 2009
7290
250
TA
SL
5.875
İzahname tarihi itibariyle, TUSAŞ’ın mevcut sermaye yapısı aşağıdaki gibidir:
Ortağın Unvanı
Pay Adedi
Sermaye Miktarı
(TL)
Pay Oranı
(%)
Pay
Grubu
Türk Silahlı Kuvvetlerini Güçlendirme Vakfı
198.889.890
198.889.890
54,49
A
Savunma Sanayii Müsteşarlığı
165.876.180
165.876.180
45,45
B
233.930
233.930
0,06
C
365.000.000
365.000.000
100,00
Türk Hava Kurumu
TOPLAM
Esas Sözleşme uyarınca ve İzahname tarihi itibariyle pay grupları aşağıdaki gibidir:
Ortağın Unvanı
Pay Grubu
Türk Silahlı Kuvvetlerini Güçlendirme Vakfı
A
Savunma Sanayii Müsteşarlığı
B
Türk Hava Kurumu
C
6.1.6. Depo sertifikasını ihraç eden hakkındaki bilgiler
Halka arz kapsamında, Şirket tarafından depo sertifikası ihraç edilmeyecektir.
6.2. Yatırımlar:
62
6.2.1. İzahname’de yer alması gereken finansal tablo dönemleri itibariyle ihraççının önemli yatırımları ve bu
yatırımların finansman şekilleri hakkında bilgi:
TUSAŞ’ın tamamlanmış önemli yatırımları ve bu yatırımların finansman şekilleri hakkında bilgi aşağıda
sunulmaktadır.
JSF Projesi
Yatırımları
(Tesis, Makine ve
Ekipman)
Üretim Tesisleri
ve Alt Yapı
Yatırımları
30 Eylül
2014
(bin TL)
31 Aralık
2013 (bin
TL)
31 Aralık
2012 (bin
TL)
31 Aralık
2011 (bin
TL)
FİNANSMAN
DURUMU
328
7.298
969
54.905
25.976
JSF Finansman Kredisi
8.534
9.134
14.871
23.920
18.325
Özkaynak
15.675
33.961
57.347
37.105
24.269
Özkaynak
920
884
1.576
340
597
Özkaynak
1.258
423
2.211
1.407
3.182
Özkaynak
TA
SL
Üretim Makine
ve Ekipmanları
ile Yazılım ve
Donanımlar
Eğitim Uçak ve
Helikopterleri,
Uçuş Hattı
Araçları (Yangın
Söndürme Aracı,
Diğer Yatırımlar
Ambulans, Yakıt
Tankeri, Uçak
Çekici)
TOPLAM
TUTAR (bin TL)
30 Eylül
2013 (bin
TL)
AK
YATIRIMLAR
26.716
51.700
76.974
117.676
72.339
TEI'nin tamamlanmış önemli yatırımları ve bu yatırımların finansman şekilleri hakkında bilgi aşağıda
sunulmaktadır.
YATIRIMLAR
1000 beygir sınıfı
Turboşaft kompresör
modülü tasarım
yatırımları
B800 Clean & Strip
line
Bilişim Teknolojileri
alt yapı yatırımları
Bina Yatırımı
Broach tezgâhı
CNC & Wire EDM
Inertia Weld Model
480 Tezgahı
Çekirdek Motor
Teknolojisi
Geliştirme ve
Gösterimi Projesi
yatırımları
Dinamik Depolama
DP06: TEI-TP-1X
Turboprop Motoru
Performans Artırımı
30 Eylül
2014 (bin
TL)
30 Eylül
2013 (bin
TL)
31 Aralık
2013 (bin
TL)
31 Aralık
2012 (bin
TL)
31 Aralık
2011 (bin
TL)
FİNANSMAN
DURUMU
0
14
14
222
0
Özkaynak
0
375
375
0
0
Özkaynak
546
256
351
706
596
Özkaynak
0
6.111
0
0
0
537
0
0
537
18.277
0
0
286
0
1.494
Özkaynak
Özkaynak
Özkaynak
9.537
0
0
0
0
Özkaynak
40
353
353
0
0
Özkaynak
0
155
155
0
0
Özkaynak
3
0
76
246
0
Özkaynak
63
16
16
419
0
Özkaynak
85
17
17
258
407
Özkaynak
2.293
1.250
1.711
1.969
3.755
Özkaynak
1.800
868
2.635
2.674
4.143
Özkaynak
0
0
0
490
0
Özkaynak
AK
0
0
0
2.932
1.404
Özkaynak
27
45
506
1.445
Özkaynak
14
14
188
1.797
Özkaynak
0
0
1.381
0
Özkaynak
0
171
0
0
Özkaynak
172
353
1.152
119
Özkaynak
695
0
3
2.218
482
0
0
0
1.256
693
0
0
0
0
84
0
1.267
693
0
0
0
0
84
0
2.666
1.783
0
0
0
0
0
2.095
1.537
0
0
0
0
1.311
782
1.880
Özkaynak
Özkaynak
Özkaynak
Özkaynak
0
0
0
814
0
Özkaynak
0
37
37
1.815
20.793
Özkaynak
637
0
0
2.407
0
Özkaynak
2
103
112
894
3.308
Özkaynak
0
0
0
0
100
Özkaynak
326
0
0
0
0
Özkaynak
43.894
45.157
0
0
0
0
9
9
TA
SL
Projesi yatırımları
DP11: Gaz Türbinli
Motorlar için
Soğutmalı Türbin
Teknolojileri
Geliştirilmesi Projesi
DP8-TEI-TJ-55
Turbojet motoru
geliştirme proje
yatırımları
Fabrika Bakım ve
Yenileme Yatırımları
Fikstür ve ölçüm
aletleri
GE Mount Ring
Projesi yatırımları
Glass Peen/shotpeen
Tezgahı
İnovasyon/Otomasyo
n yatırımları
İTÜ-TIHA Turbo
motor yatırımları
Konvansiyel olmayan
işleme tezgahları
Muhtelif AIT ve
MRO muhtelif
yatırımları
Muhtelif Ar-Ge
yatırımları
Muhtelif Yatırımlar
Plazma Tezgahı
Prespin Tezgahı
Liechti Tezgahı
Yağsız kompresör
Spline
Şirket araçları
Taşlama Ünitesi
Teknoloji Geliştirme
Müdürlüğü
yatırımları
Torna freze
yatırımları
Vakum Fırını
TTM-Tamir
teknolojileri
yatırımları
Turbo motor kompr.
modül tasarım
10059 Plasma
Tezgahı CITS
Upgrade ve Midus
Ultrasonic
Maniplator Upgrade
TOPLAM
(bin TL)
24.796
6.227
9.016
Özkaynak
Özkaynak
Özkaynak
6.2.2. İhraççı tarafından yapılmakta olan yatırımlarının niteliği, tamamlanma derecesi, coğrafi dağılımı ve
finansman şekli hakkında bilgi:
30 Eylül 2014 tarihi itibariyle, TUSAŞ tarafından yapılmakta olan yatırımlarının niteliği, tamamlanma derecesi,
coğrafi dağılımı ve finansman şekli hakkında bilgi aşağıda sunulmaktadır.
64
TUTAR (TL)
TAMAMLANMA
DERECESİ (%)
COĞRAFİ
DAĞILIMI
FİNANSMAN ŞEKLİ
606.858,49
78
Kazan/Ankara
Özkaynak
Binalar
5.220.724,26
87
Kazan/Ankara
Özkaynak
Tesis Makine ve
Cihazlar
15.783.938,67
94
Kazan/Ankara
Özkaynak
Diğer Maddi Duran
Varlıklar
4.495.642,05
97
Kazan/Ankara
Özkaynak
TOPLAM
26.107.163,47
YATIRIMLAR
Yeraltı ve Yerüstü
Düzenleri
AK
30 Eylül 2014 tarihi itibariyle, TEI tarafından yapılmakta olan yatırımlarının niteliği, tamamlanma derecesi, coğrafi
dağılımı ve finansman şekli hakkında bilgi aşağıda sunulmaktadır.
TUTAR (TL)
TAMAMLANMA
DERECESİ(%)
COĞRAFİ
DAĞILIMI
FİNANSMAN ŞEKLİ
Fabrika binası
176.153
90
Eskişehir
Özkaynak
Konukevi binası
61.484
95
Eskişehir
Özkaynak
Muhtelif ölçüm cihazı ve
takım
1.066.585
Muhtelif
Eskişehir
Özkaynak
TOPLAM
1.304.222
TA
SL
NİTELİĞİ
6.2.3. İhraççının yönetim organı tarafından geleceğe yönelik önemli yatırımlar hakkında ihraççıyı bağlayıcı
olarak alınan kararlar, yapılan sözleşmeler ve diğer girişimler hakkında bilgi:
Şirket, (i) 9 Ocak 2013 tarih ve 2013/I numaralı yönetim kurulu kararı uyarınca doğalgazdan eşzamanlı olarak ısı ve
elektrik üretilmesine ilişkin kojenerasyon tesisi yapılması için Şirket genel müdürlüğüne yetki verilmesine karar
vermiştir.
TEI, LEAP Motoru Blisk Parçalarının üretimine ilişkin imzalanan niyet mektubu çerçevesinde önümüzdeki 5 yıl
içerisinde 60 Milyon ABD Doları değerinde yatırım yapmaya karar vermiştir.
6.2.4. İhraççıyla ilgili teşvik ve sübvansiyonlar vb. ile bunların koşulları hakkında bilgi:
TUSAŞ
Şirket, sağlanan teşvik mekanizmalarından aşağıda detayları verilen iki ana başlık kapsamında yararlanmaktadır.
1-Yatırım Teşvikleri: Şirket'in, 21.12.2010 tarih ve B-95958 sayılı Yatırım Teşvik Belgesinin yurt içi ve yurt
dışından Temin Edilecek Makina ve Teçhizat Listeleri, 08.03.2013 tarihinde revize edilerek Ekonomi Bakanlığı
tarafından onaylanmıştır.
2-Ar-Ge Teşvikleri:

Teknoloji Geliştirme Bölgeleri (Teknoparklar) Hakkında Kanun Kapsamındaki Teşvikler
26.06.2001 tarihinde 4691 Sayılı Kanun’un yürürlüğe girmesi ile birlikte, Şirket çalışmalarına başlamış ve 2003
yılında, ODTÜ-Teknokent içinde, savunma sanayi şirketlerinin bulunduğu bölgedeki binasına taşınarak
faaliyetlerine başlamıştır.

5746 Sayılı Ar-Ge Faaliyetlerinin Desteklenmesi Hakkında Kanun Kapsamındaki Teşvikler
65
Kasım 2008’de yürürlüğe giren 5746 sayılı kanun ile birlikte Ar-Ge Merkezi olmak için çalışmalarına başlayan
Şirket, 2009’un Ocak ayında bu belgeyi almaya hak kazanmıştır. Halen, Şirket’in Akıncı tesislerinde toplam 10
farklı Ar-Ge merkezinde 911 araştırmacı mühendis ve 69 destek personeli ile birlikte toplam 980 personel ve 46 ArGe projesiyle çalışmalar yürütülmektedir.

TÜBİTAK - TEYDEB Teşvikleri
TEYDEB ülkenin ekonomik ve sosyal refahını artırmak için, özel sektör kuruluşlarının Ar-Ge ve yenilikçilik
yeteneği ile rekabet gücünü yükseltmek ve ülkede girişimcilik kültürünün oluşmasına katkıda bulunmaktadır.
TEYDEB, bu amaçla, ilgili kesimlerle işbirliği yaparak, özel sektör kuruluşlarının, proje esaslı Ar-Ge faaliyetlerine
kaynak ayırmalarını özendirecek, destek mekanizmaları uygular. Şirket’lerin Ar-Ge projelerinin en fazla %60 katkı
ile desteklendiği 1501 - Sanayi Ar-Ge Projeleri Destek Programı Şirket tarafından da sıklıkla kullanılmaktadır.

T.C. Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı - SANTEZ Programı Teşviki

AK
Şirket’in Ar-Ge çalışmalarının üniversite-sanayi işbirliği ile üniversite bilimselliği kapsamında yürütülmesi,
"İnovasyon ve Ar-Ge'nin önemini kavramış kendi teknolojisini üreten ve satan, rekabet gücü ve refah seviyesi
yüksek bir Türkiye" vizyonuna Şirket adına önemli bir katkı sağlamaktadır. SAN-TEZ projelerine Bakanlık
tarafından uygulanan en yüksek destek oranı %75 olup, toplam proje bedelinin %25'i kuruluş tarafından nakdi
olarak karşılanmaktadır.
AB Çerçeve Programları Teşviki
TA
SL
Bu teşvik, AB tarafından önceden belirlenen konular hakkında projesi olan veya bu projelere katkıda
bulunabileceğini düşünen şirketlerin başvuru yaptığı, Avrupa Komisyonu tarafından kabul edildiği takdirde konu
projenin %50 finansmanı ile desteklenen teşvik uygulamalarıdır. EUROMART üyesi tek Türk firması olan Şirket bu
projelere İş Paketleri seviyesinde katılım sağlamakta, proje liderliği yapmakta, bu teşvikten finansman sağlamakta
ve daha da önemlisi AB çatısı altındaki şirketlerin tecrübesinden yararlanma imkânına erişmektedir.
TEI
TEI, sağlanan teşvik mekanizmalarından aşağıda detayları verilen iki ana başlık kapsamında yararlanmaktadır.
1-Yatırım Teşvikleri: TEI'nin, 13.05.2013 tarih ve 110176 sayılı Yatırım Teşvik Belgesinin yurt içi ve yurt dışından
Temin Edilecek Makina ve Teçhizat Listeleri, 13.05.2013 tarihinde Ekonomi Bakanlığı tarafından onaylanmıştır.
2-Ar-Ge Teşvikleri:
•
Teknoloji Geliştirme Bölgeleri (Teknoparklar) Hakkında Kanun Kapsamındaki Teşvikler
TEI, General Electric ile gerçekleştirdiği işbirliği anlaşması çerçevesinde, Türkiye’de TÜBİTAK MAM Teknoloji
Serbest Bölgesinde, General Electric havacılık motorlarına ve gaz türbinlerine mühendislik hizmeti veren Türkiye
Teknoloji Merkezi'ni kurmuştur. TEI olarak bu projedeki amaç, General Electric tarafından JSF (Joint Strike
Fighter) projesi için Rolls Royce ile birlikte geliştirmekte olduğu F136 motoru üzerinde TEI ve General Electric
arasında ortak mühendislik çalışmalarına başlanmasını ve bu işbirliği kapsamının General Electric'e ait diğer
motorlara da genişletilerek, günümüz ileri teknolojisine sahip havacılık motorlarının tasarım çalışmalarının her
aşamasında yer almak ve eğitilmiş insan gücü oluşturmaktır.
•
5746 Sayılı Ar-Ge Faaliyetlerinin Desteklenmesi Hakkında Kanun Kapsamındaki Teşvikler
Kasım 2008’de yürürlüğe giren 5746 sayılı kanun ile birlikte Ar-Ge merkezi olmak için çalışmalarına başlayan TEI,
18 Aralık 2008 tarihinde Ar-Ge merkezi olmaya hak kazanmıştır. TEI'nin Eskişehir tesislerindeki Ar-Ge merkezinde
241 araştırmacı, 12 destek personeli ve 29 teknisyen ile toplam 282 personel halen çalışmaktadır. 173 Ar-Ge
projesiyle çalışmalar yürütülmektedir.
•
TÜBİTAK - TEYDEB Teşvikleri
TEYDEB ülkenin ekonomik ve sosyal refahını artırmak için, özel sektör kuruluşlarının Ar-Ge ve yenilikçilik
yeteneği ile rekabet gücünü yükseltmek ve ülkede girişimcilik kültürünün oluşmasına katkıda bulunmaktadır.
TEYDEB, bu amaçla, ilgili kesimlerle işbirliği yaparak, özel sektör kuruluşlarının, proje esaslı Ar-Ge faaliyetlerine
66
kaynak ayırmalarını özendirecek, destek mekanizmaları uygular. Şirketlerin Ar-Ge projelerinin en fazla %60 katkı
ile desteklendiği 1501 - Sanayi Ar-Ge Projeleri Destek Programı Şirket tarafından da sıklıkla kullanılmaktadır.
•
T.C. Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı - SANTEZ Programı Teşviki
Türkiye’de son yıllarda savunma sanayiine yönelik Ar-Ge faaliyetleri Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
tarafından sağlanan Ar-Ge destekleri ile hız kazanmıştır. TEI'nin gelecek yol haritası paralelinde geliştirilmesi
hedeflenen alanlarda yürütülen ve yürütülmesi planlanan Ar-Ge projeleri ile TEI’nin mevcut ve gelecekteki
uluslararası rekabet gücü artmakta ve gelişimi de hızlanmaktadır. SAN-TEZ projelerine ilgili bakanlık tarafından
uygulanan en yüksek destek oranı %75 olup, toplam proje bedelinin %25'i kuruluş tarafından nakdi olarak
karşılanmaktadır.
•
AB Çerçeve Programları Teşviki
TA
SL
AK
Bu teşvik, AB tarafından önceden belirlenen konular hakkında projesi olan veya bu projelere katkıda
bulunabileceğini düşünen şirketlerin başvuru yaptığı, Avrupa Komisyonu tarafından kabul edildiği takdirde konu
projenin %50 finansmanı ile desteklenen teşvik uygulamalarıdır. TEI, AB Çerçeve Programları kapsamında iki
projeye kabul edilmiştir. ESPOSA ve RBF4AERO isimli projeler ile TEI, Avrupa ülkelerinden ortak kurum ve
kuruluşlar ile havacılık motorlarına ait bileşenlerin tasarım ve geliştirme faaliyetlerine katılmaktadır. ESPOSA
projesinde turboprop/turboşaft motorlarda kullanılacak yanma odasının tasarımında Large Eddy Simulation (LES)
analizleri ve prototip imalatı iş paketleri, RBF4AERO projesinde ise düşük basınç türbini (LPT) tasarımı ve pale (iç
kanal) soğutma test düzeneği tasarımı iş paketleri TEI tarafından yürütülmektedir.
67
Taslak
Aşağıda Şirket’in teşvik kapsamındaki yatırım harcamaları ve teşviklere ilişkin bilgi verilmektedir.
YATIRIM KAPSAMINDA
YARARLANILAN MUAFİYETLER
YATIRIMIN
NİTELİĞİ
AK
YATIRIM HARCAMALARININ YILLARA GÖRE DAĞILIMI
KDV
MUAFİYETİ
(%18)
GÜMRÜK
VERGİSİ
MUAFİYETİ
(%4)
36.179.910,08
6.512.383,81
0,00
6.512.383,81
9.631.937,92
117.570.557,78
21.162.700,40
0,00
21.162.700,40
8.869.713,37
8.465.920,88
88.119.110,53
0,00
3.524.764,42
3.524.764,42
9.841.327,51
12.128.893,69
1.166.017,04
29.451.447,25
0,00
0,00
0,00
63.926.854,93
20.998.607,06
16.758.650,43
153.750.467,86
27.675.084,21
3.524.764,42
31.199.848,64
0,00
0,00
0,00
2012 YILI
(TL)
2013 YILI
(TL)
2014 YILI
(İlk dokuz
aylık
dönem)
22.884.642,09
6.168.555,48
0,00
7.126.712,51
Makine Teçhizat
29.181.713,35
57.758.299,45
20.998.607,06
İthal
22.866.504,34
47.916.971,94
Yerli
6.315.209,01
Toplam
52.066.355,44
Kurumlar
Vergisi
Muafiyeti
3.640.568,98
Toplam
Muafiyet
TA
Bina-İnşaat
TOPLAM
(TL)
SL
2011 YILI
(TL)
68
TOPLAM
MUAFİYET
3.640.568,98
34.840.417,62
Taslak
Aşağıda TEI'nin teşvik kapsamındaki yatırım harcamaları ve teşviklere ilişkin bilgi verilmektedir.
30 Eylül 2013
(TL)
31 Aralık
2011 (TL)
31 Aralık
2012 (TL)
31 Aralık 2013
(TL)
TEŞVİK
KAPSAMINDAKİ
YATIRIM
HARCAMALARI
18.388.429,13
10.085.145,11
19.440.816,
69
33.350.753
,24
11.546.672,37
KDV MUAFİYETİ
0,00
0,00
0,00
0,00
0,00
GÜMRÜK VERGİSİ
MUAFİYETİ
0,00
0,00
0,00
0,00
0,00
KURUMLAR VERGİSİ
MUAFİYETİ
TOPLAM
AK
30 Eylül 2014 (TL)
2.994.533
0,00
0,00
382.113,49
0,00
21.382.961,91
10.085.145,11
19.440.816,
69
33.732.866
,73
11.546.672,37
7. FAALİYETLER HAKKINDA GENEL BİLGİLER
7.1. Ana faaliyet alanları:
TA
SL
7.1.1. İzahname’de yer alması gereken finansal tablo dönemleri itibariyle ana ürün/hizmet kategorilerini de
içerecek şekilde ihraççı faaliyetleri hakkında bilgi:
TUSAŞ Grubu’nun faaliyette bulunduğu sektör, ulusal ve uluslararası mevzuattan kaynaklanan gizlilik kurallarına
tabidir. Bu sebeple, TUSAŞ Grubu’nun faaliyetlerine ilişkin kısıtlı miktarda bilgi verilebilmektedir. TUSAŞ ve TUSAŞ
Grubu’nun faaliyetlerine ilişkin olarak İzahname’de temin edilen bilgiler, bu çerçevede değerlendirilmelidir.
Türkiye’de öncü bir uluslararası havacılık ve uzay sanayi şirketi olan, TUSAŞ, sabit ve döner kanatlı hava araçları için
entegre havacılık ve uzay sistemleri, yapısallar, İHA'lar ve uydular ile havacılık motoru bileşenlerinin tasarımı,
geliştirilmesi, modernleştirilmesi, üretimi ve bunların ömür devirleri boyunca desteklenmesi hususunda ulusal liderdir.
Sivil havacılık alanında, TUSAŞ, dar ve geniş gövdeli uçaklar ile bölgesel yolcu uçakları için geniş bir yelpazede
bileşen ve modül tedarik etmektedir. TUSAŞ, askeri havacılık sanayinde, Türk savunma kurumlarının hava aracı
temininde modülleri, bileşenleri ve entegre sistemleri, havacılık programları için tedarik eden ilk ulusal ortağıdır.
Ayrıca Türkiye dışında birçok hükümetin, özellikle Amerika Birleşik Devletleri ve Avrupa'da ve artan bir şekilde Orta
Doğu ve Asya'da yerleşik müşterilerin önemli tedarikçisi durumundadır.
TUSAŞ Grubu faaliyetlerini iki alanda yürütmektedir: "Havacılık ve Uzay" ve "Havacılık Motorları". Havacılık
motorları segmenti aslen, TUSAŞ’ın konsolidasyona tabi iştiraki TEI tarafından yürütülmektedir. İşbu İzahname’de
havacılık motorları segmentine ilişkin verilen bilgiler TEI’ye aittir.
TUSAŞ'ın havacılık ve uzay segmenti iki iş kolunu içermektedir: Yapısal ve ESH. ESH iş kolu ise beş faaliyetten
meydana gelmektedir: Uçak Grubu, Helikopter Grubu, İHA Sistemleri, Uzay Sistemleri ve Lojistik Hizmetler.
TUSAŞ Grubu;




Havacılık ve uzay bileşenlerinin önde gelen imalatçılarından biridir. TUSAŞ Grubu mevcut durum itibariyle üretim
aşamasında olan batıda üretilmiş geniş ve dar gövdeli uçaklar ve diğer bölgesel uçakların tamamına yakınında
kullanılan veya kullanılabilecek olan bileşenleri temin etmektedir.
Dünya çapında sivil havacılık ve uzay sanayiinde lider bağımsız yapısal üreticilerinden biridir.
Dünya çapında sivil havacılık ve uzay sanayi için üretilen havacılık motorları bileşenlerinin en büyük bağımsız
üreticilerinden biridir.
Türkiye'nin en büyük askeri havacılık yüklenicisidir.
69


2010 ve 2013 yılları arasında Türkiye'nin SSM tarafından gerçekleştirilen savunma modernizasyon harcamasının
yaklaşık olarak %12'sini almıştır.
Türkiye'nin sivil ve askeri havacılık platform geliştirme stratejisinin kilit oyuncularındandır.
TUSAŞ Grubu, ortakları, müşterileri ve tedarikçileriyle birlikte, global havacılık ve uzay sanayinde, birçok önemli
uluslararası havacılık ve savunma programını geliştirmekte ve yürütmektedir. Olgun, oturmuş platformlar ile yeni nesil
platformların karışımı ile dengeli bir programlar portföyüne sahip olduğunu öngörmektedir.
TUSAŞ Grubu, sivil havacılıkta, Boeing B787, Airbus A350 XWB geniş gövdeli platformlar ve Airbus A320neo ve
Bombardier C Serisi dar gövdeli platformlar da dâhil olmak üzere yeni nesil programlarda tedarikçi durumundadır.
TUSAŞ Grubu’nun mevcut nesil sivil havacılık programları ise; Boeing B747, 767 ve 777 geniş gövdeli platformları,
Boeing B737 ve Airbus A320 dar gövdeli platformları ve Agusta Westland AW139, Sikorsky S-76 ve Airbus
Helikopter EC-135 gibi helikopterleri içermektedir.
AK
TUSAŞ Grubu’nun askeri havacılık alanındaki yeni nesil programları F-35 Müşterek Taarruz Uçağı (Joint Strike
Fighter) ve Airbus Military A400M'yi de içermektedir.
TUSAŞ Grubu, stratejisini havacılık platformlarında ana yüklenicilerden biri olmak olarak belirlemiş bulunmaktadır.
Türk ordusu için ve ihracat amacıyla T129 ATAK helikopteri, HÜRKUŞ Eğitim Uçağı, ANKA İHA ve GÖKTÜRK
serisi yeryüzü gözlem uyduları (GÖKTÜRK-2 Aralık 2012'de fırlatılmıştır) gibi uydu sistemlerini de içeren geniş çaplı
yerel kaynaklı havacılık ve uzay sanayi platformları geliştirmektedir. Geliştirme ve planlamanın çeşitli safhalarındaki
yerel kaynaklı programlar; hafif genel maksat yerli helikopter ve yerel kaynaklı muharip uçağı ile bölgesel yolcu uçağı
ve gözlem ve iletişim uyduları da dâhil olmak üzere yerel ihtiyaçları içermektedir.
TA
SL
TUSAŞ, F-16, C-130, Sikorsky Black Hawk, Bell Cobra ve T38 gibi döner ve sabit kanatlı askeri hava araçlarının
modernizasyonu ve geliştirme programlarını üstlenmektedir. Aynı zamanda TUSAŞ, özellikle, geliştirdiği platformlar
ve sunduğu modernizasyon programları için, kullanıcı makam tercihlerine bağlı olarak kullanım süresi boyunca lojistik
destek hizmetleri sunmaktadır. TUSAŞ Grubu'nun TEI aracılığıyla sunduğu havacılık motorları segmenti,
TF33PW100A, F110-GE-100/129 ve MAKILA1A1 gibi motorlar için BOY hizmetleri sağlamaktadır.
TUSAŞ Grubu mevcut durum itibariyle, söz konusu motorlar için üretmekte olduğu parçaların birçoğunda tek kaynak
tedarikçi durumundadır. Bu motorların çoğunun aynı platformlarda kullanılan rakipleri olsa da Boeing B737'nin
CFM56 modeli gibi bazı platformlar için tek motor opsiyonu da mevcut olabilmektedir.
TUSAŞ Grubu, pazardaki konumunu, kuvvetli mühendislik, teknik ve üretim yetenekleri ile başlıca havacılık ve uzay
OEÜ’leri ve ulusal hükümetler ile uzun süreden beri var olan ilişkisinin üzerine kurmuştur. Havacılık savunma
sanayindeki ana müşterisi SSM'dir. TUSAŞ Grubu, yabancı askeri kurumların gittikçe artan bir şekilde önemli bir
ihracatçısı haline gelmektedir. TUSAŞ Grubu işbu İzahname tarihine kadar, Ürdün, Pakistan ve Bahreyn hava
kuvvetleri ile sözleşmeler imzalamıştır. Önemli havacılık OEÜ'leri, ana ve alt yüklenicileri arasından önde gelen
müşterileri sabit kanatlı platformlar için Boeing, Airbus ve Spirit ve döner kanatlı hava araçları için Sikorsky, Agusta
Westland ve Airbus Helicopter'dir (eski adıyla Eurocopter). General Electric havacılık motorları segmentinin önde
gelen müşterisidir. Havacılık motorları segmenti aslen, TUSAŞ’ın konsolidasyona tabi iştiraki TEI tarafından
yürütülmektedir. İşbu İzahname’de havacılık motorları segmentine ilişkin verilen bilgiler TEI’ye aittir.
30 Eylül 2014 tarihinde sona eren son dokuz aylık dönemde, TUSAŞ Grubu'nun düzeltilmiş konsolide gelirleri 1.528,7
milyon TL'dir. 2014 yılının ilk dokuz aylık döneminde; TUSAŞ Grubu'nun düzeltilmiş faiz, vergi ve amortisman öncesi
kârı (FVAÖK) 288,6 milyon TL ve düzeltilmiş faiz ve vergi öncesi kârı (FVÖK) 218,5 milyon TL'dir. 30 Eylül 2013
tarihinde sona eren son dokuz aylık dönemde, TUSAŞ Grubu'nun düzeltilmiş konsolide gelirleri 1.232,4 milyon TL'dir.
2013 yılının ilk dokuz aylık döneminde; TUSAŞ Grubu'nun düzeltilmiş faiz, vergi ve amortisman öncesi kârı (FVAÖK)
199,1 milyon TL ve düzeltilmiş faiz ve vergi öncesi kârı (FVÖK) 149,4 milyon TL’dir.
30 Eylül 2014 tarihi itibariyle, TUSAŞ Grubu'nda çalışmakta olan çalışan sayısı 5.933'tür. TUSAŞ Grubu tarafından
Türkiye'de iki üretim tesisi işletilmektedir. Havacılık ve uzay segmentinin ana tesisleri Ankara'nın Kazan ilçesinde
Akıncı'da bulunmakta iken; TEI tarafından yürütülmekte olan havacılık motorları segmenti ise Eskişehir'de
faaliyetlerini sürdürmektedir.
TUSAŞ'ın Ticari Faaliyetleri
70
TUSAŞ Grubu faaliyetlerini iki temel segmentte yürütmektedir: Havacılık ve Uzay ve Havacılık Motorları. Havacılık
motorları segmenti aslen, TUSAŞ’ın konsolidasyona tabi iştiraki TEI tarafından yürütülmektedir. İşbu İzahname’de
havacılık motorları segmentine ilişkin verilen bilgiler TEI’ye aittir.
Havacılık ve uzay segmenti ise iki iş kolundan oluşmaktadır: Yapısal ve ESH. ESH iş kolu ise beş ayrı faaliyete
ayrılmaktadır: Uçak, Helikopter, İHA Sistemleri, Uzay Sistemleri ve Lojistik Hizmetler.
Yapısal iş kolu ile TEI aracılığıyla yürütülen havacılık motorları segmentinin müşterileri çoğunlukla OEÜ’lerdir.
OEÜ’ler, belirli sayıda uçağın veya entegre sistemlerin teslim edilmesine yönelik olarak, örneğin bir havayolu, leasing
şirketi ya da ulusal hava kuvveti gibi bir nihai müşteri ile sözleşme akdetmektedir. OEÜ’ler bunun karşılığında program
bileşenlerinin birçoğunu çeşitli alt yüklenicilerden temin etmektedir.
AK
Yapısal iş kolu ve TEI aracılığıyla yürütülen havacılık motorları segmentinin programları genellikle uzun süreli tedarik
sözleşmeleri kapsamında seri üretim ile iştigal etmektedir. RPO ve konsorsiyum sözleşmeleri kapsamında yer alan
programlar nihai olarak seri üretimi içermekle birlikte aynı zamanda tasarım, geliştirme ve vasıflandırma işlerinin erken
safhalarını da içermektedir.
ESH iş kolu, Şirket'in motor dışındaki geliştirme programlarının odak noktasıdır. TUSAŞ Grubu, programları
kapsamında, orijinal sabit kanatlı platformlar, döner kanatlı platformlar, İHA'lar, uydular ve uyduların yer kontrol
sistemlerini tasarlamakta ve üretmektedir. TUSAŞ, HÜRKUŞ eğitim uçağı, T-129 ATAK helikopteri, ANKA İHA
sistemleri ve GÖKTÜRK-3 uydu programlarında OEÜ görevi üstlenmektedir. TUSAŞ'ın programları için öncelikli
hedef müşteriler, Türk ordusu ve yabancı orduların havacılık operatörleri ve tedarik makamlarıdır. Buna ilaveten, özgün
hafif genel maksat helikopteri gibi gelecek programlar ve bölgesel yolcu uçağı gibi gelmesi muhtemel programlar,
gerçekleşmeleri halinde, projelere yönelik sivil havacılık ve uzay müşterilerinin TUSAŞ tarafından kazanılmasına yol
açacaktır.
TA
SL
ESH iş kolundaki programlar genellikle geliştirme projeleri ve TUSAŞ'ın sahip olduğu lisans kapsamında imalat yaptığı
projeler biçimindedir. Geliştirme programlarında, hava aracı veya bileşen, hizmete hazır hale gelinceye veya gerekli
nitelikleri kazanıncaya dek geliştirme sürecine tabi tutulmaktadır. Genellikle, ilgili uçağın veya sistemin bir örneği veya
sınırlı sayıda örneği öncelikle sertifikasyon, test etme ve tatbikat amaçları için üretilmektedir. Yalnızca bu programları
başarı ile tamamlayan hava aracı, hava aracı bileşenleri veya sistemler, ileride seri üretim programlarının konusu
olabilmektedir. TUSAŞ'ın uzay sistemleri faaliyetindeki uydu programları geliştirme, üretim, fırlatma ve fırlatma
sonrası operasyonları içermektedir, fakat genellikle seri üretim yerine tek bir uydu üretimini kapsamaktadır. Lisans
kapsamında imalat yapılan projelerde, TUSAŞ gerekli tüm teknik verileri OEÜ'den almakta ve hava aracı veya
bileşenini OEÜ'nün standartlarında hazırlamaktadır.
Havacılık ve Uzay
Havacılık ve uzay segmenti, yapısal iş kolunu ve ESH iş kolunu içermektedir. ESH iş kolu beş faaliyetten meydana
gelmektedir: Uçak, Helikopter, İHA Sistemleri, Uzay Sistemleri ve Lojistik Hizmetler. Yapısal iş kolu sivil ve askeri
havacılık alanlarında müşteriler için hava aracı bileşenleri üretmektedir. ESH iş kolu ise entegre havacılık ve uzay
sistemleri ve çözümleri tasarlamakta, geliştirmekte, üretmekte ve başta savunma sektörü müşterileri olmak üzere ilgili
hizmetleri sunmaktadır.
ESH, ana stratejik önceliği Türk hava aracı ve sistemlerinin geliştirilmesi ve üretimi olan iş koludur.
Havacılık ve uzay segmenti, 30 Eylül 2013 tarihinde sona eren son dokuz aylık dönemde 935,9 milyon TL düzeltilmiş
gelir elde etmişken 30 Eylül 2014 tarihinde sona eren son dokuz aylık dönemde ise 1.111,6 milyon TL düzeltilmiş gelir
elde etmiştir. Havacılık ve uzay segmentinin söz konusu dönem için düzeltilmiş FVAÖK'ü sırasıyla 170,0 milyon TL
ve 219,3 TL iken düzeltilmiş FVÖK'ü ise sırasıyla 139,4 milyon ve 175,3 TL'dir.
Havacılık ve uzay segmenti, 31 Aralık 2011, 31 Aralık 2012 ve 31 Aralık 2013 tarihlerinde sona eren üç yılda ise
sırasıyla 1.016,6 milyon TL, 1.040,8 milyon TL ve 1.287,0 milyon TL düzeltilmiş gelir elde etmiştir. Havacılık ve uzay
segmentinin bu yıllar için düzeltilmiş FVAÖK'ü sırasıyla 274,3 milyon, 185,1 milyon TL ve 246,1 TL iken düzeltilmiş
FVÖK'ü ise sırasıyla 246,6 milyon TL, 153,7 milyon TL ve 202,5 milyon TL'dir. Tarihsel olarak havacılık ve uzay
segmenti genellikle gelirlerinin yaklaşık olarak yarısını yapısal iş kolundan elde etmekte ve diğer yarısını ise ESH iş
kolundan elde etmektedir.
İş Kolu:
71
İş Kolu
Gelir (%)
Yapısal
66
ESH
34
Müşteri:
Müşteri
Gelir (%)
SSM
26
Airbus:
23
Askeri
13
Sivil
10
Sikorsky
Agusta Westland
Boeing
12
AK
Spirit
4
7
6
Nortrop Grumman
8
Diğer
14
Platform/Program:
Platform/Program
F-35 MTU
Gelir (%)
9
15
Sikorsky Programları
4
A320 Ailesi
10
AW139 Helikopter Gövdesi
7
A400M
10
HÜRKUŞ
3
Diğer
42
TA
SL
Boeing Programları
Hava aracı tipi:
Hava Aracı Tipi
Askeri
Gelir (%)
58
Helikopter Sistemleri
7
İHA Sistemleri
2
Lojistik Hizmetler
6
Uçak Sistemleri
18
Uzay Sistemleri
0
Yapısal
24
Diğer
0
Sivil
42
Helikopter Sistemleri
0
İHA Sistemleri
0
Lojistik Hizmetler
1
Uçak Sistemleri
0
Uzay Sistemleri
0
Yapısal
41
Diğer
0
72
Pazar:
Pazar
Gelir (%)
Uluslararası
71
Yerli
29
Yapısal İş Kolu
Yapısal iş kolu; sabit kanatlı ve döner kanatlı uçakların gövde bölümlerinin, alt bileşenlerinin ve parçalarının üretimini
gerçekleştirmektedir. Yapısal, geçmişte sıklıkla Boeing, Airbus ve Sikorsky gibi ana OEÜ’lerin tedarikçisi olarak,
OEÜ'ye doğrudan tedarik eden ilk kademe yüklenici veya ilk kademe yükleniciye tedarik eden alt yüklenici olarak
hizmet vermiştir. TUSAŞ, Airbus A350 XWB programında risk paylaşımlı ortak konumundadır ve Airbus Military'nin
A400M programında ise konsorsiyum üyesi durumundadır.
Tanımı
Programlar
Uçuş kontrol yüzeyleri (kanatçıklar
(ailerons), kanat üstü kumanda
yüzeyleri (spoilers), çevirme klapesi
(flap), uçağa yön vermeye yarayan
hareketli parça (dümen, rudder) ve
asansörler)
Uçağın hızını ve hareketlerini kontrol
etmekte kullanılan kanatlara ve kuyruk
takımına ekli hareketli parçalar.
Airbus A350-XWB; Airbus
A400M; Boeing B787; Airbus
A330
Uçak kapıları (hatches) ve kapılar
Uçağa giriş ve çıkışı sağlayan yapılar.
Airbus A400M
TA
SL
Hava Aracı Bileşenleri
AK
Aşağıda sunulan tablo TUSAŞ Grubu'nun ürünleri ile ilişkilendirilmiş oldukları programları göstermektedir:
Gövde (fuselage) bileşenleri
Gövde geçiş bölümlerinin biçiminde
çerçevelerin (frame) oluşturduğu uçağın
ana gövde kısmı, çerçeveleri (frame)
pozisyonlarında tutan bağlama düzeneği,
çerçeveleri birleştiren kiriş (stringer) ve
genellikle alüminyum veya gelişmiş
uçaklarda kompozit materyallerden
yapılan uçak kaplaması.
Airbus A400M; Airbus 318/
319/ 320/ 321; EADS/CASA
CN-235;
F-35
Müşterek
Taarruz Uçağı (Joint Strike
Fighter); Gulfstream G650
İniş takımı kapısı
Kalkış ve inişi sağlamak için iniş
takımlarının
açılmasını
ve
kapandıklarında
iniş
takımlarının
kaplamasını kapalı tutmayı sağlayan
yapılar.
Boeing B747
İniş takımı kapakları
Aerodinamiği geliştiren, iniş takımları
kapalı pozisyonda iken düz bir hal
almasını sağlayan yapılar.
EADS/CASA CN-235
Kargo bariyeri
Kargonun uçağın kargo dışı alanlarına
kaymasını engelleyen bölme duvarı.
Boeing B787
Stabilizör gövde kapağı (body seal)
Gelişmiş
hava
aracı
gövdesi
aerodinamiklerini sağlayan ikincil yapı.
Boeing B787
73
Tanımı
Programlar
Kanat bileşenleri (kanat uçları,
ilerideki kenarlar (leading edges)
Kanatçıkların (ailerons), kanat üstü
kumanda
yüzeylerinin
(spoilers),
çevirme klapesinin (flap) ekli olduğu
ileri ve geri kenarlar ile hava
sürtünmesini
azaltan
kanat
ucu
kapakları.
Boeing B737, Bombardier C
Serisi
Sabit yön dümeni (fin) bileşenleri
Elevatör ve dümenin (rudder) monte
edilmiş
olduğu
gövdenin
arka
tarafındaki yatay ve dikey sabitleyiciler.
Boeing B777
Motor bağlantıları (engine mounts)
Hava giriş kanalları (inlet ducts)
Kompozit bileşenler
Uçak motorunu uçak gövdesine ekleyen
yapılar.
EADS/CASA CN-235
Uçak motoruna hava girişi sağlayan
yapılar
F-35 Müşterek Taarruz Uçağı
(Joint Strike Fighter)
Gelişmiş
materyallerden
yüzeyler ve yapılar.
F-35 Müşterek Taarruz Uçağı
(Joint Strike Fighter)
üretilen
Gövdenin üzerine çıkan saydam yapı.
TA
SL
Helikopter kanopisi
AK
Hava Aracı Bileşenleri
Eurocopter
helikopteri
MK1,
AW139
Helikopter kapıları
Hava aracına giriş ve çıkışı sağlayan
yapılar.
AW139 helikopteri
Helikopter gövde bileşenleri
Hava aracının ana gövdesinin unsurları.
AW139 helikopteri; Eurocopter
MK1, Kore Genel Maksat
Helikopteri
Helikopter kuyruk bileşenleri
Hava aracının gövdesinin arkasından
kuyruk pervanesine uzanan yapının
unsurları.
Sikorsky S-70, MH-60, UH-60
ve S-76; Eurocopter MK1
Helikopter kuyruk kumanda yüzeyleri
(rudders) ve sabitleyicileri
Hava aracının hareketini ve yönünü
kontrol etmeye yarayan hareketli
unsurlar.
Sikorsky S-70, MH-60, UH-60,
S-76 ve Eurocopter MK1
Helikopter motor kapakları ve arka
kapıları
Hava aracının motorunu saran, koruyan
ve motora erişimi sağlayan yapılar.
Airbus Helicopter (eski adıyla
Eurocopter) EC-135
Çeşitli parçalar
Geniş bir yelpazede küçük yapısal
parçalar ve araçlar.
Boeing B737, B747, B777;
Sikorsky S-70, MH-60, UH-60,
S-76, F-16, Airbus A330/340,
A400M ve A380
Sistemler (örn., aydınlatma, su ve atık
sistemleri)
Uçağın mürettebatına yardımcı olan
operasyonel sistemler.
Airbus A400M
ESH İş Kolu
74
ESH iş kolu havacılık ve uzay entegre sistemlerini tasarlamakta, geliştirmekte, üretmekte ve askeri müşterilere ilgili
hizmetleri sunmaktadır. Bu iş kolu, beş ayrı faaliyeti bünyesinde bulundurmaktadır: Uçak Grubu, Helikopter Grubu,
İHA Sistemleri, Uzay Sistemleri ve Lojistik Hizmetler.
Uçak Grubu
Uçak grubu iş kolunun misyonu, hava savaş, keşif ve devriye, rolleri, eğitim gerekliliklerine yönelik sabit kanatlı uçak
çözümlerinin geliştirilmesidir. Mevcut durum itibariyle, Uçak grubu bölgesel yolcu uçağının geliştirilmesi ile ilgili
olarak devlet kurumları ile görüşmelere katılmaktadır. Uçak grubu aynı zamanda askeri ve sivil uçakların özel görevler
için modifikasyon ve dönüştürülmesi faaliyetleri ile modernizasyon programlarını da yürütmektedir. Modernizasyon,
ilk üretim safhasından daha güncel standartlara getirmek amacıyla; güncelleme, uçaktaki bileşenlerin ve sistemlerin
değiştirilmesi faaliyetlerini içermektedir. Genel olarak, bu kapsamda yapısal değişiklikler yapılmamaktadır.
AK
Uçak grubu iş kolu, Şirket'in sabit kanatlı uçak geliştirmeye yönelik çabalarının odak noktasındadır. TUSAŞ, hali
hazırda, aşağıdaki programlara odaklanmış durumdadır:
HÜRKUŞ temel eğitim uçağı: Uçak grubu, HÜRKUŞ eğitim uçağını tasarlamış ve geliştirmektedir. Prototip uçak ilk
uçuşunu Ağustos 2013'te gerçekleştirmiş olup an itibariyle CS-23 standartlarına uygun olarak iki prototip uçak Avrupa
Hava Güvenliği Ajansı Tip Sertifikası almak için uçuş testlerine tabi tutulmaktadır. Seri üretime ilişkin olarak TUSAŞ
ile SSM ve Türk Hava Kuvvetleri Komutanlığı arasındaki müzakereler 2013 yılı içinde tamamlanmış olup SSM ile 26
Aralık 2013 tarihinde sözleşme akdedilmiştir. Seri üretim aşaması başladıktan sonra, HÜRKUŞ'un Ortadoğu ve Kuzey
Afrika ülkeleri başta olmak üzere diğer ülkelerin hava kuvvetlerine de satılabileceği değerlendirilmektedir.
TA
SL
FX/TX savaş uçağı: Şirket, hali hazırda bir savaş uçağı için SSM ile fizibilite çalışması ve kavramsal tasarım
sözleşmesi kapsamında ilk aşama çalışmalarını tamamlamıştır. SSM'nin savaş uçağı projesine devam etme kararı alması
durumunda Şirket'in nihai amacı bu uçakların tasarım ve imalatını yapıp Türk ordusu yanında diğer ülkelerin ordularına
da satışa sunmak olacaktır.
Bölgesel yolcu uçağı: 2023 Vizyonu inisiyatifinin bir parçası olarak, Türk devleti bölgesel yolcu uçağının
geliştirilmesine ilişkin olarak muhtemel bir programın planlarını açıklamıştır. TUSAŞ hali hazırda Türk devleti ile bu
programa ilişkin görüşmelere katılmaktadır. Söz konusu program, Türk devleti tarafından ayrı bir yönetim şirketi
kurulması ve özel kuruluşların söz konusu inisiyatife ilişkin mali riskleri üstlenmesi hususlarını içerebilir. Devletin bu
programı gerçekleştirmeyi tercih etmesi durumunda, Uçak grubunun geliştirme çalışmalarına öncülük etmesi ve son
tahlilde ana alt yüklenici olarak Türkiye ve daha geniş bir bölgede bu uçakları satmak üzere üretmesi beklenmektedir.
Uçak grubu, geliştirme programlarına ilaveten, askeri nakliye uçaklarının gözlem ve istihbarat platformları ile
elektronik harp görev platformlarına dönüştürülmesi gibi özel ihtiyaçlara yönelik olarak mevcut platformların
dönüştürülmesini de üstlenmektedir. Uçak grubunun faaliyetlerinin diğer bir önemli boyutu da askeri uçak filolarının
kullanıcıları için modernleştirme programlarıdır.
Uçak grubu 2013 yılında müşterilerine 65 uçak teslim etmiştir. Grubun en önemli müşterileri arasında Lockheed
Martin, Boeing, Thales, KAI ve Pakistan Hava Kuvvetleri ile genellikle nihai kullanıcı olan Türk Hava Kuvvetleri
Komutanlığı için TUSAŞ Grubu ürünlerini satın alan SSM yer almaktadır.
Helikopter Grubu
Helikopter grubu, gelişmiş silah sistemlerini bulunduran çok fonksiyonlu savaş helikopterleri ve genel maksat
helikopteri dâhil olmak üzere döner kanatlı hava araçları geliştirmekte ve üretmektedir. TUSAŞ, Agusta Westland ve
Sikorsky gibi lider helikopter OEÜ'leri ile yakın işbirliği yapmaktadır. TUSAŞ pazarlama haklarına sahip olduğu T129
ATAK helikopterinden ana yüklenici olarak sorumludur. TUSAŞ ayrıca, önemli bir iş payına sahip olduğu Türk Genel
Maksat Helikopteri programının ana yüklenicisi durumundadır. Ayrıca, TUSAŞ Özgün Helikopter (Türk Hafif Genel
Maksat Helikopteri) projesinin ana yüklenicisi olarak çift motorlu helikopter tasarım ve geliştirilmesinden, ilgili
sertifikaların alınmasından ve ilgili teknik paketlerin sağlanmasından sorumludur.
Helikopter Grubu askeri ve paramiliter helikopterler için modernizasyon hizmeti vermektedir. Helikopter Grubu aynı
zamanda askeri, paramiliter ve sivil helikopter pilotlarına uçuş eğitimi vermektedir.
TUSAŞ Uçuş Okulu
75
Helikopter grubu aynı zamanda TUSAŞ Uçuş Okulu’nun pazarlama faaliyetlerini yürütmektedir. Uçuş Okulu, askeri ve
orduya bağlı kuruluşlar, askeri niteliği olup orduya bağlı olmayan kuruluşlar ve sivil kuruluşların operasyonel
ihtiyaçlarının karşılanmasına yönelik kurslar sunmaktadır.
Uçuş Okulu tarafından sunulan kurslar arasında uçuş öğretmenliği, ticari ve özel pilot lisans, tip sertifika eğitimleri,
aletli uçuş eğitimleri yer almaktadır. Eğitim verilen helikopter tipleri arasında T129 ve R44 helikopterleri
bulunmaktadır.
Emniyet Genel Müdürlüğü ve Jandarma Genel Komutanlığı, helikopter pilotu adaylarına temel eğitim verilmesi için
TUSAŞ Uçuş Okulunu tercih etmiştir. TUSAŞ Uçuş Okulu ayrıca, Türk Silahlı Kuvvetleri pilotlarına T129 tip
helikopterlere ilişkin eğitim vermektedir. T-70 Genel Maksat Helikopteri Programı çerçevesinde TUSAŞ Uçuş Okulu
kullanıcı pilotlara T-70 tip helikopterlere ilişkin de eğitim verecektir.
AK
İHA Sistemleri
İHA sistemleri iş kolu, İHA’ları tasarlamakta, geliştirmekte ve üretmektedir. Gözetleme amaçlı İHA sistemleri;
gözetleme, elektronik istihbarat, iletişim istihbaratı ve diğer istihbarat, gözetim, hedef belirleme ve keşif görevlerini
yerine getirmektedir. Orta irtifa, uzun menzilli (MALE) bir İHA olan ANKA’ya yönelik geliştirme süreci sonrasında
seri üretim anlaşması imzalanmıştır. ANKA'nın temel görevi gündüz ve gece saatlerinde keşif, gözetleme ve hedef
belirleme yapmaktır. ANKA aynı zamanda, gerekli donanımlar eklenmesi ile elektronik istihbarat ve haberleşme
istihbaratı görevlerini de yerine getirme kabiliyetine sahiptir. TUSAŞ ayrıca güç aktarımı türbin motorları ile sağlanan
ve daha yüksek taşıma kapasitesi, hız ve irtifa performansı verecek İHA'ların geliştirilmesine ilişkin olarak ulusal ve
uluslararası taraflarla görüşmelerini sürdürmektedir. TUSAŞ'ın ANKA'ya ilişkin öncelikli hedef müşterisi Türk Hava
Kuvvetleri Komutanlığı olup aynı zamanda yabancı müşterilere de ihracat yoluyla satış yapılması da amaçlanmaktadır.
TA
SL
İnsansız hedef uçakları, uçaksavar operasyonlarında, askeri personel eğitimleri -örneğin, karadaki hava savunması
mürettebatı- için de kullanılırlar. Modern gelişmiş insansız hedef uçakları; radar, elektronik ve diğer karşı önlemleri
uygulayabilir ve ayrıca uçaksavar uygulamalarının performanslarını görüntüleyen ve değerlendiren sistemleri içerebilir.
TUSAŞ'ın TURNA sistemi Türk Silahlı Kuvvetleri'ne ilişkin olarak 2001 yılından beri hizmettedir. ŞİMŞEK isimli
yüksek hızlı hedef İHA'ların operasyonel kapasitesine ilişkin başlangıç deneme uçuşları 2014 yılı içinde
gerçekleştirilmiştir.
İHA sistemleri faaliyetinin stratejik hedefi; Türk ordusu ile sivil kullanıcıların kullanımı için İHA’ların ana tedarikçisi
olmak yanında Orta Doğu, Asya ile Kuzey Afrika bölgelerindeki ülkelerin de önemli bir İHA tedarikçisi olmaktır.
TUSAŞ, Teal Group'un İHA sektörünü sınıflandırmak için kullandığı kategoriler arasında orta irtifa, uzun menzilli
(MALE) pazarında yer almaktadır.
Uzay Sistemleri
Uzay sistemleri iş kolu, uyduların ve bunlara ilişkin yer kontrol sistemlerinin konsorsiyum üyesi, ana yüklenicisi veya
alt yüklenicisi olarak tasarlanmasını, üretilmesini, montajını ve test edilmesini üstlenmektedir.
TUSAŞ, mevcut olarak üç uydu programına dâhildir. GÖKTÜRK-2 yeryüzü gözlem uzaktan algılama uydusu başarı ile
geliştirilmiş olup, 2012'nin sonlarında uzaya fırlatılmıştır. Uydu sistemi Türk Hava Kuvvetleri Komutanlığı tarafından
kullanılmaktadır. Yine bir yeryüzü gözlem uydusu olan GÖKTÜRK-1 geliştirme aşamasındadır. TUSAŞ Grubu,
GÖKTÜRK-3 Sentetik Açıklıklı Radar uydusunun ön tasarımını gerçekleştirmek üzere sözleşme imzalanmıştır.
Türkiye Cumhuriyeti Devleti yatırımları ile, TUSAŞ'ın Ankara dışında yer alan Akıncı tesislerinde USET Merkezi inşa
edilmiştir. USET Merkezi'nin 2015 yılında faaliyetlerine başlaması beklenmektedir. USET, GOCO olarak anılan ve
Türk devletinin ortağı olduğu bir şirket tarafından işletilen bir model olarak kurulmuştur. Türkiye Cumhuriyeti USET
Merkezi'nin sahibidir ve USET Merkezi faal hale getirildiğinde, TUSAŞ tarafından işletilecektir. USET Merkezi'nde,
ECSS (European Cooporation for Space Standardization/Avrupa Uzay Standardizasyonu İşbirliği) standartları ile uyum
içerisinde olan uzaktan algılama uyduları ile telekomünikasyon uydularının montajı, entegrasyonu ve testleri
yürütülecektir. USET Merkezi, beş tona kadar uyduların aynı anda iki adedinin montaj, entegrasyon ve test faaliyetleri
yürütebilecek şekilde tasarlanmıştır.
USET Merkezi'nin, yabancı uluslararası uzay programlarına hizmet verebilme yetisini haiz olacağı öngörülmekte olup
USET Merkezi'nin kullanılmayan kapasitesine bağlı olarak bu programlara da hizmet vermesi amaçlanmaktadır.
76
Lojistik Hizmetler
TUSAŞ Grubu'nun lojistik hizmetler faaliyeti, teslimat öncesi ve teslimat sonrası lojistik, ürün desteği ve ürünlere
ilişkin ömür boyu destek vermekte ve müşterilerin satın aldığı platformların düşük maliyetli bir şekilde kullanılmasının
sürdürülebilir hale getirilmesini hedeflemektedir.
Şirket, müşterilerine iki farklı yöntemde destek vermektedir; Entegre Ürün Desteği ve Hizmet içi Destek.
Entegre Ürün Desteği
EÜD maliyeti, ilgili ana program sözleşmesinin değerine dâhil edilmiştir. Dolayısıyla, sözleşme kapsamındaki EÜD
hizmetleri için ayrıca bir ücret alınmamaktadır. Sözleşmeler Şirket'in EÜD yükümlülüklerini belirli bir süre ile sınırlı
tutabilir veya EÜD hizmetlerinin söz konusu hava aracının hizmette olduğu sürece devam ettirilmesini öngörebilir.
Hizmet İçi Destek
AK
EÜD programları kapsamında TUSAŞ'ın sunduğu hizmetler, bakım desteği ve tamir, mühendislik ve teknik destek,
yedek parça ve yer destek ekipmanları, teknik yayınlar ve bakım eğitimleri ile garanti desteğini içerebilmektedir.
TUSAŞ Grubu'nun HİD programları, müşteri ile akdedilmiş olan münferit sözleşmeler kapsamında talep edilen veya
bağımsız talep bazında veya PBL hizmetleri şeklinde destek sunmaktadır. HİD hizmetleri, teknik desteğin çeşitli
şekillerini içerebileceği gibi, BOY hizmetleri, yedek parça ve yer ekipmanlarına yönelik destekleri de içerebilir. HİD
hizmetlerine yönelik olarak Şirket ile sözleşme akdetmiş olan müşteriler arasında SSM; Kara Kuvvetleri Komutanlığı,
Türk Hava Kuvvetleri Komutanlığı, Deniz Kuvvetleri Komutanlığı ve Boeing yer almaktadır.
TA
SL
Havacılık Motorları
Havacılık motorları segmenti aslen, TUSAŞ’ın konsolidasyona tabi iştiraki TEI tarafından yürütülmektedir.
İzahname’de havacılık motorları segmentine ilişkin verilen bilgiler TEI’ye aittir. Havacılık motorları segmenti, motor
modülleri ve parçaları üretmekte; muhtelif motorların montaj ve test işlerini gerçekleştirmektedir. Aynı zamanda bakım,
onarım ve yenileme ya da BOY hizmetleri ile havacılık motorlarına yönelik diğer hizmetleri de yerine getirmektedir.
Bunlara ilave olarak, ulusal ve uluslararası müşterilerin askeri ve sivil motor programlarına yönelik çeşitli tasarım ve
geliştirme faaliyetlerini de yürütmektedir.
Havacılık motorları segmenti faaliyetlerine 1987 yılında F-16 savaş uçaklarına güç veren F110 motorlarına ait beş farklı
parça imalatı ile başlamıştır. 30 Eylül 2014 tarihi itibariyle, ürün kataloğu 38 farklı motor programı için 767 adet parça
ve modülden meydana gelmektedir ve ürün kataloğuna 1987 yılından bu yana her yıl ortalama 28 yeni parça
eklenmektedir.
Havacılık motorları segmenti, sivil ve askeri sabit ve döner kanatlı hava araçlarının motor programlarında aktif olarak
yer almakta olup, aynı zamanda gaz türbinli motorların sanayi uygulamaları ve denizcilik programlarında da faaliyet
göstermektedir. TUSAŞ Grubu'nun tüm işlerinde olduğu gibi, bu segmentte de zamanla gelişme kaydedilmiştir. Müşteri
tarafından verilen teknik özellikler çerçevesinde (teknik resme uygun olarak) üretimini gerçekleştirdiği motor parça ve
bileşenleri ile birlikte, yürütülen havacılık motorları programlarının büyük bölümünde, bütün bir motor modülünün
üretim ve yeni başlamakla birlikte tasarım sorumluluklarını üstlenmektedir.
Havacılık motorları segmentinin stratejik önceliği, askeri hava araçları için BOY hizmetleri faaliyetini süreklilik arz
eden bir hale getirerek geliştirmek ve RGPO / GPO temelinde dâhil olunan sivil havacılık motorları programlarına
katılma oranını artırmaktır.
Havacılık motorları segmenti aşağıda belirtilen faaliyetleri içermektedir:





Motor parçalarının ve modüllerinin üretimi
Motor montajı ve test edilmesi
BOY
Lojistik ve alan hizmetleri
Motor tasarımı ve ürün geliştirme
77
Havacılık motorları segmenti, 30 Eylül 2013 tarihinde sona eren son dokuz aylık dönemde 296,6 milyon TL gelir elde
etmiş iken 30 Eylül 2014 tarihinde sona eren son dokuz aylık dönemde ise 417,2 milyon TL gelir elde etmiştir.
Havacılık motorları segmentinin düzeltilmiş FVAÖK ve düzeltilmiş FVÖK'ü 30 Eylül 2013 tarihinde sona eren son
dokuz aylık dönem için sırasıyla 29,1 milyon TL ve 10 milyon TL'dir; 30 Eylül 2014 tarihinde sona eren son dokuz
aylık dönem için sırasıyla 69,3 ve 43,3 milyon TL'dir. Düzeltilmiş mali bilgiler hesaplanırken havacılık motorları
segmentinin gelirlerinde hiçbir düzeltme yapılmamıştır.
Havacılık motorları segmentinin, 31 Aralık 2011, 31 Aralık 2012 ve 31 Aralık 2013 tarihlerinde sona eren üç yılda ise
gelirleri sırasıyla 327,4 milyon TL, 427,3 milyon TL ve 453,5 TL'dir. Havacılık motorları segmentinin düzeltilmiş
FVAÖK'ü ve düzeltilmiş FVÖK’ü 2011 yılı için sırasıyla 28,3 milyon TL ve 12,1 milyon TL; 2012 yılı için 40,5
milyon TL ve 18,2 milyon TL; 2013 yılı için 39,4 milyon TL ve 12,6 milyon TL'dir.
AK
Bu dönemde, TEI tarafından yürütülmekte olan havacılık motorları segmentinin asıl nihai kullanıcı olarak en önemli
müşterileri Amerika Birleşik Devletleri'nden GE Aviation, Fransa'dan Snecma SAFRAN Group ve Türkiye'den SSM ve
dolaylı olarak Türk Hava Kuvvetleri Komutanlığı'dır. TEI yönetimi, havacılık motorlarının mevcut portföyünün
yaklaşık %85'lik bir kısmında TEI'nin ya sözleşmesel münhasır tedarikçi ya da fiili tek kaynak tedarikçisi olduğunu
tahmin etmektedir.
TEI tarafından yürütülmekte olan havacılık motorları segmentinde GE Aviation, Snecma, Rolls-Royce ve ITP gibi sivil
ve askeri parça ve modüllerin üretimine ilişkin programları da yürütmekte olup, General Electric ile 2005 yılında
imzalanan distribütörlük sözleşmesi uyarınca birtakım lojistik hizmetler de sunulmaktadır. Bu sözleşme kapsamında,
GE motorları için, Türk Hava Kuvvetleri Komutanlığı, Sahil Güvenlik Komutanlığı, Jandarma Genel Komutanlığı, İç
İşleri Bakanlığı ve Emniyet Genel Müdürlüğü'ne çeşitli yedek parçalar sağlanmaktadır.
TA
SL
TEI'nin tarihinde, havacılık motorları parça ve modüllerine ilişkin portföy ilk olarak askeri programlara ait üretilen
parça çeşitleri ile oluşmuştur. 2000'li yılların sonlarında müşteri bazı askeri ve ticari müşteriler olarak %60-%40 olarak
ayrışmışken 2011 yılı sonunda, havacılık motorları segmentinin müşteri bazı, askeri ve sivil müşteriler yaklaşık olarak
%70-%30 şeklinde ayrışma noktasına gelmiştir. 2012 ve 2013 yıllarında havacılık motorları programlarının yaklaşık
olarak %75'i sivil ve geriye kalan yaklaşık %25'lik kısmı askeri motorlara ilişkindir.
Aşağıdaki tablolar, havacılık motorları segmentinin 30 Eylül 2014 tarihinde sona eren dokuz aylık dönem itibariyle
gelirlerinin müşteri, program, program türü ve coğrafi pazar yönünden dökümünü içermektedir.
Müşteri:
Müşteri
Gelir (%)
Snecma
9
General Electric
77
SSM
5
Türk Hava Kuvvetleri Komutanlığı
1
ITP SA
2
Diğer
6
Platform/Program:
Platform/program
Gelir (%)
CFM56
17
F110
8
CF6
9
GE90
11
LM2500
5
CF34
2
GeNX
MAKILA
20
3
T700
3
TP400
3
78
GP7200
3
Diğer
16
Hava aracı tipi:
Program Tipi
Gelir (%)
Askeri
23
Sivil
77
Pazar
Gelir (%)
Pazar:
77
Avrupa
13
Asya
2
Türkiye
AK
Amerika
8
Beklenen Havacılık Motoru Programları
Hâli hazırda sözleşmeli olan programlarının yanı sıra TUSAŞ Grubu, havacılık motorları segmentine ilişkin iki
muhtemel program ile ilgili olarak yürütülen müzakerelerin ileri safhalarında bulunmaktadır.
TA
SL
Bunlardan ilki Türk genel maksat helikopteri programı – özgün turboşaft motorlarının geliştirilmesi; ikincisi ise Pratt &
Whitney ile birlikte, Müşterek Taarruz Uçağı’nda (Joint Strike Fighter) kullanılan F135 motorları için motor montaj ve
test hizmetlerine ilişkin bir programdır. İzahname tarihi itibariyle, planlanan programlar ile ilgili sözleşmeler henüz
nihai hale gelmemiştir. TUSAŞ Grubu’nun veya diğer tarafların söz konusu sözleşmeleri akdedeceği veya programları
başlatacağı hususlarında güvence verilmesi mümkün değildir.
Türk Hafif Genel Maksat Helikopteri Programı – Özgün Turboşaft Motor Üretimi
Türk Hafif Genel Maksat Helikopteri Programı Türk Silahlı Kuvvetleri ile çeşitli devlet ve sivil kuruluşlarının askeri ve
ticari hafif genel maksat helikopter ihtiyacını gidermeyi ve uluslar arası piyasaya sunulabilecek helikopter geliştirmeyi
amaçlamaktadır. Bu program kapsamında, sekiz ila dokuz yıl içerisinde havacılık motorları iş kolunun özgün bir
turboşaft motoru geliştirmesi beklenmektedir. Söz konusu programa ilişkin sözleşmenin SSM ile 2015 yılı başında
imzalanması öngörülmektedir. Programın geliştirme aşamasında havacılık motorları iş koluna kaynak ayrılması ve
geliştirme aşamasının ardından havacılık motorları iş kolunun doğrudan veya dolaylı olarak helikopter iş koluna
yaklaşık 500 adet motor sağlaması amaçlanmaktadır.
Müşterek Taarruz Uçağı (Joint Strike Fighter) Motor Hizmetleri Programı.
TUSAŞ Grubu, Türkiye’de Hava İkmal Bakım Merkezleri ile ortaklaşa çalışarak F-35 /Müşterek Taarruz Uçağı’nın
Pratt & Whitney F135 motorları için nihai montaj, bakım, onarım ve bütün yenileme ve kontrol veya (PBL konsepti
kapsamında) FACO (nihai montaj ve test) & BOY hizmetleri sunmayı planlamaktadır. Havacılık motorları segmenti,
hali hazırda JSF programı ile iştigal etmektedir.
Sözleşme Türleri
TUSAŞ Grubu, müşterileri ile olan faaliyetlerini esasen çeşitli sözleşme türleri vasıtasıyla yürütmektedir. TUSAŞ'ın
kullandığı ana sözleşme türleri aşağıda belirtilenlerden oluşmaktadır:



Tedarik sözleşmeleri (ana yüklenici ve alt yüklenici sözleşmeleri);
RPO'lar ya da RPO sözleşmeleri ile
Konsorsiyum sözleşmeleri.
Ayrıca TUSAŞ Grubu, hâli hazırda faaliyetleri açısından esaslı olmayan, ancak ileriye yönelik stratejilerini
uyguladığında giderek daha da önem arz edeceğine inandığı çeşitli sözleşme türleri de geliştirmektedir. Bunlar arasında,
farklı sözleşme türlerinin unsurlarını bünyesinde barındıran ve nihai olarak taraflardan birinin ana yüklenici ve diğer
tarafın da alt yüklenici olduğu bir düzenleyemeye götürebilecek, lojistik hizmetlere yönelik sözleşmeler ile bakım ve
işbirliği sözleşmeleri yer almaktadır.
79
TUSAŞ Grubu, hava aracı ve sistemlerin üretilmesine ve ihracat pazarlarına girilmesine yönelik stratejilerini
geliştirirken ürünleri için, ihracat pazarlarındaki üreticilere, lisans ücreti ve peştemaliye karşılığında, üretim hakkı ve
bakım hizmetleri verme hakkı, tanınması gündeme geleceğinden lisans sözleşmelerinin de gittikçe daha fazla öneme
sahip olmasını beklemektedir.
Tedarik Sözleşmeleri
TA
SL
AK
Tarihsel olarak, TUSAŞ Grubu’nun havacılık motorları segmentindeki ve havacılık ve uzay segmentinde yer alan
yapısal iş kolundaki program sözleşmelerinin çoğu uzun vadeli tedarik sözleşmeleri olmuştur. TUSAŞ Grubu’nun
müşterileri ürünün veya sistemin son kullanıcısı olabilir, bu durumda TUSAŞ Grubu, programın ana yüklenicisi
olmaktadır. TUSAŞ’ın müşterisinin bir OEÜ veya ana yüklenici olduğu programlarda, TUSAŞ alt yüklenici olarak yer
almaktadır. Bu sözleşmeler genellikle tahmini bir toplam teslimat miktarını belirlemektedir ve bu teslimatlar zaman
zaman tek taraflı bağlayıcı siparişler verilerek gerçekleştirilir. TUSAŞ Grubu, anılan sözleşmeler çerçevesinde, belirli
ürün ve hizmetleri uzun vadeli tedarik yöntemi ile sağlamaktadır. Söz konusu ürün ve hizmetlerin ücretleri, genel
program kapsamında sabit bir faize dayanmaktansa, müşteri ile TUSAŞ Grubunun mutabakatı ile belirlenmektedir. Bu
fiyatlar periyodik ayarlamalara tabi olabilmektedir. TUSAŞ Grubu’nun alt yüklenici olarak yer aldığı bazı
programlarda, ana yüklenici, programın süresi boyunca belli bir ürünün toplam üretiminin bir kısmının TUSAŞ Grubu
tarafından yapılmasını öngörebilmektedir. Tedarik sözleşmeleri münhasır ya da münhasır olmayacak şekilde
akdedilebilir. Ancak TUSAŞ Grubu, kimi hallerde programlara, gerçekte tek tedarikçi olmasına rağmen münhasırlık
öngörmeyen sözleşmeler kapsamında katılmaktadır. Aşağıda tedarik sözleşmeleri kapsamında tipik bir sipariş döngüsü
örnek olarak açıklanmaktadır. Elbette, her bir programın veya projenin uygulanmasında diğerlerine nispetle farklılıklar
olabilir. Bazı durumlarda, müşteri ile sözleşmenin imzalandığı anda, müşteriden avans ödemesi alınabilmektedir. Avans
ödemesinin amacı, projenin ilk hazırlık masraflarının karşılanmasıdır. Daha sonra sistem gerekleri gözden geçirme,
başlangıç tasarım gözden geçirme, kritik tasarım gözden geçirme ve teste hazır olma gözden geçirme, aşamalarının her
birinin başarılı bir şekilde tamamlanması üzerine her biri karşılığında ek avans ödemeleri alınabilmektedir. Teste hazır
olma gözden geçirme aşamasının başarı ile sonuçlanması hava aracı veya bileşenin kabul sürecinin bir parçası olan
muayenelere başlanabileceğini gösterir ve projenin başarı ile gerçekleşeceğine dair kuvvetli bir emare teşkil eder.
Teslimat öncesi testlerin başarı ile tamamlanmasından sonra, ürünün teslimatına başlanır. Daha sonra, genellikle ilk
onaylı ürünün teslimatı için ve seri teslimatlar üzerine her bir söz konusu teslimat için ödeme alınmaktadır. Sözleşme
bedelinin bir kısmının ödenmesi garantinin sona ermesine bağlanabilmektedir. Ayrıca ürün ile ilgili hizmetlerin
verilmesi ile ek ödemeler alınmaktadır. Son teslimat tarihinde veya bu tarihe yakın bir tarihte, ayrıca bakım veya sair
hizmetlerin sürekli sağlanabilmesine ilişkin olarak entegre lojistik destek hizmeti sözleşmelerinde akdedilebilmektedir.
Avans ödemelerini " Proje sözleşmelerine ilişkin borçlar" ve " Alınan sipariş avansları" hesaplarına borç olarak
kaydedilir. Daha sonra, proje aşamaların tamamlanması ile orantılı olarak gelir olarak kaydedilmektedir. TUSAŞ
Grubu’nun tedarik sözleşmesi akdettiği tarafların birçoğu, sözleşmenin akdedilmesinden önce veya sözleşmenin hüküm
ve sonuç doğurmaya başlayabilmesi için avans teminat mektupları, kati teminat mektupları gibi teminatlar sunulmasını
gerekli kılmaktadır. Bazı durumlarda, sözleşme, müşterinin satın alma bedelinin belirli bir yüzdesini avans olarak
ödeyeceğini öngörmektedir. Bu durum genellikle bir banka teminat mektubu ya da avans teminat mektubu ile garanti
edilmektedir. Buna ilaveten, faaliyetlerin doğru ve zamanında ifa edilmesini temin etmek amacıyla, TUSAŞ Grubu’nun
normalde siparişin %6’sı tutarında bir kati teminat mektubu sunması gerekmektedir. Anılan teminatlar genellikle
ürünün uygun şekilde test edilmesinin ardından ya da sözleşme sona erdikten sonra kaldırılmaktadır. Belirli hallerde
teminat, ürün muayenesinin başarı ile sonuçlanmasından sonra iade edilmez ve sözleşme süresi boyunca tutarları
indirimlere tabi olmak kaydıyla geçerliliği korunur.
RPO Sözleşmeleri
RPO sözleşmeleri, özellikle sivil havacılık alanındaki programlar için sıklıkla ve giderek artan bir önem kazanmaktadır.
OEÜ'ler, tedarikçiler ile kilit sistemlerin, alt sistemlerin veya bileşenlerin tasarımı, geliştirmesi ve üretimi için RPO'lar
kurmaktadır. RPO sözleşmeleri genellikle, belirli yapısal veya havacılık motoru sistemi için masrafların paylaşılmasını
öngören münhasır sözleşmelerdir. RPO ortakları daha sonra, ayrı bileşenlerin münhasır tedarikçisi sıfatıyla sözleşmede
kararlaştırılmış ödeme mekanizmalarına tabi olarak hizmet vermektedir. RPO'lar genellikle kendisine temel teşkil eden
programın süresi sonunda sona ermektedir. Münhasırlık belirli bir adette ürünün teslimi ile sona erebilmektedir.
Sorumlulukların dağıtılması ile muhtemel cezalar programdan programa değişmektedir. Ortaklar, bazı sözleşmeler
kapsamında sadece kendi üretim süreçlerinden kaynaklanan gecikmelerden ve kendi ürünlerindeki ayıplardan sorumlu
tutulur. Diğer sözleşmeler kapsamında ise tüm ortaklar, bireysel olarak temerrüde düşüp düşmediklerine bakılmaksızın,
herhangi bir ortağın yol açtığı gecikme veya temerrüt nedeniyle doğan sorumluluğu orantısal olarak paylaşmaktadır.
RPO sözleşmelerinin bir başka türü de, genellikle havacılık motoru programları için uygulanan RGPO'lardır. RGPO'lar
RPO'lardan, ortakların ürünleri için OEÜ'lerden önceden belirlenmiş ücret alması yerine programın gelirinden pay
alması hususunda ayrışmaktadır. RPO sözleşmeleri rekabet etmeme ve kontrolün devri hükümleri içerebilmektedir.
80
Rekabet etmeme hükümleri, ana yüklenicinin rakipleri ile benzer RPO programlarına ya da belli tanımlanmış
özelliklere sahip olan diğer programlara katılmayı engelleyebilir. Rekabet etmeme yükümlülükleri belirli bir süre ile
sınırlandırılabilir ya da programın süresi boyunca geçerli olur. RPO sözleşmelerine, belirli koşullar çerçevesinde
istisnalar tanınmış olsa da, genellikle ortakların sözleşme kapsamında hak ve yükümlülüklerini devretmelerini
yasaklamaktadır. Havacılık motorlarının üretimi hususundaki RGPO sözleşmeleri yedek parçaların bir araya getirilmesi
hükümleri ihtiva edebilmektedir. Yedek parçaların bir araya getirilmesi kapsamında, RGPO'nun her ortağı, yedek parça
programı dâhilinde başka ortak tarafından üretilmiş olsa dahi, yedek parçaların satımından programdaki payı ile orantılı
olarak gelir elde etmektedir.
AK
RPO'lara dâhil olmak, hazırlık masraflarını paylaşma gerekliliği sebebiyle, tedarikçilerin riskini artırmaktadır. Ancak
aynı zamanda tedarikçilere, program süresi boyunca programa münhasıran katılımdan faydalanma imkânı
sağlamaktadır. Bazı durumlarda, özellikle havacılık motorları programları bakımından, tedarikçiler genellikle orijinal
ürünün satışlarından daha yüksek marjlarla gerçekleştirilen yedek parçala satışlarından da yararlanma imkânına sahip
olabilmektedir.
Genel olarak, herhangi bir programın ana yüklenicisi olmadığımız hallerde, yeni geliştirme programlarındaki TUSAŞ
Grubu’nun stratejik tercihi diğer program sözleşmesi türlerine nazaran RPO sözleşmesi akdetmektir. Şirket hâli hazırda,
Airbus A350 XWB uçağına ilişkin RPO sözleşmesinin tarafıdır. TEI ise, A400M yeni nesil kargo uçağına güç veren
TP400 motoruna ilişkin RGPO sözleşmesinin tarafıdır. İspanya’dan ITP firması ile yapılan RGPO sözleşmesi
çerçevesinde TEI, motorda iki farklı modülün (Ön Yatak Çerçevesi ve Egzoz Modülleri) tasarımı, geliştirilmesi, tek
kaynak olarak üretimi ve projeye ait yer testlerinde kullanılan tüm projeye özel test ekipmanlarının tasarım ve üretim
sorumluluklarına sahiptir.
Konsorsiyum Sözleşmeleri
TA
SL
Askeri hava aracı, havacılık motorları ile uydu sistemlerinin geliştirilmesine ve üretimine yönelik bazı programlar tipik
olarak konsorsiyum sözleşmeleri kapsamında yürütülmektedir.
Askeri konsorsiyumlarda, ana yüklenici ayrı bir tüzel kişiliği olan yönetim şirketidir ve pay sahipleri program
dâhilindeki işin geliştirme ve üretiminden sorumlu olan konsorsiyum üyeleridir. Ayrıca konsorsiyum üyelerinin
yönetim şirketindeki payları, kendi devletlerinin projedeki payları ile orantılıdır. Konsorsiyumun üyeleri genellikle,
programa katılımları için ilgili devletler tarafından tahsis edilmiş olan finansmanlar istifade etmektedir. TUSAŞ Grubu,
TP400 havacılık motorunun üretimi için bir konsorsiyum sözleşmesinin ve Airbus Military A400M uçakları için yapısal
bileşenler ile sistem bileşenleri üretmekte olduğu bir konsorsiyum sözleşmesinin tarafıdır.
Genellikle, konsorsiyumun her bir üyesi, uzmanlığı ile programdan elde etmeyi beklediği faydalar itibarıyla, havacılık
motoru ya da sistem bileşenleri ile modüllerinin tasarımından, geliştirilmesinden, onaylanmasından ve üretiminden
sorumludur. Üyeler aynı zamanda genel sistemin geliştirilmesine ve test edilmesine yönelik işleri de görmektedir.
Konsorsiyumun her bir üyesi, konsorsiyumda sahip olduğu pay oranında, yedek parça tedarik etmekte ve BOY
hizmetleri sunmaktadır. Bir çok konsorsiyumda, konsorsiyum üyeleri sadece kendilerinin yol açtığı gecikmelerden ya
da ürünlerinin ayıplı olmasından dolayı sorumlu olacaktır. Söz konusu sözleşmelerin süresi genelde ürün ya da sistemin
ömrünün tamamına yayılmaktadır. Konsorsiyum sözleşmeleri, tasarım ve geliştirme safhalarında ki masrafların
ödenmesi ile birlikte sözleşmede tayin edilmiş miktarda parça, sistem veya hava araçlarının ödemelerini düzenler.
Konsorsiyum aynı zamanda, konsorsiyumda temsil edilmeyen ülkelerdeki müşterilere satım yoluyla ek gelirler elde
edebilmektedir. Askeri hava araçlarına ilişkin konsorsiyumlar sıklıkla birçok devletin karar ve desteği ile başlatılan
geniş çaplı programlardır. Bir veya birden çok devlet programa vermiş olduğu desteği çekerse program sürdürülemez
bir hale gelebilir. Bu yüzden, konsorsiyumlar kapsamında yürütülen sözleşmeler genellikle söz konusu şartların
gerçekleşmesi halinde sözleşmenin feshedilmesine imkân tanıyan hükümler içermektedir.
Konsorsiyum düzenlemeleri aynı zamanda uydu sistemlerinin geliştirme ve üretimi için de kullanılabilir. Uydu
konsorsiyumları askeri hava araçları konsorsiyumlarına benzemekte ve sistem tasarım ve geliştirmelerinin finanse
edilmesi ve üretime ilişkin yapılacak ödemeleri düzenlemektedir. Ancak, proje için genellikle farklı bir yönetim şirketi
kurulmamakta ve konsorsiyum üyelerinin ihracattan ek gelir elde etmesi genellikle beklenmemektedir. TUSAŞ,
GÖKTÜRK-2 uydu sistemine ilişkin bir konsorsiyuma (Türk kamu ihale mevzuatına göre “ İş Ortaklığı”) taraftır.
Yerel İçerik Yükümlülükleri, Alt Yüklenici ile Sözleşme Akdetme Yükümlülüğü ve Benzeri Sanayi Katılım
(offset) Politikaları
Türk askeri kurumları ile sözleşme akdetmeyi amaçlayan şirketler genellikle sanayi katılım (offset) yükümlülüklerine
tabidir. Bu yükümlülükler kapsamında, OEÜ ve ana yükleniciler, sözleşmenin ifası için gereken bileşenlerin veya
81
hizmetlerin bir kısmını Türk sanayii kuruluşlarından tedarik etmekle yükümlüdür. Bu yükümlülükler, TUSAŞ
Grubu'nun OEÜ veya ana yüklenici olduğu durumlar da dâhil olmak üzere hem yabancı hem de Türk yüklenicilere
uygulanmaktadır. Türkiye'nin sanayi katılım politikaları 1991 yılından beri uygulamada olup, yerel savunma sanayini
geliştirme ve askeri ihracatı artırma amacı gütmektedir.
AK
2011 yılından beri yürürlükte olan haliyle, Türk sanayi katılım yükümlülükleri, Savunma Sanayii İcra Komitesi
tarafından verilen yetkiye istinaden SSM tarafından yürütülen tedarik ve sanayileşme faaliyetlerinde yer alan yerli ve
yabancı, ana yükleniciler ve bazı hallerde ana alt yükleniciler için söz konusu olmaktadır. Sanayi katılım (offset)
yükümlülükleri kapsamında, söz konusu yüklenicilerin tedarik sözleşmesi bedelinin toplamda en az %70'ine karşılık
gelen tutarda, (i) tedarik sözleşmesindeki işi Türk sanayii kuruluşlarına gördürmesi, (ii) savunma anayurt güvenliği,
havacılık ve uzay sanayii alanlarında ürün veya hizmet ihracatı gerçekleştirmesi ve/veya (iii) Türkiye’de anayurt
güvenliği, havacılık ve uzay sanayii alanlarında teknolojik işbirliği, yatırım, KOBİ’lere yazılım ve donanım sağlaması,
sanayii ve eğitim kuruluşlarının eğitim ve Ar-Ge çalışmalarına donanım, yazılım, hizmet veya finansal destek sağlaması
gerekmektedir. Yükleniciler, bu kapsamda Türk sanayii kuruluşlarına (kendileri de dâhil) gördürmeyi taahhüt ettikleri
işin en az %30’unu kendileri dışındaki yerli sanayii kuruluşlarına gördürmek zorunda olup, yerli sanayii kuruluşlarına
gördürmek zorunda oldukları işin %50’sini de KOBİ’lere taşere etmek zorundadır. Yükleniciler SSM ile, Türk sanayii
kuruluşlarına gördürecekleri işler kapsamında taşeron olarak kullanacağı alt yükleniciler üzerinde sanayii katılımı
sözleşmesinin bir parçası olan sanayileşme planı kapsamında anlaşmaktadır.
Yükleniciler, sanayi katılımı (offset) yükümlülüklerini belirli bir süre içinde yerine getirmekle yükümlüdür. Yüklenici,
yerine getiremediği sanayi katılımı (offset) yükümlülüklerine karşılık gelen tutarın %6'sı oranında bir meblağı cezai şart
olarak ödemekle yükümlüdür. Söz konusu cezai şartın ödenmesi yükümlülüğü ortadan kaldırmamaktadır; yerine
getirilmeyen yükümlülüğe karşılık gelen tutar sabit bir oranla eskale edilir.
Yukarıda belirtilen yasal sanayi katılım yükümlülükleri, sivil havacılık sektöründeki sözleşmelere uygulanmamaktadır.
TA
SL
TUSAŞ’ın Türkiye’de OEÜ veya ana yüklenici olduğu durumlarda, TUSAŞ da sanayi katılımı (offset) yükümlülüğüne
tabi olabilmektedir. Bu durumlarda TUSAŞ, sözleşme bedelinin önemli bir bölümüne karşılık gelen işleri yerli alt
yüklenicilere taşere etmekle yükümlü olmaktadır. Dolayısıyla, TUSAŞ sözleşme bedelinin bir kısmını söz konusu alt
yüklenicilere ödemek zorunda kalmaktadır. TUSAŞ sanayi katılımı (offset) yükümlülüğünün olduğu belli başlı
programlar aşağıda sıralanmaktadır:








Özgün Helikopter Programı,
F-16 Modernizasyon Seri Montaj Programı,
ANKA Seri Üretim Programı,
Göktürk-3 SAR Uydu Sistemi Geliştirme Projesi,
Özgür Projesi modernizasyon Programı,
Türk Genel Maksat Helikopteri Programı,
Yeni Nesil Temel Eğitim Uçağı (HÜRKUŞ-B) Programı ve
T129 ATAK helikopteri Programı.
Gecikme Sebebi ile Sözleşmede Öngörülen Cezai Şart
TUSAŞ Grubu'nun faaliyet gösterdiği sektörde akdedilen sözleşmeler genellikle TUSAŞ Grubu'nun sipariş verilen
ürünleri zamanında teslim edememesi halinde cezai şart ödemesi yönünde hükümler içermektedir. Söz konusu cezai şart
tutarı genellikle teslim edilecek ürünün sözleşme değeri üzerinden hesaplanan bir oran üzerinden tespit edilmektedir. Bu
oran her sözleşme için değişiklik gösterebilmektedir. Bununla birlikte, bu oran, daha düşük fiyata sahip ürünler için
genellikle daha yüksek iken daha yüksek fiyata sahip ürünler için daha düşük olmaktadır. Cezai şart hükümleri
genellikle üst sınıra tabidir.
TUSAŞ Grubu teslimatı zamanında gerçekleştirmiş olmakla birlikte, teslim edilen ürünün ilgili spesifikasyonları
karşılayamaması veya yeni olmaması yüzünden cezai şart ödemek durumunda kalabilmektedir. Bununla birlikte
TUSAŞ Grubu, söz konusu hallerde masrafı kendisine ait olmak üzere ürünü spesifikasyonlara uyumlu hale getirmek
zorunda olup bu durum proje marjını önemli ölçüde azaltabilmektedir.
Ar-Ge
Havacılık sanayi, çabuk gelişen teknolojiler ile üretim yöntemlerini barındırmaktadır. TUSAŞ Grubu'nun rekabet
dâhilinde kalabilmesi için, Ar-Ge projelerine önemli bir çaba göstermesi gerekmektedir.
82
TUSAŞ Grubu Ar-Ge faaliyetlerini iki temel model kapsamında sürdürmektedir. Sözleşmeye dayanan Ar-Ge
faaliyetleri, proje çerçevesinde müşteriler tarafından finanse edilmektedir. Ar-Ge faaliyetlerinin birçoğu SSM ile
akdedilen geliştirme projesi şeklinde tezahür edebilmektedir. Kronolojik olarak, geliştirme projeleri genellikle maliyet
artı kâr temelinde (cost-plus basis) gerçekleştirilmiştir. Ancak masraflar üst limite tabi tutulmaktadır. Ar-Ge projeleri,
giderek artan oranda, sabit ücret temelinde finanse edilmektedir. Ar-Ge çalışmasının başarılı tamamlanması sonucunda,
proje seri üretim projesi ile sürdürülebilmektedir. Buna ilaveten, Şirket, doğrudan Ar-Ge faaliyetlerine ilişkin
masrafların finansmanında kullanılan Ar-Ge finansmanını TÜBİTAK'tan almıştır. Bu kapsamda, GÖKTÜRK-2 projesi
ve DÖNENCE projesi kapsamında TÜBİTAK'tan finansman sağlanmaktadır. Ayrıca, konsorsiyum sözleşmeleri
kapsamında, geliştirme masrafları için geliştirme, üretim ve satış gelirine dair sabit ödemeler müşterilerden tahsil
edilmektedir.
AK
Öte yandan, Şirket kendi Ar-Ge faaliyetlerini doğrudan finanse etmektedir. Geliştirici ve OEÜ olarak bulunulan
projelerde ve her risk paylaşan ortağın kendi tasarım ve geliştirme masraflarından sorumlu olduğu RPO sözleşmeleri
kapsamında yürütülen projelerde durum bu şekilde olabilmektedir. TUSAŞ Grubu, bağımsız Ar-Ge faaliyetleri
kapsamında TÜBİTAK TEYDEB, SAN-TEZ veya SAYP gibi ulusal ve Avrupa Birliği Çerçeve Programı gibi
uluslararası program ve kuruluşlardan Ar-Ge finansmanı da sağlayabilmektedir.
TUSAŞ Grubu sadece kendi finanse ettiği Ar-Ge faaliyetleri harcamalarını Ar-Ge gideri olarak kaydetmektedir.
TUSAŞ Grubu sözleşmeye bağlanmış ve müşteri tarafından finanse edilen Ar-Ge faaliyetlerine ilişkin olarak
müşterilerden aldığı tutarları gelir tablosunda gelir kalemi altına kaydetmekte ve müşteri tarafından finanse edilen ArGe harcamalarını satışların maliyeti kalemi altında kaydetmektedir.
Ar-Ge faaliyetleri sürdürülürken, maliyet paylaşımı ile Ar-Ge faaliyetlerine yönelik avantajlı vergi işlemleri de dâhil
olmak üzere, devlet desteğinden ve teşviklerinden faydalanılmaktadır. Ar-Ge faaliyetleri esnasında geliştirilen fikri
mülkiyetin ele alınma şekli proje sözleşmesine göre değişmektedir.
TA
SL
Strateji
Teknolojik önderliğe sürdürülebilir bir şekilde odaklanma
TUSAŞ Grubu’nun teknolojik ve mühendislik deneyimleri gelir elde etme yetisinin temelini teşkil etmektedir. TUSAŞ
teknolojik yanını beslemek ve geliştirmek istemektedir. Teknolojik alanda lider konumda olmak, sadece ürün ve
sistemlerinin geliştirilmesi için kritik bir önem teşkil etmemektedir. Bu aynı zamanda TUSAŞ Grubu’nun rekabetçi
yeteneklerini kuvvetlendirmekte ve maliyet etkinliğini arttırmaktadır.
TUSAŞ Grubu'nun teknolojik uzmanlığının odaklandığı ana öğeler; gelişmiş kompozitler, üretim süreçlerindeki
otomasyon ve tasarım kabiliyetidir.
TUSAŞ Grubu, teknolojisini ileriye taşırken, başta Ar-Ge faaliyetlerinin finanse edilmesine yardımcı olunması
amacıyla, SSM, TÜBİTAK ve diğer devlet kanalları vasıtasıyla mevcut olan teşvik ve desteği etkin bir şekilde
kullanmaya devam etmeyi arzulamaktadır.
TUSAŞ Grubu, teknolojisini etkin bir biçimde geliştirmeyi hedeflemektedir. Havacılık ve uzay alanında geliştirilen
teknolojinin büyük çoğunluğunun ikili kullanıma uygun olduğu öngörülmektedir. Yani, söz konusu teknoloji hem
askeri, hem de ticari uygulamalar tarafından kullanılma potansiyeline sahiptir. TUSAŞ Grubu, ikili kullanımlı
teknolojilere öncelik tanırken sadece etkinliğini arttırmakla kalmamakta, aynı zamanda askeri ve ticari faaliyetler
arasında optimal bir dengenin sağlanmasına yönelik stratejik hedefine de katkı sağlamaktadır.
Yerel kaynaklı ürünlerin geliştirilmesi ve üretimi
TUSAŞ Grubu'nun Türk hükümetinin politikaları ile paralel olarak yerel kaynaklı hava aracı ve sistemlerin ana
yüklenicisi olarak yurt içinde tasarlanmasına, geliştirilmesi ve üretilmesi yönünde stratejik öncelikleri bulunmaktadır.
Özgün sistem geliştirmelere paralel olarak uzun dönemli iş ve sürdürülebilir büyüme stratejik açıdan önem
içermektedir. TUSAŞ Grubu'nun bu kapsamdaki öncelikleri ise;

Airbus A350-XWB için RPO düzenlemesi, Airbus Military A400M üretimi için konsorsiyum ve A400M'nin
havacılık motoru olan TP400-D6 için risk ve gelir paylaşımı düzenlemesi gibi uluslararası proje takımlarına
dâhil olmak;
83

Yapısal bileşenler ve motor parçaları için tek kaynak konumunda olunan sözleşmeler akdetmek;

Ortak geliştirme ve ortak üretim.
Yerel programlar arasında, TUSAŞ Grubu, hizmete giren T129 ATAK helikopterini, orta irtifa ve uzun menzilli bir
İHA sistemi olan ANKA'yı, temel eğitim uçağı olan HÜRKUŞ'u ve yeryüzü gözlem uydusu olan GÖKTÜRK-2'yi proje
ortakları ile beraber başarılı bir şekilde geliştirmiştir.
TUSAŞ Grubu, yerel kaynaklı ürünlerin geliştirilmesine yönelik stratejik önceliğini Türk hükümetinin, başta bölgede
ekonomik ve politik liderlik sağlanmasına yönelik 2023 Vizyonu programı olmak üzere, belirttiği hedefleri ile oldukça
uyumlu olduğuna inanmaktadır. TUSAŞ Grubu, mevcut devlet teşviklerini, yerel kaynaklı olma stratejisinin daha fazla
gerçekleştirilmesine destek olmak için kullanmayı hedeflemektedir.
AK
SSM, TUSAŞ'ı özgün bir hafif genel maksatlı Türk helikopterinin ana yüklenicisi olarak atamıştır. Buna ilaveten, Türk
hükümeti, gelecek nesil yerel savaş uçağı stratejilerine karar verme sürecindedir. TUSAŞ mevcut durum itibariyle, SSM
için söz konusu uçağın başlangıç aşaması geliştirme faaliyetlerini yürütmektedir. Türk hükümetinin bu programa ana
yüklenici olarak TUSAŞ'ı seçmesi, askeri havacılık alanında bir tedarikçi olarak TUSAŞ'ın gelişimi için yeni bir safhayı
başlatmaya yönelik eşsiz bir fırsat teşkil edecektir. Bunların yanı sıra, TUSAŞ devlet görevlileri ile olası bir bölgesel
yolcu uçağının programı üzerinde görüşmelere katılmaktadır TUSAŞ'ın buradaki amacı ise söz konusu uçağın tasarım,
geliştirme ve üretiminden sorumlu ana yüklenici görevini alabilmektir. Tasarım kapsamının geçmişte tasarlanmış bir
uçağın günümüz ihtiyaçlarına göre güncellenmesi yönünde olacağı muhtemel görünmekte olup, programın teknik
riskinin TUSAŞ tarafından, mali riskinin ise başka kurum/oluşumlar tarafından yüklenilmesi beklenmektedir. Proje ve
modelinin nihai hali devlet tarafından belirlenecek olup, TUSAŞ'ın öngörüleri dışında model belirlenmesi de olasıdır.
TA
SL
Her ne kadar Türk nihai müşterileri yerel kaynaklı havacılık ürün ve sistemleri için doğal bir pazar teşkil etse de,
TUSAŞ Grubu, yerel kaynaklı programlarını aynı zamanda yurt dışındaki, özellikle de Orta Doğu ve Kuzey Afrika’daki
faaliyetlerini daha fazla büyütmek için kullanmayı arzulamaktadır. TUSAŞ Grubu Bahreyn, Mısır, Ürdün ve Pakistan
ile askeri sözleşmeler akdetmiştir. Diğer yabancı ülkeler arasında, Endonezya, Kazakistan, Malezya, Polonya, Katar,
Suudi Arabistan ve Tayland ise potansiyel ek müşteri konumundadır. Yerel kaynaklı ürünlerini, yerel ve ihracattan elde
edilmiş gelirler arasında sağlıklı bir denge sağlama ve bu dengeyi korumaya yönelik hedefine önemli katkısı olacak bir
unsur olarak görmektedir. TUSAŞ Grubu, global pazarlara girerken, Türk ordusunun istediği kalite ve performans
standartlarını karşılarken edindiği deneyimi kullanmayı planlamaktadır.
Yeni platformların sayısının artırılması suretiyle hedeflenen dengeli büyüme
TUSAŞ Grubu, yeni programlara katılımını artırarak sivil havacılık alanında etkinliğini artırmayı planlamaktadır.
TUSAŞ Grubu, bir platforma dâhil olduğu takdirde, söz konusu platformların yeni varyasyonlarına katılmaya yönelik
olarak da aktif arayış içinde olmaktadır. TUSAŞ özellikle, havacılık ve uzay segmentinde, mevcut iş payına kıyasla
artan bir iş paylaşımı ile Boeing 737 Max ve Airbus 320neo programlarına katılmasını sağlama amacıyla teknolojileri
geliştirmektedir. TEI ise, havacılık motorları segmentinde, gelecek nesil programlarına katılmak amacıyla hem tasarım
hem de üretim kapasitesine yatırım yapmaktadır.
Aynı zamanda Şirket, sunduğu hizmetlerin çeşitliliğini arttırmak suretiyle de büyümeyi hedeflemektedir. Özellikle,
eğitimin yanı sıra BOY hizmetleri gibi ürünün ömrü boyunca söz konusu olan hususlara ve entegre edilmiş lojistik
hizmet ve desteğe odaklanmaktadır. TUSAŞ Uçuş Okulu gibi eğitim programları, Şirket'in sunduğu ürün ve
hizmetlerden ek gelir elde etmesine olanak sağlamaktadır. Ömür boyu yönetim vasıtasıyla Şirket, belirli bir programın
ya da ürünün kendisi için gelir kaynağı teşkil ettiği süreyi uzatabilmektedir.
Her ne kadar TUSAŞ Grubu’nun ana odak noktası faaliyet alanlarına yönelik şirket içi yatırımlar ve organik büyüme
olsa da, aynı zamanda stratejik hedefleri doğrultusunda olduğuna inandığı seçici devralma işlemlerini de
değerlendirmeyi beklemektedir.
TUSAŞ Grubu'nun ilgili finansal tablo dönemleri itibariyle konsolide satış gelirlerinin ana kategoriler bazında
sınıflandırılması aşağıda temin edilmektedir.
1 Ocak – 31 Aralık 2013 dönemine ilişkin Grup yönetimi tarafından düzenli olarak kontrol edilmekte olan finansal
bilgiler aşağıdaki şekildedir.
1 Ocak - 31 Aralık 2013
Havacılık
ve Uzay
84
Motor
(*)
Toplam
1.286.956.073
705.571
453.518.452
678.453
(1.384.024)
1.740.474.525
-
Toplam hasılatlar
1.287.661.644
454.196.905
(1.384.024)
1.740.474.525
Faaliyet Sonuçları
Amortisman giderleri
İtfa payları
Özkaynak yöntemiyle değerlenen yatırımların
kar/zararlarındaki paylar
(29.226.610)
(14.324.129)
(22.481.804)
(4.279.313)
-
(51.708.414)
(18.603.442)
5.886.092
-
-
5.886.092
Faiz geliri
Faiz gideri
Ertelenmiş vergi geliri / (gideri)
13.054.922
(5.527.275)
(48.935.431)
1.504.904
(2.422.941)
13.123.540
-
14.559.826
(7.950.216)
(35.811.891)
209.062.121
11.675.014
(5.894.610)
214.842.525
205.682.404
(113.933)
-
205.568.471
3.115.030.823
668.018.154
-
3.783.048.977
1.747.737.353
287.518.024
-
2.035.255.377
-
145.731.219
Esas faaliyet karı
Bölüm karlılığı
Bölüm varlıkları
Bölüm kaynakları
Diğer bölüm bilgileri
110.645.439
35.085.780
TA
SL
Yatırım harcamaları
AK
Hasılatlar
Bölüm dışı hasılatlar
Bölüm içi hasılatlar
(*)
Grup içi eliminasyon ve yönetim raporlaması ile finansal tablo sonuçları arasındaki mutabakatın etkilerini
içermektedir.
1 Ocak – 31 Aralık 2012 dönemine ilişkin TUSAŞ Grubu yönetimi tarafından düzenli olarak kontrol edilmekte olan
finansal bilgiler aşağıdaki şekildedir.
Havacılık
1 Ocak - 31 Aralık 2012
ve Uzay Havacılık Motorları
(*)
Toplam
Hasılatlar
Bölüm dışı hasılatlar
Bölüm içi hasılatlar
1.065.516.157
740.396
427.341.266
295.241 (1.035.637)
1.492.857.423
-
Toplam hasılatlar
1.066.256.553
427.636.507 (1.035.637)
1.492.857.423
Faaliyet Sonuçları
Amortisman giderleri
İtfa payları
Özkaynak yöntemiyle
değerlenen yatırımların
kar/zararlarındaki paylar
(26.264.021)
(5.171.653)
(18.450.485)
(3.855.598)
-
(44.714.506)
(9.027.251)
8.714.660
-
-
8.714.660
23.453.163
(2.228.140)
48.688.694
1.825.932
(1.120.337)
(1.639.714)
7.995.964
-
25.279.095
(3.348.477)
(1.639.714)
56.684.658
Esas Faaliyet Karı
150.909.184
21.222.099
(795.985)
171.335.298
Bölüm Karlılığı
215.955.261
18.280.697
-
234.235.958
Bölüm varlıkları
2.292.956.309
551.957.843
-
2.844.914.152
Bölüm kaynakları
1.236.817.849
240.312.151
-
1.477.130.000
Faiz geliri
Faiz gideri
Dönem vergi gideri (-)
Ertelenmiş vergi geliri / (gideri)
Diğer bölüm bilgileri
85
Özkaynak yöntemiyle
değerlenen yatırımlar
Yatırım harcamaları
20.018.133
106.485.885
58.756.682
-
20.018.133
165.242.567
(*) Grup içi eliminasyon ve yönetim raporlaması ile finansal tablo sonuçları arasındaki mutabakatın etkilerini
içermektedir.
1 Ocak – 31 Aralık 2011 dönemine ilişkin Grup yönetimi tarafından düzenli olarak kontrol edilmekte olan finansal
bilgiler aşağıdaki şekildedir.
Hasılatlar
Bölüm dışı hasılatlar
Bölüm içi hasılatlar
Toplam hasılatlar
Havacılık Motorları
(*)
Toplam
1.069.487.470
567.600
327.420.921
- (567.600)
1.396.908.391
-
1.070.055.070
327.420.921 (567.600)
1.396.908.391
(24.813.778)
(3.427.314)
(14.629.284)
(927.277)
-
(39.443.062)
(4.354.591)
6.250.436
24.375.678
(6.297.755)
(30.720.309)
4.820.367
2.321.480
(1.841.857)
(7.026.113)
(2.165.573)
-
6.250.436
26.697.158
(8.139.612)
(37.746.422)
(6.985.940)
TA
SL
Faaliyet Sonuçları
Amortisman giderleri
İtfa payları
Özkaynak yöntemiyle değerlenen
yatırımların kar/zararlarındaki
paylar
Faiz geliri
Faiz gideri
Dönem vergi gideri (-)
Ertelenmiş vergi geliri / (gideri)
Havacılık
ve Uzay
AK
1 Ocak - 31 Aralık 2011
Esas Faaliyet Karı
251.397.857
13.112.157 (495.400)
264.014.614
Bölüm karlılığı
260.176.503
15.797.205
-
275.973.708
Bölüm varlıkları
2.420.912.855
545.600.096
-
2.966.512.951
Bölüm kaynakları
1.514.943.827
226.106.396
-
1.741.050.223
12.503.481
92.019.756
29.331.215
-
12.503.481
121.350.971
Diğer bölüm bilgileri
Özkaynak yöntemiyle değerlenen
yatırımlar
Yatırım harcamaları
1 Ocak – 30 Eylül 2014 dönemine ilişkin TUSAŞ Grubu yönetimi tarafından düzenli olarak kontrol edilmekte olan
finansal bilgiler aşağıdaki şekildedir.
Havacılık
ve Uzay
Motor
Hasılatlar
Bölüm dışı hasılatlar
Bölüm içi hasılatlar
1.111.567.466
868.044
417.179.705
1.176.756
- 1.528.747.171
(2.044.800)
-
Toplam hasılatlar
1.112.435.510
418.356.461
(2.044.800) 1.528.747.171
Faaliyet Sonuçları
Amortisman giderleri
İtfa payları
Faiz geliri
Faiz gideri
Dönem vergi gideri (-)
Ertelenmiş vergi geliri / (gideri)
31.452.095
12.691.193
13.491.084
(21.106.043)
(15.253.001)
22.582.204
3.392.236
1.848.599
(1.090.501)
(1.185.826)
1.740.350
-
54.034.299
16.083.429
15.339.683
(22.196.544)
(1.185.826)
(13.512.651)
Esas faaliyet karı
175.169.393
43.339.251
(2.263.036)
216.245.608
Bölüm karlılığı
174.065.125
30.756.592
-
204.821.717
1 Ocak - 30 Eylül 2014
86
(*)
Toplam
30 Eylül 2014 tarihi itibariyle bölüm varlıkları
3.940.496.312
704.810.578
- 4.645.306.890
30 Eylül 2014 tarihi itibariyle bölüm
kaynakları
2.320.166.329
267.543.642
- 2.587.709.971
42.821.220
12.686.295
Diğer bölüm bilgileri
01 Ocak – 30 Eylül 2013 tarih aralığındaki yatırım
harcamaları
-
55.507.515
(*)
Grup içi eliminasyon ve yönetim raporlaması ile finansal tablo sonuçları arasındaki mutabakatın etkilerini
içermektedir.
1 Ocak - 30 Eylül
2013
AK
1 Ocak – 30 Eylül 2013 dönemine ilişkin TUSAŞ Grubu yönetimi tarafından düzenli olarak kontrol edilmekte olan
finansal bilgiler aşağıdaki şekildedir.
Havacılık
ve Uzay
Havacılık Motorları
(*)
Toplam
Hasılatlar
Bölüm dışı hasılatlar
Bölüm içi hasılatlar
935.857.478
689.347
296.577.667
442.989 (1.132.336)
1.232.435.145
-
Toplam hasılatlar
936.546.825
297.020.656 (1.132.336)
1.232.435.145
18.300.668
12.302.130
9.770.586
(4.251.142)
16.000.550
3.071.191
939.172
(1.705.344)
-
34.301.218
15.373.321
10.709.758
(5.956.486)
(46.209.242)
(6.662.201)
-
(52.871.443)
Esas faaliyet karı
144.185.001
10.721.961
5.504.070
149.402.892
Bölüm karlılığı
140.145.837
4.946.519
-
145.092.356
Bölüm varlıkları
3.115.030.823
668.018.154
-
3.783.048.977
Bölüm kaynakları
1.747.737.353
287.518.024
-
2.035.255.377
80.799.309
29.997.969
-
110.797.278
TA
SL
Faaliyet Sonuçları
Amortisman giderleri
İtfa payları
Faiz geliri
Faiz gideri
Ertelenmiş vergi geliri
/ (gideri)
Diğer bölüm bilgileri
Yatırım harcamaları
Grup içi eliminasyon ve yönetim raporlaması ile finansal tablo sonuçları arasındaki mutabakatın etkilerini
içermektedir.
(*)
Taahhüde Bağlanmış Görülecek İş ve Satışların (backlog) Hesaplanması
Hangi tarih esas alınırsa alınsın, taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışlar (backlog) aşağıda sayılanların toplamından
ibarettir:



Kesin sipariş alınan mal ve hizmetlerin toplam sözleşme bedeli
Halihazırda yukarıda sayılan kategoriye dahil olmadığı ölçüde TUSAŞ Grubu’nun sözleşme uyarınca tek
tedarikçi olarak sağlamaya yetkili olduğu mal ve hizmetler için söz konusu mal ve hizmetlerin parçası olduğu
ana sistemlere yönelik olarak Müşteri’nin kesin sipariş alması halinde sipariş alınan ana sistem sayısı başına
teslimi gerekecek mal ve hizmetlerin sözleşme bedeli ve
Hâlihazırda yukarıda sayılan kategorilerden birine dâhil olmadıkları ölçüde, maliyet artı kâr sözleşmelerinde
mal teslimi ve hizmet ifası için karşılanacak maliyetlerin tabi olduğu üst sınırı.
Her halükarda , hesap tarihi itibariyle ilgili malın teslimatının yapılmamış veya ilgili hizmetin ifası gerçekleşmemiş
olması gerekmektedir..
87
Hava araçları, bileşenler, parçalar veya diğer ürün ve hizmetler için verilmiş olan bir siparişe ilişkin taahhüde bağlanmış
görülecek iş ve satış, ancak söz konusu sipariş bağlayıcı olduğu takdirde hesaba katılmaktadır.. Taahhüde bağlanmış
görülecek iş ve satışın hesaplandığı tarih itibariyle siparişin TUSAŞ Grubu ve müşterisi için bağlayıcı hale gelmesi için
gerçekleşmesi gereken herhangi bir geciktirici şart veya diğer bir vakıa bulunmaması gerekir. Sözleşme kapsamında
satılabilecek ürünlerin veya sunulabilecek hizmetlerin toplam miktarının belirsiz olduğu hallerde, taahhüde bağlanmış
görülecek iş ve satışa yalnızca, hesap tarihi itibariyle bağlayıcı sipariş alınan ürün veya hizmetler dâhil edilmektedir.
AK
TUSAŞ Grubu'nun müşterileri, hava araçları, motor veya bileşenleri kendi taahhüde bağlanmış görülecek iş ve
satışlarına dahil etmiş ise ve TUSAŞ Grubu de söz konusu hava araçları, motor veya bileşenler için sözleşmesel olarak
mal ve hizmet sağlamaya yetkili isek söz konusu mal ve hizmetleri taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satış rakamı
hesabına dahil edilmektedir. Örneğin, bir müşterinin kesin sipariş aldığı 100 adet uçağın sözleşme bedelini taahhüde
bağlanmış görülecek iş ve satışına dâhil etmesi ve sözleşme uyarınca TUSAŞ’ın söz konusu uçağa ilişkin bir gövde
bileşeninin tek tedarikçisi olarak hizmet vermesi halinde, teslim edilen 100 adet gövde bileşenine ilişkin sözleşme
bedeli taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışa dâhil edilmektedir.
Ancak, TUSAŞ Grubu, taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışlar (backlog) hesaplarına, tedarik sözleşmeleri uyarınca
ilgili münhasırlığının olmadığı fakat tek tedarikçi olduğu veya olduğunu düşündüğü programlara ilişkin müşterisinin
taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışlar (backlog) rakamlarını eklememektedir. TUSAŞ Grubu, bu programlarla
ilgili olarak yalnızca bağlayıcı siparişlere ilişkin rakamları taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışlar (backlog)
hesaplarına eklemektedir.
Son olarak, hâlihazırda hesaplamalara dâhil olmadıkları ölçüde, TUSAŞ Grubu ve müşterisi için bağlayıcı hale gelmesi
için gerçekleşmesi gereken herhangi bir ön koşul veya diğer bir vakıa bulunmayan maliyet artı kâr sözleşmelerine
ilişkin taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satış de hesaplamalara dâhil edilmektedir.
TA
SL
Bir siparişin taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışa dâhil edilmesi halinde, söz konusu sipariş, teslim veya iptal
edilinceye kadar taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satış hesaplarından çıkarılmamaktadır. Ancak, müşteri ile mutabık
kalınan ve bedel ile tarifede yapılan değişiklikleri yansıtmak amacıyla ihtiyaç oldukça, taahhüde bağlanmış görülecek iş
ve satışta yer alan siparişlerin değerinde ayarlama yapılmaktadır. Örneğin, hesap tarihinden sonra bir bedelde, gecikmiş
teslimat sebebiyle sözleşme uyarınca ödenen tazminatlar sebebiyle azalma veya ekonomik fiyat ayarlaması hükmü
uyarınca artış gerçekleşebilir. Taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satış olarak kaydedilen siparişten gelir elde edilmesi
durumunda, söz konusu miktar taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satış hesaplarından düşülmektedir.
Taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışın hesaplandığı tarih itibariyle gerçekleşmesi neredeyse kesin görünse dahi,
ilgili tarih itibariyle TUSAŞ Grubu ve müşterisi için bağlayıcı hale gelmesi için gerçekleşmesi gereken bir ön koşul
veya diğer bir vakıanın bulunduğu siparişler taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışa dâhil edilmemektedir. Söz
konusu ön koşul ve vakıalar aşağıda belirtilenleri kapsayabilir:



Müşterinin yönetim kurulundan, hissedarlarından, resmi bir kuruluştan veya diğer bir kuruluştan onay alması;
Finansal düzenlemelerin tamamlanması veya
ilgili tarih itibariyle, gayri kabili rücu surette kullanılmamış bir opsiyon.
Benzer şekilde, duyurulan ve henüz kendisine ilişkin olarak müşteriyle nihai bir sözleşme imzalanmayan siparişler
taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışa dâhil edilmemektedir.
Muhtemel birkaç faktörden ötürü, verilmiş olan bir siparişe ilişkin olarak hesaplanan taahhüde bağlanmış görülecek iş
ve satışın bir kısmı veya tamamı gelir olarak kaydedilemeyebilir. Buna karşılık, herhangi bir taahhüde bağlanmış
görülecek iş ve satışın hesaplandığı tarih itibariyle hesaba yukarıdaki sebepler ile dahil edilmeyen gelirler elde
edebiliriz. Taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satış hesaplarının gelecekteki gelir akışına yönelik bir tahmin olarak
yorumlanmaması gerekmektedir.
7.1.2. Araştırma ve geliştirme süreci devam eden önemli nitelikte ürün ve hizmetler ile söz konusu ürün ve
hizmetlere ilişkin araştırma ve geliştirme sürecinde gelinen aşama hakkında ticari sırrı açığa çıkarmayacak
nitelikte kamuya duyurulmuş bilgi:
Rekabetin arttığı, tasarım döngülerinin ve tasarımların üretimde kalma sürelerinin kısaldığı ve müşteri beklenti ve
isteklerinin giderek arttığı mevcut pazar şartlarında, TUSAŞ tarafından gerekli değişimler ve gelişimler, yaratıcı
düşünceye, gelişime, değişime, farklılık yaratmaya ve geleceğe verilen büyük önemin sonucu olarak Ar-Ge
faaliyetlerinin azami düzeyde gerçekleştirilmesi ile yakalanmaktadır. Bu kapsamda, TUSAŞ tarafından, Şirket'in
stratejik hedefleri ve entegre Teknoloji Yol Haritası doğrultusunda, uçak, helikopter, yapısal, İHA'lar, uzay, aviyonik ve
88
kurumsal yönetim alanlarını kapsayan geniş bir yelpazede çok sayıda Ar-Ge projesi yürütülmektedir. TUSAŞ
tarafından yürütülmekte olan söz konusu Ar-Ge Projeleri Şirket'in öz kaynakları yanında Bilim, Sanayi ve Teknoloji
Bakanlığı, TÜBİTAK ve SSM tarafından da desteklenmektedir. TUSAŞ, AB Birliği Çerçeve Programları kapsamında
yürütülen projelerde de görev almaktadır.
7.2. Başlıca sektörler/pazarlar:
7.2.1. Faaliyet gösterilen sektörler/pazarlar ve ihraççının bu sektörlerdeki/pazarlardaki yeri ile avantaj ve
dezavantajları hakkında bilgi:
Faaliyette Bulunulan Pazarlara Genel Bakış
AK
Savunma ve havacılık pazarında hem sivil hem de askeri alanda faaliyet gösteren TUSAŞ Grubu, hava aracı, yapısal,
havacılık motoru bileşenlerinin yanı sıra sabit ve döner kanatlı hava platformları, insansız hava araçları ve uzay
sistemlerini de içeren entegre havacılık ve uzay sanayi sistemlerinin tasarım, geliştirme, modernizasyon, üretim,
entegrasyon ve yaşam döngüsü destek süreçlerinde dünyanın önde gelen firmaları arasında yer almaktadır.
Ürün ve yaşam döngüsü süreçlerine ilişkin olarak, TUSAŞ Grubu’nun faaliyetleri iki kategoriye ayrılabilir:

Yeni Teslimatlar: yeni sistemlerin, alt sistemlerin ve tamamlayıcı parçaların tasarımını, üretimini ve tedarik
edilmesini kapsamaktadır,

Satış Sonrası Hizmetler: havacılık ürünlerine ömür boyu destek hizmetleri sunulmasını kapsamaktadır.
Global sivil havacılık pazarı farklı ürünlerin tasarımı ve üretiminde uzmanlaşmış oyunculara sahiptir:
Gelişmiş pazarlarda Airbus, Boeing, Embraer ve Bombardier ile gelişmekte olan piyasalarda Commercial Aircraft
Corporation of China, Ltd. (Çin) ve JSC Sukhoi (Rusya) gibi uçak üreten şirketler.

Hava aracı bileşenleri üreten şirketler:
TA
SL

-
General Electric, Rolls Royce Group plc, Pratt & Whitney, MTU Aero Engines, Safran S.A., Avio S.p.A. ve
IHI Corporation gibi motor, motor alt sistemleri ve motor bileşenleri üreten şirketler.
-
Spirit AeroSystems, GKN plc, Fokker Technologies, Groupe Latécoère ve Aerolia SA gibi yapısal
sistemlerini, alt sistemlerini ve tamamlayıcı parçalarını üreten şirketler.
-
Honeywell International, Meggitt PLC, Goodrich Corporation ve Rockwell Collins, Inc. gibi kokpit, elektronik
teçhizat, frenler, iniş takımları, tuvaletler de dâhil olmak üzere diğer tamamlayıcı hava aracı parçalarını üreten
şirketler.
Askeri havacılık sanayisi de yukarıda belirtilenlere benzer bir şekilde yapılandırılmıştır. Ancak, değinilmiş olan
hususlara ilaveten, silah sistemleri ve silah sistemleri entegrasyonunu da içeren askeri ürünlerin tasarımını, üretimini,
test edilmesini ve bakımının yapılmasını da kapsamaktadır. Anılan ürünlerin askeri doğası gereği, askeri havacılık
ürünlerinin özellikleri genellikle teknik açıdan daha üstündür. Askeri havacılık teknolojisinin hedef müşteri kitlesi
hükümetler ile çoğunluğu hükümete yakın ilişkiler içinde olan savunma sanayine yönelik alımlarda rol oynayan silahlı
kuvvetler ve özel kuruluşlardır. Sözü edilen pazar, Amerika Birleşik Devletleri'nde Lockheed Martin ve Boeing,
Avrupa'da ise EADS N.V. (Fransa/Almanya), BAE Systems plc (Birleşik Krallık), Finmeccanica S.p.A. (İtalya) ve
TUSAŞ'ın (Türkiye) da dâhil olduğu, önde gelen lider kuruluşların hâkimiyetindedir.
89
AK
Sivil Havacılık
TUSAŞ Grubu, daha geniş kapsamlı olan sivil havacılık pazarı içerisinde esasen hava aracı yapısal parçaları iş kolunda
ve havacılık motorları segmentinde faaliyet göstermektedir. Havacılık motorları segmenti aslen, TUSAŞ’ın
konsolidasyona tabi iştiraki TEI tarafından yürütülmektedir. İşbu İzahname’de havacılık motorları segmentine ilişkin
verilen bilgiler TEI’ye aittir.
Anılan sektörlerin her ikisi de hava araçların Yeni Teslimatlarına ve Satış Sonrası hizmetlerine dayanmaktadır.
TA
SL
Yeni Teslimatlar
2013 yılında, öncelikle Airbus ve Boeing tarafından üretilen yeni ticari uçakların global teslimatı rekor kırmış ve
yaklaşık 97 milyar ABD Doları'na ulaşmıştır.
Sivil uçakların üç temel sınıfı bulunmaktadır:

Geniş gövdeli uçaklar (2013 yılındaki teslimatların toplam miktarının %49,7'si): kıtalar arası uçuşlarda kullanılan
çift koridorlu ve 200 – 600 yolcu kapasiteli uçaklardır. Boeing’in 747, 767, 777 ve 787 serileri ile Airbus’ın A330,
A340, A350 ve A380 serileri bu uçaklara örnek olarak gösterilebilir;

Dar gövdeli uçaklar (2013 yılındaki teslimatların toplam miktarının %46,2'si): kıtalar arası uçuşlarda kullanılan tek
koridorlu ve 100 – 200 yolcu kapasiteli uçaklardır. Boeing’in 717, 737 ve 757 serileri ile Airbus’ın A318, A319,
A320 ve A321 serileri birlikte A320 ailesi ve COMAC 919 bunlara örnek olarak gösterilebilir;

Bölgesel yolcu uçakları (2013 yılındaki teslimatların toplam miktarının %4,1'i): tek koridorlu kısa mesafe uçan
uçaklardır. Bombardier’in CRJ ailesi, Embraer’in ERJ ailesi, Sukhoi’nin SuperJet’i ve Mitsubishi’nin Regional
Jet’i örnekler arasında sayılabilir.
Sivil uçak teslimatları yapısallar ile havacılık motorlarına olan talebi kuvvetlendirmektedir. Airline Monitor, sivil
havacılık teslimatlarının 2013 ile 2020 yılları arasında, yıllık %10,9'luk bileşik oranda artacağını öngörmektedir.
Satış Sonrası
Satış sonrası bir bütün olarak, yedek parçaların satışı ile, uçak gövdesi, havacılık motoru, tamamlayıcı parçaların BOY
hizmeti, eğitim ve simülasyon da dâhil olmak üzere, tedarikçilerin müşterilerine genellikle, ancak bununla sınırlı
olmaksızın, Yeni Teslimatlar'ın satış noktasından sonra sunduğu destek hizmetleri paketini kapsamaktadır.
Havacılık düzenlemeleri; uçak operatörlerinin filolarının uçuşa elverişlilik durumunu, engelleyici önlemler almak
suretiyle denetleme ve uçuş güvenliğinin mevcut olduğunu temin etme yükümlülüğünü öngörmektedir. Dayanıklılık,
uçak sistemlerinin, alt sistemlerin ve tamamlayıcı parçaların üretiminde dikkate alınması gereken kilit unsurdur. Ancak,
sürekli olarak doğal güçlere maruz kalmaları nedeniyle söz konusu sistemler, alt sistemler ve tamamlayıcı parçalar
90
ömür devirleri boyunca düzenli olarak bakıma girmekte ve hasar gördüklerinde ya da olağan ömür devirlerini
aştıklarında değiştirilmeye ihtiyaç duymaktadır.
Havacılık Motorları Satış Sonrası
TUSAŞ Grubu’nun havacılık motorları segmenti aslen, TUSAŞ’ın konsolidasyona tabi iştiraki TEI tarafından
yürütülmektedir. İşbu İzahname’de havacılık motorları segmentine ilişkin verilen bilgiler TEI’ye aittir.
AK
Havacılık motorları, yüksek mühendislik özellikleri taşımaları ve kesintisiz yüksek performans, güvenilirlik ve güvenlik
sergileme gerekliliği nedeniyle uçağın en pahalı bileşenidir. Genel olarak, havacılık motorları uçağın liste fiyatının
yaklaşık %30'u civarına tekabül etmektedir. Havacılık motorlarının ortalama kullanılabilirlik süresi 30 yıldır.. Bir
havacılık motoru programının ömür devri boyunca, gelirlerin çoğunluğu %60-80 satış sonrası destek hizmetlerinden
elde edilirken, gelirlerin yaklaşık olarak %40-20’ının yeni motorların satışından elde edildiği tahmin edilmektedir.
Motor OEÜ’leri, alt sistem tedarikçileri ve tamamlayıcı parça tedarikçileri bu nedenle sadece yeni havacılık
motorlarının satışından değil, aynı zamanda montajın yapıldığı motor filosunun tüm ömür devri boyunca yedek parça
temini gibi destek hizmetlerinden de gelir elde etmektedir.
TUSAŞ Grubu’nun havacılık motorları segmenti hem Yeni Teslimatlar, hem de Satış Sonrası kullanım için OEÜ'lere
parça ve modüller satmaktadır ancak, sivil hava araçlar için BOY hizmeti sunmamaktadır. TUSAŞ Grubu sadece askeri
BOY hizmetleri alanında aktif durumdadır.
Sivil Uçaklarda Büyümeyi Tetikleyen Unsurlar
Aşağıda belirtilen unsurlar, sivil havacılık motoru pazarında geçmişte yaşanan ve tahmin edilen kuvvetli büyümeye
katkısı olan kilit unsurları teşkil etmektedir:
Yolcu ve yük trafiğinde yaşanan sürekli büyüme. Trafiğin artması havayollarının kapasite gerekliliklerini ve
dolayısıyla da yeni sivil uçaklara, yedek parçalara ve bakım hizmetlerine olan talebi belirlemektedir. Yolcu
trafiği esasen küresel ekonominin genel büyümesinden, dünya nüfusunun artışından ve düşük maliyetli
taşıyıcıların sayısındaki artış nedeniyle havayolu ile seyahat etmenin giderek daha karşılanabilir bir hal
almasından etkilenmektedir. 1990 ve 2013 yılları arasında, KBG ile ölçülen küresel yolcu trafiği giderek artan
bir şekilde %5,0 YBBO’na (yıllık bileşik büyüme oranı) (Kaynak: Airline Monitor) ulaşmıştır ve sadece üç
yılda spesifik harici unsurlar nedeniyle azalmıştır. Airline Monitor küresel KBG'nin hızlı bir şekilde artmaya
devam edeceğini öngörmekte ve 2013 ile 2030 yılları arasında %5,6 oranında bir YBBO beklemektedir.
TA
SL

Aşağıdaki tablo belirtilen tarihler itibariyle, hava yolcu trafiğindeki kilometre başına gelir büyüme oranlarını
ve hava yolcu trafiğindeki KBG'lerin global gayrisafi milli hasılaya oranını göstermektedir:
Yolcu Trafiği
Hizmetteki Filonun Gelişimi
(Kaynak: Airline Monitor)
91

Özellikle Asya ve Orta Doğu olmak üzere, gelişmekte olan ekonomilerden gelen talepler, öngörülen kuvvetli
yolcu trafiği artışının kilit yardımcısıdır. Asya ülkeleri, düşük havayolu seyahati nüfuzu ile giderek artan
varlıklı nüfus ve güçlü ekonomik büyüme sayesinde, havayolu seyahatinin genişlemesi için önemli bir
potansiyel taşımaktadır. Boeing’e göre, Asya Pasifik bölgesindeki havayolu seyahatlerinin 2013 yılından 2030
yılına kadar %6,4'lük bir YBBO beklenmektedir. Airline Monitor ise, 2013 yılındaki yaklaşık %47 ve
1990’daki yaklaşık %29 oranları ile karşılaştırıldığında, 2030 yılında global KBG'nin yaklaşık %64’ünün
Amerika Birleşik Devletleri, Kanada ve Batı Avrupa'nın dışından elde edileceğini öngörmektedir.
TA
SL
AK
Aşağıda yer alan tablo, piyasalar bazında 2013'ten 2030'a kadar olan süreçte kilometre başına düşen tahmini bileşik
yıllık büyüme oranlarını göstermektedir.
(Kaynak: Airline Monitor)
THY'nin KBG büyümesi 2004 yılından beri sadece global KBG büyümesi ortalamasından önemli miktarda fazla
olmakla kalmayıp, ayrıca her yılın aynı döneminde çift haneli oranlara ve 2013 yılında ise %23,2'lik orana ulaşmıştır.
Yerli havacılık ve uzay sanayindeki gelişimi desteklemek yönündeki Türk hükümet politikaları dikkate alındığında,
THY'nin sağlam KBG büyümesi TUSAŞ Grubu'nun büyümesine destek açısından önem arz edeceğine inanılmaktadır.
Aşağıda yer alan tablo, THY'nin KBG büyümesi oranı ile global KBG büyüme oranının kıyaslanmasını göstermektedir.
92
(Kaynak: THY, Airline Monitor)
Havayolu işletmecileri için yakıt verimliliğinin öncelik halini alması. Uçak parça değişimleri, yeni motorlarda
çok daha ileri düzeyde yakıt verimliliği sunan “yeni nesil” uçak modellerinin, ilerlemelerin ve sistemlerin ve
daha hafif materyallerin (özellikle kompozitler) sunulması ile hızlanmaktadır. Yeni nesil sivil dar gövdeli
uçakların kilit satış noktası bunların az yakıt tüketme özelliğidir. Boeing’in 737 MAX’ının kendisinden bir
önceki seriye kıyasen yaklaşık %14 oranında daha fazla yakıt verimliliğine sahip olması beklenmektedir;
Airbus A320 NEO ise mevcut A320 ailesinin üst bir modelidir ve %15 oranında yakıt tasarrufu sağlaması
öngörülmektedir. Her iki durumda da, tasarrufların büyük kısmı uçak gövdesinde yapılacak ufak çaplı
modifikasyonların yanı sıra, yakıt verimliliğine sahip havacılık motorlarının en güncel neslinin
kullanılmasından sağlanacaktır.
(Kaynak: Airbus ve Boeing)
Bir önceki nesil uçakların değiştirilmesine yönelik giderek artan talep. Sivil uçaklar genellikle ortalama 28
yıllık bir ömür devrine sahiptir. Eski uçakların bakımı maliyetlidir ve modern uçaklara kıyasla yakıt verimliliği
daha düşüktür ve giderek artan yasal tahdit içindeki emisyon ve gürültü (ses) standartları ile havayolu ile
seyahat edenlerin beklentilerine cevap veremeyebilirler.
TA
SL

AK

Aşağıda yer alan tablo, kullanımdaki geniş gövdeli ve dar gövdeli filoların gelişimini ve kullanımdaki dar gövdeli
uçakların yakıt tüketimini göstermektedir:
Hizmetteki Filonun Gelişimi
2013 yılı Dar Gövdeli Filoların Yakıt Tüketimi
(Kaynak: Airline Monitor)
Söz konusu küresel trendlerin (i) giderek artan bir uçak filo hacmi, (ii) eski ve verimliliği daha düşük uçak ve
motorların değiştirilmeye devam edilmesi ve (iii) bakım hizmetleri ile yedek parçalara yönelik satış sonrası pazarın
büyümesi ile sonuçlanması beklenmektedir.
Sivil Havacılık Pazarının Gelişimi
93
Kuvvetli uzun soluklu talepler ile taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışlar (backlog), sivil havacılık sanayinin yakın
tarihte yaşanan ekonomik gerileme esnasında daha büyük bir düşüş yaşamasını engellemiştir. 2009 yılında yaşanan
küresel mali krize rağmen, teslim edilen dar gövdeli ve geniş gövdeli sivil uçakların değeri 2009 ile 2013 yılları
arasında %14,3 YBBO'nda artmıştır ve 2013 ile 2020 yılları arasında %10,9 YBBO'nda artması beklenmektedir
(Kaynak: Airline Monitor).
Özellikle de, 2013 ile 2018 yılları arasında uçak teslimatlarının sayısının %10,8 YBBO'nda artması beklenilmekte
(Kaynak: Ascend), geniş gövdeli ürün gamının daha da güçlü bir büyüme yaşaması öngörülmektedir; dar gövdeli ve
bölgesel yolcu uçaklarının teslimatının ise aynı süre zarfında sırasıyla %4,6 ve %22,6 YBBO'nda büyümesi tahmin
edilmektedir. İlk teslimatı Mart 2012’de gerçekleştirilmiş olan B787, geniş gövdeli uçak teslimatlarında beklenilen
büyümenin kilit bir unsurudur; 2012 ile 2018 yılları arasında toplam 210 adet üzerinde geniş gövdeli uçağın
teslimatının yapılması beklenmektedir (Kaynak: Airline Monitor).
TA
SL
AK
Aşağıda yer alan tablo, 2010-2015 yılları arasında gerçekleştirilen ve gerçekleştirilmesi planlanan sivil ve bölgesel uçak
teslimatlarının sayısı ile 2010 yılından beri üretim yıllarındaki taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışların asıl
gelişimini göstermektedir.
(Kaynak: Airline Monitor)
Sivil uçak sanayisinin sivil uçaklara yönelik bekleyen rekor seviyedeki sipariş seviyesi, uçak ve motor OEÜ’leri ile
havacılık tedarikçileri için daha öngörülebilir bir gelecek sağlamaktadır. Geniş gövdeli uçaklar, dar gövdeli uçaklar ve
bölgesel yolcu uçaklarına yönelik bekleyen sipariş adedi 31 Aralık 2013 tarihi itibariyle 12.702 uçağa tekabül
etmektedir; ki bu sipariş adedi yaklaşık 9 yıllık bir üretime tekabül etmektedir (Kaynak: Airline Monitor). Bekleyen
siparişler, bölgeler ve taşıyıcılar arasında değişkenlik göstermektedir.
Sivil uçak OEÜ’leri sistem entegrasyonu, uçağın pazarlanması ve nihai kullanıcılar ile olan ilişkilerden sorumludur.
Boeing ve Airbus geniş gövdeli ve dar gövdeli uçakların ana üreticisidir. Bunlar, yakın zamanda geniş gövdeli uçak
ürün gamında yeniliklere odaklanmış ve A380, B787 Dreamliner ve A350 gibi yeni modeller sunmuşlardır. Dar gövdeli
uçak ürün gamına ilişkin olarak da bir yenilik dalgası yaşanması beklenmektedir: Airbus A320neo’yu ve Boeing de,
yeni bir motorla, B737’nin yeni versiyonu olan B737 MAX’ı duyurmuştur.
Airbus hali hazırda sivil uçakların en büyük üreticisidir ve gerçekleştirilen teslimat sayıları açısından bakıldığında, 2010
ile 2013 yılları arasında Boeing’e göre %3 oranında daha fazla teslimat gerçekleştirmiştir (Kaynak: Airline Monitor).
Geniş gövdeli ve dar gövdeli sivil uçaklarda yaşanan geleneksel düopolun yakında bir rekabetle karşılaşacağı tahmin
edilmektedir, çünkü Bombardier ve Comac’ın ilk dar gövdeli uçaklarını, sırasıyla C-Serisi ile C919, bu on yıllık süre
içerisinde teslim etmesi beklenmektedir. Her iki platform da, motor gereksinimleri açısından tanınan (yerleşmiş) motor
94
OEÜ’lerine güvenecektir. Ancak, bu ilişkinin de gelecekte değişmesi öngörülmektedir, çünkü Çin, havacılık motorları
da dâhil olmak üzere, kritik sistem ve alt sistem yeterliliklerinde yerel kabiliyetlerin geliştirilmesi amacıyla seçilmiş bir
grup Batılı alt sistem tedarikçisiyle işbirliğine gitmiştir. Airbus ve Boeing yeni çıkan rakiplerine yönelik üstünlüklerini
sürdürmek için maliyet azaltıcı tedbirlere gitmiş, bu yaklaşım ise TUSAŞ Grubu gibi bu firmalara tedarikçi olan
firmalar üzerinde fiyat baskısı oluşturmuştur.
Aşağıda yer alan tablo, kilit sivil uçak platformları ile öngörülen teslimatlara genel bir bakış sunmaktadır.
Hizmete
Alındığı
Yıl
Geniş gövdeli uçaklar
2011
857
819
B747-8
2011
97
150
B767
1982
72
91
B777
1995
380
656
A330
1987
353
493
A380
2007
186
217
A350
2013 (T)
555
366
TA
SL
B787
Bekleyen Siparişler (birim cinsinden)
AK
Model
Motor
Opsiyonları
Teslimatlar
ve
2012-2018
Bekleyen
Sipariş
Payı
GEnx
(%61),
Trent 1000
(%39)
GEnx
(%100)
CF6 (%89),
PW4000
(%11)
GE90
(%97),
PW4000
(%2),
Trent 800
(%1)
PW4000
(%12),
Trent 700
(%80), CF6
(%8)
Trent 900
(%42),
GP7200
(%58)
Trent XWB
(%100)
Dar gövdeli uçaklar
A320 Ailesi
1984
3.365
3.628
B737
1997
(NG)
2.215
2.802
B737 MAX
2017 (T)
150
414
C Serisi
2014 (T)
133
190
C919
2015 (T)
160
20
95
CFM56
(%32),
V2500
(%35),
LEAP
(%17),
PW1000G
(%15)
CFM56
(%100)
Leap
(%100)
PW1000G
(%100)
Leap
(%100)
MS-21
2015 (T)
128
2012 (T)
165
ERJ
1995
44
ARJ21
2008
132
MRJ
2012 (T)
65
CRJ
1991
60
18
PW1000G
(%100)
Bölgesel
160 SaM146
AE 3007
(%100)
CF34
119
(%100)
PW1000G
131
(%100)
CF34
345
(%100)
692
AK
Superjet
Not: Bekleyen siparişler 31 Aralık 2011 tarihi itibariyle düzenlenmiştir ve motorlar henüz seçilmemiştir.
Üretim Yılları, öngörülen kümülatif teslimatın bekleyen sipariş rakamına eşit olması için ihtiyaç duyulan yıl bazında
hesaplanmıştır; Airline Monitor’un yıllık teslimat tahminine dayanmaktadır.
TA
SL
Aşağıda yer alan tablolar, 2010'dan 2018'e kadar olan dönemde geniş gövdeli ve dar gövdeli uçaklar ile yerel jetlere
ilişkin gerçekleşen ve gerçekleşmesi planlanan teslimatların bileşik yıllık büyüme oranlarını göstermektedir.
Not: TUSAŞ'ın hem havacılık ve uzay hem de havacılık motorları segmentlerindeki faal olma durumunu içermektedir.
96
(Kaynak: Airline Monitor, Haziran 2014)
Motor Sistemleri ve Alt Sistem Tedarikçileri
Havacılık motoru tedarik zinciri, Motor OEÜ’leri ve alt sistem tedarikçilerini kapsamaktadır. Sivil havacılık motoru
pazarına öncelikli olarak dört büyük Motor OEÜ’sü (General Electric, Pratt & Whitney, Rolls-Royce ve Safran) ve bu
şirketlerin kurduğu üç ortak girişim hizmet vermektedir. Motor OEÜ’leri motorun tamamını üretmemektedir; daha
ziyade, motorun değerinin %15’ine kadar olan bir orana tekabül eden (toplamda motor değerinin %35’ine kadar) kritik
alt sistemleri sunan alt sistem tedarikçileri ile işbirliği yapmaktadırlar. Önde gelen havacılık motoru alt sistem
tedarikçileri TEI, MTU, IHI, ITP, Avio ve Volvo Aero’dur.
AK
Havacılık motorları segmenti aslen, TUSAŞ’ın konsolidasyona tabi iştiraki TEI tarafından yürütülmektedir. İşbu
İzahname’de havacılık motorları segmentine ilişkin verilen bilgiler TEI’ye aittir. TUSAŞ Grubu’nun havacılık motoru
segmenti hem OEÜ’lere hem de alt sistem tedarikçilerine tamamlayıcı parça sunmaktadır. Tamamlayıcı parçaların
tedariki alanında aktif diğer şirketler arasında Precision Castparts, TransDigm, Moog ve Alcoa yer almaktadır.
Sivil uçak OEÜ’leri genellikle bir veya iki; bazı hallerde ise üç motor opsiyonu sunmakta ve motora ilişkin tercihi
havayolu müşterilerine bırakmaktadır. Bu nedenle, motor OEÜ’leri havayolları ile olan doğrudan bir ilişkiden
yararlanmakta ve havayolları için, yedek parça tedariki ile satış sonrası hizmetler açısından doğal birer iş ortağı haline
gelmektedir.
Aşağıda yer alan tablo, motor üreticilerinin kilit ürün sunumuna ilişkin genel bir bakış niteliğindedir.
Hizmete
Alındığı Yıl
Ana Platformlar
TA
SL
Model
Kurulum
Yapılan
Filo (31
Aralık
2011)
General Electric
GEnx
2011 B787, B747-8
44
GE90
1995 B777
1.168
CF6-80
1983 B747, B767, A300, A310, A330, MD11
3.488
Rolls-Royce
Trent 1000
2011 B787
mevcut
değildir
12
Trent 900
2007 A380
144
Trent 500
2002 A340
484
Trent 700
1990 A330
816
Trent XWB
2013 (T) A350
Pratt & Whitney
PW1000G (Geared
Turbofan)
PW4000
2014 (T)
Bombardier C Serisi, Mitsubishi Regional Jet, Irkut MS-21, mevcut
A320NEO
değildir
1987 B747, B767, B777, MD11, A300,
2.472
A310, A330
PW2000 (çift
kullanım)
1984 B757, C17
1.71
İş Birlikleri
LEAP (CFM
International GE/Safran)
2016 (T) Comac C919, A320NEO
97
mevcut
değildir
SaM146 (Power
Jets - NPO
Saturn/Safran)
mevcut
değildir
2012 (T) Sukhoi SuperJet
GP7200 (Engine
Alliance GE/P&W)
2006 A380
V2500
(International Aero
Engines P&W/RR/Diğerleri)
1989 A320, MD90
4.014
CFM56 (CFM
International GE/Safran)
1974 B737, A320,
16.894
AK
128
A340
Kaynak: Ascend (Nisan 2012)
Yapısal Sistemler ve Alt Sistemleri
Sivil yapısal pazarı, uçağın gövdesinin oluşturulmasında kullanılan birimlerin tasarımını, üretimini, test edilmesini ve
desteklenmesini içermektedir.
TA
SL
“Yapısal” ifadesi üç ana kategori altında sınıflandırılabilecek geniş bir sistem, alt sistem, montaj, ara montaj ve
tamamlayıcı parça portföyü içermektedir:

Gövde yapıları ve sistemleri: ürünler arasında tamamlanmış gövde kesitlerini (fuselage barrels), ön kabin
montajı (forward cab assemblies), bölmeler ve arka montajı (aft assemblies) içermektedir.

Sevk yapı ve sistemleri: bu grupta, motorun itici gücünü ters çeviren kapaklar (thrust reversers), fan kaportaları
(fan cowls), giriş alıkları (inlets), dikmeler (struts), pilonlar (pylons) ve diğer kanat altı bileşenleri yer
almaktadır.

Kanat yapıları ve sistemleri: uçak gövdesinin kompozit ve metal kanat bileşenleri ile flaplar & uçuş kontrol
yüzeyleri ve yer kirişlerini (floor beams) kapsamaktadır.
Sivil yapısal pazarı, az sayıda ürün üzerinde uzmanlaşan bağlı tedarikçiler ile önde gelen OEÜ’ler bünyesinde faaliyet
gösteren tedarikçilerden oluşmaktadır. Dikkat çeken bir diğer nokta da, geçmiş yıllarda OEÜ’lerin yapısal faaliyetlerine
odaklanmak amacıyla bünyesindeki işleri elden çıkartması yönündeki eğilimidir.
TUSAŞ Grubu’nun yapısal iş kolunda sahip olduğu kapasite talaşlı imalat, saç şekillendirme, metal yapıştırma,
kompozit imalatı, gelişmiş kompozit imalatı, yüzey işlemleri ve kimyasal frezeleme, kaynak, koşum takımı ve elektrik
pano ve gelişmiş montaj işlemlerine ilişkin uzmanlığı ile birlikte hem uçakların üretimi için tasarım hem de uçakların
müşteri tarafından verilen teknik özellikler çerçevesinde üretimini kapsamaktadır.
Ana rakipler
Yapısal

Spirit AeroSystems (“Spirit”): gövde sistemleri, sevk sistemleri ve kanat sistemleri de dâhil olmak üzere, OEÜ
olmayan sivil yapısalların tasarımını ve üretimini gerçekleştirmektedir. Spirit, Airbus ve Boeing’in bağımsız
yapısal tedarikçisidir. Sonuç olarak, şirket Boeing B737’nin gövde içeriğinin büyük çoğunluğunun üretiminde
yer almıştır ve Airbus 320 ailesi ile A380 için kanat sistemlerinin içerik tedarikçisi olarak hizmet vermektedir.

Aircelle: kaportalar, motorun itici gücünü ters çeviren kapaklar ve yapısallar üreticisi ve tasarımcısı. Şirket,
özellikle satış sonrası hizmet sorumluluğu bulunan ürünler bakımından, tamir ve destek faaliyetlerini
genişletmektedir. Aircelle, Safran’ın bir iştirakidir.
98
Alenia Aeronautica: sivil pazarda ve savunma pazarında kullanılan hava sistemlerinin tasarımı, üretimi ve
entegre edilmesi alanında faaliyet göstermektedir. Şirket, Airbus A380 ve Boeing 787 Dreamliner da dâhil
olmak üzere, global sivil havacılık programları için yapısalların tasarım ve üretim sorumluluğunu
üstlenmektedir. Şirket Finmeccania'nın iştirakidir.

Premium Aerotec: Sivil ve askeri pazarlardaki yapım aşamalarında kullanılan yapılar ile üretim sistemlerinin
tasarımcısı ve üreticisi. Aerotec, alüminyum, titanyum ve karbon elyafı kompozitleri kullanmak suretiyle tüm
Airbus Ailesinin en gelişmiş yapısalları üretmektedir. Şirket, A350 XWB’nin tasarım ve üretim sürecinin bir
parçasıdır ve buna ilaveten, Boeing 787 Dreamliner, Eurofighter ile A400M’in kilit bileşenlerinin tedarikçisi
konumundadır. Şirket Airbus'un bir iştirakidir.

Aerolia: yapısal ve burun gövdesi alt montajları tasarımcısı ve üreticisi. Şirket, tasarımdan üretime ve desteğe
kadar tedarik zincirinin tüm aşamalarında faaliyet göstermektedir. Airbus’ın bir iştiraki olmasına rağmen
bağımsız bir tedarikçidir.

Fokker Aerostructures: Fokker Technologies’in bir işletme birimi olup, işletme jetleri ile sivil uçaklarda
kullanılan hafif yapılar ile modüller ve iniş takımlarının Avrupa ve Amerika Birleşik Devletleri çapındaki
tasarımcısı ve üreticisi. Buna ilaveten, satış sonrası hizmet ve program yönetimi hizmeti de sunmaktadır.
Şirket, Fokker Technologies’in bir işletme birimidir.

GKN Aerospace: global havacılık endüstrisine, sivil, askeri ve İHA platformları çapında, ana ve tali yapılar ile
tamamlayıcı parçaların tasarımı, geliştirilmesi, üretimi, montajı, entegre edilmesi ve onaylanmasına yönelik
faaliyet gösteren 1. seviye bir tedarikçidir. GKN Aerospace ayrıca motorların alt sistemlerini ve bileşenlerini
tasarlamakta ve üretmektedir. Şirket GKN'nin bir bölümüdür.

Latécoère: sivil ve askeri platformlar için gövde, kapı ve video kamera sistemlerinin tasarımı, geliştirmesi ve
üretiminde dâhil olan global havacılık sanayinin 1. seviye tedarikçisidir.
TA
SL
AK


Precision Castparts: Çoğunlukla havacılık ve endüstriyel gaz türbini uygulamalarına eriyen kalıplar ile
gerçekleştirilen döküm hizmetleri, dövme ve bağlama sistemleri tedarik etmektedir. Aynı zamanda, havacılık
endüstrisine yapısallar sunmaktadır.

Triumph Group: Sivil ve askeri platformlar için yapısallar, sistemleri ve tamamlayıcı parçalarının tasarımcısı
ve üreticisidir.
Havacılık Motorları

Precision Castparts: Çoğunlukla havacılık ve endüstriyel gaz türbini uygulamalarına eriyen kalıplar ile
gerçekleştirilen döküm hizmetleri, dövme parçalar ve bağlama sistemleri tedarik etmektedir. Aynı zamanda,
havacılık endüstrisine yapısallar sunmaktadır.

Volvo Aero: uçaklar ile roket motorlarında kullanılan parçaların ve tamamlayıcı parçaların tasarımını,
geliştirilmesini ve üretimini üstlenmektedir. Şirket önde gelen tüm havacılık motoru OEÜ’lerine hizmet
vermektedir ve büyük sivil havacılık platformlarının çoğunda bulunmaktadır. 2012 yılında, havacılık
faaliyetlerini geliştirmek amacıyla GKN Volvo Aero'yu satın alınmıştır.

Techspace Aero: sivil ve askeri platformların havacılık motorları için modüllerin, ekipmanların ve test
tesislerinin tasarımını, geliştirilmesini ve üretimini gerçekleştirmektedir. Techspace Aero'nun hissedarları,
Safran (%67), Walloon Region of Belgium (%31) ve SFPI (%2)'dir.

Xian Aero Engine: düşük basınçlı kompresör rotorları, türbin nozül kutuları, düşük basınçlı türbin mil blokları,
turbo elektrikli güç üniteleri ve turbo marş motorları da dâhil olmak üzere Çin menşeili bir havacılık ürünleri
tedarikçisidir. Xian’ın ürünleri hem yerel, hem de küresel pazarda satılmaktadır.
Askeri Havacılık
Askeri Havacılığa Genel Bakış
99
Askeri havacılık sanayi, savaş uçakları, helikopterler, İHA’lar ve uzay sistemleri de dâhil olmak üzere, çeşitli uçakların,
parçaların ve alt sistemlerin tasarımı ile üretimini kapsamaktadır. Her ne kadar askeri havacılık sivil havacılık ile birçok
ortak noktaya sahipse de, iki segment etkileyen unsurlar birbirinden farklıdır.
Savunma bütçeleri, tedarik programları birkaç yıllık bir süre zarfı için hazırlandığından göreceli olarak öngörülebilir
niteliktedir. Askeri uçak ve uydulara ilişkin talepler, uzun vadeli ulusal savunma planlamaları ile bütçenin
oluşturulmasına ilişkin karmaşıklıklar nedeniyle değişken olabilir.
AK
Birçok ülke açısından, güçlü ve güncel askeri yetilere sahip olmak kritik bir önem taşımaktadır. Savunma bütçelerinde
yapılan kesintiler sebebiyle, modernleştirme programları, süresi dolmuş envanterden kaçınmak amacıyla daha
ekonomik ve uygulanabilir alternatifler sunmaktadır. Bu durum özellikle, ulusal güvenliklerini korumak amacıyla
yüksek bir askeri kapasiteye ihtiyaç duyan batılı ülkelerin yanı sıra, süregelen askeri sıkıntılar ile karşılaşılan bölgelerde
yer alan gelişmekte olan ülkeler için geçerlidir. TUSAŞ, yeni havacılık savunma sistemlerinin ve modernleştirme
faaliyetlerinin hem tasarımında, hem de üretiminde yer almaktadır.
Gelecekte gelişmekte olan ülkelerin savunma bütçelerinde büyük bir oranda artış olması beklenmektedir. Bu çerçevede,
Amerika Birleşik Devletleri, Kanada, İngiltere, Fransa, Almanya, İtalya ve İspanya için 2013 yılından 2018'e yılına
kadar yıllık %1,2 büyüme beklenirken; aynı dönemde, Brezilya, Rusya, Hindistan ve Çin'in savunma harcamalarındaki
büyümenin yıllık %11,5 olması beklenmektedir. (Kaynak: SDI)
Piyasa Gelişmeleri
Savunma Sanayinde Yerli Katkı ve Sanayi Katılımı (Offset) Sözleşmeleri
TA
SL
Tarihsel olarak, gelişmekte olan ülkeler savunma sistemlerini ve ekipmanlarını teknolojik olarak en gelişmiş ürünlere
sahip olan batılı OEÜ'lerden almaya zorlanmıştır. Sınırları dâhilindeki ve gittikçe büyüyen “gelişmekte olan pazar
savunma bütçelerinden” pay almak amacıyla, birçok gelişmekte olan ülkenin hükümeti savunma ürünlerinin ithal
edilmesinde yerel üretici katılımı gereklilikleri ve sanayi katılımı (offset) düzenlemeleri getirmektedir. Sonuç itibariyle,
OEÜ’ler, offset mekanizmasını kendi pazar paylarını arttırma amacıyla bir pazarlama aracı olarak kullanırken, tedarik
yapan ülkeler teknoloji transferi ve yerli katkı (ülke sanayisinin katılımı ortak tasarım/üretim yapılması) yolu ile
endüstriyel alt yapının geliştirilmesi amacıyla ve yapılan ithalattan doğan açığı dengelemek için telafi edici işlemler
olarak kullanabilmektedir.
Sanayi katılımı (offset) politikaları Türkiye’de 1991 yılından beri yürürlükte olup 2011 yılında mevcut halini almıştır.
Bu politikalar, Türk sanayii katılım yükümlülükleri, Savunma Sanayii İcra Komitesi tarafından verilen yetkiye istinaden
SSM tarafından yürütülen tedarik ve sanayileşme faaliyetlerinde yer alan yerli ve yabancı, ana yükleniciler ve bazı
hallerde ana alt yükleniciler için söz konusu olmaktadır. Sanayi katılım (offset) yükümlülükleri kapsamında, söz konusu
yüklenicilerin tedarik sözleşmesi bedelinin toplamda en az %70'ine karşılık gelen tutarda, (i) tedarik sözleşmesindeki işi
Türk sanayii kuruluşlarına gördürmesi, (ii) savunma anayurt güvenliği, havacılık ve uzay sanayii alanlarında ürün veya
hizmet ihracatı gerçekleştirmesi ve/veya (iii) Türkiye’de anayurt güvenliği, havacılık ve uzay sanayii alanlarında
teknolojik işbirliği, yatırım, KOBİ’lere yazılım ve donanım sağlaması, sanayii ve eğitim kuruluşlarının eğitim ve Ar-Ge
çalışmalarına donanım, yazılım, hizmet veya finansal destek sağlaması gerekmektedir. Yükleniciler, bu kapsamda Türk
sanayii kuruluşlarına (kendileri de dâhil) gördürmeyi taahhüt ettikleri işin en az %30’unu kendileri dışındaki yerli
sanayii kuruluşlarına gördürmek zorunda olup, yerli sanayii kuruluşlarına gördürmek zorunda oldukları işin %50’sini
de KOBİ’lere taşere etmek zorundadır. Yükleniciler SSM ile, Türk sanayii kuruluşlarına gördürecekleri işler
kapsamında taşeron olarak kullanacağı alt yükleniciler üzerinde sanayii katılımı sözleşmesinin bir parçası olan
sanayileşme planı kapsamında anlaşmaktadır.
Yükleniciler, sanayi katılımı (offset) yükümlülüklerini belirli bir süre içinde yerine getirmekle yükümlüdür. Yüklenici,
yerine getiremediği sanayi katılımı (offset) yükümlülüklerine karşılık gelen tutarın %6'sı oranında bir meblağı cezai şart
olarak ödemekle yükümlüdür. Söz konusu cezai şartın ödenmesi yükümlülüğü ortadan kaldırmamaktadır; yerine
getirilmeyen yükümlülüğe karşılık gelen tutar sabit bir oranla eskale edilir.
SSM, sanayi katılımı (offset) politikalarında revizyona gideceğini ifade etmiş olup, yerli sanayiyi stratejileri kapsamında
güçlendirmek için mevcut uygulamalarda değişiklikler yapması olası görülmektedir.
Yerli Alt Yükleniciden Üreticiye Geçiş
Askeri sistemlerin yabancı ana yüklenicilerden tedarik edilmesi ve ithal edilen savunma teknolojilerine aşırı derecede
bağımlılık askeri ihtiyaçların karşılanması açısından bir risk faktörü oluşturabilir. Tarihsel olarak, pek çok gelişmekte
100
olan ülke, yerel şirketlerin savunma tedarik programlarına katılımını sağlamak için yerli katkı ve sanayi katılımı (offset)
politikalarını desteklemiştir. Yakın zamanda, Türkiye de dâhil olmak üzere gelişmekte olan ülkelerin bazıları, savunma
ürünlerinin geliştirilmesine oldukça önem vermiş ve örneğin savunma bütçelerinin önemli bir kısmı ile diğer teşvik ve
destek paylarını Ar-Ge programlarına harcamaya başlamıştır. SSM, ürünlerin geliştirilmesi için Türk savunma sanayini
aktif olarak desteklemektedir. TUSAŞ bu kapsamda uçakların, helikopterlerin, İHA’ların ve uyduların geliştirilmesinde
önemli bir rol oynamaktadır.
TUSAŞ'ın havacılık ve uzay segmentinde alt yüklenici olmaktan üretici olmasına kadar gelen gelişimi toplam satış
değerleri içindeki gelir katkısını yansıtmaktadır. 1986 yılındaki tüm satış gelirleri müşteri tarafından verilen teknik
özellikler çerçevesinde yapılan üretim faaliyetlerinden elde edilmiş ve bu faaliyetlerin toplam gelirlerdeki payı 2013 yılı
içinde %42'ye düşmüştür. 2013 yılındaki gelirlerin %53’ü ise TUSAŞ'ın tasarım sorumluluğuna sahip olduğu
faaliyetlerden gelmektedir. Geriye kalan %5 ise lojistik hizmetler gibi diğer faaliyetlerden kaynaklanmaktadır.
AK
Askeri Havacılığın Büyümesini Etkileyen Unsurlar
TUSAŞ Grubu’nun havacılık ve uzay segmentindeki askeri satışlar, 2013 yılında dört kategoriye ayrılabilir: Türkiye
içinde yapılan satışlar (%57), Avrupa ve Amerika Birleşik Devletleri'ndeki müşterilere yapılan satışlar (%36) ve
gelişmekte olan ülkelere dâhil olmak üzere dünyanın geri kalanına yapılan satışlar (%7). Ayrıca, TUSAŞ Grubu,
Türkiye’deki askeri havacılık faaliyetlerinin çoğunda yer almaktadır.
Genel olarak

TA
SL
Türkiye
TUSAŞ, havacılık ve uzay segmentinin ESH iş kolu kapsamında savunma sistemleri ve yapısal iş kolu ve
havacılık motorları segmenti kapsamında ise savunma bileşenleri satmaktadır.

Geniş Savunma Bütçesi Yapısı: TUSAŞ Türkiye'yi, asıl bileşenleri Milli Savunma Bakanlığı'nın, Jandarma
Genel Komutanlığı'nın, Sahil Güvenlik Komutanlığı'nın bütçeleri ve diğer bakanlıkların küçük çaplı
bütçelerinin, Savunma Sanayii Destek Fonu ile bir bileşimi olan bütçe ve fonların toplaması olduğu üzere
"Geniş Savunma Bütçesi" olarak tanımlamaktadır. Savunma Sanayii Destekleme Fonu'nun gelirlerinin ana
kaynağı Türkiye'nin gelirlerinin ve kurumsal vergilerinin %3,5'inden kaynaklanmaktadır. Buna ilaveten, milli
savunma projeleri, SSM tarafından garanti edilen krediler aracılığıyla finansman sağlayabilmektedir. Geniş
Savunma Bütçesi 2001 yılından 2012 yılına %6,8 bileşik büyüme oranında bir artış ile yaklaşık 14 milyar
ABD Dolarına ulaşmıştır.
Aşağıdaki tablolar Geniş Savunma Bütçesinin kırılımını ve gelişimini göstermektedir:
101
AK
TA
SL
(Kaynaklar: SSM ve BMI)
Türk savunma sanayi bakımında en önemli karar alma mekanizması, Başbakan, Genel Kurmay Başkanı ve Milli
Savunma Bakanından meydana gelen Savunma Sanayii İcra Komitesi'dir. Savunma Sanayii İcra Komitesi SSM'yi
modern silah ve ekipmanların araştırılması, geliştirilmesi ve üretimi bakımından ve söz konusu silah ve ekipmanın
sipariş ve teşvikleri bakımından görevlendirir.
SSM, önemli hava, kara ve deniz ürünleri ve sistemlerinin tedariki dâhil olmak üzere Türkiye'nin savunma
modernizasyon harcamalarının çoğunu yönetmektedir. 2013 yılında, SSM'nin yıllık harcamaları 2 milyar ABD
Doları'na ulaşmıştır. Ancak geçmişte ise SSM'nin emrine amade edilen fonlar uluslararası ve yerel havacılık ve uzay ve
savunma programlarındaki gecikmeler sebebiyle tam olarak kullanılamamıştır. Bunun bir sonucu olarak, 31 Aralık
2013 tarihi itibariyle SSM, önceki dönemlerdeki kullanılmayan ve birikmiş miktarlar olan 5,7 milyar ABD Dolarına
tekabül eden ek fonlara sahiptir. SSM bu fonları, milli bütçeden ayrılan miktara ekleyebilecektir.

Türk Savunma Bütçesi: Eş konumdaki gelişmekte olan pazarlar doğrultusunda Türkiye, 2001 yılından 2012
yılına kadar 6,8% (YBBO) seviyesinde, dengeli bir savunma harcama büyümesi yaşamıştır. Söz konusu dönem
içinde her yıl gerçekleşen büyüme seviyesi, büyük çaplı programların safhalara ayrılmasını yansıtmaktadır.
Türkiye'nin coğrafi konumu düşünüldüğünde, Orta Doğu ile Balkanların yanı başında yer alması nedeniyle,
askeri yeterlilik Türkiye için tarihsel açıdan vazgeçilmez bir öncelik teşkil etmiştir ve bu husus, Türk
hükümetleri için, ister tek parti ister koalisyon olsun, öncelik arz etmeye devam etmektedir. Ekonomik
faaliyetlerde yaşanan artışın ardından, Savunma Bakanlığı’nın toplam bütçesi 2012 yılında 14 milyar ABD
Dolarına ulaşmıştır (Kaynak: Türkiye Büyük Millet Meclisi, 2013 Merkezi Bütçesi).

Artan yerli katkı: Türkiye’de modern bir savunma sanayi kurmak ve Türk Silahlı Kuvvetleri’nin
modernleştirilmesinin sağlanması ile görevlendirilmiş olan SSM, askeri gerekliliklerin yerel tedarikçiler
vasıtasıyla mümkün olan en teknik ve ekonomik şekilde gerçekleştirilmesi ana prensibinden yola çıkarak
faaliyet göstermektedir. Ulusal savunma sanayinin geliştirilmesi ve Türk Silahlı Kuvvetleri’nden temin edilen
savunma sistemlerindeki yerel tedarik payının artırılması, SSM’nin stratejik öncelikleri arasında yer
almaktadır. SSM'nin gerçekleştirdiği ihaleler için yerel tedarik payı 2006 yılında %36,7 oranından 2013
yılında %88 oranına yükselmiştir (Kaynak: SSM (http://www.ssm.gov.tr/home/tdi/Sayfalar/today.aspx)). Türk
savunma sanayi bugün teknolojik açıdan ileri seviyedeki savunma uçaklarına yönelik ürünleri yerel olarak
102
tasarlama ve üretme kapasitesine sahiptir. Türk Silahlı Kuvvetleri için kritik önem taşıyan alt sistemlere,
tamamlayıcı parçalara ve teknolojilere yönelik dış bağımlılığın daha da azaltılması amacıyla SSM, iç kaynaklı
yerli üretimin geliştirilmesi için ihtiyaç duyulan teknik altyapının geliştirilmesine giderek artan bir oranda
kaynak tesis etmektedir.
TA
SL
AK
Türkiye'de kronolojik bazda, havacılık ve uzay alanındaki savunma modernizasyon harcamaları, diğer
alanlardaki modernizasyon harcamalarından geride kalmıştır. 2013’te, Türkiye'de, toplam modernizasyon
harcamalarında yerli tedarik payı %88; havacılık ve uzay alanındaki toplam modernizasyon harcamalarındaki
yerli tedarik payı ise sadece %67'dir. Orta vadede, toplam Türk havacılık ve uzay savunma modernizasyon
harcamalarının yerel tedarik payının artması beklenmektedir.
Dünyanın Geri Kalanı
 Amerika Birleşik Devletleri ve Avrupa’daki savunma bütçeleri: Hükümet politikaları ile uluslararası
anlaşmazlıklar 2000 ile 2013 yılları arasında askeri harcamalarda önemli bir artış yaşanmasına sebep olmuştur.
Yakın zamanda yaşanan ekonomik durgunluk hükümet bütçeleri üzerinde baskı yaratmış ve dikkatleri takdiri
savunma harcamalarına çevirmiştir. Birçok Avrupa hükümeti daha tasarrufa yönelik önlemler almıştır. Amerika
Birleşik Devletleri'nde, "otomatik bütçe kesintisi" olarak adlandırılan, nihai bütçe hususunda yürütme ve yasama
organları arasında yaşanan anlaşmazlık sonucu ortaya çıkan bütçe kesintileri, savunma harcamalarının da dâhil
olduğu hükümet harcamalarında otomatik geçici kesintilere sebebiyet vermiş olup, söz konusu bütçe kesintilerinin
kaldırılıp kaldırılmayacağı veya ne zaman kaldırılacağı hususlarını öngörebilmek mümkün değildir. Genel
savunma bütçesi içerisinde, askeri hava araçları gibi belirli uygulamaların spesifik dinamiklere sahip olması
beklenmektedir. Bütçe baskılarına rağmen hükümetler, global mevzilenmelere yönelik süregelen ihtiyaçlar
nedeniyle çeşitli askeri hava aracı platformlarına giderek artan ölçüde ihtiyaç duymaya devam etmektedir.
Hükümetler, kilit alanlardaki savunma yetilerini korumaya ve seçici olarak güçlendirmeye odaklanmaktadır ve
yakın zamanlarda yaşanan savaşlardaki hava gücüne olan bağlılığın giderek artması da hava yoluna yönelik teknik
103
liderliğe sahip olmanın öneminin altını çizmiştir. Dünya çapında hava kuvvetlerinin askeri tedarik harcamalarının
giderek artan bir oranına tekabül etmesi öngörülmektedir.
 Gelişmekte Olan Pazarlar'daki savunma bütçeleri: Gelişmekte olan pazarların askeri hava aracı talepleri,
ülkeler mevcut filolarını bir üst modele taşırken yeni görevlere ve değiştirme ihtiyaçlarına olan talepten
etkilenmektedir. Hava aracı üreticileri gelişmekte olan pazarların potansiyeline inanmaktadır ve batılı ülkeler,
ülkeler savunma sistemlerini güncellediklerinden ötürü Orta Doğu ve Asya Pasifik bölgesindeki askeri
faaliyetlerini arttırmaya yönelik tarihsel bir imkâna sahip olduğuna inanmaktadır. TUSAŞ, Pakistan, Ürdün,
Bahreyn ve Mısır gibi birçok sayıda gelişmekte olan ülkede hükümetler ve hükümet bağlantılı savunma kurumları
ile müşteri ilişkileri kurmuştur. TUSAŞ ayrıca Cezayir, Tayland, Malezya ve Körfez bölgesindeki diğer ülkeler ile
Orta Asya savunma kuvvetlerine satış yapmak için iyi bir konumda olduğunu öngörmekte ve bu kuvvetleri
potansiyel müşteri olarak hedeflemektedir.
AK
Endüstrinin Yapısı
Kilit Uluslararası Platformlar ve TUSAŞ'ın En Büyük Uluslararası Platformları
Türkiye, ürünlerin geliştirilmesine paralel olarak, geniş kullanımlı askeri platformların üretilmesi için oluşturulmuş
uluslararası çok taraflı projelerin önemli katılımcılarındandır. Askeri uçakların ana üreticileri Amerika Birleşik
Devletleri'nde Boeing ile Lockheed Martin ve Avrupa’da Airbus ile BAE’dir. Alt sistem ve bileşen tedarikçileri, sivil
segmenttekiler ile büyük ölçüde aynıdır.
A400M: Airbus A400M çok uluslu konsorsiyum tarafından geliştirilerek, üretilen dört motorlu turbo pervane
(turboprop) askeri taşıma uçağıdır. Airbus tarafından stratejik kabiliyetlere sahip taktiksel hava taşımacısı olarak
tasarlanmıştır. Mevcut itibariyle 8 ülke (Almanya, Belçika, Fransa, İngiltere, İspanya, Lüksemburg, Türkiye ve
Malezya) programa katılmaktadır. Program kapsamında, 10’u Türkiye’ye ait olmak üzere toplam 174 uçak sipariş
edilmiştir.
TA
SL


F-16 Hava Muharebe Avcı Uçağı (Fighting Falcon): F-16, Lockheed Martin tarafından geliştirilen çok fonksiyonlu
bir savaş uçağıdır. Yirmi altı ülke, bugüne kadar 4.500 adet üretilen F-16’yı tercih etmiştir. Türkiye’nin F-16
programı hali hazırda, dünya çapındaki müşterilerin ihtiyaçlarının karşılanması amacıyla bunlara uygun şekilde
yapılandırılan dünyanın en büyük endüstriyel işbirliği üretim girişimlerinden birini temsil etmektedir. 30 Kasım
2014 tarihinde, Türkiye 239 tane F-16'dan oluşan bir filoya sahiptir.

F-35 / Müşterek Taarruz Uçağı (Joint Strike Fighter): JSF, Lockheed Martin tarafından, esasen Amerika Birleşik
Devletleri ile diğer birkaç ülkenin silahlı kuvvetleri için, F-16’nın yerine geçmek üzere tasarlanmış, çok
fonksiyonlu bir savaş uçağıdır. Uçağın üretimine 2010 yılında başlanmış olup, 2034 yılına kadar devam etmesi
beklenmektedir. 9 ortak ülke için gerçekleştirilecek toplam üretimin 3.173 adet olması beklenmektedir; bu rakam,
(diğer ülkelere yönelik en az 1.500 ek uçak ihraç edilmesi potansiyeli de düşünüldüğünde) söz konusu üretimi
mevcut askeri geliştirme programlarından en önemlisi haline getirmektedir. 2013 yılında üretilen 32 uçağa kıyasen,
2018 yılında yıllık 82 adet uçaklık bir üretim miktarına ulaşılması beklenmektedir. Türk hükümeti 100 adet uçak
sipariş etmeyi planladığını duyurmuştur.
Aşağıda yer alan tablolar, 2010 - 2018 yılları arasındaki dönemde TUSAŞ'ın askeri havacılık ve uzay platformlar ile
ilişkisi bulunan kategorilerdeki mevcut ve öngörülen teslimatlardaki gelişimi sunmaktadır:
104
AK
TA
SL
Kaynak: Teal Group (Ekim 2014)
Not: Yapısal, havacılık motorları ve ESH'yi içermektedir.
(1) Sadece gerçek anlamda askeri amaçla üretilen platformlar dâhil edilmiştir.
(2) F/A-18E/F teslimatları için 2015 yılı son yıl olarak öngörülmüştür.
TUSAŞ Grubu ESH Ürünlerine Yönelik Rekabet
Türk Rakipler
Yerel havacılık ve savunma endüstrisinin geliştirilmesi tarih boyunca Türk hükümetlerinin önceliği olmuş ve olmaya
devam etmektedir. Bu stratejiye bağlı olarak, TUSAŞ da SSM’nin ana yerel havacılık tedarikçisi olmaya devam
etmektedir. Türk yerel savunma sanayinde yer alan diğer şirketler TUSAŞ'ın rakibi değil adeta tamamlayıcısı
niteliğindedir. Ancak, Türk piyasasındaki bazı şirketler belli ürün ve hizmetlere ilişkin olarak TUSAŞ ile rekabet
edecek durumdadır:

Aselsan, TSKGV’nin hisselerinin %85’ine sahip olduğu savunma elektronikleri üreticisi şirkettir. Aselsan,
1975 yılında, Türk Silahlı Kuvvetlerinin haberleşme ve elektronik ihtiyaçlarının karşılanması amacıyla
kurulmuş ve hem savunma hem de profesyonel uygulamalar açısından yüksek teknolojili ekipman ve sistem
çözümleri sağlamaktadır. Şirket dört ana birim çerçevesinde yapılandırılmıştır: (i) Haberleşme sistemleri, (ii)
radar, elektronik savaş ve istihbarat sistemleri, (iii) savunma sistemleri teknolojileri ile (iv) mikro elektronik,
ulaştırma sistemleri ve elektro-optik sistemleri. TUSAŞ havacılık platformları entegrasyonu alanında faaliyet
gösterdiği için ASELSAN ile birbirlerini tamamlar konumdadırlar.

Baykar Teknoloji ve Vestel Savunma İHA sistemlerinde uzmanlaşan özel teknoloji ve mühendislik
şirketleridir. Çeşitli Ar-Ge faaliyetleri neticesinde, tam otomatik özelliklere sahip fonksiyonel ve operasyonel
İHA sistemleri üzerine çalışmaktadırlar. Ancak bu şirketler taktik İHA ve mini İHA sistemleri üzerine
odaklanmış konumdadır. TUSAŞ bu pazarlarda etkin olmadığı gibi, TUSAŞ’ın şu anda bu pazarlara girmek
105
gibi bir planı da yoktur. Dolayısıyla, mevcut durumda bu şirketler TUSAŞ Grubu hedef faaliyet alanlarına
yönelik önemli birer rakip olarak değerlendirilmemektedir.
Uluslararası Rakipler
Korea Aerospace Industries (KAI), sabit ve döner kanatlı hava araçları, hava aracı parçaları ve tamamlayıcı
parçalarını üretmekte ve satmaktadır. KAI, Kore’deki en büyük hava aracı entegratörü konumundadır ve
Haziran 2011’de Kore Menkul Kıymetler Borsası’na kote edilmiştir. Kore Financial Corp, KAI’nin
hisselerinin %26,4’üne ve Samsung Techwin ile HWC’nin her biri de %10’una sahiptir. KAI, 2011 mali
yılında, ulusal savunma faaliyetlerinin toplam raporlanan gelirinin %67’sine tekabül ettiğini; sivil uçak
ihracatları da toplam gelirinin %33 oranında gerçekleştiğini açıklamıştır.4

Bell Textron’s AH-1Z helikopteri, Boeing’in AH-64D Apache, Airbus Helicopter’in (eski adıyla Eurocopter)
Tiger helikopteri, Mil Helicopter'in Mi-28'i, Kamov'un KA-52 helikopteri ve Denel'in Rooivalk helikopteri;
Şirket'in T129 ATAK ürünü ile rekabet etmektedir.

General Atomics – Aeronautical System Inc’in Predator and Grey Eagle insansız uçağı, IAI’nin Heron ve
Elbit’in Hermes 900'ü Şirket'in ANKA İHA sistemi ile rekabet etmektedir.

Embraer’in Super Tucano, Pilatus’un PC-9 and PC-21'i ve KAI’nin KT-1T’si Şirket'in HÜRKUŞ eğitim uçağı
ile rekabet etmektedir.

Boeing, Marshall Aerospace, Rockwell Collins ve Thales Şirket'in C-130 havacılık elektroniği
modernizasyonu ERCİYES programı ile rekabet etmektedir.

Lockheed Martin, Ogma, Sabca, IAI, Fokker ve Daedalus Şirket'in F-16 modernizasyon programları ile
rekabet etmektedir.
TA
SL
AK

TUSAŞ’ın Güçlü Olduğu Başlıca Alanlar
Sivil Havacılık ile Gelişmekte Olan Ülkelerin Savunmasında Cazip Pazar Temelleri Olan Sektör.
TUSAŞ Grubu, gelirinin neredeyse tamamını sivil havacılık pazarı, Türkiye’nin savunma tedariki ve gelişmekte olan
ülkelerin savunma sektörleri vasıtasıyla elde etmektedir.
Sivil havacılık ve uzay pazarındaki büyümenin, global hava trafiği gelişimi, uygun yakıt tüketen uçakları işleten hava
yollarının giderek artan önemi ve mevcut uçakların yaşlanması faktörleri tarafından yönlendirilmesi beklenmektedir.
Gelişmekte olan pazarların, özellikle Orta Doğu'da ve Çin'de, kuvvetli ekonomik gelişmenin ve daha gelişmiş pazarlara
kıyasla pazarda faaliyet gösterenlerin az olmasının sonucu olarak ciddi hava trafiği artışı göstermesinin devam etmesi
beklenmektedir. (Kaynak: IATA, Airline Monitor).
KBG ölçümlerine göre, hava yolları dünya çapında gelişmeye devam etmektedir. THY'nin raporlarına göre, dünya
çapındaki KBG, son on yılda süresince her yıl, 2009 yılındaki kriz sonrası dönemdeki %1,1'lik gerileme hariç olmak
üzere, artmaktadır. Airline Monitor'e göre, 2011, 2012 ve 2013 yıllarında, global KBG sırasıyla %6,6, %4,8 ve %5,7
artmıştır. Önceki yıllarla karşılaştırıldığında söz konusu bu üç yılda, THY sırasıyla %22,9, %26,6 ve %23,2 olmak
üzere, KBG oranlarında ciddi miktarda gelişme kaydetmiştir.
Airline Monitor'un 2014 Haziran raporuna göre, 2013 ve 2018 yılları arasında, geniş gövdeli ve dar gövdeli sivil
uçakların teslimatının %6,4 YBBO'nda bir artış göstermesi beklenmektedir. Geniş gövdeli uçak sektörü, 2013 ve 2018
yılları arasında %10,8'lik YBBO'nda artması beklenen sivil geniş gövdeli uçak teslimatı değeri ile, yüksek bir artış
göstermesi beklenmektedir. Beklenen sektör büyümesi, 31 Aralık 2013 tarihi itibariyle yaklaşık dokuz yıllık uçak
teslimatı siparişi olan OEÜ'lerdeki önemli miktarda ve artarak devam eden siparişler tarafından desteklenmektedir. Dar
gövdeli ve yerel jet sektöründeki teslimatların değerinde 2013 ve 2018 yılları arasında sırasıyla %4,6 ve %22,6
YBBO'nda bir artış göstermesi beklenmektedir.
4
Kaynak: Korean Aerospace Industries: Yer çekimine karşı koymak - J.P. Morgan Coverage Initiation Report, 1 Haziran 2012
106
TUSAŞ Grubu, geniş ve dar gövdeli uçak platformlarındaki güçlü pozisyonu sayesinde bu büyüme eğilimlerinin
sunmuş olduğu fırsatları değerlendirebileceğini düşünmektedir. Özellikle, B747 ve A330 gibi mevcut nesil
programlarına göre Boeing B787 ve Airbus A350XWB gibi gelecek nesil platformlarında toplamda geniş iş talepleri
sağlamış olduğu için, sivil havacılık ve uzay faaliyetinin pazar payına göre daha yüksek bir oranda artabileceğine
inanmaktadır.
Askeri Havacılık ve Uzay Sektöründe, Türkiye'nin ve Artan Şekilde Gelişmekte Olan Ülkelerin Bütçelerinden
Yararlanmaktadır.
AK
Türkiye’nin savunma bütçesi, Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından onaylanarak 2013 yılında 11,4 milyar ABD
Dolarına ulaşarak 2006-2013 döneminde %4,7 YBBO'nda bir artış göstermiştir. 2013 yılı savunma bütçesinde savunma
tedarikine 4,9 milyar ABD Doları ayrılmıştır. 2011, 2012 ve 2013 yıllarında, sanayi katılımı anlaşmaları da dâhil olmak
üzere, TUSAŞ Grubu'nun SSM’ye yapılan satışlardan gelirleri aynı yıllar için SSM’nin modernizasyon bütçesinin
yaklaşık olarak %12’sine tekabül etmiştir. Savunma harcamalarının 2012-2015 döneminde de %5,9 YBBO'nda bir artış
göstermesi beklenmektedir.
Buna ilaveten, Türkiye sadece savunma bütçesini arttırmakla yetinmemekte; savunma tedarik harcamalarının giderek
artan bir bölümü yerel bazda gerçekleşmektedir.
Yerli katkı kapsamında savunma tedarik harcamalarının oranı 2006 yılında %36,7 iken 2011 yılında %54'e yükselmiştir
ve SSM 2013 yılı için savunma tedarikinde %88 yerli katkı gerçekleştirmiştir. Türk hükümeti, en yüksek düzeyde
bağımsızlık kazanılması hedefi ile önümüzdeki 10 yıllar içerisinde yurt içinden savunma tedarikindeki harcamayı
artırmak yönünde kesin bir stratejiye sahiptir.
TA
SL
Türkiye, iki önemli savunma programı olan F-35 ve A400M'de, sırasıyla 100 ve 10 uçak sipariş edeceğini beyan ederek
bu programlara endüstriyel ortak olarak katılım sağlamaktadır. Airbus Mayıs 2014’te bir adet A400M uçağının Türk
Hava Kuvvetleri Komutanlığı'na teslimatını gerçekleştirmiştir.
TUSAŞ Grubu yönetimi, Türk hükümeti ile savunma teşkilatının TUSAŞ Grubu’nu stratejik bir varlık olarak
gördüğüne inanmaktadır. TUSAŞ, Türkiye Cumhuriyeti’nin yüzüncü kuruluş yıldönümü kutlanırken Türk ekonomisini
daha da güçlendirerek Türkiye’nin önemli bir ihracatçı ve etkileyici bir bölgesel lider olmasını hedefleyen 2023
Vizyonu politikasının gerçekleştirilmesinde Türk Hükümeti’nin kendisini bir araç olarak gördüğüne inanmaktadır. 2023
Vizyonu politikası özellikle Türk savaş uçaklarının, helikopterlerinin ve bölgesel yolcu uçaklarının geliştirilmesini
öngörmektedir.
TUSAŞ Grubu’nun, havacılık ve uzay ürünleri ile hizmetlerinin tedarikçisi olarak güvenilirliği benzer şekilde, önemli
yerel ve NATO sorumlulukları olan bir müşteri olan Türk ordusunun ihtiyaçlarını karşılama deneyiminden de
yararlanmaktadır. Türk Silahlı Kuvvetleri, savunma tedarik sektöründe basiretli ve titiz bir müşteri olarak bilinmektedir.
TUSAŞ Grubu'nun ürünlerinin Türk Silahlı Kuvvetleri tarafından kabul edilmesi bu ürünlerin yüksek kalite
standartlarında olduğuna işaret etmekte olup, karşılığında bu ürünlerin ihracat pazarındaki başarı ihtimalinin artacağı
düşünülmektedir. TUSAŞ Grubu, başta hedef pazarlara yönelik olmak üzere, yurt dışındaki müşterilerinin taleplerini
karşılayabilecek kabiliyet ve teknolojilere sahip olmasına güvenmektedir; nitekim Ürdün hükümetinin F-16 savaş uçağı
modernizasyon programına ilişkin çalışmaları ile Pakistan Hava Kuvvetleri için F-16 modernleştirme ve güncelleme
programları da bunu göstermektedir.
Türk askeri kurumları ile sözleşme akdetmeyi amaçlayan şirketler genellikle sanayi katılım yükümlülüklerine tabi
olmaktadır. Bu yükümlülükler kapsamında, OEÜ ve ana yüklenicilerin, sözleşmenin ifası için gereken bileşenlerin veya
hizmetlerin bir kısmını Türk tedarikçilerden sağlaması gerekmektedir. Bu yükümlülükler, TUSAŞ Grubu'nun OEÜ
veya ana yüklenici olduğu durumlar da dâhil olmak üzere hem yabancı hem de Türk yüklenicilere uygulanmaktadır.
2011 yılından beri yürürlükte olan haliyle, Türk sanayii katılım yükümlülükleri, Savunma Sanayii İcra Komitesi
tarafından verilen yetkiye istinaden SSM tarafından yürütülen tedarik ve sanayileşme faaliyetlerinde yer alan yerli ve
yabancı, ana yükleniciler ve bazı hallerde ana alt yükleniciler için söz konusu olmaktadır. Sanayi katılım (offset)
yükümlülükleri kapsamında, söz konusu yüklenicilerin tedarik sözleşmesi bedelinin toplamda en az %70'ine karşılık
gelen tutarda, (i) tedarik sözleşmesindeki işi Türk sanayii kuruluşlarına gördürmesi, (ii) savunma anayurt güvenliği,
havacılık ve uzay sanayii alanlarında ürün veya hizmet ihracatı gerçekleştirmesi ve/veya (iii) Türkiye’de anayurt
güvenliği, havacılık ve uzay sanayii alanlarında teknolojik işbirliği, yatırım, KOBİ’lere yazılım ve donanım sağlaması,
sanayii ve eğitim kuruluşlarının eğitim ve Ar-Ge çalışmalarına donanım, yazılım, hizmet veya finansal destek sağlaması
gerekmektedir. Yükleniciler, bu kapsamda Türk sanayii kuruluşlarına (kendileri de dâhil) gördürmeyi taahhüt ettikleri
işin en az %30’unu kendileri dışındaki yerli sanayii kuruluşlarına gördürmek zorunda olup, yerli sanayii kuruluşlarına
107
gördürmek zorunda oldukları işin %50’sini de KOBİ’lere taşere etmek zorundadır. Yükleniciler SSM ile, Türk sanayii
kuruluşlarına gördürecekleri işler kapsamında taşeron olarak kullanacağı alt yükleniciler üzerinde sanayii katılımı
sözleşmesinin bir parçası olan sanayileşme planı kapsamında anlaşmaktadır.
TUSAŞ Grubu'nun Türk askeri havacılık ve uzay alanındaki önde gelen pozisyonu, bu politikalardan faydalanmasını
sağlamaktadır.
Teknolojik Liderlik
TUSAŞ Grubu, ciddi giriş engelleri olan bir sektörde, mühendislik ve teknoloji alanında önde gelen konumdadır.
AK
TUSAŞ Grubu, son yirmi yıl içinde, parça üreticisi olan bir şirketten, hem sivil hem de askeri sektörlerde kompleks
yapısallar ve TEI vasıtasıyla havacılık motorlarının bileşenlerini ve alt-sistemlerini tasarlayan ve üreten ve hatta
savunma sanayinin değişik alt sektörlerinde giderek önemli ana yüklenici pozisyonunda olan bir şirkete dönüşmüştür.
TUSAŞ Grubu, yapısallar ve havacılık motorları bileşenlerinin dünya çapında lider bağımsız üreticilerinden biri ve aynı
zamanda elde edilen gelir itibariyle Türkiye'deki en büyük savunma sanayii havacılık ve uzay yüklenicisi
konumundadır.
TUSAŞ Grubu, platformunu, yüksek eğitim sahibi ve nitelikli iş gücünün kuvveti üzerine kurmuştur. Çalışanlarının
%20'den fazlası tasarım mühendisi ve toplamda yaklaşık olarak %35’i mühendis olup, bu oran giderek artmaktadır.
TUSAŞ Grubu’nun teknik kabiliyetleri ile çalışanlarının yüksek kalibrede oluşu sayesinde, çalışmaların büyük bir kısmı
uçakların müşteri tarafından verilen teknik özellikler çerçevesinde üretimi gerçekleştirilmesi yanında tasarım
sorumluluğu alınarak, üretim gerçekleştirilmesine de başlanılmıştır.; Şirket'in Airbus Military A400M, Airbus A350
XWB ve Boeing 787 için üretmekte olduğu tamamlayıcı parçaların bir kısmı açısından da durum budur.
TA
SL
, TUSAŞ Grubu’nun ana yüklenici olarak hizmet verdiği programların sayısının azami seviyeye ulaştırılması hedefi
teknik ve mühendislik gücü destek vermektedir. TUSAŞ Grubu, bu konumu, devam etmekte olan HÜRKUŞ eğitim
uçağı, T129 ATAK helikopteri ve ANKA insansız hava aracı programlarında mevcut durum itibariyle oluşturmuş
bulunmaktadır TUSAŞ SSM ile özgün hafif genel maksat helikopterinin geliştirilmesine ilişkin sözleşme imzalamıştır.
SSM, sektörel stratejileri kapsamında gelecekteki savunma uydu programları için TUSAŞ'ı ana yüklenici olarak tayin
etmiştir. Aynı zamanda, SSM’nin, Şirket'in hâlihazırda kavramsal tasarım ile geliştirme işlerini yürütmekte olduğu
savaş uçağı programına devam etmeyi seçmesi halinde, OEÜ veya ana yüklenici sıfatının haiz olunacağı umulmaktadır.
Devlet Destekleri
Devlet destekleri farklı şekillerde meydana gelmektedir. Sanayi katılımı (offset) yükümlülükleri ile diğer sanayi katılım
politikaları ile sağlanan dolaylı destek dışında TUSAŞ birtakım doğrudan teşviklerden yararlanmaktadır. Bu teşvikler,
tipik olarak SSM ile akdedilen geliştirme projelerindeki gider paylaşımını içermektedir. Ayrıca, SSM TUSAŞ’a ticari
kredi veren kuruluşlardan daha lehe faiz oranlarıyla krediler sunmaktadır. TUSAŞ ayrıca TÜBİTAK gibi kurumlardan
mali yardımlar kabul edebilmektedir. Ekonomi Bakanlığı TUSAŞ’a 150 milyon ABD Dolarına kadar olan yatırımlarını
kapsayan ve 17 Şubat 2014 tarihine kadar geçerli olan yatırım teşvik belgeleri vermiştir. 30 Eylül 2014 tarihine kadar
TUSAŞ, bu teşvik bedelinin 68,8 milyon ABD Doları tutarında bir yatırım gerçekleştirmiştir. Bu yatırım teşvik belgesi
17 Şubat 2016 tarihine kadar geçerli olacak şekilde uzatılmış ve 194.779.596 ABD Doları'na kadar olan yatırımları
kapsayacak şekilde genişletilmiştir. Bu teşvik belgeleri kapsamındaki teşvikler gümrük resim ve harçlar ile KDV’den
%100 istisnaları, kurumlar vergisinden bir indirimi ve yatırımlar çerçevesindeki programlarla ilgili sigorta primlerinin
sübvanse edilmesini içermektedir. Türk mevzuatı ayrıca vergi mevzuatı kapsamında %100’ü indirilebilecek olan ilgili
mühendislik faaliyetlerine ilişkin personel giderleri, prototip üretiminde kullanılan malzemelerin giderleri, ilgili
danışmanlık ücretleri ve Ar-Ge merkezlerinin amortisman giderlerini de içerecek şekilde dâhili Ar-Ge harcamaları da
dâhil Ar-Ge ile yatırım harcamalarına avantajlı vergi uygulaması sağlamaktadır.
Ar-Ge ile yatırım harcamalarının desteklenmesi Türk hükümetinin yurtiçi savunma sanayi sektörünün gelişimine ilişkin
önemli bir politikası durumundadır. Bu devlet desteklerinin TUSAŞ açısından güçlü bir avantaj sağlandığı
düşünülmektedir. Bunlar yeni platformların ve ürünlerin geliştirilmesi harcamalarını kısmakta ve onları ticari olarak
uygun hale getirmektedir. TUSAŞ’ın geliştirme aşamalarını tamamlayarak seri üretim fazına girdiği durumlarda, yalnız
Türk devlet kurum ve kuruluşları ile onlar adına hareket eden OEÜ’lere satışlarda değil aynı zamanda yabancı
piyasalardaki müşterilere satışlardan da gelir elde edilmektedir.
Sağlam Taahhüde Bağlanmış Görülecek İş ve Satış Siparişleri ile İyi Dengelenmiş Portföy
108
TUSAŞ Grubu, büyüyen platformları çapında kuvvetli pozisyonlar ile iyi dengelenmiş bir portföye sahip olduğunu
öngörmektedir. Ancak TUSAŞ Grubu'nun havacılık ve uzay segmenti ve TEI vasıtasıyla yürütülen havacılık motorları
segmentinden elde ettiği gelir zaman zaman farklılık gösterse de, genellikle, TUSAŞ Grubu, konsolide gelirinin üçte
ikisini havacılık ve uzay ve diğer üçte birini ise havacılık motoru segmentinden o elde etmektedir.
30 Eylül 2014 tarihinde 9,71 milyar ABD Doları olan taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışlar toplamı 2013 yılı
gelirinin yaklaşık 10,2 katıdır. TUSAŞ Grubu'nun taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışların önemli bileşenleri;
yapısal iş kolundaki Airbus Military A400M ve Airbus A320 sınıfı programları, ESH iş kolundaki T-70 genel maksat
helikopteri ve T129 ATAK helikopteri ile havacılık motorları segmentindeki kanatçıklı disk ve kuyruk programı ve
TP400 programıdır.
TUSAŞ Grubu’nun portföyünün, mevcut nesil, büyüyen ve gelecek nesil programları ortasında iyi dengelenmiş
olduğuna inanılmaktadır.
AK
Sivil havacılıkta, TUSAŞ Grubu mevcut durum itibariyle, batıda imal edilen geniş ve dar gövdeli uçaklarda ve bölgesel
uçakların hepsinde kullanılan veya kullanılabilecek olan parçalar üretmektedir. TUSAŞ daha çabuk büyüyen
platformlara büyük önem vermektedir. Airline Monitor'a göre, 2006-2013 döneminde bu kategorilerdeki tüm sivil
uçakların dünya çapındaki teslimatları %8,0 YBBO'nda artmıştır. TUSAŞ Grubu'nun ürettiği parçaları kullanabilen
platformların teslimatı ise aynı dönemde %9,8 YBBO'nda artmıştır.
TA
SL
Mevcut nesil programları hizmete girmiş ve üretimi tam kapasiteye ulaşmış programlar olarak tanımlanmış olup
büyüyen programlar, hizmete girmiş ve fakat halen üretimi arttırma sürecinde olan programlar, yeni nesil programlar
ise henüz hizmete girmemiş programlar olarak tanımlanmaktadır. Havacılık ve uzay segmentine ilişkin olarak; mevcut
nesil programlar kapsamında, sivil havacılıkta, orta ve uzun vadede, Boeing 737 ve Airbus A320'den istikrarlı gelir elde
edileceği beklenmektedir. 2014 yılının sonundan itibaren gelir elde etmeye başlamak amacıyla A330 için uçağa yön
vermeyi sağlayan hareketli parça (dümen) üretimi için yeni bir sözleşme akdedilmiştir. Askeri havacılıkta ise, Şirket
mevcutta çeşitli ülkelerin envanterinde bulunan C-130, T-38 ve S70 Black Hawk'ın modernizasyon ve iyileştirme
hizmetlerini geliştirmiştir.
Büyüyen programlar kapsamında, mevcut nesil programlardaki iş kapsamı ile kıyaslandığında, TUSAŞ, Boeing 787,
A350 XWB ve A320neo gibi önemli büyüyen programlarından artan bir gelir elde etmeyi beklemektedir. Büyüyen
savunma programları, Airbus Askeri A400M programı, HÜRKUŞ programı, T129 ATAK helikopteri ve ANKA İHA
sistemlerini içermektedir.
TUSAŞ'ın A320neo kapsamındaki işleri A320 mevcut nesli için yapılan sözleşmesi kapsamında yapmaktadır. TUSAŞ
yeni program çerçevesinde üretimi artırarak tek tedarikçi statüsünü kazanmak için ek yeni işler için aktif bir girişimde
bulunmaktadır.
Gelecek nesil programları kapsamında, TUSAŞ B737 MAX programına dâhil olmak için müzakerelerde ileri
safhalardadır. TUSAŞ'ın B737 platformu kapsamındaki geçmiş tecrübesine dayanarak, TUSAŞ'ın bu programa dâhil
olacağı düşünülmektedir. Yeni askeri programlar, F-35 ve HÜRKUŞ eğitim uçağı gibi bir dizi programları
içermektedir.
Havacılık motorları segmentine ilişkin olarak, mevcut nesil programlar kapsamında, Şirket CFM56 ve GE90 gibi sivil
motor programları ve F110 ve TP400 gibi askeri programlar için parça sağlamaktadır. Büyüyen programlar kapsamında
GEnx motoru için parça sağlanmaktadır. Gelecek nesil programlar kapsamında ise TUSAŞ Grubu, General Electric'in
LEAP, Passport ve GE9X motor programlarına dahildir.
TUSAŞ Grubu’nun sivil havacılığa yönelik konumu, Boeing 787 ve Airbus A350XWB platformlarında verilen yüksek
iş kapsamında hizmetlerin başlamasını takiben giderek iyileşmektedir. Her ne kadar askeri ve sivil kaynaklardan elde
edilen gelirler, teslimat zamanı gibi faktörlere bağlı olarak yıldan yıla önemli oranda değişiklik gösterebilse de, TUSAŞ
Grubu, sivil ve askeri programlar arasındaki ayrımın ortalamada yaklaşık 50.50 oranında gerçekleşmesine yönelik genel
hedefine doğru ilerlemekte olduğunu öngörmektedir.
Üzerine Önemli Yatırım Yapılmış Üretim Tesisi ve Etkin ve Yüksek Kaliteli Faaliyetler
TUSAŞ, rekabeti artırmak amacıyla teknolojik olarak gelişmiş imalat altyapısı ve esnek ve güvenilir bir tedarik zinciri
geliştirilmesine yönelik yatırım yapmıştır ve yapmaya devam etmektedir. Gelir oranı olarak sermaye harcamaları 2011
yılında %8,7, 2012 yılında %11 ve 2013 yılında %8,4'tür. Aynı dönemde, TUSAŞ Grubu'nun finanse ettiği Ar-Ge
harcamalarının gelire oranı sırasıyla %4, %3 ve %3,9’dur. TUSAŞ Grubu, ana yüklenici olarak hizmet vermekte olduğu
109
yerel programlar ile bağımsız tasarım sorumluluklarını paylaşmakta olduğu uluslararası konsorsiyumların sayısını
artırmaya devam ettiği sürece finanse ettiği Ar-Ge harcamalarının oranını artırmayı hedeflemektedir.
TUSAŞ Grubu, gelişmiş kompozitlerin üretilmesi ve işlenmesine yönelik sistemler, titanyum ve alüminyumun hassas
işlenmesi ve gelişmiş montaj işlemleri de dâhil olmak üzere, yüksek teknolojiye sahip ekipman ile donatılmış modern
bir üretim tesisi kurmuş bulunmaktadır. Bu kabiliyetlere otomosyon, yüzey iyileştirme, yüzey hazırlama ve kaplama,
kimyasal aşındırma, uçak zırhı ve elektrik panelleri, sac metal şekillendirme, metal tutturma ve gerdirmeli basınçlama
alanlarındaki uzmanlık eklenmektedir. Aynı zamanda, ustalık gerektiren iş gücünün düşük iş gücü maliyetiyle
kombinasyonu ile birlikte Türkiye’deki konumu da TUSAŞ Grubu’na uluslararası ölçüde rekabetçi bir baz sunmaktadır.
Economist Intelligence Unit'e göre, 2013 yılında saat bazında Türkiye'deki iş gücü maliyeti rekabetçi havacılık ve uzay
sanayisine sahip diğer gelişmekte olan ve gelişmiş 12 pazarın 11'inden daha düşüktür. Sadece Çin'deki iş gücü maliyeti,
Türkiye'deki iş gücü maliyetinin %97'si oranında olmak üzere Türkiye'den daha düşüktür.
AK
31 Aralık 2011 ile 30 Eylül 2014 tarihleri arasında, TUSAŞ Grubu'nun toplam çalışan sayısı %16,0 oranında artmıştır.
Aynı dönemde, mühendis kadrosu da %21,1 oranında artmıştır. Bu kapsamda, devlet onaylı araştırma ve geliştirme
merkezlerinde çalışmaya yetkili olan tasarım mühendislerinin sayısında %26,6 oranında artış gerçekleşmiştir.
TUSAŞ Grubu, faaliyetlerinin etkin bir tedarik zinciri ile desteklendiği kanısındadır. TUSAŞ Grubu aktif olarak düşük
marjlı işleri dış kaynaklardan temin etmeyi amaçlamaktadır.
TUSAŞ Grubu, zamanında teslimat ve ürün özelliği uyumluluğu hususlarında yüksek seviye performans sergilemiştir.
Örneğin; Lockheed Martin ve Sikorsky, TUSAŞ'ın zamanında teslimat performansını 2010 yılında, sırasıyla, %100 ve
%99 olarak teyit etmiştir. TUSAŞ'ın kendi çalışmaları, Spirit için %99 oranında zamanında performans sergilendiğini
göstermiştir. Uluslararası Havacılık Kalite Grubu'nun Ortalama Dakiklik Değerlendirmesi'ne göre, 2010 yılındaki
sektör ortalaması %69'dur.
TA
SL
TUSAŞ Grubu’nun ürettiği ürünler, bir milyon parçada ayıplı ürün sayısı ölçümlerine göre yüksek kalite standartlarına
sahiptir. Örneğin; 2010 yılında Spirit'e yapılan teslimatlarda, bir milyon parçada ayıplı parça sayısı 1.400 ve
Sikorsky'ye yapılan teslimatlarda bir milyon parçada ayıplı parça sayısı 81'dir. Uluslararası Havacılık Kalite Grubu'na
göre, sektördeki ortalama ise, 2010 yılı için bir milyon parça içinde 5.209'dur.
Güçlü Mali Sonuçlar
TUSAŞ Grubu'nun düzeltilmiş gelirleri, 2011 yılı ile 2013 yılları arasında %13,8 YBBO'nda bir büyüme göstermiştir.
30 Eylül 2014 tarihinde sona eren son dokuz aylık dönemde düzeltilmiş FVAÖK bir önceki yılın aynı sürecine göre
%45'lik bir büyüme ile 199,1 milyon TL'den 288,6 milyon TL'ye yükselmiştir.
Aşağıdaki tablo, belirtilen tarihlerdeki taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışların segmentlere göre kırılımını ABD
Doları cinsinden göstermektedir:
31 Aralık
30 Eylül
2011
2012
2013
2014
Havacılık ve Uzay
2.775.572.438
2.892.020.943
4.179.050.830
7.430.583.666
Yapısal
1.727.261.310
1.997.270.359
2.215.672.047
2.445.252.667
ESH
1.048.311.127
894.750.584
978.900.000
1.122.600.000
1.963.378.782
1.057.176.054
4.985.331.000
2.279.363.037
3.754.472.438
4.014.620.943
5.236.226.884
9.709.946.704
Havacılık Motorları
Toplam
30 Eylül 2014 tarihinde, TUSAŞ Grubu'nun taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışları, 2013 yılı gelirlerinin yaklaşık
10,2 katına denk gelmektedir.
TUSAŞ Grubu iş kolları bazında oluşturulmuş yapılanmasının olumlu sonuçlar almasında önemli katkısının olduğuna
inanılmaktadır. TUSAŞ'ın iş kollarının her biri, yönetim, satış ve hizmet ayağını mühendislik, tasarım ve üretim
deneyimi ile birleştirmek suretiyle büyük oranda otonomdur. TUSAŞ Grubu, belirli bir ürün ve hizmet grubuna ilişkin
faaliyetlerin tüm alanlarının tek bir birim şeklinde yapılandırılmasının ekibin programları sahiplenme, verimlilik ve
hesap verilebilirlik oranlarını artıracağına inanmaktadır.
110
Bu kuvvetli temelin, TUSAŞ Grubu’nun ilerideki büyümesi açısından bir platform teşkil edeceğine inanılmaktadır.
7.2.2. İzahname’de yer alması gereken finansal tablo dönemleri itibariyle ihraççının net satış tutarının faaliyet
alanına ve pazarın coğrafi yapısına göre dağılımı hakkında bilgi:
Özel bağımsız
Özel bağımsız
denetimden
geçmişdenetimden geçmiş
2012
2013
Özel bağımsız
denetimden
geçmiş
2011
1.492.857.423
1.396.908.391
Kar veya zarar kısmı
Hasılat
Hasılat
Havacılık
ve Uzay
Cari dönem
Özel
bağımsız
denetimden
geçmiş
30 Eylül 2014
Geçmiş dönem
1.528.747.171
1.232.435.145
Motor
TA
SL
1 Ocak - 31 Aralık 2013
AK
Kar veya zarar kısmı
1.740.474.525
Özel bağımsız
denetimden
geçmiş
30 Eylül 2013
(*)
Toplam
453.518.452
678.453 (1.384.024)
1.740.474.525
-
Hasılatlar
Bölüm dışı hasılatlar
Bölüm içi hasılatlar
1.286.956.073
705.571
1 Ocak - 31 Aralık 2012
Havacılık
ve Uzay
Havacılık
Motorları
(*)
Toplam
1.065.516.157
740.396
427.341.266
295.241
(1.035.637)
1.492.857.423
-
Hasılatlar
Bölüm dışı hasılatlar
Bölüm içi hasılatlar
Havacılık
ve Uzay
Havacılık
Motorları
(*)
Toplam
1.069.487.470
567.600
327.420.921
-
(567.600)
1.396.908.391
-
1 Ocak - 31 Aralık 2011
Hasılatlar
Bölüm dışı hasılatlar
Bölüm içi hasılatlar
1 Ocak – 30 Eylül 2014
Hasılatlar
Bölüm dışı hasılatlar
Bölüm içi hasılatlar
1 Ocak - 30 Eylül 2013
Hasılatlar
Bölüm dışı hasılatlar
Havacılık
ve Uzay
Motor
Eliminasyon
Toplam
1.111.567.466
868.044
417.179.705
1.176.756
(2.044.800)
1.528.747.171
-
Havacılık
ve Uzay
Motor
(*)
Toplam
935.857.478
296.577.667
-
1.232.435.145
111
Bölüm içi hasılatlar
442.989
689.347
(1.132.336)
-
(*)
TUSAŞ Grubu içi eliminasyon ve yönetim raporlaması ile finansal tablo sonuçları arasındaki mutabakatın
etkilerini içermektedir.
TUSAŞ Grubu'nun müşterilerine yapılan satışlarının 2013, 2012 ve 2011 yılları için TL cinsinden detayı aşağıdaki
gibidir;
2012
2011
678.569.028
532.089.753
466.721.044
57.828.393
5.266.307
675.047.086
412.164.693
333.779.567
70.037.553
1.828.524
524.893.786
563.512.636
254.194.233
51.349.205
2.958.531
1.740.474.525
1.492.857.423
Toplam
AK
Amerika
Türkiye
Avrupa
Asya
Diğer ülkeler
2013
1.396.908.391
TUSAŞ Grubu'nun müşterilerine yapılan satışlarının 30 Eylül 2014 ve 30 Eylül 2013 tarihleri için TL cinsinden detayı
aşağıdaki gibidir;
TA
SL
Amerika
Türkiye
İspanya
İtalya
Fransa
Almanya
Pakistan
Hollanda
Kore
Bahreyn
Belçika
İrlanda
Diğer
1 Ocak –
30 Eylül 2014
1 Ocak –
30 Eylül 2013
670.205.431
352.274.259
226.211.757
108.906.233
53.950.400
53.443.446
32.561.936
15.276.783
5.456.774
4.000.085
2.092.886
388.923
3.978.258
464.677.213
402.594.172
135.319.356
93.339.480
40.259.984
33.935.861
39.964.167
6.592.900
5.451.745
653.846
2.334.623
4.203.851
3.107.947
Toplam
1.232.435.145
1.528.747.171
30 Eylül 2014 ve 30 Eylül 2013 tarihleri itibariyle sona eren yıllarda TUSAŞ Grubu'nun konsolide kar veya zarar
tablosunda yer alan hasılatların sırasıyla 307.156.437 TL ve 363.629.289 TL tutarlarındaki kısmı TUSAŞ Grubu'nun
hissedarlarından SSM'den ve 319.268.024 TL ve 223.553.289 TL tutarlarındaki kısmı ise GE'den olup toplam
konsolide satışlardaki payları %10 un üzerindedir.
7.3. Madde 7.1.1 ve 7.2.’de sayılan bilgilerin olağanüstü unsurlardan etkilenme durumu hakkında bilgi:
Madde 7.1.1 ve 7.2'de sayılan bilgilerin olağanüstü unsurlardan etkilenme durumunun söz konusu olmadığı
düşünülmektedir.
7.4. İhraççının ticari faaliyetleri ve karlılığı açısından önemli olan patent, lisans, sınai-ticari, finansal vb.
anlaşmalar ile ihraççının faaliyetlerinin ve finansal durumunun ne ölçüde bu anlaşmalara bağlı olduğuna ya da
yeni üretim süreçlerine ilişkin özet bilgi:
Sözleşmeler
TUSAŞ Grubu'nun ticari faaliyetleri ve karlılığı açısından önemli olan sözleşmelerle ilgili bilgiler aşağıda temin
edilmektedir.
112
A400M Programına İlişkin Sözleşmeler
A400M Programı Geliştirme ve Üretim Fazına İlişkin İşbirliği Sözleşmesi
26 Mayıs 2003 tarihinde TUSAŞ, AMSL, ile A400M uçaklarının üretimi konusunda bir işbirliği sözleşmesi (İşbirliği
Sözleşmesi") imzalamıştır. Bu İşbirliği Sözleşmesi Belçika, Fransa, Almanya, İspanya, Türkiye ve Birleşik Krallık
devletlerince büyük askeri taşıma uçağı ihtiyacına binaen A400M uçağı alım taahhütlerine ilişkin imzalanan mutabakat
metni kapsamında akdedilmiştir. TUSAŞ'ın ve AMSL'nin haricinde, Airbus S.A.S ("Airbus"), EADS Construcciones
Aeronautics S.A. ve Flaber Corporation N.V./S.A. bu sözleşmeye taraftır. Taraflar, programın çeşitli teknik detaylarını
saptamak için çeşitli ek sözleşmeler akdetmiştir.
AK
AMSL bu program çerçevesinde ana yüklenici olarak yükümlü ve yetkili olacak, TUSAŞ ise diğer şirketlerle birlikte
kendisine taşere edilen iş ve hizmetleri görecektir. TUSAŞ kendisine taşere edilen işlerle ilgili münhasır tedarikçidir.
Bununla birlikte TUSAŞ, AMSL'nin yükümlülüklerine ilişkin programdaki payı oranında bir garanti sağlamıştır.
Bu İşbirliği Sözleşmesi AMSL'nin müşterilere karşı olan tüm yükümlülüklerini (üye devletlerin temsilcisi olarak
hareket eden kuruluşa ("OCCAR") karşı olan yükümlülükler de dâhil olmak üzere) yerine getirebilmesine imkan
sağlamaktadır.
Programa ilişkin geliştirme işlemleri 2013 yılının ilk yarısında tamamlanmıştır. Seri üretim fazı başlamış ve
konsorsiyum ilk teslimatını Haziran 2013 sonlarında Fransız Hava Kuvvetlerine yapmıştır. Türk Hava Kuvvetleri
Komutanlığı'na teslimatlar 2014 yılının Nisan ayında başlamıştır.
TA
SL
Sözleşme, 174 uçaklık parçanın seri üretimine ilişkin olup AMSL müşterilere karşı tüm yükümlülüklerini yerine
getirene kadar yürürlükte kalacaktır. TUSAŞ ayrıca, test ve tatbikat (demonstration) için kullanılacak ve daha sonra bir
müşteriye satılacak olan ilk uçağa ait parçaları üretmiştir.
Bu program kapsamında, 2013 yılında ve 2014 yılının ilk dokuz aylık döneminde elde edilen gelirler sırasıyla 110
milyon TL ve 116 milyon TL'dir.
Ayrıca bu program kapsamında, taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışlar 30 Eylül 2014 tarihi itibariyle 532 milyon
ABD Doları'dır.
Airbus A350-XWB Programına İlişkin Sözleşmeler
Ana Tedarik Sözleşmesi
30 Ekim 2008 tarihinde TUSAŞ ile Airbus S.A.S ("Airbus") A350-XWB Geniş Gövdeli Sivil Jet Programı kapsamında
tasarım, geliştirme, üretim, tedarik ve lojistik hizmetleri verilmesine ilişkin olarak sözleşme akdetmişlerdir ("MSA").
Bu program kapsamında TUSAŞ ilk kez bir RPO'da yer almış olup, Airbus'ın risk paylaşım ortağıdır ve bu nedenle söz
konusu uçak kanatçıklarının (eleron) münhasır tedarikçisi konumundadır.
RPO tahtında uçak kanatçıklarının (eleron) üretildiği için, daha önceden belirlenmiş bir sözleşmesel adet
bulunmamaktadır. Bu kapsamda, alıcılar olarak tanımlanan Airbus şirketleri TUSAŞ ile Airbus adına iş paketi
sözleşmeleri akdedebilecek ve TUSAŞ'a sipariş verebilecektir. Airbus'a veya alıcılara tedarik edilecek hizmet ve
ürünlerin fiyatları ve bedelleri söz konusu iş paketi sözleşmelerinde düzenlenecektir. Söz konusu program
kapsamındaki maksimum sipariş ile Airbus'ın risk paylaşan ortakları adına aldığı sipariş sayısına göre değişecektir.
Kanatçık İş Paketi Sözleşmesi
30 Ekim 2008 tarihinde TUSAŞ Airbus ile A350-XWB Geniş Gövdeli Sivil Jet Programı kapsamında uçak
kanatçıklarının (eleron) tasarım, geliştirme, üretim, tedarik ve lojistik hizmetleri verilmesine ilişkin bir iş paketi
sözleşmesi akdetmişlerdir.
Bu program kapsamında, 2013 yılında ve 2014 yılının ilk dokuz aylık döneminde elde edilen gelirler sırasıyla 38
milyon TL ve 34 milyon TL'dir.
Ayrıca bu program kapsamında, taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışlar 30 Eylül 2014 tarihi itibariyle 321 milyon
ABD Doları'dır.
113
Airbus A330 Programına (Rudder) İlişkin Sözleşme
TUSAŞ Airbus S.A.S ("Airbus") ile 18 Haziran 2013 tarihinde A330 uçaklarına yönelik dikey kuyruk dümenlerinin
üretimi ve tedariki için bir sözleşme akdetmiştir.
Bu sözleşme kapsamındaki işler Airbus tarafından sipariş ile talep edildikçe TUSAŞ kendisine sözleşme altında
yüklenilen üretim ve tedarik faaliyetlerini yerine getirecektir.
Bu programa ilişkin geliştirme çalışmaları 2013 yılının sonlarında başlamıştır.
Ayrıca bu program kapsamında, taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışlar 30 Eylül 2014 tarihi itibariyle 23,7 milyon
ABD Doları'dır.
AK
AW139 Programına İlişkin Çerçeve Sözleşme
TUSAŞ, Agustawestland S.p.A ("Agusta Westland") ile 9 Mart 2004 tarihinde AW139 Programı dâhilinde ana gövde
üretimi için bir çerçeve sözleşme akdetmiştir.
Bu sözleşme kapsamındaki işler Agusta Westland tarafından sipariş ile talep edildikçe TUSAŞ kendisine taşere edilen
üretim faaliyetlerini, sözleşme çerçevesinde belirlenen fiyat mekanizması uyarınca yerine getirecektir. Sözleşme, söz
konusu sipariş emirlerine ilişkin genel hüküm ve koşulları ve ilgili ürün ve yedek parçaların tedarikini düzenlemektedir.
Bu program kapsamında, 2013 yılında ve 2014 yılının ilk dokuz aylık döneminde elde edilen gelirler sırasıyla 83
milyon TL ve 77 milyon TL'dir.
TA
SL
Ayrıca bu program kapsamında, taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışlar 30 Eylül 2014 tarihi itibariyle 6 milyon
ABD Doları'dır.
Airbus Tek Koridorlu Uçaklar Bölüm 18 Üretim ve Tedarik Sözleşmesi
TUSAŞ, Airbus Espana S.L. Sociedad Unipersonal ("Alıcı") ile Airbus’ın tek koridorlu uçaklarının gövde 18.
bölümünün üretimi ve tedariki için montaj parçalarının, tali montaj parçalarının ve diğer tüm ilgili ürün ve hizmetlerin
temini, üretimi, geliştirilmesi, tedariki için bir sözleşme akdetmiştir.
Alıcı TUSAŞ'a tek koridorlu uçaklar için bölüm 18'e ilişkin parçaların üretimi veya hizmetlerin verilmesi için parça
sayısı, hizmet türünü ve teslimat şartlarını içeren siparişler verecektir. 30 Eylül 2014 tarihi itibariyle, 1949 set teslimat
gerçekleştirmiştir.
Bu program kapsamında, 2013 yılında ve 2014 yılının ilk dokuz aylık döneminde elde edilen gelirler sırasıyla 84
milyon TL ve 114 milyon TL'dir.
Ayrıca bu program kapsamında, taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışlar 30 Eylül 2014 tarihi itibariyle 697 ABD
Doları'dır.
T129 ATAK Taarruz Helikopterine İlişkin Sözleşmeler (ATAK Programı)
TUSAŞ 7 Eylül 2007 tarihinde Türk Kara Kuvvetleri için 50 adet T129 ATAK helikopterinin üretilmesi ve teslimi için
SSM ile ana tedarik sözleşmesi akdetmiştir ("Ana Yüklenicilik Sözleşmesi"). Bu sözleşme 20 Aralık 2011 tarihinde,
T129 helikopterinin ana ve kuyruk rotor pallerine ilişkin üretim sorumluluğu Agusta Westland'dan TUSAŞ'a
devredilecek şeklinde tadil edilmiştir. Sözleşme, 2 Haziran 2014 tarihinde, PBL hizmetlerin nihai kullanıcıya
sağlanmasını içerecek şekilde tadil edilmiştir. Bu program kapsamında TUSAŞ ayrıca alt yüklenicileri olarak Agusta
Westland, Roketsan ve Aselsan ile sözleşmeler akdetmiştir. Sözleşme kapsamında TUSAŞ, çalışmalarına 2008 yılında
başlamış ve ilk T129 ATAK prototipinin ilk uçuşu Ağustos 2011'de Türkiye'de gerçekleştirilmiştir. Türk Kara
Kuvvetlerine ilk teslimatların 2014 yılında başlanmış olup altı adet T129 helikopteri 2014 yılının Kasım ayı itibariyle
teslim edilmiştir. Programın son helikopterin 2019’da tesliminden itibaren 20 yıl sürmesi planlanmaktadır.
Ayrıca, söz konusu helikopterlerin yabancı hükümetlere ihraç edilmesi konusunda ciddi potansiyeli olduğu
düşünülmektedir.
114
Bu program kapsamında, 2013 yılında ve 2014 yılının ilk dokuz aylık döneminde elde edilen gelirler sırasıyla 189
milyon TL ve 72 milyon TL'dir.
Ayrıca bu program kapsamında, taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışlar 30 Eylül 2014 tarihi itibariyle 419 milyon
ABD Doları'dır.
Ana Yüklenicilik Sözleşmesi
SSM ile TUSAŞ arasında imzalanan ve 59 adet taarruz/taktik/keşif helikopteri ve ilgili malların üretim, devir ve teslimi
ile ilgili hizmetlerin TUSAŞ tarafından SSM’ye sağlanmasını kapsayan sözleşmedir.
SSM, Agusta Westland ve TUSAŞ arasındaki Temel Alt Yüklenicilik Sözleşmesi
AK
TUSAŞ, SSM ve Agusta Westland bir ana alt yüklenicilik sözleşmesi akdetmiştir. Buna göre Agusta Westland,
TUSAŞ'a ATAK Programı kapsamında tedarik edeceği ürün ve hizmetlerle alt yüklenicilik hizmetleri verecektir. SSM,
söz konusu sözleşmede belirli ödeme borçlarını ifa edebilmek için taraftır. Bu sözleşme, ilk helikopterin geçici
kabulünden itibaren 32 yıl süreyle yürürlükte kalacaktır.
TUSAŞ, SSM ve Aselsan arasındaki Alt Yüklenicilik Sözleşmesi
TUSAŞ ATAK Programına ilişkin olarak Aselsan ve SSM ile bir alt yüklenicilik sözleşmesi akdetmiştir. Bu sözleşme
uyarınca Aselsan, aviyonik sistemler tedarik etmekle yükümlüdür. SSM söz konusu sözleşmede belli ödeme borçlarını
ifa edebilmek için taraftır.
TUSAŞ ve Roketsan arasındaki Alt Yüklenicilik Sözleşmesi
TA
SL
TUSAŞ ATAK Programı kapsamında Roketsan ile helikopterlerin silah sistemlerine ilişkin bir alt yüklenicilik
sözleşmesi akdetmiştir.
Agusta Westland ile İşbirliği Sözleşmesi
Agusta Westland ile TUSAŞ, ATAK Programı kapsamında kurdukları ilişkiyi maksimize etmek ve hem ATAK
Programı hem de gelecekte tarafların birlikte girecekleri helikopter programları dâhilinde tarafların işbirliğine yönelik
bir sözleşme imzalamışlardır. Sözleşme aynı zamanda TUSAŞ’ın ATAK programı kapsamındaki işlerini görebilmesi
için AgustaWestland’ın fikri mülkiyet varlıkları üzerinde tanınan lisanslarını düzenlemektedir.
Erken Duhul Helikopteri (EDH) Malzeme Hazır Bulunuşluk Hizmeti (MHBH) Programına ilişkin Sözleşme
EDH MHBH Programına ilişkin sözleşme, Türk Silahlı Kuvvetleri'nin Erken Duhul Helikopteri konfigürasyonundaki
T129 helikopterlerini tedariki kapsamında sınırlı bir PBL hizmeti sunulmasına dair SSM ile akdedilmiştir. Bu sözleşme
kapsamında TUSAŞ, 2017 yılının sonuna kadar, helikopterlerin planlı ve plansız bakım onarım işlerinde kullanılan
ekipman, yedek parça ve yer destek ekipmanı sağlayacaktır. TUSAŞ'ın parça sağlama hizmeti ihraç edilen T129 ATAK
helikopteri için de verilecektir.
Ayrıca bu program kapsamında, taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışlar 30 Eylül 2014 tarihi itibariyle 84 milyon
ABD Doları'dır.
Anka Operasyonel/Stratejik İHA Geliştirme Programına ilişkin Sözleşmeler (ANKA Programı)
ANKA, istihbarat, gözetleme, hedef belirleme ve keşif konularına ilişkin çeşitli görevleri yerine getirme yetisine sahip
orta irtifa uzun menzilli İHA sistemidir.
TUSAŞ, Ekim 2013’te SSM ile ANKA sistemlerinin seri üretimine ilişkin bir sözleşme akdetmiştir. İlk teslimin
2017'de ve son teslimlerin 2018'de gerçekleşmesi planlanmaktadır.
Bu program kapsamında, 2013 yılında ve 2014 yılının ilk dokuz aylık döneminde elde edilen gelirler sırasıyla 5 milyon
TL ve 14 milyon TL'dir.
115
Ayrıca bu program kapsamında, taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışlar 30 Eylül 2014 tarihi itibariyle 273 milyon
ABD Doları'dır.
Geliştirme Sözleşmesi
24 Aralık 2004 tarihinde TUSAŞ, SSM ile operasyonel ve stratejik orta irtifa uzun menzilli İHA sisteminin TUSAŞ
tarafından geliştirilmesine ilişkin olarak bir geliştirme sözleşmesi akdetmiştir.
Seri Üretim Sözleşmesi
Alt Yüklenici Sözleşmeleri
AK
25 Ekim 2013 tarihinde SSM ile ANKA orta irtifa uzun menzilli İHA sistemi tasarımı, geliştirilmesi ve üretimi için bir
üretim sözleşmesi akdedilmiş olup bu sözleşme kapsamındaki ilk teslimatın 2017 yılında yapılması beklenmektedir.
Sistem Gereklilikleri İncelemesi ve Ön Tasarım İncelemesi aşamaları tamamlanmış olup detaylı tasarım çalışmaları
devam etmektedir. Sözleşme kapsamında TUSAŞ’ın yükümlülükleri 2020 yılında sona erecektir.
TUSAŞ, ANKA programına ilişkin olarak ulusal ve uluslararası ekipman tedarikçileri ile çok sayıda alt yüklenici
sözleşmesi akdetmiş olup bunların tamamı sabit bedelli sözleşmelerdir.
Bombardier Uçak Programına İlişkin Sözleşmeler
TA
SL
TUSAŞ, Bombardier'in C Serisi olarak adlandırılan, 90 ila 149 yolcu kapasitesine sahip uçaklarında kullanılan
sistemlerin ve malzemelerin tasarımı, üretimi ve geliştirilmesine ilişkin olarak ("İş") Bombardier Aerospace ile 17
Aralık 2010 tarihinde Genel Koşullara ("GK") ilişkin olarak sözleşme akdetmiştir. Buna göre TUSAŞ, kanatların sabit
arka ünitelerini (fixed trailing edge) temin edecektir.
Sözleşme ayrıca, belirli bir adet kanat sabit arka ünitesi teslimatının tamamlanma işlemlerinden sonra, kanat sabit arka
ünitelerinin tüm nihai montajı ve tamamlama işlemlerinin gerçekleştirilerek Bombardier'e teslimini de içermektedir.
Tamamlanmış ünitelerin Bombardier'e teslimi 2014 yılının Kasım ayında başlamıştır.
TUSAŞ, Bombardier'in C Serisi uçaklarının kanat arka ünitelerinin tercih edilen tedarikçisidir. Programın 2060 yılına
kadar ya da Bombardier C Series uçakları hizmette olduğu süre boyunca (hangisi önce biterse) sürmesi
planlanmaktadır.
Bu program kapsamında, 2013 yılında ve 2014 yılının ilk dokuz aylık döneminde elde edilen gelirler sırasıyla 5 milyon
TL ve 0,4 milyon TL'dir.
Ayrıca bu program kapsamında, taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışlar 30 Eylül 2014 tarihi itibariyle 71 milyon
ABD Doları'dır.
F-35 Müşterek Taarruz Uçağına İlişkin Sözleşmeler
2001 yılında Amerika Birleşik Devletleri, Lockheed Martin Corporation ("LMC") ile müşterek taarruz uçağı
programının sistem geliştirme ve deneme fazına ilişkin olarak sözleşme imzalamıştır ("MTU Programı"). Buna ek
olarak, Amerika Birleşik Devletleri Türkiye dâhil olmak üzere müttefik ülkeleri bu programa katılmak üzere davet
etmiştir. LMC, MTU Programı'nın bir kısmı için alt yüklenici olarak Northrop Grumman ISS International
("Northrop") ile anlaşmıştır.
JSF/F-35 Müşterek Taarruz Uçağı, tek pilot ve tek motorlu, beşinci nesil, hava-yer taarruz, keşif, taktik, savunma gibi
çok maksatlı, görevleri düşük görünürlük özelliğiyle gerçekleştirebilen bir avcı / savaş uçağıdır. Bu uçak programında
Türkiye'nin yanı sıra yer alan diğer katılımcı ülkeler “Amerika Birleşik Devletleri, Avustralya, Danimarka, Hollanda,
İngiltere, İtalya, Kanada, Norveç'tir.
Her ülkenin Havacılık ve Savunma Sanayii programa katkı sağlamaktadır. TUSAŞ da bu kapsamda önemli
sorumluluklar üstlenmiştir.
Uçağın en karmaşık yapısal bölümlerinden birisi olan "Orta Gövde" Amerika Birleşik Devletleri dışında tek kaynak
olarak TUSAŞ tarafından üretilmektedir. Toplam 400 adet orta gövde yapılması planlanmaktadır. Ayrıca "Metalik Alt
116
Gövdeler, Kompozit Komponentler, Kompozit Hava Alığı ile Hava-Yer Harici Yük Taşıyıcı-Pylon" dünyadaki iki
kaynaktan birisi olarak yine TUSAŞ tarafından üretilmektedir. TUSAŞ’ın program kapsamındaki üretim faaliyetlerini
2030’lu yıllara kadar sürdürmesi planlanmaktadır.
Program düşük ölçekli üretim ve tam ölçekli üretim safhaları olarak ikiye ayrılmaktadır. Düşük ölçekli üretim
geliştirme aşamasının tamamlanmasının ardından seri üretime geçmenin başlangıç safhasıdır. Programın düşük ölçekli
üretim safhasında, müşteri siparişleri az sayıda uçak üretimi içindir. Müşteri uçağın performansından tatmin olursa,
önemli oranda büyük siparişlerin söz konusu olacağı programın tam ölçekli üretim safhasına geçilmesi beklenecektir..
Bu program kapsamında, 2013 yılında ve 2014 yılının ilk dokuz aylık döneminde elde edilen gelirler sırasıyla 76
milyon TL ve 95 milyon TL'dir.
Niyet Mektubu
AK
Ayrıca bu program kapsamında, taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışlar 30 Eylül 2014 tarihi itibariyle 124 milyon
ABD Doları'dır.
TUSAŞ ile Northrop 9 Ocak 2007 tarihinde bir niyet mektubu imzalayarak TUSAŞ'ın Northrop'un alt yüklenicisi olarak
MSU Programının tasnif dışı uçak gövdesi montajı işlerini yerine getirmesi konusunda anlaşmışlardır. Northrop
LMC'den aldığı sipariş nezdinde TUSAŞ'a işleri taşere etmektedir. TUSAŞ MTU Programı kapsamında çalışmaya 2008
yılında başlamıştır. Programın 2030'lu yıllara kadar sürmesi beklenmektedir.
Diğer Sözleşmeler
TA
SL
Northrop ile TUSAŞ arasındaki alt yüklenicilik ilişkisi uyarınca Northrop bir lisans sözleşmesi çerçevesinde TUSAŞ'a
yazılım lisansı vermektedir. Ayrıca, Northrop, MTU Programı kapsamında hava giriş kanalı parçalarına ilişkin olarak
TUSAŞ'ı alt yüklenici olarak tayin etmiştir. MTU Programı kapsamında pylon parçalarının üretimine ilişkin olarak
LMC, Marvin Engineering Co. ("Marvin") şirketini alt yüklenici olarak tayin etmiştir. Bu kapsamda, Marvin MTU
Programı kapsamındaki değişik görev ekipmanı pylonları, yakıt tankı ve adaptasyon pylonlarının üretimine ilişkin
olarak TUSAŞ'ı alt yüklenici olarak tayin etmiştir.
Airbus Helicopter (eski adıyla Eurocopter) EC-135'e İlişkin Sözleşme
TUSAŞ EC 135 kompozit parçalarının üretimine ilişkin olarak 6 Kasım 1995 tarihinde Eurocopter Deutschland GmbH
ile Temel Sipariş Sözleşmesi imzalamıştır ("Sözleşme"). Daha sonraki yıllarda yapılan değişikliklerle sözleşmenin
kapsamı Airbus Helicopter (eski adıyla Eurocopter) EC 135 karma takımlarının tasarım, üretim ve endüstriyelleşmesini
de kapsamak üzere genişletilmiştir.
Sözleşme uyarınca TUSAŞ yazılı sipariş üzerine parçaların üretimini gerçekleştirmektedir.
Bu program kapsamında, 2013 yılında ve 2014 yılının ilk dokuz aylık döneminde elde edilen gelirler sırasıyla 4 milyon
TL ve 3 milyon TL'dir.
Eurocopter MK1 Cougar Programına İlişkin Sözleşme
TUSAŞ ve Eurocopter S.A.S, Cougar serisi helikopterlerin (Super Puma 332 MK1) parçalarını üretmek ve
endüstriyelleştirmek üzere 24 Ekim 2002 tarihinde temin ve hizmet sözleşmesi imzalamıştır ("Sözleşme").
2012 yılının Mart ayında yapılan son değişiklik ile Sözleşmenin süresi 31 Aralık 2016'ya kadar uzatılmıştır.
Bu program kapsamında, 2013 yılında ve 2014 yılının ilk dokuz aylık döneminde elde edilen gelirler sırasıyla 8 milyon
TL ve 9 milyon TL'dir.
Ayrıca bu program kapsamında, taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışlar 30 Eylül 2014 tarihi itibariyle 14 milyon
ABD Doları'dır.
Sikorsky Helikopter Programına İlişkin Sözleşmeler
117
TUSAŞ, 1995 yılından beri Sikorsky Aircraft Corporation (“Sikorsky”) için birçok sözleşme kapsamında belirli işler
yerine getirmiştir. Bu sözleşmelerin sonuncusu 3 Ağustos 2008 tarihli olup bu sözleşmenin süresi birçok kez
uzatılmıştır. Bunlardan sonuncusu 15 Mayıs 2012 tarihli olup 1 Ocak 2013 ile 31 Aralık 2017 arasındaki dönemi
düzenlemektedir. Bu sözleşme uyarınca TUSAŞ kendisine sipariş usulü ile taşere edilen Sikorsky helikopterlerine
ilişkin birtakım parça ve ürünlerin tek kaynak tedarikçisi durumundadır.
Bu program kapsamında, 2013 yılında ve 2014 yılının ilk dokuz aylık döneminde elde edilen gelirler sırasıyla 68
milyon TL ve 43 milyon TL'dir.
Ayrıca bu program kapsamında, taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışlar 30 Eylül 2014 tarihi itibariyle 66 milyon
ABD Doları'dır.
Ana Yüklenicilik Sözleşmesi
AK
Özgün Hafif Genel Maksat Helikopteri Programına İlişkin Sözleşmeler
26 Haziran 2013 tarihinde TUSAŞ ile SSM prototip genel maksat helikopteri geliştirilmesine, üretilmesine ve tedarik
edilmesine ilişkin bir sözleşme imzalamıştır. Bu sözleşme kapsamında TUSAŞ projenin ana yüklenicisi olarak çift
motorlu helikopter tasarım ve geliştirilmesinden, Avrupa Hava Güvenliği Ajansı sertifikası da dâhil olmak üzere ilgili
sertifikaların alınmasından ve ilgili teknik paketlerin sağlanmasından sorumludur. TUSAŞ bu programa ilişkin olarak
uluslararası ekipman ve servis tedarikçileri ile birtakım alt yüklenici sözleşmeleri akdetmiştir.
Bu program kapsamında, 2013 yılında ve 2014 yılının ilk dokuz aylık döneminde elde edilen gelirler sırasıyla 8 milyon
TL ve 23 milyon TL'dir.
TA
SL
Ayrıca bu program kapsamında, taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışlar 30 Eylül 2014 tarihi itibariyle 672 milyon
ABD Doları'dır.
T-70 Genel Maksat Helikopteri'ne ilişkin Sözleşmeleri
TUSAŞ'ın SSM ve diğer taraflar ile ana yüklenici olarak hizmet vereceği T-70 genel maksat helikopter programına
ilişkin olarak sözleşme 21 Şubat 2014 tarihinde akdedilmiş olup bu kapsamda SSM TUSAŞ'ın müşterisi olacak ve
Sikorsky, Aselsan ve Alp Havacılık San. ve Tic. A.Ş. ise ana alt yüklenici olarak hareket edecektir. TUSAŞ Grubu’nun
TEI aracılığıyla yürütülen havacılık motorları segmenti, aşağıda anlatılan sözleşme uyarınca T-70 için motor
sağlayacaktır.
T-70, Sikorsky S-70i platformu temel alan bir genel maksat helikopteridir. T-70, Türk ordusu ve diğer nihai resmi
kullanıcıların isteklerine geniş bir yelpazede hizmet verme niyeti ile geliştirilecektir. Bu nihai kullanıcılara; Türk Kara
Kuvvetleri Komutanlığı, Türk Hava. Kuvvetleri Komutanlığı ve Özel Kuvvetler Komutanlığı, Jandarma Genel
Komutanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü ve Orman Genel Müdürlüğü de dâhildir.
Sözleşme, 109 adet T-70 helikopteri siparişini kapsamakta olup SSM, ilave helikopter alma hakkına sahiptir. Sözleşme
son helikopterin teslimatından sonra 20 yıl devam edecek olup şuan itibariyle sözleşmenin 2025'te sona ermesi
beklenmektedir.
TUSAŞ aynı zamanda 21 Şubat 2014 tarihinde Sikorsky ile T-70 genel maksat helikopter programına ilişkin bir sanayi
ortaklık sözleşmesi akdetmiştir. Buna göre, Sikorsky T-70 helikopterlerinin tasarımı, geliştirilmesi ve üretilmesi için
TUSAŞ'a birtakım lisanslar sağlayacak ve TUSAŞ da karşılığında lisans ve peştemaliye ücretleri ödeyecektir.
Ayrıca bu program kapsamında, taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışlar 30 Eylül 2014 tarihi itibariyle 3 milyar
ABD Doları'dır.
T700-TEI-701D Lisanslı Motor Üretimine ilişkin Sözleşme
21 Şubat 2014 tarihinde sözleşme akdedilmiş olup 60'dan fazla değişik modül ve parçaların üretimi, nihai montaj ve test
ve satış sonrası destek dahil olmak üzere T-70 Helikopteri'nin Lisanslı Motor Üretimi (T-700-TEI-701D)
gerçekleştirilecektir.
Göktürk 1 Projesine İlişkin Sözleşmeler
118
Telespazio S.p.A ("Telespazio") SSM ile Göktürk Keşif ve Gözetleme Uydu Sistemleri Projesi ("Göktürk 1 Projesi")
kapsamında askeri istihbarat amaçlı, yüksek çözünülürlüklü uydu sisteminin geliştirilmesi için sözleşme akdetmiştir. Bu
sözleşme offset yükümlülükleri öngörmekte ve proje kapsamındaki işlerin bir kısmının Türk tedarikçiler tarafından
görülmesini düzenlemektedir. Bu bağlamda TUSAŞ, Telespazio ve Telespazio'nun alt yüklenicilerinden biri olan
Thales Alenia Space France ("Thales") ile sözleşmeler akdetmiştir.
2010 yılında GÖKTÜRK-1 üzerine çalışmalara başlanmıştır. Tasarım ve geliştirme faaliyetleri ile Kritik Tasarım
İncelemesi aşaması tamamlanmış olup, entegrasyon faaliyetleri devam etmektedir. GÖKTÜRK-1 Uydu ve Sistemi'nin
MET faaliyetlerinin Akıncı kampüsünde inşa edilen USET Merkezi'nde gerçekleştirilmesi beklenmektedir.
Ayrıca bu program kapsamında, taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışlar 30 Eylül 2014 tarihi itibariyle 3 milyon
ABD Doları'dır.
AK
Telespazio ve TUSAŞ Arasındaki Sözleşme
Bu bağlamda TUSAŞ Telespazio ile 21 Aralık 2009 tarihinde alt yüklenicilik sözleşmesi akdetmiştir. Bu sözleşme
kapsamında, Telespazio, TUSAŞ'ın bu tedarik sözleşmesi altındaki yükümlülüklerini yerine getirmesi bakımından
ihtiyaç duyduğu teknoloji, know-how, teknik destek hizmetleri sağlayacaktır.
Thales Alenia Space France ve TUSAŞ Arasındaki Sözleşme
TA
SL
Telespazio Thales ile SSM Göktürk 1 Projesi kapsamındaki uyduların tasarımı, geliştirilmesi ve üretilmesi için
sözleşme akdetmiştir. Buna göre Göktürk 1 görev modül yapı panellerinin üretilmesi, test edilmesi ve temini için
Thales ve TUSAŞ Aralık 2009 tarihinde bir alt yüklenicilik sözleşmesi akdetmişlerdir. Bu sözleşme ile Thales,
TUSAŞ'ın bu tedarik sözleşmesi altındaki yükümlülüklerini yerine getirmesi bakımından ihtiyaç duyduğu birtakım
teknoloji, know-how, teknik destek hizmetleri sağlayacaktır.
Göktürk 3 Projesine İlişkin Sözleşme
8 Mayıs 2013 tarihinde TUSAŞ ile SSM sentetik açıklıklı radar sistemli uydunun geliştirilmesi kapsamında ön tasarım
aşamasına ilişkin bir sözleşme imzalamıştır.
Sözleşme, ASELSAN ve TÜBİTAK UZAY'ın TUSAŞ'ın ana alt yüklenicileri olacağını öngörmektedir.
Ayrıca bu program kapsamında, taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışlar 30 Eylül 2014 tarihi itibariyle 13 milyon
ABD Doları'dır.
B787 Programına İlişkin Sözleşmeler
B787 Model İrtifa Dümeni, Kargo Paneli ve Stabilizör Gövde Kapağı Parçaları ile İlgili Çerçeve Tedarik Sözleşmesi
20 Ekim 2008 tarihinde TUSAŞ, Alenia Aermacchi S.p.A. ("AEM") ile Boeing'in yeni uçağı 787 için ("Uçak") B787
model irtifa dümeni, kargo paneli ve stabilazör gövde kapağı parçaları üretimine ilişkin olarak bir ana tedarik
sözleşmesi ("ATS") akdetmiştir. Bu sözleşme kapsamında TUSAŞ, proje kapsamında Alenia Aeronautica S.p.A.'nın
tedarikçisi olan ("Alenia Aeronautica") AEM'nin tek kaynak tedarikçisi olarak hareket etmektedir. Alenia Aeronautica
Boeing tarafından Uçak'ın belirli bölümlerini geliştirmek, üretmek ve desteklemek için seçilmiş olan uçak gövdesi proje
ekibinin bir üyesidir. Daha sonra AEM ATS'yi 1 Ocak 2011 tarihinden itibaren geçerli olmak üzere Alenia
Aeronautica'ya temlik etmiştir. 1 Ocak 2012 tarihi itibariyle ise Alenia firmasının kendi içindeki organizasyon
değişikliği sonucunda Alenia Aeronautica olan firma adı Alenia Aermacchi şeklinde değiştirilmiştir.
Bu sözleşme kapsamında TUSAŞ, Alenia Aermacchi (“AEM”) tarafından irtifa dümeni, kargo paneli ve stabilizör
gövde kapağı ve onun türevleri ile ilgili ürünleri, çeşitli zamanlarda bir sipariş emri aracılığıyla talep edilmesi üzerine
üretmek ve AEM'e tedarik etmekle yükümlüdür.
Boeing 787 programının geliştirme aşamasında Boeing ve AEM arasında yapılan yeni bir anlaşma ile AEM firmasının
sorumluluğunda olan bir kısım iş paketleri Boeing’in bünyesine çekilmiştir. Bu kapsamda B787 irtifa dümeni iş
paketine ilişkin TUSAŞ ve AEM firması arasındaki sözleşme iptal edilerek direkt Boeing firması ile devam edecek
şekilde yeni bir sözleşme imzalanmıştır.
119
TUSAŞ'ın ilk olarak B787 irtifa dümeni üretim programına katılımı, Alenia ile olan sözleşmesi kapsamında
gerçekleştirmiştir. Söz konusu sözleşme kapsamında işler 2006 yılında başlanmış olup TUSAŞ, AEM firmasına 165
adet yeni Boeing sözleşmesi kapsamında 30 Eylül 2014 tarihi itibarıyla toplam 126 adet irtifa dümeni teslimatı
yapmıştır. TUSAŞ’ın Boeing ile olan sözleşmesi, Eylül 2013’te sona eren Alenia ile olan sözleşmenin yerine geçmiştir.
30 Eylül 2014 tarihi itibariyle 268 adet stabilazör gövde kapağı parçası teslim edilmiştir.
Hürkuş Projesi ile İlgili Sözleşmeler
TUSAŞ ve SSM için 15 Mart 2006'da 4 adet temel eğitim uçağının teknik veri paketinin tasarım, geliştirme, deneme,
üretim ve sertifikasyonu için TUSAŞ'ın ana yüklenici olduğu bir sözleşme akdetmişlerdir.
AK
TUSAŞ bu sözleşme kapsamında SSM tarafından yapılan veya yapılacak olan ödemelere ilişkin olarak teminat
mektupları temin etmiştir. Sözleşme, TUSAŞ'ın bu sözleşme kapsamında yükümlülükleri tamamlanana dek yürürlükte
kalacaktır.
TUSAŞ, 26 Aralık 2013 tarihinde SSM ile 15 adet Yeni Nesil Temel Eğitim Uçağı Programı veya HÜRKUŞ-B eğitim
uçağının seri üretimine ilişkin sözleşme akdetmiş olup uçakların 2018 ve 2019 yılında teslimatı öngörülmektedir.
Sözleşme ayrıca ek olarak 40 adet uçağın tedarikini de opsiyonel olarak düzenlemektedir. Ayrıca HÜRKUŞ'un hafif
silahlı keşif uçağı modelinin konsept geliştirme çalışmaları sözleşme kapsamında gerçekleştirilecektir. Söz konusu
program kapsamında TUSAŞ Aselsan, Martin-Baker Aircraft Company Ltd. ve Pratt & Whitney ile çeşitli uçak ve
motor parçalarının üretimine ilişkin alt yüklenicilik sözleşmeleri imzalamıştır.
ARI Projesi ile İlgili Sözleşmeler
TA
SL
Modernizasyon Sözleşmesi
TUSAŞ ve SSM, Türk Hava Kuvvetleri Komutanlığı envanterinde bulunan 55 adet T-38 model uçağın elektronik
sistemlerinin modernizasyonuna ilişkin olarak 26 Haziran 2007 tarihinde bir sözleşme akdetmişlerdir. TUSAŞ,
sözleşme kapsamında 5 adet uçağın modernizasyonunu üstlenmiş olup diğer 50 adet uçağa ilişkin çalışmalar TUSAŞ'ın
gözetimi altında ve TUSAŞ tarafından temin edilen veri paketi kullanılarak Eskişehir'de bulunan 1. Hava İkmal Bakım
Merkezi'nde gerçekleştirilecektir.
ARI Projesi'ne ilişkin çalışmalara 2007 yılında başlanmış olup TUSAŞ, uçak modernizasyonu işinin ilk teslimini Nisan
2012'de gerçekleştirmiştir ve beşinci uçağın modernizasyonu Aralık 2012'de tamamlanmıştır. Kasım 2013'te TUSAŞ,
SSM ile ek olarak 13 adet uçak ve bunlar ile ilgili yedek parçalara ilişkin olarak yeni bir sözleşme akdetmiştir. Bu
sözleşme kapsamındaki seri üretimin 2015 yılında tamamlanması beklenmektedir.
TUSAŞ ve Havelsan Arasında Alt Yüklenicilik Sözleşmeleri
ARI Projesi kapsamında, TUSAŞ ve Havelsan tedarik sözleşmesi akdetmiş olup Havelsan bu sözleşme kapsamında T38 eğitim uçakları için simülatör tedarik edecektir.
Bu proje kapsamında, TUSAŞ Havelsan ile görev planlaması yer istasyonu ve ilgili hizmetlerin Havelsan tarafından
teminine ilişkin bir alt yüklenicilik sözleşmesi de akdetmiştir.
TUSAŞ ve Aselsan Arasında Alt Yüklenicilik Sözleşmeleri
ARI Projesi kapsamında, TUSAŞ ve Aselsan 10 Nisan 2008 tarihinde alt yüklenicilik sözleşmesi akdetmiş olup,
Aselsan bu sözleşme kapsamında merkezi kontrol bilgisayarı ve harekat uçuş yazılımı üretecek, geliştirecek ve
TUSAŞ'a teslim edecektir.
Bu program kapsamında, 2013 yılında ve 2014 yılının ilk dokuz aylık döneminde elde edilen gelirler sırasıyla 25
milyon TL ve 4 milyon TL'dir.
Ayrıca bu program kapsamında, taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışlar 30 Eylül 2014 tarihi itibariyle 26 milyon
ABD Doları'dır.
Özgür Projesi'ne İlişkin Sözleşme
120
TUSAŞ ve SSM F-16 savaş uçakları için milli görev yazılım ve bilgisayarlarının geliştirilmesi için 6 Mart 2012
tarihinde sözleşme akdetmiştir.
Bu program kapsamında, 2013 yılında ve 2014 yılının ilk dokuz aylık döneminde elde edilen gelirler sırasıyla 14
milyon TL ve 7 milyon TL'dir.
Ayrıca bu program kapsamında, taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışlar 30 Eylül 2014 tarihi itibariyle 26 milyon
ABD Doları'dır.
Erciyes Projesi ile İlgili Sözleşme
AK
TUSAŞ ve SSM Aralık 2006'da ikisi prototip olmak üzere 7 adet C-130E ve 6 adet C-130 B uçaklarının elektronik
sistemlerinin modernizasyonuna ilişkin olarak sözleşme akdetmiştir. Sözleşmenin kapsamı daha sonra toplamda 19
uçağa çıkarılmıştır.
2014 yılının Ağustos ayında modernize edilmiş ilk prototip uçağın teslimatı gerçekleşmiştir ve 2014 yılının sonuna
kadar modernize edilmiş ikinci prototip uçağın teslimatı planlanmaktadır. 19 uçağı içeren seri modernizasyonu, TUSAŞ
tesislerinde ve TUSAŞ denetiminde Kayseri'deki Türk Hava Kuvvetleri Komutanlığı 2. Hava İkmal Bakım Merkezi'nde
gerçekleştirilecektir. Bu sözleşme çerçevesindeki programın 2017 yılında tamamlanması beklenmektedir.
Ayrıca bu program kapsamında, taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışlar 30 Eylül 2014 tarihi itibariyle 59 milyon
ABD Doları'dır.
Gören Projesi ile İlgili Sözleşme
TA
SL
TUSAŞ ile SSM, Eylül 2013'te 3 adet C-160 uçağının hava veri platformunun dönüştürülmesine ve bu uçakların
istihbarat gözetleme ve keşif konfigürasyonunda modernizasyonuna ilişkin bir sözleşme imzalamışlardır. Bu uçaklara
ilişkin ayrıca lojistik hizmetleri de sağlanacaktır. Söz konusu programın 2015 yılının son çeyreğinde tamamlanması
planlamaktadır.
Ayrıca bu program kapsamında, taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışlar 30 Eylül 2014 tarihi itibariyle 1,4 milyon
ABD Doları'dır.
TX-FX Projesi ile İlgili Sözleşme
TUSAŞ ve SSM 2011 yılında Türk Hava Kuvvetleri Komutanlığı'nın 2023 Vizyonu girişimi kapsamında 2020'li
yıllardaki jet eğitim uçakları ve savaş uçaklarının milli imkânlarla geliştirilmesi ve tasarlanmasına ilişkin ve TUSAŞ'ın
ana yüklenici olduğu bir sözleşme akdetmişlerdir. Programın konsept tasarım aşaması 2013 yılında tamamlanmıştır.
Söz konusu ilk aşamadan sonra SSM bu programı devam ettirmek isterse, ilave tasarım ve geliştirmeden ve programın
devam etmesine bağlı olarak üretimin yapılmasından TUSAŞ'ın sorumlu olması beklenmektedir.
F-16 MSM Projesi'ne İlişkin Sözleşme
TUSAŞ ve SSM 10 Ağustos 2009 tarihinde, 149 adet F-16'nın seri montaj tertibatının modernizasyonuna ilişkin olarak
sözleşme akdetmiştir.
Sözleşme kapsamında toplam 165 adet uçak bulunmakta olup bunlardan 149'unun modernizasyonu TUSAŞ tesislerinde
gerçekleştirilmekte olup geri kalan 16 adet uçağın modernizasyonu TUSAŞ'ın gözetimi altında Türk Hava Kuvvetleri
Komutanlığı'nın Eskişehir'de bulunan 1. Hava İkmal Bakım Merkezi'nde gerçekleştirilmektedir.
TUSAŞ söz konusu sözleşme kapsamında çalışmalara 2010 yılında başlamış olup Türk Hava Kuvvetleri
Komutanlığı'na ilk modernize F-16 teslimatını 2011'de gerçekleştirmiştir. Bu sözleşme kapsamındaki modernizasyon
işinin 2015 yılında tamamlanması beklenmektedir.
Ayrıca bu program kapsamında, taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışlar 30 Eylül 2014 tarihi itibariyle 7 milyon
ABD Doları'dır.
MELTEM II Projesi ile İlgili Sözleşme
121
Thales Airborne Systems ("Thales"), 19 Aralık 2002 tarihinde dokuz adet CN-235-100M uçaklarının modernizasyonu
ve Türk Deniz Kuvvetleri için Deniz Devriye ve Gözetleme platformlarına dönüştürülmesine ilişkin olarak sözleşme
akdetmiştir. Bu bağlamda TUSAŞ ve Thales sözleşme akdetmiş olup söz konusu sözleşme uyarınca TUSAŞ bu proje
ile ilgili olarak belirli parça ve hizmetleri tedarik edecektir. TUSAŞ dönüştürülmüş uçakların teslimatına 2012 yılının
üçüncü çeyreğinde başlamış olup 2014 yılı içinde tüm 9 uçağın teslimatını tamamlamıştır.
Bu program kapsamında, 2013 yılında ve 2014 yılının ilk dokuz aylık döneminde elde edilen gelirler sırasıyla 2 milyon
TL ve 5 milyon TL'dir.
MELTEM III Projesi ile İlgili Sözleşme
AK
AEM 6 adet ATR-72-600 uçağının Deniz Devriye Uçağı'na dönüştürülerek tedarikine ilişkin olarak 20 Temmuz
2005'te, SSM ile ana tedarik sözleşmesi akdetmiştir. Bu bağlamda Alenia, TUSAŞ ile alt yüklenici sözleşmesi
imzalamış olup bu sözleşme uyarınca TUSAŞ bu projeye ilişkin belirli tasarım, üretim ve hizmet tedariki işlerini yerine
getirecektir.
Bu sözleşme çerçevesinde modifikasyon işine 2013 yılının üçüncü çeyreğinde başlanmış olup program çerçevesinde
yapılacak son teslimatların 2018 yılının ilk çeyreğinde tamamlanması beklenmektedir.
Bu program kapsamında, 2013 yılında ve 2014 yılının ilk dokuz aylık döneminde elde edilen gelirler sırasıyla 6 milyon
TL ve 9 milyon TL'dir.
Ayrıca bu program kapsamında, taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışlar 30 Eylül 2014 tarihi itibariyle 19 milyon
ABD Doları'dır.
TA
SL
Turna Projesi ile İlgili Sözleşme
TUSAŞ ve Türk Hava Kuvvetleri Komutanlığı 12 adet Turna hedef uçağı sistemlerinin satın alınmasına ilişkin olarak
sözleşme akdetmiştir. TURNA'nın ilk test uçuşu 2012 yılında yapılmıştır. Ayrıca sistemin 2001 yılından itibaren
üretimi devam etmektedir. Milli Savunma Bakanlığı ihaleleri sonrasında akdedilen tek bir sözleşme temelinde TURNA
sistemlerinin satışları gerçekleşmektedir. Ayrıca 2014 yılında Türk Deniz Kuvvetleri'ne TURNA sistemi ile ilgili
hizmetler verilmiş ve verilmeye devam edilecektir. 2015 yılında ve ilerleyen yıllarda da Türk Deniz Kuvvetleri'ne bu
hizmetlerin verilmeye devam edilmesi amaçlanmaktadır.
Barış Kartalı Projesine İlişkin Sözleşme
TUSAŞ, Boeing Şirketi ("Boeing") ile, 4 adet B737 uçağından üçünün SSM ve Türk Hava Kuvvetleri Komutanlığı'na
temin edilmek üzere erken uyarı ve kontrol veya AEW&C konfigürasyonlu "Barış Kartalı" uçağına dönüştürülmesi
hususunda bir alt yüklenicilik sözleşmesi akdetmiştir. Bu sözleşme TUSAŞ'ın, Barış Kartalı Projesi ile ilgili uçakların
dönüşümünün sağlanması, bazı ekipmanlarının kurulumu ve test edilmesi ve uçakların test edilmesi ve teslimi ile çeşitli
tali hizmetlerin sağlanması hususlarında akdedilmiştir.
TUSAŞ, Barış Kartalı programı kapsamında dört adet uçaktan üçünün modernizasyonundan sorumludur.
Söz konusu program TUSAŞ için bir geliştirme programından çok müşteri (Boeing) tarafından sağlanan teknik verilere
göre yürütülecek bir üretim programı olup bu programa ilişkin TUSAŞ, kendisine düşen kısmı tamamlamış ve teslim
etmiştir.
Ayrıca bu program kapsamında, taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışlar 30 Eylül 2014 tarihi itibariyle 3 milyon
ABD Doları'dır.
Peace Drive II F-16 Modernizasyon Programına İlişkin Sözleşmeler
Pakistan Hükümeti ile TUSAŞ, Pakistan Hava Kuvvetleri'nin envanterinde yer alan 41 adet F-16 uçağının modernize
edilmesi hususunda sözleşme akdetmiştir. Lockheed Martin bu sözleşme çerçevesinde TUSAŞ'ın kullandığı kitleri
temin etmektedir.
30 adet F-16 uçağın modernizasyonu Yarı Ömür Uçak Geliştirme ve Falcon Star Yapısal Geliştirme işlerine ilişkin olup
diğer 11 adet F-16 uçak yalnızca Yarı Ömür Uçak Geliştirme işi ile modernize edilmiştir.
122
TUSAŞ Peace Drive II programına 2009 yılında başlamış olup Pakistan Hava Kuvvetleri için modernize edilen F-16
uçaklarını teslim etmeye 2012 yılında başlamıştır. Bu sözleşme kapsamındaki modernizasyon işi 2014 yılında
tamamlanmıştır.
Spirit AeroSystems Inc. ile Akdedilen Sözleşmeler
TUSAŞ, Spirit AeroSystems Inc. ("Spirit") ile ilki 2002 yılında en güncel olanı ise 24 Mayıs 2010 tarihinde uçakların
montaj parçalarının üretim ve teslimatına ilişkin olarak bir dizi sözleşme akdetmiştir. Bu parçalar B737, B747 ve B777
dar gövdeli sivil uçaklarının üretiminde kullanılan küçük temel montaj veya montaja yardımcı olan parçalardan
oluşturmaktır.
Bu program kapsamında, 2013 yılında ve 2014 yılının ilk dokuz aylık döneminde elde edilen gelirler sırasıyla 145
milyon TL ve 140 milyon TL'dir.
AK
Ayrıca bu program kapsamında, taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışlar 30 Eylül 2014 tarihi itibariyle 320 milyon
ABD Doları'dır.
General Electric LEAP Motoru Kanatçıklı Disk Programına İlişkin Sözleşmeler
TEI, Eylül 2013’te, GE Aviation ile GE Aviation'ın yeni LEAP motor programına ilişkin bir sözleşme akdetmiştir.
Sözleşme kapsamında TEI, Airbus A320neo uçaklarının LEAP motorunun dört farklı çeşit kompresör blisklerinin beş
farklı kademede üretimini gerçekleştirecektir. Sözleşme kapsamında TEI yaklaşık 37.000 parça teslimatı yapacaktır.
TA
SL
Söz konusu bu yeni program başlangıç safhasındadır. Bu sözleşme kapsamında 2016 ile 2035 yılları arasında 30.000
adet motorun teslim edilmesi planlanmaktadır. Her bir motorda TUSAŞ Grubu'nun iş payı fiyatı 2016 yılı fiyatlarıyla
hesaplandığında 170.000 ABD Dolardır.
LEAP motorunun değişik versiyonları Boeing B737MAX ve COMAC C 919 uçaklarında kullanılmaktadır. TUSAŞ, bu
uçaklarda kullanılacak LEAP motorlarının üretimlerine ilişkin programlarda tedarikçi olarak yer almak üzere hali
hazırda sözleşme müzakerelerini sürdürmektedir.
Sözleşme 2035 yılına kadar devam edecek olup üretime 2016 yılında başlanması beklenmektedir
Ayrıca bu program kapsamında, taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışlar 30 Eylül 2014 tarihi itibariyle 1.208
milyon ABD Doları'dır.
TP400-D6 Motor Programı
TEI, TP400-D6 motor programı kapsamında Industria de Turbopropulsores S.A., Spain c.o. Europrop International ile
RGPO çerçevesinde bir sözleşme akdetmiştir. Bu sözleşme kapsamında TEI, A400M uçaklarında kullanılacak olan
TP400 motoruna ait ön yatak bölgesi modülü, egzoz modülü ve yer testlerinde kullanılan projeye test ekipmanlarının
tasarım, geliştirme ve üretim işlerini yerine getirecektir. TEI bu sözleşme kapsamında aynı zamanda söz konusu
modüllerin bakım, revizyon ve yedek parça desteği işlerini de üstlenmektedir.
Bu program kapsamında, 2013 yılında ve 2014 yılının ilk dokuz aylık döneminde elde edilen gelirler sırasıyla 12
milyon TL ve 16 milyon TL'dir.
Ayrıca bu program kapsamında, taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışlar 30 Eylül 2014 tarihi itibariyle 127 milyon
ABD Doları'dır.
Cougar Makila 1A1 Motorları ile İlgili Lojistik Destek Sözleşmesi
26 Aralık 2011 tarihinde Türk Hava Kuvvetleri Komutanlığı ve Türk Kara Kuvvetleri envanterinde yer alan Makila
1A1 motorlarının bakım, test, onarım ve modernizasyonu konusunda TEI ve SSM arasında bir sözleşme akdedilmiştir.
Bu sözleşme periyodik bakımlar ile arıza halinde bakım hizmetlerini de kapsamaktadır.
Bu program kapsamında, 2013 yılında ve 2014 yılının ilk dokuz aylık döneminde elde edilen gelirler sırasıyla 11
milyon TL ve 14 milyon TL'dir.
123
Ayrıca bu program kapsamında, taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışlar 30 Eylül 2014 tarihi itibariyle 70 milyon
ABD Doları'dır.
Yapısal İş Koluna İlişkin Diğer Sözleşmeler





TUSAŞ ile Stork Fokker AESP ("Fokker") arasında Golfstream G650 uçak gövdesi paneli üretimine ilişkin
çerçeve sözleşme.
Boeing 707 E-3A dış kanat onarım ve NATO'nun E-3A programı kapsamında International Aerospace
Management Company ile TUSAŞ arasında akdedilen sözleşme.
Airbus Premium Aerotec parçalarının üretilmesine ilişkin sözleşme.
F-16 için kimyasal frezeleme parçalarının üretimi sözleşmesi.
AS 532 Cougar helikopteri simülatörünün parçalarının Havelsan için üretimine ilişkin sözleşme.
AK
Bakım Onarım İş Koluna İlişkin TEI'nin Taraf Olduğu Sözleşmeler

F16 bakım onarım hizmetleri kapsamında Bahreyn Savunma Kuvvetleri'ne ait uçakların motorlarının depo
seviyesi bakımına ilişkin sözleşme. Bu sözleşme kapsamında TUSAŞ'ın yaklaşık 25 adet motor bakımı
yapması planlanmaktadır. Ayrıca bu program kapsamında, taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışlar 30
Eylül 2014 tarihi itibariyle 12,81 milyon ABD Doları'dır.

TF33 PW100A programı kapsamında NATO Bakım ve Tedarik Kuruluşuna Pratt & Whitney TF33
motorlarının d-seviyesi bakımına ilişkin sözleşme. Bu sözleşme kapsamındaki işlerin 31 Aralık 2021'e kadar
devam etmesi öngörülmüştür. Bu program kapsamında, 2013 yılında ve 2014 yılının ilk dokuz aylık
döneminde elde edilen gelirler sırasıyla 2 milyon TL ve 3 milyon TL'dir. Ayrıca bu program kapsamında,
taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışlar 30 Eylül 2014 tarihi itibariyle 12 milyon ABD Doları'dır.
TA
SL
Fikri Mülkiyet
TUSAŞ tarafından sahip olunan tescilli fikri mülkiyet hakları aşağıda belirtilmiş olup, tescilli olmayan Ar-Ge, beceri,
know-how, ticari sır ve diğer fikri mülkiyet hakları da TUSAŞ için büyük önem arz etmektedir. TUSAŞ’ın bilgi
teknolojileri alanında hizmet sürekliliğinin sağlanması için birtakım plan ve yönergeleri de bulunmaktadır.
Yazılım ve Donanım
TUSAŞ tarafından kullanılan yazılım ve donanımlar, gerekli izin ve lisanslar alınmak suretiyle kullanılmaktadır. Bu
yazılım ve donanımlara ilişkin olarak, ilgili şirketlerle yapılmış olan anlaşmalar doğrultusunda düzenli bakım ve onarım
hizmeti alınmaktadır.
Markalar
TUSAŞ tarafından kullanılan ve aşağıdaki tabloda listelenmiş olan yedi adet marka, Türk Patent Enstitüsü nezdinde
tescil edilmiştir. Söz konusu markalar sadece Türkiye’de koruma altındadır.
Marka
Marka No.
Koruma Tarihi
Durum
TURNA + şekil
2007/22840
22.04.2007
Tescilli
HÜRKUŞ + şekil
2007/22841
27.04.2007
Tescilli
GÖZCÜ + şekil
2007/22842
27.04.2007
Tescilli
TAI
2007/22839
27.04.2007
Tescilli
TUSAŞ
2008/12748
07.03.2008
Tescilli
ŞİMŞEK + şekil
2009/39449
24.07.2009
Tescilli
ANKA + şekil
2010/47142
19.07.2010
Tescilli
TEI tarafından kullanılan ve aşağıdaki tabloda listelenmiş olan bir adet marka, Türk Patent Enstitüsü nezdinde tescil
edilmiştir. Söz konusu marka sadece Türkiye’de korum altındadır.
Marka
Marka No.
Koruma Tarihi
124
Durum
TEI
2004/20174
02.07.2004
Tescilli
Patentler
TUSAŞ tarafından sahip olunan patent ve patent başvurularına ilişkin bilgi aşağıdaki tablodaki gibidir. İncelemeli
patent başvuru tarihinden itibaren yirmi yıl, incelemesiz patentler ise başvuru tarihinden itibaren yedi yıl süreyle
korumaya tabidir. Söz konusu patentler sadece Türkiye’de koruma altındadır.
Patent
Patent No.
Koruma Tarihi
Durum
2007/02825
27.04.2007
Tescilli
Gömme Bloklu
Kompozit Kemik Yapı
(İncelemeli)
2008/06754
08.09.2008
Tescilli
Yüzer Tasarım
Kıvamına Uygun Kargo
Rayı Bağlantısı
(İncelemesiz)
2009/10034
31.12.2009
Tescilli
2011/04420
06.05.2011
Tescilli
TA
SL
Perçinleme
İşlemlerinde Kullanılan
Bir Tutucu
Mekanizması
(İncelemesiz)
AK
Su Kalkanı (İncelemeli)
Sac Levhalar İçin
Vakumlu Tutma Kalıbı
2011/05976
17.06.2011
Tescilli
Çok Amaçlı Taşıt
Fırlatıcı ve Çalışma
Yöntemi
2011/08005
11.08.2011
Tescilli
Bir Yapıştırma Kalıbı
2011/12575
19.11.2011
Tescilli
Bir Vakumlu Kalıp ve
Sac Kalınlığını
Düşürme Yöntemi
2012/00493
16.01.2012
Tescilli
Başvuru Tarihi
Durum
Patent Başvurusu
Başvuru No.
Kapalı Geometrili
Parçaları Üretebilen
Çok Parçalı ve
Döndürülebilir Bir
Serme Takımı
2011/13254
30.12.2011
Başvuru Aşamasında
Bir Kapı Kilit
Mekanizması
2012/05709
16.05.2012
Başvuru Aşamasında
Bir Kapı Kolu
Mekanizması
2012/06649
07.06.2012
Başvuru Aşamasında
Bir Hava Aracı Görüş
Sistemi
2012/07589
29.06.2012
Başvuru Aşamasında
125
2012/08055
11.07.2012
Başvuru Aşamasında
Hava Taşıtları İçin İniş
Destek Yöntemi
2012/12844
07.11.2012
Başvuru Aşamasında
Bir Hedef Tespit
Sistemi ve Yöntemi
2012/13262
16.11.2012
Başvuru Aşamasında
Bir Profil
Şekillendirme Tezgahı
2013/07057
12.06.2013
Başvuru Aşamasında
Tek Yaprak Güneş
Paneli Açılma
Düzeneği
2013/10355
03.09.2013
Başvuru Aşamasında
Bir Darbe Sönümleyici
Bir Plakalı Somun
Takma ve Sıkma
Makinesi
Bir Kompozit Parça
Üretim Kalıbı
2013/12568
31.10.2013
Başvuru Aşamasında
2013/13402
19.11.2013
Başvuru Aşamasında
2013/13747
26.11.2013
Başvuru Aşamasında
2013/15355
27.12.2013
TA
SL
İniş Takımı
Hareketlendiricisi
AK
Bir Kilit Mekanizması
Kilitlenebilir İstikamet
Dümeni Pedal
Mekanizması
2013/15354
27.12.2013
Bir Hizalayıcı Aparat
2014/03595
27.03.2014
İHA için Güç Kontrol
Yöntemi
2014/05074
06.05.2014
Bir Pedal Sistemi
2014/04953
02.05.2014
Bir Şekillendirme ve
Düzeltme Aparatı
2014/09559
15.08.2014
Bir Test Ekipmanı
2014/12071
15.10.2014
Başvuru Aşamasında
Başvuru Aşamasında
Başvuru Aşamasında
Başvuru Aşamasında
Başvuru Aşamasında
Başvuru Aşamasında
Başvuru Aşamasında
TEI tarafından sahip olunan patent ve patent başvurularına ilişkin bilgi aşağıdaki tablodaki gibidir. İncelemeli patent
başvuru tarihinden itibaren yirmi yıl, incelemesiz patentler ise başvuru tarihinden itibaren yedi yıl süreyle korumaya
tabidir. Söz konusu patentler sadece Türkiye’de koruma altındadır.
Patent
Patent No.
Koruma Tarihi
Durum
Plazma kaplı direnç
nokta kaynağı elektrotu
2008/05363
21.07.2008
Koruma süresi doldu.
Termal püskürtme ile
üretilen kaplamalarda
proses ve metalografik
numune hazırlama
kaynaklı hataların
2009/00498
23.01.2009
Tescilli
126
tespiti için bir metot
2010/02787
09.04.2010
Tescilli
Kimyasal aşındırma
prosesi için bir fikstür
2010/07070
25.08.2010
Tescilli
Tel erozyon prosesi için
bir fikstür ve parça
işleme metodu
2010/10662
21.12.2010
Tescilli
Bilyalı dövme işlemi
uygulanmış uzay ve
havacılık parçalarında
bilyalı dövme yığılması
ve bilyalı dövme
şişmesinin birbirinden
ayırt edilmesi için bir
metot
2011/02636
Patent Başvurusu
AK
Yeni nesil metalografik
parlatma süspansiyonu
21.03.2011
Tescilli
Başvuru No.
Başvuru Tarihi
Durum
2012/09961
30.08.2012
Başvuru Aşamasında
Köprülü tip cnc bilyalı dövme
tezgâhlarında bilyalı dövme
prosesinin uzaktan
programlanabilmesi için bir
metod
2012/10293
09.10.2012
Başvuru Aşamasında
Elektro erozyon (edm) işleminde
kullanılan sabit sinüs tablalı
divizör fikstür tasarımı
2012/10291
09.10.2012
Başvuru Aşamasında
Sızdırmazlık dişlerinin doğrusal
olmayan yüzeyine nikelalüminyum tozu üzerine
alüminyum oksit tozu kullanarak
hava plazma sprey kaplama
yöntemi
2013/05813
15.05.2013
Başvuru Aşamasında
Bakır-nikel-indiyum alaşımı
termal püskürtme tozunun
titanyum alaşımı substrata
kaplanması ile ilgili bir metod
2013/05867
16.05.2013
Başvuru Aşamasında
Bir Cıvatalı Boru Bağlantısı
2012/08079
11.07.2012
Başvuru Aşamasında
Bir Sönümleyici Komplesi
2012/10032
03.09.2012
Başvuru Aşamasında
Sızdırmazlığa Sahip Bir Rulman
Yuvası
2012/14248
06.12.2012
Başvuru Aşamasında
Bir Türbin Şaftı
2012/08080
11.07.2012
Başvuru Aşamasında
TA
SL
Dik torna tezgahı akışkan geçiş
sistemi
127
2012/10034
03.09.2012
Başvuru Aşamasında
Bir Sızdırmazlık Sistemi
2012/11884
16.10.2012
Başvuru Aşamasında
Bir Türbin Soğutma Sistemi
2012/08081
11.07.2012
Başvuru Aşamasında
Bir Isı Kalkanı Sistemi
2012/08082
11.07.2012
Başvuru Aşamasında
Kütle debimetreleri için alternatif
bir kalibrasyon yöntemi
2013/02681
04.03.2013
Başvuru Aşamasında
Bir Yanma Odası
2013/02283
26.02.2013
Başvuru Aşamasında
Gas Türbinli Motorlarda Düzgün
Yakıt Akışını Sağlayan Halkasal
Yakıt Besleme Sistemi
Bir Ateşleme Sistemi
Bir Kanatçık Montajı
Sızdırmazlık Komplesi
2013/03300
19.03.2013
Başvuru Aşamasında
2012/10033
03.09.2012
Başvuru Aşamasında
2013/08529
15.07.2013
Başvuru Aşamasında
2013/08530
15.07.2013
Başvuru Aşamasında
2013/08531
15.07.2013
Başvuru Aşamasında
TA
SL
Gaz Türbinli Motor
AK
Gaz Türbinli Motorlarda Isıl
Genleşme Dengeleyici
Esnek ve titreşim sönümleyen bir
kafes yapı ile sağlanan motorhava aracı bağlantısı
2014/13013
05.11.2014
Başvuru Aşamasında
Termal sprey kaplama prosesleri
için plazma tabancasına adapte
çoklu eksen kabiliyetine sahip
yeni nesil toz besleme aparatı
2013/05868
16.05.2013
Başvuru Aşamasında
HVOF Termal Püskürtme
Prosesi İçin Metalik Maske
Fikstürü Tasarımı
2013/14800
17.12.2013
Başvuru Aşamasında
Dotpeen markalama tezgahı
motorlu yükseklik ayarı aparatı
2013/15096
17.12.2013
Başvuru Aşamasında
Alan Adları
TUSAŞ tarafından kullanılan aşağıdaki alan adları, Ortadoğu Teknik Üniversitesi bünyesindeki Nic.tr nezdinde tescil
edilmiştir.
Alan Adı
Alan Adı Sahibi
Durum
www.tusas.com.tr
TUSAŞ
Tescilli
www.tai.com.tr
TUSAŞ
Tescilli
TEI tarafından kullanılan aşağıdaki alan adları, Ortadoğu Teknik Üniversitesi bünyesindeki Nic.tr nezdinde tescil
edilmiştir.
Alan Adı
Alan Adı Sahibi
Durum
www.tei.com.tr
TEI
Tescilli
128
TUSAŞ Grubu'nun marka, patent, alan adı ve diğer fikri ve sınai haklarına bağımlı olmadığı düşünülmektedir.
Sigorta
TUSAŞ Grubu'nun malvarlığı Anadolu Anonim Türk Sigorta Şirketi tarafından, söz konusu sigorta şirketi ile yapılan
genel mahiyetteki sigorta sözleşmeleri ile olağan rizikolara karşı korunmaktadır. TUSAŞ Grubu, mal varlığı ve üçüncü
kişinin sorumluluğu da dâhil olmak üzere tüm zarar ve rizikolara karşı yeterli bir biçimde korunduğu kanaatindedir.
Sigorta kapsamındaki rizikolar arasında yangın, fırtına, yer kayması, sel, duman, hırsızlık, kara ve hava araçlarının
çarpması, yıkıcı ve terörist eylemler ile mali sorumluluk yer almaktadır. Bunun yanı sıra Şirket, 100.000.000 ABD
Doları tutarında bir deprem ve yanardağ püskürmesi sigortası ile de korunmaktadır. TUSAŞ'ın çalışanlarını kapsayan
sigorta poliçeleri de mevcuttur.
AK
Bunun yanı sıra Şirket, gerek yurt dışından ithal edeceği, gerek yurt dışına ihraç edeceği ve gerekse Türkiye sınırları
içinde sevk edeceği, faaliyet konusu ile ilgili her türlü malzemeyi kapsayan nakliyat sigortası yaptırmıştır. Şirket ayrıca
çeşitli mali sorumluluk sigortaları ile de korunmaktadır. Söz konusu sigortalar, işveren mali mesuliyet sigortası, üçüncü
şahıs sorumluluk sigortası, özel güvenlik zorunlu mali sorumluluk sigortası, tehlikeli maddeler ve tehlikeli atık zorunlu
mali sorumluluk sigortası ve tıbbi kötü uygulamaya ilişkin zorunlu mali sorumluluk sigortasıdır.
Şirket, ürettiği ve modernize veya modifiye ettiği hava araçlarından birinin ayıptan kaynaklı bir kazaya maruz kalması
halinde potansiyel olarak önemli kayıplarla karşılaşabilir. Bu türden bir kaza veya olay, hasarlı aracın onarılması veya
yenisiyle değiştirilmesi ile ilgili giderlere yol açabilecek ve ayrıca yerdeki kazazedeler de dâhil olmak üzere pilotların,
yolcuların veya diğer kişilerin ölümü veya yaralanmasından ötürü önemli yasal tazmin taleplerinde bulunulması ile
sonuçlanabilecektir. Şirket, ürettiği ve modernize veya modifiye ettiği hava araçlarını kapsayan gövde, gövde savaş ve
üçüncü taraf mali mesuliyet (yolcular, bagaj ve kargo mali mesuliyetini teminat altına almaktadır) sigortalarını Anadolu
Anonim Türk Sigorta Şirketi'nden temin etmektedir.
TA
SL
Sertifikalar
Şirket'in tasarım ve üretim programlarına ilişkin olarak Milli Savunma Bakanlığı, Avrupa Hava Güvenliği Ajansı ve
diğer sertifika kuruluşlarından aldığı ve İzahname tarihi itibariye geçerli olan sertifikalara ilişkin bilgi aşağıda temin
edilmektedir.
Sertifikanın Adı
Sertifikayı Düzenleyen Kurum
Sertifikanın Konusu
Şirket'in Kalite Yönetim Sisteminin Tasarım
Geliştirme ve Üretime yönelik AQAP-2110 NATO
Kalite Güvence Gereklerine Uygunluğu
AQAP-2110
Milli Savunma Bakanlığı
AQAP-2310
Milli Savunma Bakanlığı
ISO-9001 : 2008
Bureau Veritas
Şirket'in Kalite Yönetim Sisteminin ISO-9001: 2008
Kalite Yönetim Sistemleri Kriterlerine Uygunluğu
Bureau Veritas
Şirket'in Kalite Yönetim Sisteminin AS9100RevC ve
EN9100:2009 Havacılık, Uzay ve Savunma
Kurumları Hakkındaki Kalite Yönetim Sistemleri
Kriterlerine Uygunluğu
Bureau Veritas
Şirket'in Kalite Yönetim Sisteminin AS9110RevB ve
EN9110:2012 Havacılık Bakım Onarım Kurumları
Hakkındaki Kalite Yönetim Sistemleri Kriterlerine
Uygunluğu
Avrupa Hava Güvenliği Ajansı
Şirket'in Airbus Parçası Üretim Programlarının (EC)
216/2008 ile (EC) 748/2012 Bölüm 21, paragraf G
numaralı Avrupa Sivil Havacılık Düzenlemelerine
Uygunluğu
AS EN 9100
AS EN 9110
Üretim Organizasyonu
Tasdiknamesi (ÜOT)
Şirket'in Kalite Yönetim Sisteminin Havacılık, Uzay
ve Savunma'ya yönelik AQAP-2310 Tedarikçiler için
NATO Kalite Güvence Gereklerine Uygunluğu
129
Tasarım Organizasyonu
Tasdiknamesi (TOT)
Tasarım Organizasyonu
Yeterlilik Onayı Belgesi
Savunma Sanayii Müsteşarlığı
C-130 Modernizasyon programı kapsamındaki
TUSAŞ üretim faaliyetlerinin (EC) 748/2012, Kısım
21, Bölüm 21, paragraf G ve Sözleşme başlıklı
Avrupa Sivil Havacılık Düzenlemesine Uygunluğu
Avrupa Hava Güvenliği Ajansı
Şirket Tasarım Organizasyonu'nun Hürkuş Tip
sertifikasyonu için (EC) 1702/2003 Kısım 21
paragraf J numaralı Avrupa Sivil Havacılık
Düzenlemelerine Uygunluğu
Savunma Sanayii Müsteşarlığı
Şirket Tasarım Organizasyonu'nun Erciyes C-130
Modernizasyon Programı için (EC) 1702/2003 Kısım
21 paragraf J numaralı Avrupa Sivil Havacılık
Düzenlemelerine Uygunluğu
AK
Üretim Organizasyonu
Yeterlilik Onayı Belgesi
Savunma Sanayii Müsteşarlığı
Şirket Tasarım Organizasyonu'nun Hürkuş tip
sertifikası için (EC) 1702/2003 Kısım 21 paragraf J
numaralı Avrupa Sivil Havacılık Düzenlemelerine
Uygunluğu
NADCAP
Performans Değerlendirme
Enstitüsü
Şirket'in Özel Üretim Süreçlerinin Kaynak, Yüzey
Geliştirme, Tahrip Edici Olmayan Testler, Kimyasal
İşlem, Isıl İşlem ve Alaşım konularında Müşteri ve
Endüstri Kriterlerine Uygunluğu
TS ISO/IEC 27001:2006
Denetik Uluslararası
Belgelendirme ve Gözetim
Hizmetleri Limited Şirketi
Şirket'in Bilgi Güvenliği Yönetimi Sisteminin TS
ISO/IEC 27001:2006 Bilgi Güvenliği Yönetimi
Sistemi Standartları Kriterlerine Uygunluğu
OHSAS 18001:2007
Standart BM Trada
Belgelendirme
Şirket'in İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemi'nin
"OHSAS 18001:2007 İş Sağlığı ve Güvenliği
Yönetim Sistemi" Standartlarına Uygunluğu
ISO/IEC 20000-1:2011
Denetik Uluslararası
Belgelendirme ve Gözetim
Hizmetleri Limited Şirketi
Şirket'in Bilgi Teknolojileri Hizmet Yönetimi
Sisteminin ISO/IEC 20000-1.2011 Bilgi Teknolojileri
Hizmet Yönetimi Sistemi Standartları Kriterlerine
Uygunluğu
Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü
Uçuş Eğitimi Organizasyonun kurulması ve
işletilmesi ile ilgili JAR-FCL 2'ye ve Robinson 44
için PPL-H, CPL-H (modüler-Entegre) FI-H, tip
derecelendirme, Bell 206 tip derecelendirme
eğitimleri için Uygunluğu
Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü
Türk Sivil Havacılık Kanunu (No: 2920) ve Genel
Havacılık Yönetmeliği'ne Uygunluğu ile ticari
olmayan yolcu ve kargo taşımacılığı, havacılık işleri
faaliyetleri ve uçuş eğitimi faaliyetleri gibi genel
havacılık operasyonlarını gerçekleştirmek için
yetkilendirme
TA
SL
Tasarım Organizasyonu
Yeterlilik Onayı Belgesi
Uçuş Eğitimi
Organizasyonu Yetki
Belgesi TR-FTO(H)-03
İşletme Ruhsatı TR-GH031
TEI'nin sahibi olduğu sertifikalara ilişkin bilgi aşağıda temin edilmiştir.
Sertifikanın Adı
ISO 9001:2008
Sertifikayı Düzenleyen Kurum
Sertifikanın Konusu
TEI’nin Kalite Yönetim Sisteminin ISO-9001: 2008
Kalite Yönetim Sistemleri Kriterlerine Uygunluğu
BSI Group
130
AS / EN 9100
BSI Group
TEI’nin Kalite Yönetim Sisteminin AS9100C ve
EN9100:2009 Havacılık, Uzay ve Savunma
Kuruluşları Hakkındaki Kalite Yönetim Sistemleri
Kriterlerine Uygunluğu
ISO/IEC 27001:2005
BSI Group
TEI Bilgi Güvenliği Yönetimi Sisteminin ISO/IEC
27001:2005 Bilgi Güvenliği Yönetimi Sistemi
Kriterlerine Uygunluğu
Performans Değerlendirme
Enstitüsü (PRI)
BSI Group
OHSAS 18001:2007
BSI Group
TEI Çevre Yönetim Sisteminin ISO 14001:2004
Çevre Yönetimi Sistemi Kriterlerine Uygunluğu
Şirket'in İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemi'nin
"OHSAS 18001:2007 İş Sağlığı ve Güvenliği
Yönetim Sistemi" Kriterlerine Uygunluğu
TA
SL
ISO 14001:2004
AK
NADCAP.
TEI'nin Özel Üretim/Muayene Süreçlerinin Kimyasal
İşlem, Kaplamalar, Özel Bir İşlem Olan
Konvansiyonel Metal İşleme, Isıl İşlem, Tahribatsız
Muayeneler, Yüzey Güçlendirme, Kaynak ve
Konvansiyonel Olmayan Metal İşleme konularında
Müşteri ve Endüstri Kriterlerine Uygunluğu
7.5. İhraççının rekabet konumuna ilişkin olarak yaptığı açıklamaların dayanağı:
Havacılık ve uzay sektörüne ve TUSAŞ Grubu'nun ortaklarına, müşterilerine ve rakiplerine ilişkin İzahname'de yer alan
bazı bilgiler; iç rapor ve çalışmalar ile pazar araştırması, sanayiye ilişkin yayınlar, halka açık bilgiler ve diğer üçüncü
kişi kaynaklardan yola çıkarak elde edilmiştir. Bu kaynaklar arasında, havayolu ve sivil uçak sanayi yayını olan Airline
Monitor'un (http://www.airlinemonitor.com/) yayınlamış olduğu Haziran 2014 tarihli rapor ve havacılık ve uzay ve
savunma sanayi analiz firması olan Teal Group Corporation'ın (http://tealgroup.com/) Haziran 2014 raporu yer
almaktadır. TUSAŞ Grubu İzahname'de kullandığı üçüncü kişiye ait bilgilerin kaynaklarını İzahname'de belirtmiştir.
Üçüncü kişi kaynaklardan türetildiği üzere kaynağı belli olmayan bilgiler ise TUSAŞ Grubu'nun yönetiminin
görüşlerine, deneyimine ve içinde bulunduğu pazar araştırmasına dayanmaktadır.
7.6. Personelin ihraççıya fon sağlamasını mümkün kılan her türlü anlaşma hakkında bilgi:
Yoktur.
7.7. Son 12 ayda finansal durumu önemli ölçüde etkilemiş veya etkileyebilecek, işe ara verme haline ilişkin
bilgiler:
Yoktur.
8. GRUP HAKKINDA BİLGİLER
8.1. İhraççının dâhil olduğu grup hakkında özet bilgi, grup şirketlerinin faaliyet konuları, ihraççıyla olan
ilişkileri ve ihraççının grup içindeki yeri:
İzahname tarihi itibariyle Şirket'in pay sahipleri, Türk Silahlı Kuvvetlerini Güçlendirme Vakfı, Savunma Sanayii
Müsteşarlığı ve Türk Hava Kurumu olup Şirket'in pay sahipliği yapısı aşağıda gösterilmiştir:
Unvanı
Türk Silahlı Kuvvetlerini Güçlendirme Vakfı
Pay Adedi
198.889.890
131
Sermaye (TL)
198.889.890
Pay Oranı (%)
54,49
Savunma Sanayii Müsteşarlığı
165.876.180
165.876.180
45,45
233.930
233.930
0,06
365.000.000
365.000.000
100,00
Türk Hava Kurumu
TOPLAM
Türk Silahlı Kuvvetlerini Güçlendirme Vakfı
TSKGV kar amacı gütmeyen bir vakıf olup 1987'de kurulmuştur. TSKGV, Türk Silahlı Kuvvetleri'ni güçlendirme ve
milli savunma sanayini geliştirme amacı gütmektedir.
Savunma Sanayii Müsteşarlığı
AK
TSKGV İzahname tarihi itibariyle A Grubu payları elinde bulundurmaktadır. TSKGV’nin en önemli amaçlarından biri,
aralarında mali yatırımın da bulunduğu çeşitli yöntemler aracılığıyla Türk savunma sanayinin modernleşmesinin
öncülüğünü yapmaktır.
SSM bir devlet kurumu olup başkanlığı Başbakan tarafından yürütülen ve üyeleri arasında Genelkurmay Başkanı ve
Milli Savunma Bakanı'nın yer aldığı Savunma Sanayii İcra Komitesi'nin aldığı kararları uygulama görevini yerine
getirmektedir. Bu kapsamda SSM, savunma sanayi alanında faaliyet gösteren birçok Türk şirketinin yanı sıra TUSAŞ’ın
da önemli pay sahiplerindendir. SSM aynı zamanda TUSAŞ’ın önemli müşterilerindendir. SSM İzahname tarihi
itibariyle B Grubu payları elinde bulundurmaktadır.
Türk Hava Kurumu
TA
SL
THK, Türkiye'de havacılık alanında faaliyet gösteren bir kamuya yararlı bir dernek olup aynı zamanda Uluslararası
Havacılık Federasyonu (Fédération Aéronautique Internationale) üyesidir. 1925 yılında Mustafa Kemal Atatürk'ün
yönlendirmesi ile kurulan THK, havacılık ile ilgili faaliyetleri halka benimsetme ve halkın bu faaliyetlere katılımını
arttırma amacı gütmektedir. THK İzahname tarihi itibariyle C Grubu payları elinde bulundurmaktadır.
İzahname tarihi itibariyle TEI'nin pay sahipleri, Şirket, TSKGV, THK, General Electric International Inc. ve General
Electric International Operations Co., Inc. olup TEI'nin pay sahipliği yapısı aşağıda gösterilmiştir:
Ticaret Unvanı
Pay Adedi
Sermaye (TL)
Pay Oranı (%)
TUSAŞ – Türk Havacılık ve Uzay Sanayii A.Ş.
50.521.000
50.521.000
50,52
General Electric International Inc.
45.275.000
45.275.000
45,28
3.022.500
3.022.500
3,02
General Electric International Operations Co.,
Inc.
943.600
943.600
0,94
Türk Hava Kurumu
237.900
237.900
0,24
100.000.000
100.000.000
100,00
Türk Silahlı Kuvvetlerini Güçlendirme Vakfı
TOPLAM
8.2. İhraççının doğrudan veya dolaylı önemli bağlı ortaklıklarının dökümü:
Şirket'in bir adet bağlı ortaklığı bulunmakta olup bu ortaklığa ilişkin bilgiler aşağıda temin edilmiştir:
Ticaret
Unvanı
Kurulduğu
Ülke ve
Merkezi
Faaliyetleri
İştirak
Payı ve
Sahip
Olunan
Oy Hakkı
132
Sermaye
Tutarı (TL)
Yedekleri (TL)
Esas Faaliyet
Karı*
TUSAŞ
Motor
Sanayii
A.Ş.
Türkiye –
Eskişehir
Hava aracı
motorlarının ve diğer
gaz türbinli motorların
araştırma, geliştirmesi,
tasarımı, imalatı,
üretimi, bakımı,
modifikasyonu,
modernizasyonu.
%50,52 %50,52
100.000.000
180.699.893
10.721.961
*30 Eylül 2014 tarihi itibariyle.
9. MADDİ DURAN VARLIKLAR HAKKINDA BİLGİLER
AK
9.1. İzahname’de yer alması gereken son finansal tablo tarihi itibariyle ihraççının finansal kiralama yolu ile
edinilmiş bulunanlar dâhil olmak üzere sahip olduğu ve yönetim kurulu kararı uyarınca ihraççı tarafından
edinilmesi planlanan önemli maddi duran varlıklara ilişkin bilgi:
TUSAŞ’ın mülkiyetinde bulunan önemli maddi duran varlıkların listesi Ek 1’de temin edilmiştir.
TA
SL
Buna ek olarak, TUSAŞ’ın ana üretim tesisleri, Ankara, Akıncı bölgesinde TUSAŞ'ın mülkiyetinde bulunan
4.044.674,39 m2 alan üzerine kuruludur. Bu taşınmazda, ofis binaları, üretim ve montaj tesisleri ve Ar-Ge tesisleri
mevcuttur ve söz konusu tesisler 295.000 m2 kapalı alan üzerine kuruludur. Buna ek olarak, söz konusu taşınmazda
hava araçlarının uçuş ve kalkış testleri için pist bulunmaktadır. Burada, yüksek teknoloji ürünü makine ve teçhizatla
donatılmış modern hava aracı üretim tesisleri, parça imalatı ve hava aracı montajı tesisleri, gelişmiş laboratuvar ve test
sistemleri, uçuş testleri ve teslimi, tasarım/geliştirme tesis ve atölyeleri ile kapsamlı bir tesis bulunmaktadır. Söz konusu
taşınmazın 3.065.883,49 m2'lik kısmı, askeri güvenlik bölgesi kapsamındadır. Taşınmazdaki üretim tesislerinin yanı
sıra, sekiz yüz konuttan oluşan lojmanlar, misafirhane, kafeterya, sağlık merkez, kreş, alışveriş merkezi, spor salonu ve
piknik alanları bulunmaktadır.
Akıncı bölgesinde yer alan üretim tesisleri içerisinde 6.831 m2 toplam alana sahip 950 blok no'lu mühendislik idari
binasının ve 960 blok no'lu helikopter uçuş işlemleri hangarının bulunduğu alanlara ilişkin imar planı yeni
tamamlandığı için, söz konusu yapılara ilişkin inşaat ruhsatı ve yapı kullanım izinlerinin 2015 yılı başında alınması
öngörülmektedir.
Bunun yanı sıra yine Akıncı bölgesinde yer alan üretim tesisleri içinde 4.840 m2 alanlı B350 blok no'lu hava aracı
mühendislik idari binasının müteahhidinin TUSAŞ'a iş bitirme yazısı verememesinden dolayı yapı kullanım izni
alınamamıştır. Bu binanın müteahhidi, SGK'ya olan sosyal güvenlik primi işveren payını yeniden 18 ay süre ile
yapılandırmıştır ve bu binaya ait yapı kullanım izninin 2016 yılı içerisinde alınması öngörülmektedir.
TUSAŞ ilgili eksik yapı ruhsatları ve yapı kullanım izinlerinin alınması için gerekli çalışmaları sürdürmektedir.
B350 blok no'lu binanın idari bina olmasından dolayı söz konusu yapı kullanım izni eksikliğinin faaliyetleri etkileyecek
önemli bir risk oluşturmayacağı düşünülmektedir.
B950 blok no'lu helikopter mühendislik binasının idari bina olması ve B960 blok no'lu helikopter test istasyonuna
ilişkin olarak TUSAŞ'ın yapı kullanım izni var olan 11 adet ikame helikopter/uçak test istasyonunun (run station)
olmasından dolayı söz konusu yapı ruhsatları ve yapı kullanım izni eksikliklerinin faaliyetleri etkileyecek önemli bir
risk oluşturmayacağı düşünülmektedir. Ayrıca söz konusu iki binaya ilişkin olarak yapı kullanım izinlerinin 2015
yılının Ocak ayı itibariyle alınması beklenmektedir.
Ayrıca, 2010 yılında SSM ile akdedilen bir protokol uyarınca GÖKTÜRK Keşif Gözetleme Uydusu Projesi
kapsamında, SSM'nin maliki olduğu bir Uydu Sistemleri Entegrasyon ve Test Merkezi (USET Merkezi) TUSAŞ'ın
malik olduğu Akıncı arazisi sınırları içinde kurulmuştur. USET Merkezinin kurulması için TUSAŞ, USET Merkezi'ni
ve kurulacağı araziyi protokol kapsamında SSM'ye devretme yükümlülüğü altında olup SSM anılan merkezin işletme
haklarını 2010’dan başlamak üzere 20 yıl süreyle TUSAŞ'a vermiştir.
TUSAŞ’ın, Ortadoğu Teknik Üniversitesi kampusunda bulunan ODTÜ Teknopark içinde 4.000 m2 alan üzerine kurulu
Ar-Ge ve yazılım geliştirme tesisi bulunmaktadır. Bu tesisin 300 m2’lik kısmı Ar-Ge ve yazılım geliştirme ekipmanına
ayrılmış durumdadır. ODTÜ Teknopark, teknoloji geliştirme bölgesi niteliğindedir.
133
Ayrıca, TUSAŞ’ın Ankara, Balgat’ta, idari bina olarak kullanılan bir taşınmazı bulunmaktadır. TUSAŞ, Balgat'taki
binayı Ankara irtibat ofisi olarak kullanmaktadır. Bu binada, Yönetim Kurulu, şirket yönetimi ve çeşitli toplantı ve iş
görüşmeleri faaliyetleri yürütülmektedir.
Yine, TUSAŞ'ın maliki olduğu Eskişehir Tepebaşı İlçesi, Gazipaşa Mahallesi, Kümesyeri Mevkii 125-A-21-B-1-A
pafta, 11934 ada, 154 parselde kayıtlı 505.190,17 m2'lik arsa bulunmaktadır.
Akıncı tesisleri, Balgat idari binası ve Eskişehir’deki arsa TUSAŞ’ın mülkiyetindeyken, ODTÜ Teknopark’taki tesis,
Ortadoğu Teknik Üniversitesi iştiraki olan, ODTÜ Teknopark A.Ş. ile yapılan bir kira sözleşmesi kapsamında
kullanılmaktadır. Söz konusu kira sözleşmesi kapsamında, TUSAŞ’ın bu tesisi 2004 yılından başlamak üzere 14 yıl
boyunca kullanma hakkı ve bu süreyi 20 yıla çıkarabilme opsiyonu vardır.
AK
Buna ek olarak, TUSAŞ İstanbul Atatürk Havalimanı Serbest Bölgesi’nde faaliyet göstermektedir. Bu kapsamda,
TUSAŞ İstanbul Hava Limanı Serbest Bölge Kurucu ve İşleticisi A.Ş. ile İstanbul Hava Limanı Serbest Bölgesi’nde
depo olarak kullanmak üzere bir taşınmazın kiralanması için sözleşme akdetmiştir. Bu sözleşmenin başlangıç tarihi 15
Kasım 2007 olup TUSAŞ'ın Serbest Bölge Faaliyet Ruhsatı'nda öngörülen süre boyunca devam edecektir. Bu süre, 20
Mart 2007'de başlamak suretiyle 10 yıl olarak belirtilmiştir.
SSM, Savunma ve Havacılık Sanayii İmalatçılar Derneği ("SASAD") ve Ankara Sanayi Odası tarafından Ankara,
Kazan'da yeni bir Havacılık ve Uzay İhtisas Sanayi Bölgesi kurulacaktır. Şirket’in 9 Ocak 2013 tarihli Yönetim Kurulu
toplantısında alınan karar uyarınca Şirket’in kurulmakta olan Havacılık ve Uzay İhtisas Sanayi Bölgesi içinde bulunan
386.125 m2 büyüklüğündeki 712 numaralı parselde, ilgili parselin Havacılık ve Uzay İhtisas Sanayi Bölgesi’ne dâhil
olmasını müteakiben ücretsiz olarak Şirket’e tahsis edilmesi şartıyla yer almak istediğinin SSM’ye bildirilmiştir.
TA
SL
Halihazırda, Havacılık ve Uzay İhtisas Sanayi Bölgesi Müteşebbis Heyeti kurulmuş ve proje arazisinin kamulaştırılma
çalışmalarına başlanmıştır. Ancak; SSM, SADAD ve Ankara Sanayi Odası'nın bu projeyi tamamlayacağı
öngörülememektedir.
TUSAŞ ayrıca, SHGM tarafından verilmiş olan 7 Temmuz 2010 tarih ve 2299 numaralı Havaaracı Tescil Sertifikası
uyarınca Robinson Helicopter Company R44 II model hava aracı; SHGM tarafından verilmiş olan 7 Temmuz 2010
tarih ve 2300 numaralı, Havaaracı Tescil Sertifikası uyarınca Robinson Helicopter Company R44 II model hava aracı;
ve SHGM tarafından verilmiş olan 5 Şubat 2013 tarih ve 594 numaralı Havaaracı Tescil Sertifikası uyarınca Bell
Helicopter Bell 206 model bir hava aracının hem maliki hem de işleticisi konumunda bulunmaktadır.
Bunların yanı sıra, TEI'nin maliki olduğu, Ankara ofisi olarak kullanılan, Ankara, Çankaya, 9. Bölge, Gaziosmanpaşa
Mahallesinde yer alan bir taşınmazı bulunmaktadır. Yine, Ankara Akıncı bölgesinde TUSAŞ ile paylı mülkiyete sahip
olduğu toplamda 1.379.289 m2 yüzölçümlü bir taşınmazın 18.102,51 m2'lik kısmı TEI'nin mülkiyetindedir ve söz
konusu taşınmazın tamamı askeri güvenlik bölgesi kapsamındadır.
Ayrıca TEI'nin, Marmara Teknokent A.Ş. TÜBİTAK Marmara Araştırma Merkezi Teknoloji Serbest Bölgesi
Şubesi'nden kiralamış olduğu, TÜBİTAK Marmara Araştırma Merkezi Teknoloji Serbest Bölgesi TÜBİTAK Gebze
Yerleşkesi Teknoloji Serbest Bölgesi 41470 Gebze/Kocaeli adresinde bulunan 5.519 m2 büyüklüğündeki taşınmazı,
TÜBİTAK MAM Teknoloji Serbest Bölge Şubesi olarak kullanmaktadır. Söz konusu kira sözleşmesi 2007 yılında
akdedilmiş olup TEI’nin Serbest Bölge Faaliyet Ruhsatı süresince devam edecektir. Sözleşme tarafların mutabakatı ile
uzatılabilecektir.
Yine, TEI'nin, Ege Serbest Bölge Kurucu ve İşleticisi A.Ş.'den kiralamış olduğu, Depo 5/D Blok DE5 Modül D Parsel
No 27/1 adresinde bulunan 250 m2 büyüklüğünde bir taşınmazı kullanmaktadır. Söz konusu kira sözleşmesi 2012
yılında akdedilmiş olup kira süresi 3 yıldır.
9.2. İhraççının maddi duran varlıklarının kullanımını etkileyecek çevre ile ilgili tüm hususlar hakkında bilgi:
TUSAŞ, faaliyetlerinin çevreye zarar vermesini önlemek, atıkların kontrolünü sağlamak ve ilgili mevzuata uyum
sağlamak amacıyla bir çevre yönetim politikası benimsemiş bulunmaktadır. Söz konusu çevre yönetim politikası
çerçevesinde üretilen atıklar tasnif edilmekte, toplanmakta, geçici olarak depolanmakta ve lisanslı kuruluşlarla
akdedilen anlaşmalar çerçevesinde bertaraf edilmektedir. Aynı zamanda, TUSAŞ'ın ürettiği bazı tehlikeli atıklar ilgili
mevzuata uygun olarak geri dönüşüme tabi tutulmaktadır. Tehlikeli atıklara ilişkin olarak, tehlikeli atıkların üretimi,
toplanması, depolanması, taşınması, geri dönüşümü ve bertarafını kapsayan tehlikeli atık yönetim planları Şirket
tarafından hazırlanmakta olup atık beyan formları Çevre ve Şehircilik Bakanlığı'nın ilgili birimlerine düzenli olarak
sunulmaktadır. TUSAŞ tesislerinin çevre mevzuatı ile uyumuna ilişkin denetlemeler çevre denetim elemanları
tarafından gerçekleştirilmektedir.
134
Aşağıdakilerle sınırlı olmamak üzere, TUSAŞ'ın hükümlerine uymakla yükümlü olduğu çevreyle ilgili yasal mevzuat şu
şekildedir:









2872 sayılı Çevre Kanunu
Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği
Çevre İzin ve Lisans Yönetmeliği
Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği
Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği
Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği
Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği
Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği
Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği
AK
TUSAŞ, 15 Mayıs 1984 tarihinde kurulmuş olup, 25 Kasım 2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazete'de yayınlanan
Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği uyarınca Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği kapsamı dışında yer
almaktadır. Ancak, kapsam dışında bulunan projelere ilişkin olarak kapasite artırımında bulunulması halinde söz konusu
projeler Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği kapsamında değerlendirilmektedir. Mevcut mevzuatla uyumlu olan
eski yönetmelik döneminde, TUSAŞ kapasite artırımında bulunduğundan çevresel etki değerlendirmesinin yenilenmesi
amacıyla Ankara Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü'ne başvuruda bulunulmuştur. İlgili kurum tarafından yapılan
inceleme ve değerlendirme sonucunda çevresel etkilere karşı alınan önlemler yeterli görülerek 5 Haziran 2014 tarihli ve
53430385 220-02 E-2014603 1072 Karar Numaralı "Çevresel Etki Değerlendirmesi Gerekli Değildir" kararı verilmiştir.
TA
SL
10 Eylül 2014 tarih ve 29115 sayılı Resmi Gazete'de yayınlanan ve 1 Kasım 2014 tarihinde yürürlüğe giren Çevre İzin
ve Lisans Yönetmeliği kapsamında yer alan işletmelerin kurulması ve işletilmesi için emisyon, deşarj, gürültü kontrol,
derin deniz deşarjı ve tehlikeli madde deşarjı konularından en az birini içeren çevre iznini alması zorunludur.
Yönetmelikte yer alan geçici 2. madde (Geçiş Hükümleri) uyarınca mevcut işletmelerin, bu yönetmelik yürürlüğe
girmeden önce ilgili mevzuat kapsamında düzenlenen geçici faaliyet belgeleri ile çevre izin veya çevre izin ve lisans
belgeleri süreleri sonuna kadar geçerlidir. Yönetmelik kapsamında yer alan işletmeler öncelikle geçici faaliyet belgesi
başvurusunda bulunur, başvurunun uygun bulunması durumunda söz konusu işletmelere bir yıl süreli geçici faaliyet
belgesi verilir. TUSAŞ bu geçici faaliyet belgesini almasının ardından çevre izni için başvurmuş ve ilgili mevzuat
kapsamında 6 Haziran 2019'a kadar geçerli 39542 belge numaralı çevre iznini almıştır.
TUSAŞ, ayrıca, 14 Mart 1991 tarih ve 20814 sayılı Resmi Gazete'de yayınlanan Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği,
30 Temmuz 2008 tarih ve 26952 sayılı Resmi Gazete'de yayınlanan Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği, 14 Mart 2005
tarih ve 25755 sayılı Resmi Gazete'de yayınlanan Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği, 24 Ağustos 2011 tarih ve
28035 sayılı Resmi Gazete'de yayınlanan Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği, 31 Ağustos 2004 tarih ve 25569
sayılı Resmi Gazete'de yayınlanan Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği ve 22 Temmuz 2005 tarih ve
25883 sayılı Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği uyarınca atık üreticisi ve pil ve akümülatör tüketicisi konumundadır
ve bu yönetmelikler uyarınca atıklarını ayrı ayrı biriktirmek ve bertaraf ettirmekle yükümlüdür. TUSAŞ’ın, atık
yönetimine ilişkin prosedürleri mevcuttur.
9 Mayıs 1985 tarih ve 18749 sayılı Resmi Gazete'de yayınlanan 3194 sayılı İmar Kanunu'na göre bazı istisnalar dışında
yapıların inşaatına başlamadan veya yapılarda değişiklik yapmadan önce ilgili belediye veya valiliklerden yapı ruhsatı
alınması gerekmektedir. Bu kapsamda TUSAŞ maddi duran varlıklarına ilişkin olarak 22 Kasım 2012 tarihinde 94 adet
yapı ruhsatı almıştır.
9.3. Maddi duran varlıklar üzerinde yer alan kısıtlamalar, ayni haklar ve ipotek tutarları hakkında bilgi:
Aşağıdaki gösterilenler dışında, TUSAŞ'ın maddi duran varlıkları üzerinde yer alan herhangi bir kısıtlama, ayni hak
veya ipotek bulunmamaktadır.
TUSAŞ'ın maliki olduğu Ankara, Akıncı bölgesinde 4.044.674,39 m2 alan üzerine ana üretim tesislerinin 3.065.883,49
m2’lik kısmı askeri güvenlik bölgesi dâhilindedir. Öte yandan, Ankara Akıncı bölgesinde TUSAŞ ile paylı mülkiyete
sahip olduğu toplamda 1.379.289 m2 yüzölçümlü bir taşınmazın 18.102,51 m2'lik kısmı TEI'nin mülkiyetindedir ve söz
konusu taşınmazın tamamı askeri güvenlik bölgesi kapsamındadır. Askeri Yasak Bölgeler ve Güvenlik Bölgeleri
Yönetmeliği uyarınca, her türlü patlayıcı, yanıcı, akaryakıt ve gizlilik dereceli maddelerin korunmasına tahsis edilmiş
sabit ve seyyar depo ve cephaneliklerle, bu gibi maddeleri dolduran, boşaltan tesisler ve atış poligonlarının çevresinde,
bu yerlerin dış sınırlarından itibaren en fazla dört yüz metreye kadar geçen noktaların birleştirilmesi ile tespit edilecek
askeri güvenlik bölgeleri Genelkurmay Başkanlığınca kurulabilir. Tapu Kanunu uyarınca, kural olarak yabancı uyruklu
135
gerçek kişilerin, yabancı ülkelerin kanunlarına göre kurulmuş tüzel kişilerin ve uluslararası kuruluşların yüzde elli veya
daha fazla oranda paylarına sahip oldukları veya yönetim hakkını haiz kişilerin çoğunluğunu atayabilme veya görevden
alabilme yetkisine sahip oldukları Türkiye’de kurulu tüzel kişiliğe sahip şirketlerin, ana sözleşmelerinde belirtilen
faaliyet konularını yürütmek üzere taşınmaz mülkiyeti veya sınırlı ayni hak edinmesi mümkündür. Ancak askeri
güvenlik bölgelerindeki taşınmaz mülkiyeti edinimleri Genelkurmay Başkanlığı’nın ya da yetkilendireceği
komutanlıkların iznine tabidir.
Maddi Duran Varlıklar Üzerindeki Kısıtlamalar, Ayni Haklar, İpotekler Hakkında Bilgi
Maddi Duran
Varlık Cinsi
Kısıtlamanın/
Ayni Hakkın
Türü
Kimin
Lehine
Verildiği
Veriliş
Tarihi
Tutarı
AK
10.775 m2'lik
Daimi İrtifak
TUSAŞ'ın maliki
Hakkı
olduğu Eskişehir
Tapu Beyan
Tepebaşı İlçesi,
Hanesi: Türk
Gazipaşa
Elektrik Kurumu
Mahallesi,
Genel Müdürlüğü
Kümesyeri Mevkii
lehine kurulan
125-A-21-B-1-A
daimi irtifak
pafta, 11934 ada,
hakkı fiiliyatta bu
154 parselde kayıtlı
parselin 10.152
505.190,17 m2'lik
m2'lik alanına
taşınmazı
tekabül ettiği
hesaplanmıştır.
Nedeni
Türkiye
Elektrik
Kurumu
TEI'nin
kullanmakta
olduğu araziden geçen
yüksek
gerilim
hattı
26.11.1985
sebebiyle söz
konusu
daimi
irtifak
hattı
verilmiştir.
-
TA
SL
TEI'nin maddi duran varlıkları üzerinde yer alan herhangi bir kısıtlama, ayni hak veya ipotek bulunmamaktadır.
9.4. Maddi duran varlıkların rayiç/gerçeğe uygun değerinin bilinmesi halinde rayiç değer ve dayandığı değer
tespit raporu hakkında bilgi:
Yoktur.
10. FAALİYETLERE VE FİNANSAL DURUMA İLİŞKİN DEĞERLENDİRMELER
10.1. Finansal durum:
10.1.1. İhraççının İzahname’de yer alması gereken finansal tablo dönemleri itibariyle finansal durumu, finansal
durumunda yıldan yıla meydana gelen değişiklikler ve bu değişikliklerin nedenleri:
Bu bölümde verilen finansal bilgiler, TUSAŞ Grubu'nun ilgili tarih ve dönemler itibariyle konsolide finansal bilgilerini
temsil etmektedir.
Mali Tabloların Sunumuna İlişkin Temel Esaslar
İlişikteki finansal tablolar Sermaye Piyasası Kurulu’nun (“SPK”) 13 Haziran 2013 tarih ve 28676 sayılı Resmi
Gazete’de yayınlanan Seri II, 14.1 nolu “Sermaye Piyasasında Finansal Raporlamaya İlişkin Esaslar Tebliği” (“Tebliğ”)
hükümlerine uygun olarak hazırlanmış olup Tebliğin 5. Maddesine göre KGK tarafından yayımlanan Türkiye
Muhasebe Standartları / Türkiye Finansal Raporlama Standartları ile bunlara ilişkin ek ve yorumlar (“TMS/TFRS”)
esas alınmıştır.
TUSAŞ ve Türkiye’de faaliyet gösteren bağlı ortaklığı TEI, muhasebe kayıtlarını ve yasal mali tablolarını, Türkiye’de
geçerli olan ticari mevzuat, mali mevzuat ve Maliye Bakanlığı’nca yayımlanan Tek Düzen Hesap Planı gereklerine göre
Türk Lirası olarak tutmaktadır.
Konsolide finansal tablolar TUSAŞ ve bağlı ortaklığının yasal kayıtlarına dayandırılarak ve farklı muhasebe politikaları
benimsenerek düzenlenen finansal tablolarına, TMS ve TFRS’lere uygunluk sağlaması amacıyla, bazı düzeltme ve
sınıflandırma kayıtları yansıtılmak suretiyle hazırlanmıştır. Düzeltme kayıtlarının başlıcaları: işlevsel para birimi olarak
Amerikan Doları’nın kullanılmasının etkilerinin muhasebeleştirilmesi, iştirak ve bağlı ortaklığın sırasıyla özkaynak
136
yöntemi ve tam konsolidasyon yöntemi ile muhasebeleştirilmesi, yıllara sari proje gelirlerinin ilgili sözleşmenin
tamamlanma oranı yöntemi ile finansal tablolarına yansıtılması, maddi ve maddi olmayan varlıkların ekonomik
ömürlerinin revize edilmesi ve kıst bazında amortisman hesaplanması, ertelenmiş vergi hesaplaması, kıdem tazminatı
ve diğer karşılıkların hesaplanmasıdır. Konsolide finansal tablolar, tarihi maliyet esası baz alınarak hazırlanmıştır.
TUSAŞ Grubu, alım ve satışlarının önemli bir bölümünü ABD Doları üzerinden gerçekleştirmesi sebebiyle ABD
Doları’nı fonksiyonel para birimi olarak kullanmaktadır. Türk şirketi olması sebebiyle TUSAŞ Grubu’nun konsolide
mali tablolarında kullandığı para birimi Türk Lirası’dır. Bu bölümde, ABD Doları üzerinden yapılan hesaplamalar,
belirtildiği şekilde TUSAŞ Grubu'nun fonksiyonel para birimine göre hesaplamalarına dayanmaktadır.
Proje Gelirleri
AK
Taahhüt sözleşmelerinin özelliği gereği, proje işinin başlangıç ve bitiş tarihleri genellikle farklı mali dönemlere
rastlamaktadır. Benzer niteliklere sahip ve yıllara yaygın olma özelliği taşıyan sözleşmelerin faturaları müşteriler ile
yapılan teslimat planlarına göre ara dönemlerde veya sözleşme sonunda kesilebilmektedir. Grup’un proje
sözleşmelerinin önemli bir kısmı sabit fiyatlı sözleşmelerden oluşmaktadır.
TA
SL
TMS 11 “İnşaat Sözleşmeleri” yıllara sari sözleşmeleri, bir varlığın veya nihai amaç ya da kullanım, teknoloji,
fonksiyon ve tasarım açısından birbirleri ile yakından ilişkili veya birbirlerine bağlı bir varlık grubunun inşası için özel
olarak yapılmış sözleşmeler olarak tanımlamaktadır. Yıllara sari bir proje sözleşmesinin sonucu güvenilir biçimde
öngörülebiliyorsa, projeye ilişkin gelir ve maliyetler finansal durum tablosu tarihi itibariyle sözleşmeye konu işin
tamamlanma aşaması esas alınarak, gelir ve giderler olarak finansal tablolara yansıtılır. Toplam sözleşme gelirinin
güvenilir biçimde ölçülebilmesi, sözleşmeye ilişkin ekonomik yararların işletmeye akışının muhtemel olması, sözleşme
konusu işin bitirilmesi için gereken proje maliyetleri ile işin tamamlanma aşamasının finansal durum tablosu tarihinde
güvenilir biçimde belirlenebilmesi ve sözleşmeye yüklenebilecek proje maliyetlerinin açıkça belirlenebilmesi ve
güvenilir biçimde ölçülebilir olması koşullarının tamamının mevcut olması durumunda proje sözleşmesi sonucu
güvenilir biçimde tahmin edilebilir.
Yukarıda belirtilen koşulların tamamının gerçekleşmesi durumunda, yıllara sari sözleşmelerden elde edilen gelirler ve
giderler finansal tablolara, projenin tamamlanma aşamasını baz alan tamamlanma yüzdesi yöntemi ile alınmaktadır.
Yıllara sair sözleşme maliyetleri belli bir sözleşmeyle doğrudan ilişkili maliyetler, genel olarak sözleşmeye konu işle
ilişkisi kurulabilen ve sözleşmeye yüklenebilecek olan maliyetler ve sözleşme hükümlerine göre özellikle müşteriye
yüklenebilecek olan diğer maliyetlerden oluşur.
Proje sözleşmeleri olarak değerlendirilen sözleşmeler için belirlenen tamamlanma yüzdesi gerçekleşen proje
maliyetlerinin bütçelenen maliyetlere oranı kullanılarak hesaplanmaktadır.
Toplam sözleşme maliyetlerinin toplam sözleşme gelirini aşması muhtemel ise beklenen zarar doğrudan gider olarak
finansal tablolara yansıtılır. Eğer müşterilerin kabulü ile ilgili bir belirsizlik veya tamamlanma yüzdesinin yapılan
işlerin niteliğine bağlı olarak güvenilir bir şekilde ölçülememesi söz konusu ise o güne kadar oluşan telafi edilebilecek
giderler oranında gelir kayıtlara alınmaktadır.
Gerçekleşen maliyetler ve kayıtlara alınan gelirler sözleşme bazında değerlendirilmektedir. Sözleşmeye dayalı olarak
alınan avanslar “Alınan Sipariş Avansları” hesabında kısa ve uzun vade şeklinde takip edilmektedir. Proje
sözleşmelerine ilişkin müşterilerden alacaklar, Grup’un tamamlanma yüzdesine göre hak kazandığı ancak müşteriye
finansal tablo tarihi itibariyle faturalamadığı proje gelirlerinden oluşmaktadır.
Proje sözleşmelerine ilişkin müşterilere borçlar, TUSAŞ Grubu’nun müşterilerine düzenlediği satış faturaları dahil
olmak üzere faturası kesilmiş ileriki dönemlerde oluşacak maliyetlere karşılık gelen ertelenmiş gelirlerden
oluşmaktadır. Tamamlanma yüzdesi yöntemine göre gelir hakedişi olduğunda ilgili dönemde bu faturalar kapsamlı kar
veya zarar tablosu ile ilişkilendirilmektedir.
Maddi Duran Varlıklar
Maddi duran varlıklar maliyet bedelinden birikmiş amortisman ve varsa değer düşüklüğü karşılığının düşülmesi
suretiyle gösterilmektedir. Arsalar amortismana tabi değildir.
Maddi duran varlığın maliyet değeri; alış fiyatı, ithalat vergileri ve iadesi mümkün olmayan vergiler, maddi varlığı
kullanıma hazır hale getirmek için yapılan masraflardan oluşmaktadır. Maddi duran varlığın kullanımına başlandıktan
137
sonra oluşan tamir ve bakım gibi masraflar, oluştukları dönemde gider kaydedilmektedir. Yapılan harcamalar ilgili
maddi varlığa gelecekteki kullanımında ekonomik bir değer artışı sağlıyorsa bu harcamalar varlığın maliyetine
eklenmektedir.
Bir maddi duran varlığın amortismana tabi tutulması, varlık kullanılabilir olduğunda, örneğin, yönetim tarafından
istenilen yer ve duruma getirildiği zaman başlar. Amortismana tabi varlıklar, tahmini ekonomik ömürlerine dayanan
oranlarla doğrusal olarak ya da proje ilerleyişini daha doğru yansıttığı düşünülen durumlarda hızlandırılmış amortisman
yöntemine göre kıst usulü amortismana tabi tutulmaktadır. Amortisman süreleri aşağıdaki gibidir:
Süre
Binalar
Makine ve teçhizat
Taşıtlar
Demirbaşlar
5-15 yıl
AK
Yeraltı ve yerüstü düzenlemeleri
25-50 yıl
4-15 yıl
3-10 yıl
4-10 yıl
Ekonomik ömür ve amortisman metodu düzenli olarak gözden geçirilmekte, buna bağlı olarak metodun ve amortisman
süresinin ilgili varlıktan edinilecek ekonomik faydaları ile paralel olup olmadığına bakılmaktadır.
TA
SL
Maddi Olmayan Duran Varlıklar
Haklar ve yazılımlardan oluşan maddi olmayan duran varlıklar elde etme maliyetleri üzerinden kayda alınırlar. Haklar
ve yazılımlar sırasıyla, 3-15 yıl ve 3-5 yıl arasında, doğrusal amortisman yöntemi kullanılarak kıst usulü itfa
edilmektedir.
Maddi olmayan duran varlıkların taşındıkları değerler, koşullardaki değişikliklerin ve olayların taşınan değerin
düşebileceğine dair belirti oluşturmaları durumunda, gözden geçirilir ve gerekli karşılık ayrılır.
Üretim ve kullanım öncesi prototip ve modellerin tasarımı, yapımı ve test edilmesi; yeni teknoloji içeren alet, model ve
kalıpların tasarımı; ticari üretim açısından ekonomik olmayan bir ölçekteki pilot tesisin tasarlanması, inşası ve
çalıştırılması; ve yeni veya geliştirilmiş malzeme, aygıt, ürün, süreç, sistem veya hizmetler için karar verilmiş bir
alternatifin tasarımı, inşası ve denenmesi ile ilgili geliştirme faaliyetlerine ait proje maliyetleri, projenin ticari ve
teknolojik bakımdan başarılı bir şekilde uygulanabilir olması, yönetim tarafından projenin tamamlanmasına ilişkin
niyetin var olması, şirket içinde projenin tamamlanabilmesi için gerekli kaynakların bulunması ve maliyetlerin güvenilir
olarak tespit edilebilmesi halinde maddi olmayan varlık olarak değerlendirilmekte ve geliştirme giderleri olarak
aktifleştirilmektedir. Diğer araştırma ve geliştirme giderleri gerçekleştiğinde gider olarak kaydedilir. Önceki dönemde
gider kaydedilen araştırma ve geliştirme giderleri sonraki dönemde aktifleştirilmemektedir. Aktifleştirilen geliştirme
giderleri, ürünün ticari üretiminin başlaması ile faydalı ömürlerine göre itfa edilmektedir.
Devlet Teşvik ve Yardımları
Parasal olmayan devlet teşvikleri de dâhil olmak üzere tüm devlet teşvikleri, elde edilmesi için gerekli şartların yerine
getirileceğine ve teşvikin işletme tarafından elde edilebileceğine dair makul bir güvence oluştuğunda gerçeğe uygun
değerleri ile finansal tablolara alınmaktadır. Devlet teşvikleri, gider kalemleri ile ilişkili olduğu takdirde, telafi olması
amaçlanan maliyetlerin giderleştiği dönemler üzerinden sistematik olarak kar veya zarar tablosuna alınmak suretiyle
muhasebeleştirilir. Devlet teşvikleri aktif hesaplarla ilişkili olduğu takdirde ise ilgili aktifin beklenilen kullanım ömrü
üzerinden eşit tutarlarla kar veya zarar tablosuna alınmak suretiyle muhasebeleştirilir. Buna göre, ilgili dönem
maliyetinin, teşvik gelirinin üzerinde olması durumunda, teşvik tutarı dönem geliri olarak muhasebeleştirilmekte
bununla birlikte elde edilen teşvik tutarının, ilgili projenin tamamlanan kısmının kar veya zarar tablosunda yer alan
maliyetinden fazla olan kısmı ise ertelenmiş gelir olarak kayda alınmakta ve proje süresince kar veya zarar tablosu ile
ilişkilendirilmektedir. Devlet teşvikleri nakden veya devlete karşı olan bir yükümlülüğün azaltılması şeklinde elde
edilmiş olsa dahi aynı şekilde finansal tablolarda gösterilmektedir.
138
Devlet ya da ilgili kurumlar tarafından faizsiz veya cari piyasa faiz oranlarının altında kredi veya benzeri yardımlar
sağlandığı zaman, kredi gerçeğe uygun değeri ile kayıtlara alınmakta, gerçeğe uygun değer ile alınan tutar arasındaki
fark ertelenmiş gelir olarak kaydedilmektedir.
Bir devlet teşvikine, geçmiş bir hesap döneminde gerçekleşmiş gider ve zararların karşılanmasına yönelik olarak hak
kazanılmış olabilir. Bu tür teşvikler finansal tablolara olan etkisinin açıkça anlaşılabilmesi için gerekli açıklamalar ile
birlikte, tahsil edilebilir hale geldiği dönemin geliri olarak muhasebeleştirilir.
TUSAŞ Grubu “Araştırma-Geliştirme Projeleri Kapsamında İzlenip Değerlendirilebilinen Giderlerin Belirli Bir
Oranının Karşılanması veya Bu Projelere Sermaye Desteği Sağlanması” hakkında Para-Kredi ve Koordinasyon
Kurulu’nun “Araştırma-Geliştirme (Ar-Ge)Yardımına İlişkin Tebliğ / Tebliğ No: 98/10” kapsamında TÜBİTAK ve
Türkiye Teknoloji Geliştirme Vakfı aracılığıyla Dış Ticaret Müsteşarlığı’nın uygun görüşüne istinaden Türkiye
Cumhuriyet Merkez Bankası “Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu”ndan sermaye desteği almaktadır.
AK
12.03.2008 tarihli ve 26814 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak 01.04.2008 tarihinden itibaren yürürlüğe giren 5746
sayılı Araştırma ve Geliştirme Faaliyetlerinin Desteklenmesi hakkında Kanun ile 193 sayılı Kanunun 89 uncu
maddesinin birinci fıkrasının (9) numaralı bendi ile 5520 sayılı Kanunun 10’ uncu maddesinin birinci fıkrasının (a)
bendinde yer alan ve araştırma ve geliştirme harcamaları tutarının vergi matrahından indirilmesinde dikkate alınan %40
oranı, araştırma ve geliştirme harcamaları tutarının %100’ü olarak değiştirilmiştir. Hesaplanan araştırma ve geliştirme
indirimi ticari kazancın tespitinde indirim konusu yapılır. Kazancın yetersiz olması nedeniyle ilgili hesap döneminde
indirim konusu yapılamayan araştırma ve geliştirme indirimi tutarı sonraki hesap dönemlerine devredilir. Devredilen
tutarlar takip eden yıllarda Vergi Usul Kanunu’na göre her yıl belirlenen yeniden değerleme oranında artırılarak dikkate
alınır.
TA
SL
TUSAŞ Grubu'nun dâhilde işleme izin belgesi, vergi resim harç istisna belgesi, yatırım teşvik belgesi, KDV muafiyet
listeleri bulunmaktadır. Söz konusu belgeler nedeniyle KDV, damga vergisi ve gümrük vergisi muafiyetlerinden
yararlanmaktadır.
Düzeltilmiş Ciro, Düzeltilmiş FVAÖK ve Düzeltilmiş FVÖK
Aşağıda "Faaliyetlerin Sonuçları" başlığı altında açıklanan 30 Eylül 2013 ve 2014 tarihlerinde sona eren dokuz aylık ve
31 Aralık 2011, 31 Aralık 2012 ve 31 Aralık 2013 tarihlerinde sona eren düzeltilmiş ciro, düzeltilmiş FVAÖK ve
düzeltilmiş FVÖK, önceden havacılık ve uzay segmentinin ESH iş kolu tarafından yürütülen aracılık satışı
programlarının sonuçlarını ilgili finansal tablolardan çıkartılmak suretiyle düzeltilmiştir. Bu nedenle söz konusu
programlar kapsamında, ESH iş kolu ilgili malzemeleri ithal ederek SSM'ye satışını yapmıştır. ESH iş kolu, bu şekilde
iki adet aracılık satışı programı gerçekleştirmiştir. İlk program 2010 yılında başlayıp 2011 yılında sona ermiş ve
TUSAŞ Grubu bu programa ilişkin gelirin büyük bir kısmını 2010 yılında kaydetmiştir. İkinci ve daha küçük ölçekli
program 2011 yılında başlamış ve 2012 yılında sona ermiş olup her iki yılda da yaklaşık olarak eşit gelirler
kaydedilmiştir. İşin olağan akışı içerisinde havacılık ve uzay segmenti çeşitli zamanlarda aracılık satışı faaliyetleri
gerçekleştirse de bu programları havacılık ve uzay segmentinin olağan faaliyetleri içerisinde olmadığını
değerlendirmektedir. Hali hazırda havacılık ve uzay segmenti aracılık satışı faaliyetlerinde bulunmamakta olup ileride
de bu programları gerçekleştirmeyi hedeflememektedir.
Havacılık ve uzay segmentinin aracılık satışı programlarının sonuçlarını ESH iş kolu cirosu, FVAÖK ve FVÖK
hesaplamasından çıkarmak üzere düzeltmeler yapılmıştır. Bu nedenlerle, söz konusu düzeltmeler ESH iş kolu için
göstergelerini, havacılık ve uzay segmenti bütününü ve konsolide bazda TUSAŞ göstergelerini etkilemektedir. Benzer
düzeltmeler, TUSAŞ Grubu'nun havacılık ve uzay segmentinin yapısal iş kolu ile havacılık motorları segmentinin
FVAÖK, FVÖK ve cirosu için yapılmamıştır. Dolayısıyla, TUSAŞ Grubu'nun havacılık ve uzay segmentinin yapısal iş
kolunun cirosu ile havacılık motorları segmentinin FVAÖK, FVÖK ve cirosu bire bir aynıdır.
Aşağıdaki tablolar konsolide bazda havacılık ve uzay ile havacılık motorları segmentleri ile havacılık ve uzay segmenti
içerisinde ESH iş kolunun ve aşağıda belirtilen dönemlerin düzeltilmiş ciro, düzeltilmiş FVAÖK ve düzeltilmiş FVÖK
rakamlarını göstermektedir.
30 Eylül
31 Aralık
2011
2012
139
2013(1)
2013(1)
2014(1)
Düzeltilmiş Ciro(1)
446.898.173
553.517.777
716.424.323
501.579.279
728.081.671
ESH
569.680.580
487.251.563
570.531.750
434.278.202
383.485.796
1.016.578.753
1.040.769.340
1.286.956.073
935.857.478
1.111.567.466
327.420.922
427.330.556
453.518.452
296.577.667
417.179.705
1.343.999.675
1.468.099.896
1.740.474.525
1.232.435.145
1.528.747.171
Havacılık ve Uzay
Havacılık Motorları(1)
Konsolide
(1) Düzeltme yoktur.
AK
Yapısal
31 Aralık
Düzeltilmiş FVAÖK(1)
Havacılık ve Uzay
2011
2012
2013(1)
2013
2014(1)
274.285.255
185.130.553
246.060.609
169.976.677
219.312.681
TA
SL
Havacılık Motorları(1)
Konsolide
30 Eylül
28.265.330
40.545.452
39.354.767
29.100.755
69.313.691
302.550.585
225.676.004
285.415.376
199.077.432
288.626.372
(1) Düzeltme yoktur.
31 Aralık
30 Eylül
2011
2012
2013(1)
2013
2014
246.598.123
153.694.878
202.509.870
139.373.878
175.169.393
12.154.808
18.239.369
12.593.651
10.029.015
43.339.251
258.752.931
171.934.247
215.103.521
149.402.893
218.508.644
Düzeltilmiş FVÖK(1)
Havacılık ve Uzay
Havacılık Motorları(1)
Konsolide
(1) Düzeltme yoktur.
Temel NMF ve VÖK
Temel NMF mali gelir ve mali giderlerin, tüm döviz kuru farklılıkları hariç tutularak elde edilen toplamı olarak ifade
edilmektedir. Aşağıdaki tablo, belirtilen dönemlerde konsolide bazda TUSAŞ'ın temel NMF'sini mali gelir ve mali
giderlere göre göstermektedir:
31 Aralık
2011
2012
30 Eylül
2013
140
2013
2014
31 Aralık
2011
30 Eylül
2012
2013
2013
2014
-
-
-
-
-
Toplam Mali Gider
(8.139.612)
(3.348.477)
(7.950.216)
(5.956.486)
(22.196.544)
Döviz Kuru Farkı
(+)
-
-
-
-
-
Döviz Kuru Farkı ()
-
-
-
-
-
Temel NMF
(8.139.612)
(3.348.477)
(7.950.216)
(5.956.486)
(22.196.544)
AK
Toplam Mali Gelir
Temel VÖK, düzeltilmiş FVÖK ile temel NMF'nin toplamı olarak tanımlanmaktadır. Aşağıdaki tablo, belirtilen
dönemlerde konsolide bazda TUSAŞ'ın temel VÖK'ünü düzeltilmiş FVÖK'e göre göstermektedir:
31 Aralık
2012
2013
2013
TA
SL
2011
30 Eylül
2014
Düzeltilmiş
FVÖK
258.752.931
171.934.247
215.103.521
149.402.892
218.508.644
Altta Yatan
NMF
(8.139.612)
(3.348.477)
(7.950.216)
5.956.486
(22.196.544)
250.613.319
168.585.770
207.153.305
143.446.406
196.312.100
Altta Yatan
VÖK
Taahhüde Bağlanmış Görülecek İş ve Satışlar (backlog)
Havacılık ve savunma sanayinde faaliyet gösteren çoğu şirket gibi, sözleşmelere ilişkin taahhüde bağlanmış görülecek
iş ve satışlar (backlog) hesaplanmaktadır. Tarafı olunan sözleşmelerin birçoğu uzun vadeli sözleşmeler olup, süresi
uzatılan bir teslim öncesi dönem boyunca söz konusu sözleşmelerden gelir elde edilemeyebilir. Böyle bir durumda, bu
sözleşmelerden, birden fazla hesap dönemini kapsayan bir dönemden sonra gelir elde edilmesi beklenmektedir.
Kesin siparişlere ilişkin taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışların yönetim tarafından, sipariş hattının ölçülmesi ve
uzun vadeli sözleşmelerin yürütülmesinde kullanılabileceği düşünülmektedir. Ancak, yeni sipariş ve teslimatların
zamanlamasının yanı sıra siparişlerin iptal edilmesi gibi olaylar sebebiyle, taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satış
miktarında herhangi bir tarihte dalgalanmalar meydana gelebilir. Birçok farklı sebep ile mevcut durum itibariyle
taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışların hesaplamasında gelir kalemi olarak yer alan miktarlar nihai olarak
TUSAŞ tarafından gelir olarak kaydedilemeyebilir. Tam aksine, mevcut programlara ilişkin olarak genellikle ilgili
hesaplama tarihinde siparişin yeteri kadar kesin olmaması dâhil olmak üzere çeşitli sebeplerden ötürü taahhüde
bağlanmış görülecek iş ve satışlara yansıtılmamış olup TUSAŞ'ın gelecekte gelir olarak kaydedilebileceği miktarlar da
olabilecektir. Dolayısıyla, bekleyen uzun vadeli ve gelir kaydedileceği garanti niteliğinde olmayıp; taahhüde bağlanmış
görülecek iş ve satış hesaplarının gelecekteki gelir akışına ilişkin tahmin geliştirmek amacıyla kullanılmaması
gerekmektedir. Taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satışların ileride gelir olarak kaydedileceği garanti
edilememektedir.
Aşağıdaki tablo, taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satış miktarını, belirtilen tarihler itibariyle segmentler bakımından
ABD Doları cinsinden göstermektedir:
141
31 Aralık
30 Eylül
2012
2013
2014
Havacılık ve
Uzay
2.775.572.438
2.892.020.943
4.179.050.830
7.430.583.666
Yapısal
1.727.261.310
1.997.270.359
2.215.672.047
2.445.252.667
ESH
1.048.311.127
894.750.584
1.963.378.782
4.985.331.000
Havacılık
Motorları
978.900.000
1.122.600.000
1.057.176.054
2.279.363.037
Toplam
3.754.472.438
AK
2011
4.014.620.943
5.236.226.884
9.709.946.704
31 Aralık 2013 tarihindeki taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satış miktarı 4.473,7 milyon ABD Doları ya da %85,4
oranında bir artış sergileyerek 5.236,2 milyon ABD Doları’ndan, 30 Eylül 2014 tarihinde 9.709,9 milyon ABD
Doları’na yükselmiştir. Bu artış ağırlıklı olarak havacılık ve uzay segmentindeki ESH iş kolunda ve havacılık motorları
segmentinde imzalanan sözleşmelerin sonucudur.
TA
SL
31 Aralık 2012 tarihindeki taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satış miktarı 1.221,6 milyon ABD Doları ya da %30,4
oranında bir artış sergileyerek 4.014,6 milyon ABD Doları’ndan, 31 Aralık 2013 tarihinde 5.236,2 milyon ABD
Doları'na yükselmiştir. Bu artış ağırlıklı olarak havacılık ve uzay segmentinde yer alan yapısal iş kolundaki ve havacılık
motorları ESH segmentindeki programların aldığı siparişlerin sonucudur. Bu artış havacılık motorları kolunda yer alan
programların siparişlerinin azalması ile düşse de genel olarak bakıldığında %30,4’lük artış sağlanmıştır.
31 Aralık 2011 tarihindeki taahhüde bağlanmış görülecek iş ve satış miktarı 260,1 milyon ABD Doları ya da %6,9
oranında bir artış sergileyerek 3.754,5 ABD Doları'ndan, 31 Aralık 2012 tarihinde 4.014,6 milyon ABD Doları'na
yükselmiştir. Bu yükseliş ağırlıklı olarak yapısal iş kolundan kaynaklanmaktadır.
Faaliyetlerin Sonuçları
Aşağıdaki tablo, belirtilen dönemlerde konsolide kapsamlı gelir tablosu içinden seçilmiş bilgileri göstermektedir:
Geçmiş Dönem
Geçmiş dönem
Geçmiş dönem
Cari Dönem
Bağımsız
denetimden
geçmiş
Bağımsız
denetimden
geçmiş
Bağımsız
denetimden
geçmiş
Özel bağımsız
denetimden
geçmiş
2013
2012
2011
30 Eylül 2014
Geçmiş
dönem
Özel
bağımsız
denetimden
geçmiş
30 Eylül
2013
Kar veya zarar kısmı
Hasılat
Hasılatta önceki
döneme göre değişim
(%)
1.740.474.525
1.492.857.423
1.396.908.391
1.528.747.171
1.232.435.145
16,6
6,9
-
24,0
-
Satışların maliyeti (-)
(1.452.405.135)
(1.253.829.383)
(1.074.568.273)
(1.247.658.906)
(1.031.483.143)
288.069.390
239.028.040
322.340.118
281.088.265
200.952.002
Brüt kar
142
(15.526.758)
(8.958.498)
(8.258.933)
(14.972.854)
(11.696.124)
Genel yönetim giderleri
(-)
(28.470.242)
(27.172.316)
(20.144.102)
(23.843.296)
(19.613.530)
Araştırma ve geliştirme
giderleri (-)
(37.640.187)
(39.772.006)
(33.538.138)
(30.707.798)
(29.610.289)
Esas faaliyetlerden
diğer gelirler
19.682.203
18.540.998
10.077.800
15.098.923
12.331.324
Esas faaliyetlerden
diğer giderler (-)
(11.271.881)
(10.330.920)
(6.462.131)
(10.417.632)
(2.960.491)
Esas faaliyet karı
214.842.525
171.335.298
264.014.614
216.245.608
149.402.892
Esas faaliyet karı marjı
(%)
12,3
11,5
18,9
14,1
12,1
Özkaynak yöntemiyle
değerlenen yatırımların
kar/zararındaki paylar
5.886.092
8.714.660
6.250.436
-
5.886.092
Yatırım
faaliyetlerinden gelirler
20.474.135
57.534.477
27.215.828
17.602.719
16.213.828
Yatırım
faaliyetlerinden
giderler
(27.684.065)
-
(13.367.557)
(6.830.066)
(20.453.970)
Finansman gelir ve
gideri öncesi faaliyet
karı
213.518.687
237.584.435
284.113.321
227.018.261
151.048.842
Finansman giderleri (-)
(7.950.216)
(3.348.477)
(8.139.612)
(22.196.544)
(5.956.486)
Sürdürülen faaliyetler
vergi öncesi kar
205.568.471
234.235.958
275.973.709
204.821.717
145.092.356
Sürdürülen faaliyetler
vergi geliri /(gideri)
(35.811.891)
55.044.944
(44.732.362)
(14.698.477)
(52.871.443)
TA
SL
AK
Pazarlama, satış ve
dağıtım giderleri (-)
143
- Dönem vergi gideri ()
(1.639.714)
(37.746.422)
(1.185.826)
-
- Ertelenmiş vergi
geliri / gideri (-)
(35.811.891)
56.684.658
(6.985.940)
(13.512.651)
(52.871.443)
Sürdürülen
faaliyetlerden dönem
karı
169.756.580
289.280.902
231.241.347
190.123.240
92.220.913
-
-
-
-
-
Diğer kapsamlı
gelir/(gider)
AK
-
Kar veya zararda
yeniden
sınıflandırılmayacaklar
276.658.066
(71.558.307)
198.759.104
TA
SL
- Ana ortaklığın
raporlama para birimi
çevirim farkları
128.604.388
191.649.304
- Aktüeryal kayıp /
kazanç
(968.531)
(10.564.708)
(948.420)
(4.181.286)
(3.120.409)
- Aktüeryal kayıp /
kazanç vergi etkisi
193.706
2.112.941
189.683
836.257
624.081
Toplam kapsamlı
gelir
445.639.821
209.270.828
429.241.714
315.382.599
281.373.889
6.507.346
12.166.054
4.022.954
15.900.082
(1.408.375)
Ana ortaklık payları
163.249.234
277.114.848
227.218.393
174.223.158
93.629.288
Toplam kapsamlı
gelirin dağılımı
-
Dönem kar/zararının
dağılımı
Kontrol gücü olmayan
paylar
Kontrol gücü olmayan
paylar
37.896.709
723.832
33.031.525
29.225.680
19.427.211
Ana ortaklık payları
407.743.112
208.546.996
396.210.189
286.156.919
261.946.678
0,4473
0,7593
0,6225
0,4773
0,2565
Pay başına kazanç
- adi hisse senedi (tam
TL)
Sulandırılmış pay
144
başına kazanç
- adi hisse senedi (tam
TL)
0,4473
0,7593
0,6225
0,4773
0,2565
Aşağıdaki tablo, belirtilen dönemlerde konsolide kapsamlı gelir tablosundan seçilmiş kalemlerin gelirlere oranını
göstermektedir:
Geçmiş
dönem
Geçmiş
dönem
Cari Dönem
Bağımsız
denetimden
geçmiş
Bağımsız
denetimden
geçmiş
Bağımsız
denetimden
geçmiş
Özel bağımsız
denetimden geçmiş
2013
2012
2011
30 Eylül 2014
Geçmiş
dönem
Özel
bağımsız
denetimden
geçmiş
30 Eylül
2013
AK
Geçmiş Dönem
(%)
Kar veya zarar kısmı
Hasılat
100,0
Satışların maliyeti (-)
83,4
Brüt kar
16,6
Pazarlama, satış ve
dağıtım giderleri (-)
(0,9)
Genel yönetim
giderleri (-)
(1,6)
(1,8)
Araştırma ve
geliştirme giderleri (-)
(2,2)
Esas faaliyetlerden
diğer gelirler
100,0
100,0
100,0
84,0
76,9
81,6
(83,7)
16,0
23,1
18,4
16,3
(0,6)
(0,6)
(1,0)
(1,0)
(1,4)
(1,6)
(1,6)
(2,7)
(2,4)
(2,0)
(2,4)
1,1
1,2
0,7
1,0
1,0
Esas faaliyetlerden
diğer giderler (-)
(0,7)
(0,7)
(0,5)
(0,7)
(0,2)
Esas faaliyet karı
12,3
11,5
18,9
14,1
12,1
Özkaynak yöntemiyle
değerlenen
yatırımların
kar/zararındaki paylar
0,3
0,6
0,5
-
0,5
1,2
3,9
2,0
1,2
1,3
(1,6)
-
(1,0)
(0,4)
1,7
TA
SL
100,0
Yatırım
faaliyetlerinden
gelirler
Yatırım
faaliyetlerinden
giderler
145
12,3
15,9
20,3
14,8
12,3
Finansman giderleri (-)
(0,5)
(0,2)
(0,6)
(1,5)
(0,5)
Sürdürülen
faaliyetler vergi
öncesi kar
11,8
15,7
19,8
13,4
11,8
Sürdürülen
faaliyetler vergi geliri
/(gideri)
(2,1)
- Dönem vergi gideri
(-)
(2,1)
3,7
(3,2)
(1,0)
(4,3)
(0,1)
(2,7)
(0,1)
-
3,8
(0,5)
(0,9)
(4,3)
TA
SL
- Ertelenmiş vergi
geliri / gideri (-)
-
AK
Finansman gelir ve
gideri öncesi faaliyet
karı
Sürdürülen
faaliyetlerden dönem
karı
9,8
19,4
16,6
12,4
7,5
Diğer kapsamlı
gelir/(gider)
15,9
(5,4)
14,2
8,2
15,3
Kar veya zararda
yeniden
sınıflandırılmayacaklar
-
-
-
-
-
- Ana ortaklığın
raporlama para birimi
çevirim farkları
15,9
(4,8)
14,2
8,4
15,6
- Aktüeryal kayıp /
kazanç
(0,1)
(0,7)
(0,1)
(0,3)
(0,3)
- Aktüeryal kayıp /
kazanç vergi etkisi
0,0
0,1
0,0
0,1
0,1
Toplam kapsamlı
gelir
25,6
14,0
30,7
20,6
22,8
Dönem kar/zararının
dağılımı
146
Kontrol gücü olmayan
paylar
0,4
0,8
0,3
1,0
(0,1)
Ana ortaklık payları
9,4
18,6
16,3
11,4
7,6
Kontrol gücü olmayan
paylar
2,2
0,0
2,4
1,9
1,6
Ana ortaklık payları
23,4
14,0
28,4
18,7
21,3
Toplam kapsamlı
gelirin dağılımı
AK
30 Eylül 2013 tarihinde sona eren dokuz ay ile karşılaştırıldığında 30 Eylül 2014 tarihinde sona eren dokuz aylık
dönem
Aşağıdaki tablo, belirtilen dönemlerde faaliyetlerin sonuçlarını ve belirtilen dönemlere ilişkin yüzdesel değişimi
göstermektedir:
Geçmiş dönem
Özel bağımsız denetimden geçmiş
Özel bağımsız
denetimden geçmiş
30 Eylül 2014
30 Eylül 2013
TA
SL
Cari Dönem
Yüzdesel Değişim
(%)
Kar veya zarar kısmı
Hasılat
1.528.747.171
1.232.435.145
24,0
(1.247.658.906)
(1.031.483.143)
21,0
281.088.265
200.952.002
39,9
18,4
16,3
12,8
Pazarlama, satış ve dağıtım
giderleri (-)
(14.972.854)
(11.696.124)
28,0
Genel yönetim giderleri (-)
(23.843.296)
(19.613.530)
21,6
Araştırma ve geliştirme
giderleri (-)
(30.707.798)
(29.610.289)
3,7
Esas faaliyetlerden diğer
gelirler
15.098.923
12.331.324
22,4
Esas faaliyetlerden diğer
giderler (-)
(10.417.632)
(2.960.491)
251,9
Esas faaliyet karı
216.245.608
149.402.892
44,7
Satışların maliyeti (-)
Brüt kar
Brüt kar marjı (%)
147
Esas faaliyet karı marjı (%)
12,1
16,7
Özkaynak yöntemiyle
değerlenen yatırımların
kar/zararındaki paylar
-
5.886.092
(100,0)
Yatırım faaliyetlerinden
gelirler
17.602.719
16.213.828
8,6
Yatırım faaliyetlerinden
giderler
(6.830.066)
(20.453.970)
(66,6)
Finansman gelir ve gideri
öncesi faaliyet karı
Finansman giderleri (-)
227.018.261
(
22.196.544
)
204.821.717
TA
SL
Sürdürülen faaliyetler vergi
öncesi kar
AK
14,1
151.048.842
50
,3
(5.956.486)
272,6
145.092.356
41,2
Sürdürülen faaliyetler vergi
geliri /(gideri)
(
14.698.477
)
(52.871.443)
(72,2)
- Dönem vergi gideri (-)
(1.185.826)
-
(100,0)
- Ertelenmiş vergi geliri /
gideri (-)
(13.512.651)
(52.871.443)
(74,4)
Sürdürülen faaliyetlerden
dönem karı
190.123.240
92.220.913
106,2
Diğer kapsamlı gelir/(gider)
Kar veya zararda yeniden
sınıflandırılmayacaklar
148
- Ana ortaklığın raporlama
para birimi çevirim farkları
128.604.388
191.649.304
(32,9)
- Aktüeryal kayıp / kazanç
(4.181.286)
(3.120.409)
34,0
- Aktüeryal kayıp / kazanç
vergi etkisi
836.257
624.081
34,0
281.373.889
12,1
Dönem kar/zararının
dağılımı
Kontrol gücü olmayan paylar
Ana ortaklık payları
15.900.082
174.223.158
TA
SL
Toplam kapsamlı gelirin
dağılımı
315.382.599
AK
Toplam kapsamlı gelir
(1.408.375)
(1.229,0)
93.629.288
86,1
Kontrol gücü olmayan paylar
29.225.680
19.427.211
50,4
Ana ortaklık payları
286.156.919
261.946.678
9,2
0,4773
0,2565
86,1
0,4773
0,2565
86,1
Pay başına kazanç
- adi hisse senedi (tam TL)
Sulandırılmış pay başına
kazanç
- adi hisse senedi (tam TL)
Gelirler
TUSAŞ Grubu gelirini ağırlıklı olarak ürünlerin satışından elde etmektedir. Söz konusu gelir, uzun vadeli sözleşmeler
kapsamında hakediş ödemeleri şeklinde gerçekleşip, tamamlanma oranına bağlı gelir elde edilebileceği gibi, teslim
edilen ürünlere karşılık gelir elde edilmesi de söz konusu olabilecektir. TUSAŞ Grubu, aynı zamanda sunduğu
hizmetlerden de gelir elde etmektedir.
TUSAŞ, OEÜ veya ana yüklenici olarak üreteceği hava araçlarının seri üretimi için yeni programlara başlamış
olduğundan, tamamlanma oranı uygulanarak kayıt altına alınan hava aracı satışlarından gelirlerin toplam gelirlere
oranının artması beklenmektedir.
TUSAŞ Grubu'nun gelirleri:



Hava aracı bileşenlerinin satışları;
Havacılık motorları modüllerinin ve bileşenlerinin satışları;
Yedek parça, modernizasyon, geliştirme ve BOY hizmetleri.
Havacılık motorları segmentinin gelirlerinin bir kısmı, doğrudan satış faaliyetleri yoluyla elde edilen ticari gelirlerdir.
Havacılık motorları segmenti, motor parçaları ve bileşenlerini üçüncü kişi imalatçılardan satın alıp bunları askeri kurum
tarafından açılan ihalelerde doğrudan Türk askeri kurumlarına (sıklıkla Türk Hava Kuvvetleri'ne) geri satmaktadır. 1
149
Ocak 2011-30 Eylül 2014 döneminde, açılan askeri ihaleler düşüş eğilimi göstermektedir. Ancak bu ihaleler söz konusu
askeri kurumların ihtiyaçları doğrultusunda açılmaktadır ve bu alanda gelecekte gerçekleşecek gelişmeleri öngörme
ihtimali oldukça sınırlıdır. Havacılık ve uzay segmentindeki bazı faaliyetler, geçmişte bir defaya mahsus olmak üzere
bu satışlar ile uğraşmış olmasına rağmen bu segmentteki faaliyetin olağan iş akışının bir parçası oluşturmamaktadırlar.
ESH iş kolu söz konusu doğrudan satışları geçmişte iki farklı program çerçevesinde gerçekleştirmiştir. Havacılık
motorları segmentinin aksine havacılık ve uzay segmenti olağan iş akışı içinde ticari gelir elde etmemektedir. Hali
hazırda havacılık ve uzay segmenti bu şekilde bir doğrudan satış programının parçası değildir ve ileride olmak yönünde
herhangi bir planı yoktur.
TUSAŞ Grubu'nun geliri montajlar, ara montajlar ve parçalar dâhil olmak üzere hava aracı ve bileşenlerinin satışından;
havacılık motoru modül ve bileşenlerinin satışından; yedek parçalardan; modernizasyon, iyileştirme ve BOY
hizmetlerinden ve müşteriler tarafından finanse edilen Ar-Ge faaliyetleri için elde edilen ödemelerden oluşmaktadır.
AK
Aşağıdaki tablo belirtilen tarihler itibariyle TUSAŞ Grubu’nun iş kollarının ve segmentlerinin gelirlerini ve konsolide
net cirolarının göstermektedir:
30 Eylül
Havacılık ve Uzay
Havacılık Motorları
Segmentler arası eliminasyon
Konsolide Ciro
2014(Bin TL)
1.112.436
418.356
(2.045)
1.528.747
2013(Bin TL)
936.546
297.020
(1.132)
1.232.435
TA
SL
Aşağıdaki tablo, belirtilen tarihler itibariyle TUSAŞ Grubu’nun konsolide ve segmentlerinin düzeltilmiş cirosunu
göstermektedir:
30 Eylül
2014
728.081.671
383.485.795
1.111.567.466
417.179.705
1.528.747.171
Yapısal
ESH
Havacılık ve Uzay
Havacılık Motorları
Konsolide düzeltilmiş ciro
2013
501.579.278
434.278.200
935.857.478
296.577.667
1.232.435.145
Düzeltilmiş gelir, TUSAŞ'ın havacılık ve uzay segmentinin ESH iş kolu kapsamında birtakım doğrudan satış
faaliyetleri sonucu elde edilen ticari gelir hesaba katılmadan hesaplanmaktadır. Havacılık ve uzay segmentinin hali
hazırda bu şekilde bir faaliyetinin olmaması ve gelecekte de bu şekilde bir faaliyet gerçekleştirmeyi planlamamasından
dolayı, bu faaliyetler tek seferlik işlem olarak nitelendirilmektedir.
Aşağıdaki tablo belirtilen tarihler itibariyle TUSAŞ Grubu'nun müşterilerinin bulunduğu coğrafi pazara göre TUSAŞ
Grubu'nun konsolide net cirosunu göstermektedir:
1 Ocak –
30 Eylül 2014
1 Ocak –
30 Eylül 2013
670.205.431
352.274.259
226.211.757
108.906.233
53.950.400
53.443.446
32.561.936
15.276.783
5.456.774
4.000.085
2.092.886
388.923
464.677.213
402.594.172
135.319.356
93.339.480
40.259.984
33.935.861
39.964.167
6.592.900
5.451.745
653.846
2.334.623
4.203.851
Amerika
Türkiye
İspanya
İtalya
Fransa
Almanya
Pakistan
Hollanda
Kore
Bahreyn
Belçika
İrlanda
150
Diğer
Toplam
3.978.258
3.107.947
1.528.747.171
1.232.435.145
30 Eylül 2013 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde elde edilen gelir 296,3 milyon TL (ya da %24,0) oranında bir
artış sergileyerek 1.232,4 milyon TL’den, 30 Eylül 2014 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde 1.528,7 milyon
TL’ye yükselmiştir. TUSAŞ Grubu'nun geliri, ABD Doları üzerinden hesaplandığında (yani, 30 Eylül 2014 tarihinde
sona eren dokuz aylık dönemde elde edilen gelire, 30 Eylül 2013 tarihinde sona eren dokuz ay için geçerli olan
ortalama döviz kuru uygulandığında) %6,5 oranında artmıştır. 2013 yılındaki TUSAŞ Grubu'nun konsolide
gelirlerindeki artış, havacılık ve uzay segmenti ile havacılık motorları segmetindeki ciddi gelir artışından
kaynaklanmaktadır.
AK
30 Eylül 2013 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde havacılık ve uzay segmentinden elde edilen gelir 175,7 milyon
TL (ya da %18,8) oranında bir artış sergileyerek 935,9 milyon TL’den, 30 Eylül 2014 tarihinde sona eren dokuz aylık
dönemde 1.111,6 milyon TL’ye yükselmiştir. ABD Doları üzerinden hesaplandığında gelir %2,0 oranında artmıştır. Bu
artışın temel nedeni yapısal iş kolu gelirlerindeki artıştır. Yapısal iş kolunun gelirlerinde artış olmasıyla birlikte,
havacılık ve uzay segmentinin gelirlerindeki azalışın en büyük nedeni T129 Atak helikopteri programında kaydedilen
gelirin 2014 yılının ilk dokuz ayında azalmasıdır. 2014 yılının ilk dokuz ayında havacılık ve uzay segmentinin
gelirlerinde herhangi bir düzeltme yapılmamıştır. Dolayısıyla bu döneme ilişkin havacılık ve uzay segmentinin
kaydedilmiş gelirleri ile düzeltilmiş gelirleri aynıdır.
TA
SL
30 Eylül 2013 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde havacılık ve uzay segmentindeki yapısal iş kolundan elde
edilen gelir 226,5 milyon TL (ya da %45,2) oranında bir artış sergileyerek 501,6 milyon TL’den, 30 Eylül 2014
tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde 728,1 milyon TL’ye yükselmiştir. ABD Doları üzerinden hesaplandığında
gelir %24,6 oranında artmıştır. Yapısal iş kolundaki gelirler geçen yıl başlayan bir trendle 2014 yılının ilk dokuz ayında
artışını sürdürdü. Gelirlerdeki bu artış çeşitli programlardaki üretim miktarlarında ve mevcut programlardaki iş
paylaşım oranının artması ile bağlantılıdır. TUSAŞ’ın Airbus A320 Gövde Bölüm 18’in tek tedarikçisi olarak 2013
yılında başlayan üretimdeki artış 2014 yılının ilk dokuz ayında devam etmiş olup A320 programı üretimde tam
kapasiteye ulaşmıştır. A350 programındaki üretim oranları ayrıca artmış olup bu program da tam üretim kapasitesine
doğru ilerlemektedir. Bununla birlikte TUSAŞ Airbus Askeri A400M programındaki üretim oranlarını da artmış olup
söz konusu programın tam üretim kapasitesine 2015 yılında ulaşması beklenmektedir. 2014 yılının ilk dokuz ayında
AgustaWestland AW139 helikopterlerine ilişkin programdaki üretim az bir miktarda artmıştır ancak bu program
altındaki mühendislik işlerinin artması sebebiyle bu programa ilişkin gelirler önemli bir miktarda artmıştır. Boeing
B787 grubuna ilişkin üretim 2013 yılında olduğu gibi 2014 yılının da ilk dokuz ayında artmıştır. Buna benzer bir artış
F-35 MTU programı çerçevesinde yaşanmış olup bu programa ilişkin düşük oranda ilk üretim miktarları 2013 yılında
artmış TUSAŞ ise her seviyedeki iş payını bu artışla birlikte büyütmüştür. Yapısal iş kolunun gelirlerindeki bu genel
artış Sikorsky S-70 helikopter programından kaynaklanan gelirlerin düşmesiyle dengelenmiştir. 2013 yılında olduğu
gibi, 2014 yılının ilk dokuz ayında OEÜ seviyesindeki siparişlerin azalması bu program kapsamındaki gelirlerin
düşüşünün temel sebebidir.
30 Eylül 2013 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde havacılık ve uzay segmentindeki ESH iş kolundan elde edilen
gelir 50,8 milyon TL (ya da %11,7) oranında bir azalış sergileyerek 434,3 milyon TL’den, 30 Eylül 2014 tarihinde sona
eren dokuz aylık dönemde 383,5 milyon TL’ye azalmıştır. ABD Doları üzerinden hesaplandığında gelir %24,2 oranında
azalmıştır. ESH iş kolunun 30 Eylül 2014 tarihinde sona eren ilk dokuz aylık dönemdeki gelirlerindeki bu gelişmenin
iki temel nedeni bulunmaktadır. İlki, tamamlanma metodu uyarınca ilk siparişlerin teslimi ile birlikte gelirlerin büyük
bir kısmının elde edildiği ve 2015 yılında tamamlanması beklenen Türk Silahlı Kuvvetleri Komutanlığı'na T129 ATAK
helikopterleri teslimatlarına başlanmasıdır. İkincisi, 30 Eylül 2014 tarihinde sona eren ilk dokuz aylık dönemde, F-16
savaş jetlerinin modernizasyonuna yönelik seri montaj programlarının belli bir bölümünü tamamlamıştır. Tamamlanma
metodu uyarınca bu programlar kapsamındaki gelirlerin büyük bir bölümü elde edilmiş olup programların
tamamlanması üzerine artık bunlar üzerinden gelir elde edilmesi de sona erecektir.
30 Eylül 2013 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde havacılık ve uzay segmentindeki ESH iş kolundan elde edilen
düzeltilmiş gelirler 50,8 milyon TL (ya da %11,7) oranında bir artış sergileyerek 434,3 milyon TL’den, 30 Eylül 2014
tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde 383,5 milyon TL’ye azalmıştır. ABD Doları üzerinden hesaplandığında, ESH
iş kolunun düzeltilmiş geliri %24,2 oranında azalmıştır.
30 Eylül 2013 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde havacılık motorları segmentinden elde edilen gelir 120,6
milyon TL (ya da %40,7) oranında bir artış sergileyerek 296,6 milyon TL’den, 30 Eylül 2013 tarihinde sona eren dokuz
aylık dönemde 417,2 milyon TL’ye yükselmiştir. ABD Doları üzerinden hesaplandığında gelir %20,8 oranında
artmıştır. Bu artış tüm büyük programlarda kendini göstermiştir. TUSAŞ Grubu, CFM56 motorlarına sivil havacılık
151
talebin artması sebebiyle hem OEÜ seviyesinde artan sipariş hem de yedek parça talebindeki artış nedeniyle bu
bileşenlerdeki gelirlerini artırmıştır. GE90 motorlarına ilişkin 2014 yılının ilk dokuz ayında gelirler kadar taahhüde
bağlanmış işlerde de bir artış olmuştur. GENX motor bileşenlerine ilişkin gelirler 2013 yılında artan OEÜ siparişlerinin
artması ve ek bileşenlerin üretimi için yeni sözleşmelerin yapılması nedeniyle artmıştır.
Düzeltilmiş FVAÖK
Aşağıdaki tablo TUSAŞ Grubu'nun belirtilen dönemlere ilişkin konsolide ve segmentlere göre ayrılmış düzeltilmiş
FVAÖK'ünü göstermektedir:
30 Eylül
2013(1)
169.976.677
18,16
29.100.755
9,81
199.077.432
16,15
AK
Havacılık ve uzay
Düzeltilmiş FVAÖK marjı (%)
Havacılık motorları(1)
Düzeltilmiş FVAÖK marjı (%)
Konsolide düzeltilmiş FVAÖK
Düzeltilmiş FVAÖK marjı (%)
2014
219.312.681
19,73
69.313.691
16,61
288.626.372
18,88
TUSAŞ Grubu'nun düzeltilmiş FVAÖK'ü 30 Eylül 2013'te sona eren dokuz aylık dönemden 30 Eylül 2014'te sona eren
dokuz aylık döneme kadar, 89,5 milyon TL veya % 45,0 artmış ve 199,1 milyon TL iken 288,6 milyon TL olmuştur.
ABD Doları üzerinden hesaplandığında, düzeltilmiş FVAÖK %24,5 artmıştır. Düzeltilmiş FVAÖK'ün düzeltilmiş
gelire oranı 2013'ün ilk dokuz ayı itibariyle %16,15 iken 2014'ün ilk dokuz ayı itibariyle %18,88'dir. Bu artışın ağırlıklı
olarak sebebi havacılık motorları segmentine ilişkin Düzeltilmiş FVAÖK'un artmasıdır.
TA
SL
Havacılık ve uzay segmentinin düzeltilmiş FVAÖK’ü 30 Eylül 2013'te sona eren dokuz aylık dönemden 30 Eylül
2014'te sona eren dokuz aylık döneme kadar 49,3 milyon TL veya %29,0 artmış ve 169,9 milyon TL iken 219,3 milyon
TL olmuştur. ABD Doları üzerinden hesaplandığında, söz konusu segmentin düzeltilmiş FVAÖK’ü %10,8 oranında
yükselmiştir. Havacılık ve uzay segmentinin düzeltilmiş FVAÖK’ünün düzeltilmiş gelire oranı 2013’ün ilk dokuz ayı
itibariyle %18,16 iken 2014’ün ilk dokuz ayı itibariyle %19,73’tür. Yapısal iş koluna ilişkin düzeltmiş FVAÖK, 2014
yılının ilk dokuz ayında gerçekleşen gelirlerdeki artış ile doğru orantıda artmıştır. Ancak, bu artış ESH iş kolundaki
birtakım programların sonuçlanmasından dolayı söz konusu iş koluna ilişkin düzeltmiş FVAÖK’ündeki düşüş ile
dengelenmiştir.
Havacılık motorları segmentinin düzeltilmiş FVAÖK’ü 30 Eylül 2013'te sona eren dokuz aylık dönemden 30 Eylül
2014'te sona eren dokuz aylık döneme kadar 40,2 milyon TL veya % 138,2 artmış ve 29,1 milyon TL iken 69,3 milyon
TL olmuştur. ABD Doları üzerinden hesaplandığında, söz konusu segmentin düzeltilmiş FVAÖK’ü %104,5 oranında
artmıştır. Havacılık motorları segmentinin düzeltilmiş FVAÖK’ünün düzeltilmiş gelire oranı 2013’ün ilk dokuz ayı
itibariyle %9,81 iken 2014’ün ilk dokuz ayı itibariyle %16,61’dir. Bu artış, hem gelirlerdeki artış hem de gider
yönetiminden kaynaklanmaktadır. Artan verimlilik, havacılık ve uzay segmentinde çalışanların bir bileşenin üretilmesi
için gerekli çalışma saatlerinin azalmasına imkân sağlamaktadır. Buna ilaveten, önemli bir hammadde olan hurda
metallerin tedarik masrafları da azalmıştır.
Düzeltilmiş FVÖK
Aşağıdaki tablo TUSAŞ Grubu'nun belirtilen dönemlere ilişkin konsolide ve segmentlere göre ayrılmış düzeltilmiş
FVÖK'ünü göstermektedir:
30 Eylül
Havacılık ve uzay
Düzeltilmiş FVÖK marjı (%)
Havacılık motorları(1)
Düzeltilmiş FVÖK marjı (%)
Konsolide düzeltilmiş FVÖK
Düzeltilmiş FVÖK marjı (%)
2014
175.169.393
15,76
43.339.251
10,39
218.508.644
14,29
2013(1)
139.373.878
14,89
10.029.015
3,38
149.402.893
12,12
TUSAŞ Grubu'nun düzeltilmiş FVÖK'ü 30 Eylül 2013'te sona eren dokuz aylık dönemden 30 Eylül 2014'te sona eren
dokuz aylık döneme kadar, 69,1 milyon TL veya %46,3 artmış ve 149,4 milyon TL iken 218,5 milyon TL olmuştur.
ABD Doları üzerinden hesaplandığında, düzeltilmiş FVÖK %25,6 artmıştır. Düzeltilmiş FVÖK'ün düzeltilmiş gelire
oranı 2013'ün ilk dokuz ayı itibariyle %12,12 iken 2014'ün ilk dokuz ayı itibariyle %14,29'dur.
152
Satışların Maliyeti
Satışların maliyeti ağırlıklı olarak personel, üretim ve kalite kontrol giderlerinden; hammadde ve üretim donanımları da
dâhil olmak üzere, envanterden ve makineler ile diğer üretim ekipmanları ve tesislerinin yıpranması ile
amortizasyonuna ilişkin giderlerden oluşmaktadır.
Aşağıda yer verilen tablo, TUSAŞ Grubu'nun belirtilen tarihlere ilişkin konsolide satışların maliyetini ve bu giderlerin
seçilmiş bileşenlerini yansıtmaktadır:
30 Eylül
2013
1.031.483.143
446.262.630
362.984.163
27.693.591
12.816.108
181.726.651
AK
Satışların Maliyeti
Giderleştirilen stokların maliyetleri
Personel giderleri
Amortisman gideri
İtfa ve tükenme payları
Diğer ilgili giderler
2014
1.247.658.906
590.455.011
467.934.942
41.912.680
12.973.098
134.383.175
TA
SL
Satışların maliyeti 216,2 milyon TL (ya da %21) oranında bir artış sergileyerek 30 Eylül 2013 tarihinde sona eren
dokuz aylık dönemdeki 1.031,5 milyon TL’den, 30 Eylül 2014 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde 1.247,7
milyon TL’ye yükselmiştir. Bu artış ağırlıklı olarak giderleştirilen stokların maliyeti, amortisman giderleri ve personel
giderlerinde yaşanan artışların sonucudur. ABD Doları üzerinden hesaplandığında, satışların maliyeti %3,8 oranında
artmıştır. Satışların maliyetinin oranı 30 Eylül 2013 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde %83,7 oranından, 30
Eylül 2014 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde %81,6 oranına düşmüştür.
Brüt Kâr
Aşağıdaki tablo belirtilen tarihler itibariyle TUSAŞ Grubu’nun konsolide brüt kârını ve brüt kârdaki değişimi
göstermektedir:
Brüt kâr
30 Eylül
2014
2013
281.088.265
200.952.002
18,4
16,3
Brüt kâr marjı (%)
Yukarıda ele alınan etkenler sonucunda, brüt kâr 80,1 milyon TL (ya da %39,9) oranında bir artış sergileyerek 30 Eylül
2013 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemdeki 201,0 milyon TL’den, 30 Eylül 2014 tarihinde sona eren dokuz aylık
dönemde 281,1 milyon TL’ye yükselmiştir. ABD Doları üzerinden hesaplandığında, brüt kar %20,1 oranında artmıştır.
Brüt kârın gelirlere oranı, 30 Eylül 2013 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde %16,3 oranından, 30 Eylül 2014
tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde %18,4 oranına artmıştır.
Pazarlama, Satış ve Dağıtım Giderleri
Pazarlama, satış ve dağıtım giderleri esasen pazarlama, satış ve dağıtım personeli giderlerinden, sözleşme hazırlama
giderlerinden, ticari fuar sunumlarına ilişkin giderlerden ve temsil giderlerinden oluşmaktadır. Uluslararası Savunma
Sanayii Fuarı, Paris Havacılık Fuarı ve Farnborough Havacılık Fuarı gibi fuarlara ilişkin masraflar pazarlama, satış ve
dağıtım giderlerinin önemli bir bileşenidir. TUSAŞ yerel ürünlerinin yelpazesini genişlettiği için fuarlara ilişkin
masrafların pazarlama, satış ve dağıtım giderlerinin artan bir kısmını temsil etmesi beklenmektedir.
Aşağıda yer verilen tablo, TUSAŞ Grubu'nun belirtilen tarihlere ilişkin konsolide pazarlama, satış ve dağıtım giderlerini
ve bu giderlerin seçilmiş bileşenlerini yansıtmaktadır:
30 Eylül
2014
14.972.854
Pazarlama, Satış ve Dağıtım Giderleri
153
2013
11.696.124
30 Eylül
2014
3.060.719
6.168.517
1.181.411
2.719.784
840.048
34.636
172.897
794.842
Sözleşme hazırlık giderleri
Fuar sergi giderleri
Personel ücret ve giderleri
Temsil ağırlama giderleri
Reklam ve ilan giderleri
Seyahat giderleri
Sigorta giderleri
Diğer
2013
4.396.092
3.645.640
1.201.551
1.073.693
920.659
37.815
18.525
402.149
Genel Yönetim Giderleri
AK
Pazarlama, satış ve dağıtım giderleri 3,3 milyon TL (ya da %28) oranında bir artış sergileyerek 30 Eylül 2013 tarihinde
sona eren dokuz aylık dönemdeki 11,7 milyon TL’den, 30 Eylül 2014 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde 15,0
milyon TL’ye yükselmiştir. ABD Doları üzerinden hesaplandığında, pazarlama, satış ve dağıtım giderleri %9,9
oranında artmıştır. Pazarlama, satış ve dağıtım giderlerinin gelirlere oranı, 30 Eylül 2013 tarihinde sona eren dokuz
aylık dönemde %0,95 oranından, 30 Eylül 2014 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde %0,98 oranına artmıştır. Bu
artış öncelikle, ABD Doları kurunun artışından kaynaklanmakta olup bu artışa diğer bir neden ise bir önceki dönemdeki
yüksek fuar sergi giderleridir.
TA
SL
Genel yönetim giderlerinin en büyük bileşeni yönetim ve idari personel giderleridir. Diğer önemli bileşenler arasında
ofis binaları, mobilyaları ve bilgi teknolojisi ile diğer ticari ekipmanların yıpranma ve amortizasyon giderleri, bilgi
teknolojisi giderleri, vergiler, harçlar ve resimler ile tesislerin bakım giderleri sayılabilir.
Aşağıda yer verilen tablo, TUSAŞ Grubu'nun belirtilen tarihlere ilişkin konsolide genel yönetim giderlerini ve bu
giderlerin seçilmiş bileşenlerini yansıtmaktadır:
30 Eylül
Genel yönetim giderleri
Personel giderleri
Amortisman ve itfa giderleri
Dışarıdan sağlanan fayda ve hizmetler
Bilişim giderleri
Sergi, fuar, temsil, ağırlama ve sponsorluk giderleri
Tesis idame ve bakım giderleri
Vergi, resim ve harçlar
Endirekt malzeme
Elektrik, gaz, posta ve telefon giderleri
Seyahat giderleri
Gayrimenkul, makine, taşıt kiraları
Sigorta giderleri
Eğitim giderleri
Diğer
2014
23.843.296
10.947.066
2.226.934
2.179.131
2.045.517
1.551.760
1.332.968
1.225.645
536.805
396.854
312.257
262.579
64.503
57.290
703.987
2013
19.613.530
9.732.840
1.733.441
1.213.963
1.663.254
1.043.384
1.278.541
1.048.651
524.286
310.064
203.110
482.332
37.611
190.460
151.593
Genel yönetim giderleri 4,2 milyon TL (ya da %21,6) oranında bir artış sergileyerek 30 Eylül 2013 tarihinde sona eren
dokuz aylık dönemdeki 19,6 milyon TL’den, 30 Eylül 2014 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde 23,8 milyon
TL’ye yükselmiştir. Bu artış, ABD Doları kurunun artmasından kaynaklanmaktadır. ABD Doları üzerinden
hesaplandığında, genel yönetim giderleri %4,4 oranında artmıştır. Genel yönetim giderlerinin gelirlere oranı, 30 Eylül
2013 tarihinde sona eren dokuz aylık dönem ile 30 Eylül 2014 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde %1,6 oranı ile
aynı kalarak değişim göstermemiştir.
154
Araştırma ve Geliştirme Giderleri
Ar-Ge giderleri kapsamında, sadece, TUSAŞ tarafından finanse edilen ve müşteri tarafından finanse edilen geliştirme
projeleri dışındaki Ar-Ge faaliyetlerine ilişkin gider kaydedilmektedir. Ar-Ge giderleri ağırlıklı olarak Ar-Ge
faaliyetlerinde bulunan personel giderlerinden, Ar-Ge faaliyetlerine katılan harici danışmanlara ödenen ücretlerden ve
söz konusu faaliyetlerde kullanılan malzeme giderlerinden oluşmaktadır. Aynı zamanda, Ar-Ge faaliyetlerine ilişkin
yıpranma ve amortizasyon kapsamındaki Ar-Ge giderleri de kayıt altına alınmaktadır.
Havacılık ve uzay segmentinin Ar-Ge giderlerinin büyük bir bölümü müşteriler tarafından karşılanmaktadır ve bu
sebeple gelir olarak (veya masraf kalemleri olduğunda satışların maliyeti altına) kaydedilmektedir. Bunun bir sonucu
olarak, havacılık motorları segmenti, TUSAŞ Grubu'nun toplam gelirlerine olan katkısından önemli ölçüde yüksek bir
oranda Ar-Ge giderlerinde pay sahibi olmaktadır.
AK
Aşağıda yer verilen tablo, TUSAŞ Grubu'nun belirtilen tarihlere ilişkin konsolide Ar-Ge giderlerini ve bu giderlerin
seçilmiş bileşenlerini yansıtmaktadır:
30 Eylül
Araştırma ve geliştirme giderleri
Personel ve malzeme giderleri
Amortisman ve itfa giderleri
2014
30.707.798
17.702.782
13.005.016
2013
29.610.289
22.178.890
7.431.399
TA
SL
Ar-Ge giderleri 1,1 milyon TL (ya da %3,7) oranında bir artış sergileyerek 30 Eylül 2013 tarihinde sona eren dokuz
aylık dönemdeki 29,6 milyon TL’den, 30 Eylül 2014 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde 30,7 milyon TL’ye
yükselmiştir. Bu artış ağırlıklı olarak bu dönem aktifleşen Ar-Ge projelerinin amortisman giderlerinde yaşanan artışın
sonucudur. ABD Doları üzerinden hesaplandığında, Ar-Ge giderleri %11 oranında azalmıştır. Azalışın temel nedeni
kurdaki değişimdir. Ar-Ge giderlerinin gelirlere oranı, 30 Eylül 2013 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde %2,4
oranından, 30 Eylül 2014 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde değişim göstermeyerek yine %2,0 oranına
düşmüştür.
Esas Faaliyetlerden Diğer Gelir ve Giderler
Esas faaliyetler dışındaki gelir veya giderler kapsamında çok çeşitli kalemler kayda alınmaktadır. Gelir kalemleri
arasında hurda malzemelerin satışlarından elde edilen gelirler, sigorta tazminat bedellerinden elde edilen gelirler ve
devlet kuruluşlarının yatırım destek (teşvik) ödemeleri] yer alabilmektedir. Gider kalemleri ise idari cezaları (örneğin,
İş Kanunu uyarınca çalıştırılması gereken sayıdan az sayıda özürlü çalıştırılması) ile TUSAŞ'ın havacılık motorları
segmentinin Eskişehir'deki kampüsünde işletilen misafirhanenin giderlerini kapsayabilmektedir. Yargılama, tahkim ve
benzer takibatların sonuçları da esas faaliyetlerden diğer gelir ya da giderleri olarak kaydedilmektedir.
Aşağıda yer verilen tablo, TUSAŞ Grubu'nun belirtilen tarihlere ilişkin esas faaliyetleri dışındaki faaliyet gelirleri ve
esas faaliyetleri dışındaki giderleri ve bu gelir ve giderlerin seçilmiş bileşenlerini yansıtmaktadır:
30 Eylül
Esas Faaliyetlerden Diğer Gelirler
Hurda malzeme satış geliri
Dava uzlaşma gelirleri
Ticari alacak/borçlara ilişkin kur farkı geliri
GE yatırım destek geliri
Ticari alacak ve borçlar ile ilgili reeskont gelir gideri (net)
Hasar tazmin gelirleri
Diğer
Esas Faaliyetlerden Diğer Giderler
İdari para cezası
155
2014
15.098.923
10.348.389
801.044
308.987
1.801.748
1.838.755
10.417.632
1.124.428
2013
12.331.324
8.016.707
2.126.073
340.136
265.274
10.357
1.572.777
2.960.491
1.197.606
30 Eylül
2014
1.239.508
5.247.404
1.378.736
113.458
1.314.098
Misafirhane giderleri
Dava ve tazminat giderleri
Ticari alacak/borçlara ilişkin kur farkı giderleri
Karşılık giderleri
Diğer
2013
872.714
209.676
680.495
AK
Esas faaliyetlerden diğer gelirler 2,8 milyon TL (ya da %22,4) oranında bir artış sergileyerek 30 Eylül 2013 tarihinde
sona eren dokuz aylık dönemdeki 12,3 milyon TL’den, 30 Eylül 2014 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde 15,1
milyon TL’ye yükselmiştir. Bu yükselişin sebebi ağırlıklı olarak hasar tazmin ve hurda malzeme satış gelirlerinde
yaşanan sırasıyla 1,8 milyon TL ve 2,3 milyon TL tutarlarındaki artıştan kaynaklanmaktadır. Ayrıca dava uzlaşma
gelirlerinde yaşanan 1,3 milyon TL tutarındaki düşüş bu artışı bir miktar dengelenmiştir. ABD Doları üzerinden
hesaplandığında, esas faaliyetlerden diğer gelirler %5,1 oranında artmıştır. Esas faaliyetlerden diğer gelirlerin, gelirlere
oranı, 30 Eylül 2013 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde ve 30 Eylül 2014 tarihinde sona eren dokuz aylık
dönemde %1,0 olarak gerçekleşmiştir.
TA
SL
Esas faaliyetlerden diğer giderler ise 7,5 milyon TL (ya da %251,9) oranında bir artış sergileyerek 30 Eylül 2013
tarihinde sona eren dokuz aylık dönemdeki 3,0 milyon TL’den, 30 Eylül 2014 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde
10,4 milyon TL’ye yükselmiştir. Bu artış ağırlıklı olarak dava ve tazminat giderlerinde yaşanan 5,0 milyon TL artışın
sonucudur. ABD Doları üzerinden hesaplandığında, esas faaliyetlerden diğer giderler %202,1 oranında artmıştır. Esas
faaliyetlerden diğer giderlerin, gelirlere oranı, 30 Eylül 2013 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde %0,2 oranından,
30 Eylül 2014 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde %0,7 oranına yükselmiştir. Söz konusu artış ağırlıklı olarak
2014’ün ilk dokuz ayında dava ve tazminat gideri olarak kaydedilen 5,2 milyon TL’lik giderden kaynaklanmakta olup
2013’ün ilgili döneminde bu zarar 0,2 milyon TL olarak meydana gelmiştir. Ayrıca, ticari alacak/borçlara ilişkin kur
farkı gideri olarak kaydedilen 1,4 milyon TL'lik giderinde bu artışta etkisi vardır ve 2013 yılının aynı döneminde
bulunmamaktadır.
Faaliyet Kârı
Aşağıdaki tablo, belirtilen tarihler itibariyle TUSAŞ Grubu’nun konsolide faaliyet kârını ve faaliyet kârındaki değişimi
göstermektedir:
30 Eylül
Faaliyet kârı
2014
2013
216.245.608
149.402.892
14,1
12,1
Faaliyet kârı marjı (%)
Yukarıda ele alınan etkenler neticesinde, faaliyet kârı 66,8 milyon TL (ya da %45) oranında bir artış sergileyerek 30
Eylül 2013 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemdeki 149,4 milyon TL’den, 30 Eylül 2014 tarihinde sona eren dokuz
aylık dönemde 216,2 milyon TL’ye yükselmiştir. ABD Doları üzerinden hesaplandığında, faaliyet kârı %24 oranında
artmıştır. Faaliyet kârının, gelirlere oranı, 30 Eylül 2013 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde %12,1 oranından, 30
Eylül 2014 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde %14,1 oranına artmıştır.
Özkaynak yöntemiyle değerlenen yatırımlardan kar payı gelirleri
Aşağıda yer verilen tablo, TUSAŞ Grubu'nun belirtilen tarihlerde sona eren dokuz aylık mali dönemlere ilişkin elde
edilen kar payı gelirini yansıtmaktadır:
30 Eylül
Özkaynak yöntemiyle
değerlenen yatırımlardan kar
156
2014
2013
-
1.826.296
payı gelirleri
Kar payı gelirleri 30 Eylül 2013 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemdeki 1,8 milyon TL iken 30 Eylül 2014 tarihinde
STM’nin hisse devri sebebi ile bulunmamaktadır.
TUSAŞ 27 Eylül 2013 tarihinde, maliki olduğu STM paylarının tümünü TUSAŞ'ın ana hissedarlarından biri olan
SSM'ye devretmiştir. Söz konusu pay devrinin sebebi, STM’nin lisanslı bir sivil havacılık ve uzay bağımsız denetim
şirketine dönüşecek olmasıdır. İlgili kanunlar uyarınca, TUSAŞ STM paylarına sahip olduğu müddetçe, TUSAŞ
STM’yi denetim için atayamamaktadır. Sözü edilen denetimler, sivil havacılık ve uzay mevzuatına uygunluğa ilişkin
teknik denetimler olup, TUSAŞ'ın konsolide mali tablolarının denetimine ilişkin değildir.
Yatırım Faaliyetlerinden Gelir ve Giderler
AK
Yatırım faaliyetlerinden gelir ve giderler ağırlıklı olarak TUSAŞ'ın ödediği ve TUSAŞ'a ödenen tutarların faizlerini
yansıtmaktadır. Aynı zamanda, yabancı para birimlerine dönüştürmenin etkileri de finansman geliri ya da finansman
giderleri kapsamında kaydedilmektedir.
Aşağıda yer verilen tablo, TUSAŞ Grubu'nun belirtilen tarihlere ilişkin konsolide yatırım faaliyetlerinden gelir ve
giderlerini ve bu gelir ve giderlerin seçilmiş bileşenlerini yansıtmaktadır:
30 Eylül
TA
SL
Yatırım Faaliyetlerinden Gelirler
Faiz gelirleri
İştirak satış geliri
Maddi duran varlık satış karı
Finansal yatırımlardan kar payı gelirleri
Yatırım Faaliyetlerinden Giderler
Türev işlemi ile ilgili finansman gideri
Banka mevduat kur farkı gelir / gideri
Finansman Gelir ve Giderleri
Finansman Gelirleri
Finansman Giderleri
2014
17.602.719
15.339.683
662.564
1.600.472
6.830.066
6.830.066
22.196.544
22.196.544
2013
16.213.828
10.709.758
5.504.070
20.453.970
4.257.527
16.196.443
5.956.486
5.956.486
Yatırım faaliyetlerinden gelirler 1,4 milyon TL (ya da %8,6) oranında bir artış sergileyerek 30 Eylül 2013 tarihinde
sona eren dokuz aylık dönemdeki 16,2 milyon TL’den, 30 Eylül 2014 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde 17,6
milyon TL’ye yükselmiştir. Bu artış ağırlıklı olarak faiz gelirlerinde yaşanan 4,6 milyon TL tutarındaki artışın
sonucudur ABD Doları üzerinden hesaplandığında, yatırım faaliyetlerinden gelir %6,8 oranında azalmıştır. Yatırım
faaliyetlerinden gelirlerin, gelirlere oranı, 30 Eylül 2013 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde %1,3 oranından, 30
Eylül 2014 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde %1,2 oranına düşmüştür.
Yatırım faaliyetlerinden giderler 13,6 milyon TL (ya da %66,6) oranında bir azalış sergileyerek 30 Eylül 2013 tarihinde
sona eren dokuz aylık dönemdeki 20,5 milyon TL’den, 30 Eylül 2014 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde 6,8
milyon TL’ye düşmüştür. Bu düşüş temel olarak 2013 yılının ilk 9 ayında gerçekleşmiş olan türev işlemi ile ilgili 4,3
milyon TL'lik değer kaybı ve banka mevduat kur farkı giderinde görülen 9,4 milyon TL tutarında azalışın sonucudur.
ABD Doları üzerinden hesaplandığında, yatırım faaliyetlerinden giderler %71,3 oranında azalmıştır. Yatırım
faaliyetlerinden giderlerin, gelirlere oranı, 30 Eylül 2013 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde %1,7 oranından, 30
Eylül 2014 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde %0,4 oranına düşmüştür.
Finansman giderleri 16,2 milyon TL (ya da %272,6) oranında bir artış sergileyerek 30 Eylül 2013 tarihinde sona eren
dönemdeki 6 milyon TL’den, 30 Eylül 2014 tarihinde sona eren dönemde 22,2 milyon TL’ye yükselmiştir. Bu artış faiz
giderlerinde yaşanan 16,2 milyon TL tutarındaki artışın sonucudur. ABD Doları üzerinden hesaplandığında, finansman
giderleri %219,9 oranında artmıştır. Finansman giderlerinin, gelirlere oranı, 30 Eylül 2013 tarihinde %0,48 oranından,
30 Eylül 2014 tarihinde %1,45 oranına artmıştır.
Vergi Öncesi Kâr
157
Aşağıdaki tablo belirtilen tarihler itibariyle TUSAŞ Grubu’nun vergi öncesi kârını göstermektedir:
30 Eylül
Vergi öncesi kâr
2014
2013
204.821.717
145.092.356
Vergi İndirim ve Giderleri
AK
Yukarıda ele alınan etkenlerin bir sonucu olarak, vergi öncesi kâr 59,7 milyon TL (ya da %41) oranında bir artış
sergileyerek 30 Eylül 2013 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemdeki 145,1 milyon TL’den, 30 Eylül 2013 tarihinde
sona eren dokuz aylık dönemde 204,8 milyon TL’ye yükselmiştir. ABD Doları üzerinden hesaplandığında, vergi öncesi
kâr %21 oranında artmıştır. Vergi öncesi kârın, gelirlere oranı, 30 Eylül 2013 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde
%11,8 oranından, 30 Eylül 2014 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde %13,4 oranına artmıştır.
Vergi mevzuatı kapsamında, TUSAŞ ve konsolidasyona tabi iştiraki TEI, vergi yükümlülükleri bakımından bir grup
teşkil etmemektedir. Bunun bir sonucu olarak, TUSAŞ Grubu’nun konsolide mali tablolarında yer alan vergi giderleri
ve vergi indirim kalemleri TUSAŞ Grubu’nun konsolide gelirlerinin vergilendirilmesini yansıtmamaktadır. Bunun
yerine, sırasıyla TUSAŞ ve TEI’ye ilişkin konsolide olmayan vergi giderleri ve vergi indirimleri kalemlerinin bir
özetini yansıtmaktadır.
Ertelenmiş vergi varlıkları ve yükümlülükleri TUSAŞ'ın TMS'ye göre hazırlanan mali tabloları ile vergi matrahında
temel teşkil eden Türkiye'de genel kabul görmüş muhasebe ilkelerine göre zorunlu mali tabloları arasındaki
farklılıklardan doğan geçici zamanlama farklılıklarını yansıtmaktadır.
TA
SL
Aşağıda yer verilen tablo, TUSAŞ Grubu'nun belirtilen tarihlere ilişkin cari vergi giderlerini, ertelenmiş vergi indirimi
ve giderlerini ve de toplam vergi indirim ile giderlerini yansıtmaktadır:
30 Eylül
2014
(14.698.477)
(1.185.826)
(13.512.651)
Sürdürülen Faaliyetler Vergi Geliri/Gideri
Dönem vergi gideri (-)
Ertelenmiş vergi geliri / gideri (-)
2013
(52.871.443)
(52.871.443)
Dönem vergi gideri 1,2 milyon TL tutarında bir artış sergilemiş ve 30 Eylül 2014 tarihinde sona eren dokuz aylık
dönemde 1,2 milyon TL tutarında vergi gideri oluşmuştur. Dönem vergi giderlerinin, gelirlere oranı, 30 Eylül 2013
tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde %0,0 oranından, 30 Eylül 2014 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde
%0,08 oranına yükselmiştir. Bu gelişme öncelikli olarak havacılık motorları segmentinin 2013 yılının ilk dokuz ayında
kaydedilen dönem vergi giderinin sonucudur. Havacılık motorları segmenti geçen yılın aynı döneminde hiç vergi gideri
kaydetmemiştir.
Ertelenmiş vergi gideri 39,4 milyon TL tutarında bir düşüş sergileyerek 30 Eylül 2013 tarihinde sona eren dokuz aylık
dönemdeki 52,9 milyon TL'den, 30 Eylül 2014 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde 13,5 milyon TL 'ye düşmüştür.
Bu düşüş ağırlıklı olarak 30 Eylül 2014 tarihinde sonra eren dokuz aylık dönemde, Ar-Ge indirimlerinin ertelenmiş
vergi etkisinin 15,6 milyon TL azalmasının sonucudur. Kullanılan vergi teşviklerinin ertelenmiş vergi etkisinde 6,2
milyon TL tutarında artış olmasına rağmen, tamamlanma yüzdesi ile izlenen projeler ile ABD Doları çevrim farkları ile
oluşan vergi yükümlülüklerinin vergi gideri etkisinin, aynı dönemin 2013 yılına göre olan kısmından daha düşük
tutarda gerçekleşmesinden ötürü, ertelenmiş vergi giderinde %74,4 oranında azalış gözlemlenmektedir.
Aşağıdaki tablo belirtilen tarihler itibariyle %20'lik varsayımsal yasal vergi oranına göre ayrılmış efektif vergi gelir
veya giderlerini göstermektedir:
30 Eylül
2014
Vergi öncesi kar
2013
204.821.717
158
145.092.356
Yasal kurumlar vergisi oranı (%20)
Ar-Ge indirimlerinin etkisi, net
Teşviklerin etkisi
Serbest bölge kazançları
İştiraklerden temettü gelirleri
40.964.344
29.018.471
(24.215.448)
(494.513)
(9.144.853)
(5.066.849)
(13.386.372)
2.499.358
(308.393)
-
-
(3.977.727)
20.789.199
30.892.703
İştirak ve bağlı ortaklıklara ilişkin
kalıcı farklar
Vergi gideri (geliri)
AK
Vergiye tabi olmayan kalemlerin
etkisi
14.698.477
52.871.443
Anılan gelişmelerin sonucunda, sürdürülen faaliyetler vergi geliri ve giderleri 30 Eylül 2013 tarihinde sona eren dokuz
aylık dönemde 52,9 milyon TL tutarında giderden, 30 Eylül 2014 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde 14,7 milyon
tutarında gidere düşmüştür. Vergi giderlerinin, gelirlere oranı, 30 Eylül 2013 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde
%4,3 oranında iken, 30 Eylül 2014 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde %1,0 olmuştur.
Net Dönem Kârı
TA
SL
Aşağıdaki tablo belirtilen tarihler itibariyle TUSAŞ Grubu’nun net dönem kârını göstermektedir:
30 Eylül
2014
Net dönem kârı
2013
190.123.240
92.220.913
Yukarıda ele alınan etkenlerin bir sonucu olarak, net dönem kârı 97,9 milyon TL (ya da %106) oranında bir artış
sergileyerek 30 Eylül 2013 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemdeki 92,2 milyon TL’den, 30 Eylül 2014 tarihinde
sona eren dokuz aylık dönemde 190,1 milyon TL’ye artmıştır. ABD Doları üzerinden hesaplandığında, net dönem kârı
%77 oranında artmıştır. Net dönem kârının, gelirlere oranı, 30 Eylül 2013 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde
%7,5 oranından, 30 Eylül 2014 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde %12,4 oranına yükselmiştir.
Diğer Kapsamlı Gelir ve Giderler
Aşağıda yer verilen tablo, TUSAŞ Grubu'nun belirtilen tarihlere ilişkin diğer kapsamlı gelir ve giderlerini
yansıtmaktadır. Söz konusu rakamlar ABD Doları/Türk Lirası döviz paritesinin ilgili döneme ilişkin ortalama oranı ile
ilgili dönem sonu oranları arasındaki farkın etkisini yansıtmaktadır.
30 Eylül
2014
Diğer kapsamlı gelirler (gider)
125.259.359
2013
189.152.976
Diğer kapsamlı gelir ve giderler 63,9 milyon TL oranında bir azalış sergileyerek 30 Eylül 2013 tarihinde sona eren
dokuz aylık dönemdeki 189,2 milyon TL gelirden, 30 Eylül 2014 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde 125,3
milyon TL gelire düşmüştür. Diğer kapsamlı giderlerin gelire oranı 2013'ün ilk dokuz ayında %15,3 iken, diğer
kapsamlı gelirlerin gelire oranı 2014'ün ilk dokuz ayında %8,2 olmuştur. Bu azalış ağırlıklı olarak ilgili dönemde
TL’nin ABD Doları'na karşı değer kaybetmesinin sonucudur. Aktüeryal kayıplarda 2014'ün ilk dokuz ayında 2013'ün
ilk dokuz ayına nazaran yaşanan artış da, daha küçük bir ölçekte olmakla birlikte, söz konusu değişime etki etmiştir. 1
Ocak 2013 tarihinde yürürlüğe giren Uluslararası Muhasebe Standartları 19 tadil metni uyarınca TUSAŞ Grubu,
kapsamlı gelir tablosunda çalışan haklarına ilişkin aktüeryal kayıp ve kazançları geriye etkili olarak yer vermekle
yükümlüdür.
159
Toplam Kapsamlı Gelir
Aşağıdaki tablo belirtilen tarihler itibariyle TUSAŞ Grubu’nun net dönem kârını göstermektedir:
30 Eylül
2014
Toplam kapsamlı gelir
2013
315.382.599
281.373.889
AK
Yukarıda ele alınan para birimi dönüşümlerinden kaynaklanan farklar sonucunda, toplam kapsamlı gelir 34 milyon TL
(ya da %12,1) oranında bir artış sergileyerek 30 Eylül 2013 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde 281,4 milyon
TL’den, 30 Eylül 2014 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde 315,4 milyon TL’ye yükselmiştir. ABD Doları
üzerinden hesaplandığında, toplam kapsamlı gelir %3,8 oranında azalmıştır. Toplam kapsamlı gelirin, gelirlere oranı,
30 Eylül 2013 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde %22,8 oranından, 30 Eylül 2014 tarihinde sona eren dokuz
aylık dönemde %20,6 oranına düşmüştür.
31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yıl ile karşılaştırıldığında 31 Aralık 2013 tarihinde sona eren yıl
Aşağıdaki tablo, belirtilen dönemlerde faaliyetlerin sonuçlarını ve belirtilen dönemlere ilişkin yüzdesel değişimi
göstermektedir:
Geçmiş dönem
Özel bağımsız
denetimden geçmiş
Özel bağımsız
denetimden geçmiş
TA
SL
Geçmiş Dönem
Yüzdesel Değişim (%)
2013
2012
1.740.474.525
1.492.857.423
16,6
(1.452.405.135)
(1.253.829.383)
15,8
288.069.390
239.028.040
16,6
16,0
3,8
Pazarlama, satış ve dağıtım giderleri
(-)
(15.526.758)
(8.958.498)
73,3
Genel yönetim giderleri (-)
(28.470.242)
(27.172.316)
4,8
Araştırma ve geliştirme giderleri (-)
(37.640.187)
(39.772.006)
(5,4)
19.682.203
18.540.998
6,2
(11.271.881)
(10.330.920)
9,1
Kar veya zarar kısmı
Hasılat
Satışların maliyeti (-)
Brüt kar
Brüt kar marjı (%)
Esas faaliyetlerden diğer gelirler
Esas faaliyetlerden diğer giderler (-)
160
20,5
Esas faaliyet karı marjı (%)
Özkaynak yöntemiyle değerlenen
yatırımların kar/zararındaki paylar
Yatırım faaliyetlerinden gelirler
Yatırım faaliyetlerinden giderler
Finansman gelir ve gideri öncesi
faaliyet karı
171.335.298
25,4
12,3
11,5
7,0
5.886.092
8.714.660
32,5
20.474.135
57.534.477
64,4
(27.684.065)
-
(100,0)
213.518.687
237.584.435
(10,1)
(7.950.216)
(3.348.477)
137,4
TA
SL
Finansman giderleri (-)
214.842.525
AK
Esas faaliyet karı
Sürdürülen faaliyetler vergi öncesi
kar
205.568.471
234.235.958
(12,2)
Sürdürülen faaliyetler vergi geliri
/(gideri)
(35.811.891)
55.044.944
(165,1)
-
(1.639.714)
(100,0)
- Ertelenmiş vergi geliri / gideri (-)
(35.811.891)
56.684.658
(163,2)
Net dönem karı
169.756.580
289.280.902
(41,3)
- Dönem vergi gideri (-)
Diğer kapsamlı gelir/(gider)
Kar veya zararda yeniden
sınıflandırılmayacaklar
161
- Aktüeryal kayıp / kazanç
- Aktüeryal kayıp / kazanç vergi etkisi
Toplam kapsamlı gelir
Dönem kar/zararının dağılımı
Kontrol gücü olmayan paylar
Ana ortaklık payları
(71.558.307)
(486,6)
(968.531)
(10.564.708)
(90,8)
193.706
2.112.941
(90,8)
445.639.821
209.270.828
112,9
6.507.346
12.166.054
(46,5)
163.249.234
271.114.848
(39,8)
37.896.709
723.832
5.135,6
407.743.112
208.546.996
95,5
0,4473
0,7593
(41,1)
0,4473
0,7593
(41,1)
TA
SL
Toplam kapsamlı gelirin dağılımı
276.658.066
AK
- Ana ortaklığın raporlama para
birimi çevirim farkları
Kontrol gücü olmayan paylar
Ana ortaklık payları
Pay başına kazanç
- adi hisse senedi (tam TL)
Sulandırılmış pay başına kazanç
- adi hisse senedi (tam TL)
Gelirler
Aşağıdaki tablo belirtilen tarihler itibariyle TUSAŞ Grubu’nun iş kollarının ve segmentlerinin gelirlerini ve konsolide
net cirosunu göstermektedir:
31 Aralık
2013
Havacılık ve Uzay
Havacılık Motorları
1.287.661.644
1.066.256.553
454.196.905
427.636.507
(1.384.024)
(1.035.637)
1.740.474.525
1.492.857.423
Segmentler arası eliminasyon
Konsolide ciro
2012
Aşağıdaki tablo belirtilen tarihler itibariyle TUSAŞ Grubu’nun konsolide ve segmentlerinin düzeltilmiş cirosunu
göstermektedir:
162
31 Aralık
2013
Yapısal
(1)
ESH
Havacılık ve Uzay
Havacılık Motorları
Konsolide düzeltilmiş ciro
2012
716.424.323
553.517.777
570.531.570
487.251.563
1.286.956.073
1.040.769.340
453.518.452
427.330.556
1.740.474.525
1.468.099.896
AK
(1) Düzeltme yapılmamıştır.
Aşağıdaki tablo belirtilen tarihler itibariyle TUSAŞ Grubu'nun müşterilerinin bulunduğu coğrafi pazara göre TUSAŞ
Grubu'nun konsolide net cirosunu göstermektedir:
31 Aralık
2013
Amerika Birleşik Devletleri
Türkiye
Avrupa
678.569.028
675.047.086
532.089.753
412.164.693
466.721.044
333.779.567
57.828.393
70.037.553
5.266.307
1.828.524
1.740.474.525
1.492.857.423
TA
SL
Asya
2012
Diğer
TOPLAM
31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yıl itibariyle elde edilen gelir 247,6 milyon TL (ya da %16,6) oranında bir artış
sergileyerek 1.492,9 milyon TL’den, 31 Aralık 2013 tarihinde sona eren yıl itibariyle 1.740,4 milyon TL’ye
yükselmiştir. ABD Doları üzerinden hesaplandığında %9,6 oranında artmıştır. Bu artışın temel sebebi, TUSAŞ
Grubu'nun havacılık ve uzay segmentinin proje kaynaklı gelirleri ile havacılık motorları segmenti satışlarında
gerçekleşen artış sebebiyle oluşan gelirlerindeki artıştır.
31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yıl itibariyle elde edilen düzeltilmiş gelirler 272,4 milyon TL (ya da %18,6)
oranında bir artış sergileyerek 1.468,1 milyon TL’den, 31 Aralık 2013 tarihinde sona eren yıl itibariyle 1.740,4 milyon
TL’ye yükselmiştir. ABD Doları üzerinden hesaplandığında düzeltilmiş gelirler %11,4 oranında artmıştır. Gelirlerin
dönemsel değişimlerinin değerlendirilmesinde sayılan faktörlere ek olarak, düzeltilmiş gelirlerdeki değişim, ESH iş
kolu tarafından eskiden yürütülmüş olan doğrudan satış programlarından olan ticari gelirlerin çıkarılmasını
yansıtmaktadır. 2013 yılına ait düzeltilmiş gelirdeki artışın temel nedenlerinden biri de döviz kurlarındaki değişimlerdir.
31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yıl itibariyle havacılık ve uzay segmentinin elde etmiş olduğu gelirler 221,4 milyon
TL (ya da %20,8) oranında bir artış sergileyerek 1.065,5 milyon TL’den, 31 Aralık 2013 tarihinde sona eren yıl
itibariyle 1.286,9 milyon TL’ye artmıştır. Bu artışın temel sebebi, TUSAŞ Grubu'nun havacılık ve uzay segmentinin
yapısal iş kolu ile ESH iş kolundaki gelirlerin artmasından kaynaklanmaktadır. Yapısal iş kolunun gelirlerindeki artış,
geliştirme programlarından seri üretim aşamalarına geçiş sebebiyle üretimin artışını ve mevcut seri üretim
programlarındaki artan teslimatları yansıtmaktadır. ESH iş kolunun gelirlerindeki artış ise, T129 ATAK helikopter
programındaki önemli aşamaların kaydedilmesini yansıtmaktadır.
31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yıl itibariyle havacılık ve uzay segmentinin elde etmiş olduğu düzeltilmiş gelirler
246,2 milyon TL (ya da %23,7) oranında bir artış sergileyerek 1.040,8 milyon TL’den, 31 Aralık 2013 tarihinde sona
eren yıl itibariyle 1.287 milyon TL’ye artmıştır. ABD Doları üzerinden hesaplandığında segmentin düzeltilmiş geliri
%16,2 oranında artmıştır. Segment gelirlerinin dönemsel değişimlerinin değerlendirilmesinde sayılan faktörlere ek
olarak, düzeltilmiş gelirlerdeki değişim, ESH iş kolu tarafından eskiden yürütülmüş olan doğrudan satış
programlarından olan ticari gelirlerin çıkarılmasını yansıtmaktadır.
163
AK
31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yıl itibariyle havacılık ve uzay segmentindeki yapısal iş kolundan elde edilen gelir
162,8 milyon TL oranında bir artış sergileyerek 553,6 milyon TL’den, 31 Aralık 2013 tarihinde sona eren yıl itibariyle
716,4 milyon TL’ye yükselmiştir. ABD Doları üzerinden hesaplandığında yapısal iş kolundan elde edilen gelir %21,6
oranında artmıştır. TUSAŞ Yapısal iş kolunda hem kesin üretim miktarlarında hem de mevcut programda daha yüksek
bir iş paylaşım oranı elde etmiştir. 2013 yılında TUSAŞ A320 bileşenlerinin üretilmesi için Airbus’ın tek tedarikçisi
olmuştur. Yapısal iş kolunun gelirlerindeki artış hem üretim miktarlarında hem de mevcut programda daha yüksek bir iş
paylaşım oranının kazanılması sonucudur. 2013 yılında Airbus Askeri A400M programı kapsamında ilk teslimat
yapılmış ve seri üretim fazına geçilmiş olmasından ötürü ilgili konsorsiyum üretim miktarlarında artış yaşamıştır. F-35
MTU programı da 2013 yılındaki gelirlere katkı sağlamış F-35 MTU programı düşük oranda ilk üretim fazında
olmasına karşın 11 değişik fazdan oluşmakta olup her bir faz ile birlikte üretim miktarları ve TUSAŞ’ın program
kapsamındaki işleri de artmaktadır. Airbus A350 programı kapsamındaki gelirlerin artmasının sebebi ise 2012’deki
geliştirme fazından 2013’te üretim fazına geçilmiştir. Boeing B787 grubuna ilişkin işler 2013 yılında başlayan ve bu
izahname tarihi itibariyle devam eden programın gelişiminden ötürü artmaktadır. TUSAŞ AW139 helikopterlerine
ilişkin olarak AgustaWestland’in iki tedarikçisinden biridir. Programa ilişkin işlerin sabit gitmesine rağmen OEÜ
seviyelerinde artan siparişler ile platformda yapılan yeni konfigürasyonlar TUSAŞ’ın birim fiyatlarında ve iş yükünde
artışa sebebiyet vermiştir. Yapısal iş kolunun gelirlerindeki bu genel artış Sikorsky S-70 helikopter programından
kaynaklanan gelirlerin düşmesiyle dengelenmiştir. OEÜ seviyesindeki siparişlerin azalması bu program kapsamındaki
gelirlerin düşüşünün temel sebebidir.
TA
SL
31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yıl itibariyle havacılık ve uzay segmentindeki ESH iş kolundan elde edilen gelir 58,5
milyon TL tutarında bir artış sergileyerek 512,1 milyon TL’den, 31 Aralık 2013 tarihinde sona eren yıl itibariyle 570,5
milyon TL’ye yükselmiştir. 2013 yılında ESH iş kolunun gelirlerindeki bu artış T129 ATAK helikopter programında
ciddi gelir elde edilmesinden kaynaklanmaktadır. Söz konusu yılda, TUSAŞ, T129 ATAK helikopter programında
geliştirme aşamasının sonuna gelmek ve ilk teslimatları gerçekleştirmek gibi önemli aşamalar kaydetmiştir. Ayrıca
2013 yılı boyunca Türk Hava Kuvvetleri Komutanlığı'nın F-16 uçakları için modernizasyonuna yönelik seri montaj
programlarını belirlenen sürelerin öncesinde tamamlamıştır. Dolayısıyla, ESH iş kolu 2013 yılında bu programlardan
beklenenden daha fazla gelir elde etmiştir fakat bu programların tamamlanmaları üzerine başkaca gelir elde
edemeyecektir. Gelirlerdeki bu artışlar, 2013 yılında birtakım programların tamamlanması sebebiyle yaşanan gelir
kayıpları ile dengelenmiştir. 2012 yılında tüm bir yıl boyunca söz konusu programlardan gelir elde edilmiş ve fakat
2013 yılında tamamlanmaları üzerine bu programlardan gelen gelirler sona ermiştir.
31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yıl itibariyle havacılık ve uzay segmentindeki ESH iş koluna ilişkin düzeltilmiş
gelirler 83,3 milyon TL (ya da %17,1) oranında bir artış sergileyerek 487,2 TL’den, 31 Aralık 2013 tarihinde sona eren
yıl itibariyle 570,5 milyon TL’ye artmıştır. ABD Doları üzerinden hesaplandığında gelir %10,1 oranında artmıştır. Bu iş
kolunun iki adet doğrudan yeniden satış programının 2012 yılında gelire yaptığı katkı 2013 yılında geriye kalan tek
programa nazaran daha yüksektir.
31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yıl itibariyle havacılık motorları segmentinden elde edilen gelir 26,2 milyon TL (ya
da %6,1) artış sergileyerek 427,3 milyon TL’den, 31 Aralık 2013 tarihinde sona eren yıl itibariyle 453,5 milyon TL’ye
yükselmiştir. ABD Doları üzerinden hesaplandığında segmentin geliri %0,25 oranında azalmıştır. Havacılık motorları
segmentinin 2013 yılındaki gelirlerindeki artışın temel nedeni GENX ve TP400 motorlarıdır. GENX yeni nesil
motorlardan olup OEÜ seviyelerindeki siparişler nedeniyle GENX bileşenlerinin üretimindeki artış bu motordan
kaynaklanan gelirleri de artırmıştır. TP400 T70 genel maksat helikopteri platformunda kullanılan motor olup,
gelirlerdeki artış söz konusu helikopter programındaki gelişmeler ile doğru orantıdadır. Gelirlerdeki bu artış F110 ve
CF34 motor bileşenlerinden kaynaklanan gelirlerdeki düşüş ile dengelenmiştir. F110 eski bir platform olup OEÜ
seviyelerindeki azalma bu program kapsamındaki gelirleri de düşürmekte olup CF34 kapsamındaki gelirlerdeki düşüş
ise OEÜ tercihlerinin değişiminden kaynaklanmaktadır.
Düzeltilmiş FVAÖK
Aşağıdaki tablo TUSAŞ Grubu'nun belirtilen dönemlere ilişkin konsolide ve segmentlere göre ayrılmış düzeltilmiş
FVAÖK'ünü göstermektedir:
31 Aralık
2013(1)
2012
Havacılık ve uzay
Düzeltilmiş FVAÖK marjı (%)
Havacılık motorları
(1)
164
185.130.553
246.060.609
17,79
19,12
40.545.452
39.354.767
31 Aralık
2013(1)
2012
Düzeltilmiş FVAÖK marjı (%)
9,49
8,68
Konsolide düzeltilmiş FVAÖK
225.676.004
285.415.376
Düzeltilmiş FVAÖK marjı (%)
15,37
16,40
(1) Düzeltme yapılmamıştır.
AK
TUSAŞ Grubu'nun düzeltilmiş FVAÖK'ü 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yıldan 31 Aralık 2013 tarihinde sona eren
yıla kadar, 59,7 milyon TL veya %26,5 artmış ve 225,7 milyon TL iken 285,4 milyon TL olmuştur. ABD Doları
üzerinden hesaplandığında, düzeltilmiş FVAÖK %18,9 artmıştır. Düzeltilmiş FVAÖK'ün düzeltilmiş gelire oranı
2012'de %15,4 iken 2013'te %16,4’e yükselmiştir.
Havacılık ve uzay segmentinin düzeltilmiş FVAÖK'ü 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yıldan 31 Aralık 2013
tarihinde sona eren yıla kadar 60,9 milyon TL veya %32,9 artmıştır ve 185,1 milyon TL iken 246,1 milyon TL
olmuştur. ABD Doları uyarınca segmentin düzeltilmiş FVAÖK'ü %24,9 artmıştır. Düzeltilmiş FVAÖK'ün düzeltilmiş
gelire oranı 2012'de %17,79 iken 2013'te %19,12'ye artmıştır. Havacılık motorları segmentinin düzeltilmiş FVAÖK'ü
31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yıldan 31 Aralık 2013 tarihinde sona eren yıla kadar 1,2 milyon TL veya %2,9
azalmıştır ve 40,5 milyon TL iken 39,4 milyon TL olmuştur. ABD Doları uyarınca segmentin düzeltilmiş FVAÖK'ü
%8,8 azalmıştır. Düzeltilmiş FVAÖK'ün düzeltilmiş gelire oranı 2012'de %9,49 iken 2013'te %8,68'e düşmüştür.
Düzeltilmiş FVÖK
TA
SL
Aşağıdaki tablo TUSAŞ Grubu'nun belirtilen dönemlere ilişkin konsolide ve segmentlere göre ayrılmış düzeltilmiş
FVÖK'ünü göstermektedir:
31 Aralık
2012
Havacılık ve uzay
2013(1)
153.694.878
202.509.870
14,8
15,7
18.239.369
12,593.651
Düzeltilmiş FVÖK marjı (%)
4,3
2,8
Konsolide düzeltilmiş FVÖK
171.934.247
215.103.521
Düzeltilmiş FVÖK marjı (%)
11,7
12,4
Düzeltilmiş FVÖK marjı (%)
Havacılık motorları
(1)
(1) Düzeltme yapılmamıştır.
TUSAŞ Grubu'nun düzeltilmiş FVÖK'ü 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yıldan 31 Aralık 2013 tarihinde sona eren
yıla kadar, 43,2 milyon TL veya %25,1 artmış ve 171,9 milyon TL iken 215,1 milyon TL olmuştur. ABD Doları
üzerinden hesaplandığında, düzeltilmiş FVÖK %17,6 artmıştır. Düzeltilmiş FVÖK'ün düzeltilmiş gelire oranı 2012'de
%11,7 iken 2013'te %12,4'e artmıştır.
Satışların Maliyeti
Aşağıda yer verilen tablo, TUSAŞ Grubu'nun belirtilen tarihlere ilişkin konsolide satışların maliyetini ve bu giderlerin
seçilmiş bileşenlerini yansıtmaktadır:
31 Aralık
2013
Satışların Maliyeti
Giderleştirilen Stokların Maliyeti
165
1.452.405.135
2012
1.253.829.383
663.265.873
564.888.930
31 Aralık
2013
Personel Gideri
Amortisman Gideri
İtfa ve Tükenme Payları
Diğer ilgili giderler
2012
570.654.890
444.896.739
41.108.409
34.402.319
15.513.166
7.256.195
161.862.797
202.385.200
Brüt Kâr
AK
Satışların maliyeti 198,6 milyon TL (ya da %15,8) oranında bir artış sergileyerek 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yıl
itibariyle 1.253,8 milyon TL’den, 31 Aralık 2013 tarihinde sona eren yıl itibariyle 1.452,4 milyon TL’ye yükselmiştir.
ABD Doları üzerinden hesaplandığında satışların maliyeti %8,9 oranında artmıştır. Satışların maliyetinin gelire oranı
2012 yılında %83,9'dan 2013 yılında %83,4’e düşmüştür. Bu düşüş, A400M programındaki tekrarlanmayan giderlerde,
AW139 helikopter programındaki kapsam dışı giderlerde ve F-16 programına ilişkin giderlerde yaşanan azalmadan
kaynaklanmaktadır.
Aşağıdaki tablo belirtilen tarihler itibariyle TUSAŞ Grubu’nun konsolide brüt kârını ve brüt kârdaki değişimi
göstermektedir:
TA
SL
31 Aralık
2013
Brüt kâr
2012
288.069.390
239.028.040
16,6
16,0
Brüt kâr marjı(%)
Yukarıda ele alınan etkenler sonucunda, brüt kâr 49 milyon TL (ya da %20,5) oranında bir artış sergileyerek 31 Aralık
2012 tarihinde sona eren yıl itibariyle 239,0 milyon TL’den, 31 Aralık 2013 tarihinde sona eren yıl itibariyle 288,1
milyon TL’ye artmıştır. ABD Doları üzerinden hesaplandığında, brüt kar %13,3 oranında yükselmiştir. Brüt kârın
gelirlere oranı 2013'te, 2012'deki %16,0 oranına nazaran, %16,6 oranına yükselmiştir.
Pazarlama, Satış ve Dağıtım Giderleri
Aşağıda yer verilen tablo, TUSAŞ Grubu'nun belirtilen tarihlere ilişkin konsolide pazarlama, satış ve dağıtım giderlerini
ve bu giderlerin seçilmiş bileşenlerini yansıtmaktadır:
31 Aralık
2013
15.526.758
2012
8.958.498
Sözleşme hazırlık giderleri
6.331.813
3.665.736
Temsil ağırlama giderleri
1.577.321
1.891.729
Personel ücret ve giderleri
1.873.940
1.347.190
4.106.080
922.232
1.147.307
829.037
Pazarlama, Satış ve Dağıtım Giderleri
Fuar sergi giderleri
Reklam ve ilan giderleri
166
31 Aralık
2013
Seyahat giderleri
Sigorta giderleri
Diğer
2012
45.771
69.202
18.746
1.016
425.780
232.356
Genel Yönetim Giderleri
AK
Pazarlama, satış ve dağıtım giderleri 6,6 milyon TL (ya da %73,3) oranında bir artış sergileyerek 31 Aralık 2012
tarihinde sona eren yıldaki 9,0 milyon TL'den, 31 Aralık 2013 tarihinde sona eren yılda 15,5 milyon TL'ye yükselmiştir.
ABD Doları üzerinden hesaplandığında, söz konusu giderler %62,9 oranında artmıştır. Pazarlama, satış ve dağıtım
giderlerinin gelire oranı 2012'de %0,6 iken 2013 yılında %0,9 olarak gerçekleşmiştir. Her ne kadar 2012 yılında maruz
kalınan Uluslararası Savunma Sanayii Fuarı bağlantılı giderlere 2013 yılında maruz kalınmamış olsa da, 2013 yılındaki
temsil ile ticari fuarlara yönelik giderler birlikte ele alındığında, HÜRKUŞ eğitim uçağının ilk kez tanıtılmasına yönelik
merasimler ile birçok küçük ticari fuara katılım nedeniyle, 2012 yılındaki seviyeler ile kıyaslanabilir bir seviyede
kalmıştır.
Aşağıda yer verilen tablo, TUSAŞ Grubu'nun belirtilen tarihlere ilişkin konsolide genel yönetim giderlerini ve bu
giderlerin seçilmiş bileşenlerini yansıtmaktadır:
TA
SL
31 Aralık
2013
Genel yönetim giderleri
Personel giderleri
Amortisman ve itfa giderleri
Bilişim giderleri
Sergi, fuar, temsil, ağırlama ve sponsorluk giderleri
Dışarıdan sağlanan fayda ve hizmetler
Vergi, resim ve harçlar
Tesis idame ve bakım giderleri
Endirekt malzeme
Gayrimenkul, makine, taşıt kiraları
Elektrik, gaz, posta ve telefon giderleri
Seyahat giderleri
Eğitim giderleri
Sigorta giderleri
Diğer
28.470.242
13.016.078
2.408.747
2.401.489
2.043.125
1.978.427
1.867.863
1.862.000
956.671
659.472
438.553
393.263
110.477
53.875
280.202
2012
27.172.316
13.675.416
2.723.675
2.004.715
1.734.671
897.371
1.607.247
1.411.307
951.576
528.523
418.056
375.867
274.055
28.768
541.069
Genel yönetim giderleri 1,3 milyon TL (ya da %5) oranında bir artış sergileyerek 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren
yılda 27,2 milyon TL’den, 31 Aralık 2013 tarihinde sona eren yılda 28,5 milyon TL’ye yükselmiştir. Döviz kuru
değişimleri de bu artışın sebeplerinden olup, genel yönetim giderleri ABD Doları üzerinden hesaplandığında, %1,5
oranında azalmıştır. Genel yönetim giderlerinin gelire oranı 2012'de %1,8 iken 2013 yılında %1,6'ya düşmüştür. Bu
artış ağırlıklı olarak, yeni projelerin başlamasına hazırlık nedeniyle artan personel giderlerinden kaynaklanmıştır.
TUSAŞ Grubu bir programdan gelir elde etmeye başlamadan önce genel olarak ilgili programa ilişkin personel
giderlerine maruz kalmaktadır.
Araştırma ve Geliştirme Giderleri
Ar-Ge giderleri kapsamında, sadece bağımsız, TUSAŞ tarafından finanse edilen ve müşteri tarafından finanse edilen
geliştirme projeleri dışındaki Ar-Ge faaliyetlerine ilişkin gider kaydedilmektedir. Ar-Ge giderleri ağırlıklı olarak Ar-Ge
167
faaliyetlerinde bulunan personel giderlerinden, Ar-Ge faaliyetlerine katılan harici danışmanlara ödenen ücretlerden ve
söz konusu faaliyetlerde kullanılan malzeme giderlerinden oluşmaktadır. Aynı zamanda, Ar-Ge faaliyetlerine ilişkin
yıpranma ve amortizasyon kapsamındaki Ar-Ge giderleri de kayıt altına alınmaktadır.
Aşağıda yer verilen tablo, TUSAŞ Grubu'nun belirtilen tarihlerde sona eren üç yıl ve dokuz aylık mali dönemlere ilişkin
konsolide Ar-Ge giderlerini ve bu giderlerin seçilmiş bileşenlerini yansıtmaktadır:
31 Aralık
2013
37.640.187
26.358.653
11.281.534
Araştırma ve geliştirme giderleri
Personel ve malzeme giderleri
Amortisman ve itfa giderleri
2012
39.772.006
30.412.438
9.359.568
AK
Ar-Ge giderleri 2,1 milyon TL (ya da %5,4) oranında bir azalış sergileyerek 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yılda
39,8 milyon TL’den 31 Aralık 2013 tarihinde sona eren yılda 37,6 milyon TL’ye düşmüştür. Ar-Ge giderleri, ABD
Doları üzerinden hesaplandığında, %11 oranında azalmıştır. Daha fazla olması beklenen giderlerdeki düşüş, döviz
kurunun etkisiyle beklenenden daha az bir seviyede azalmıştır. Ar-Ge giderlerinin gelire oranı 2012'de %2,7 iken
2013'te %2,2 olmuştur.
Esas Faaliyetlerden Diğer Gelir ve Giderler
Aşağıda yer verilen tablo, TUSAŞ Grubu'nun belirtilen tarihlere ilişkin esas faaliyetlerden diğer gelir ve giderlerini ve
bu gelir ve giderlerin aşağıda yer verilen tablo, TUSAŞ Grubu'nun belirtilen tarihlere ilişkin esas faaliyetlerden diğer
gelir ve giderlerini ve bu gelir ve giderlerin seçilmiş bileşenlerini yansıtmaktadır:
TA
SL
31 Aralık
Esas faaliyetlerden diğer gelirler
Hurda malzeme satış geliri
Hasar tazmin gelirleri
Dava uzlaşma gelirleri
GE yatırım destek geliri
Diğer
Ticari alacak ve borçlar ile ilgili reeskont gelir gideri (net)
Esas faaliyetlerden diğer giderler
Ticari alacak/borçlara ilişkin kur farkı giderleri
Teknik karşılık
Misafirhane giderleri
İdari para cezası
Dava ve tazminat giderleri
Diğer
2013
19.682.203
11.230.984
5.947.354
362.023
2.122.145
19.697
11.271.881
4.060.435
2.595.167
1.397.188
1.734.085
701.733
783.273
2012
18.540.998
6.872.077
5.313.812
2.406.440
340.276
3.587.881
20.512
10.330.920
5.687.398
1.597.640
1.458.949
1.256.372
330.561
Esas faaliyetlerden diğer gelirler 1,1 milyon TL ya da %6,2 oranında bir artış sergileyerek 31 Aralık 2012 tarihinde
sona eren yıldaki 18,5 milyon TL’den, 31 Aralık 2013 tarihinde sona eren yılda 19,7 milyon TL’ye yükselmiştir. ABD
Doları üzerinden hesaplandığında, esas faaliyetlerden elde edilen diğer gelirler %0,2 oranında azalmıştır. Esas
faaliyetlerden elde edilen diğer gelirlerin gelire oranı 2012'de %1,2 iken 2013'te %1,1 olmuştur. Esas faaliyetlerden
diğer gelirlerdeki bu artış temel olarak Hurda satış gelirleri ve dava uzlaşma gelirlerinin bir önceki yıla göre sırasıyla
4,4 milyon TL ve 3,5 milyon TL artmasından kaynaklanmaktadır. Bunun yanı sıra 2012 yılında elde edilen 5,3 milyon
TL tutarındaki hasar tazmin gelirleri 2013 yılında bulunmamaktadır.
Esas faaliyetlerden diğer giderler ise 0,9 milyon TL ya da % 9,1 oranında bir artış sergileyerek, 31 Aralık 2012
tarihinde sona eren yıldaki 10,3 milyon TL’den, 31 Aralık 2013 tarihinde sona eren yılda 11,3 milyon TL’ye
yükselmiştir. ABD Doları üzerinden hesaplandığında, esas faaliyetlerden diğer giderler %2,6 oranında artmıştır. Esas
faaliyetlerden diğer giderlerin gelire oranı 2012 yılında %0,7 iken 2013 yılında %0,6’ya düşmüştür. Esas faaliyetlerden
168
diğer giderlerdeki bu artış ağırlıklı olarak, 2013 yılında mevcut olan 2,6 milyon TL tutarındaki teknik karşılık gideri ile
ticari alacak/borçlara ilişkin kur farkı giderlerindeki 1,6 milyon TL azalışın farkından oluşmaktadır.
Faaliyet Kârı
Aşağıdaki tablo belirtilen tarihler itibariyle TUSAŞ Grubu’nun konsolide faaliyet kârını ve faaliyet kârındaki değişimi
göstermektedir:
31 Aralık
2013
Faaliyet kârı
2012
214.842.525
171.335.298
12,3
11,5
AK
Faaliyet kârı marjı (%)
Yukarıda ele alınan etkenler neticesinde, faaliyet kârı 43,5 milyon TL (ya da %25) oranında bir düşüş sergileyerek 31
Aralık 2012 tarihinde sona eren yıldaki 171,3 milyon TL’den, 31 Aralık 2013 tarihinde sona eren yılda 214,8 milyon
TL’ye artmıştır. ABD Doları üzerinden hesaplandığında, faaliyet kârı %18 oranında artmıştır. Faaliyet kârının gelire
oranı, 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yıldaki %11,5 oranından, 31 Aralık 2013 tarihinde sona eren yılda %12,3
oranına yükselmiştir.
Özkaynak yöntemiyle değerlenen yatırımlardan kar payı gelirleri
31 Aralık
2012
TA
SL
2013
Özkaynak yöntemiyle
değerlenen yatırımlardan kar
payı gelirleri
1.826.296
1.190.000
Kar payı geliri 0,6 milyon TL (ya da %53,5) oranında bir artış göstererek, 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yıla
ilişkin 1,2 milyon TL'den 31 Aralık 2013 tarihinde sona eren yılda 1,8 milyon TL’ye artmıştır. Bu artış, STM'den elde
edilen kar payından kaynaklanmaktadır. ABD Doları üzerinden hesaplandığında, kar payı geliri %44,3 oranında
artmıştır. Kar payı gelirlerinin, gelire oranı, 2012 yılında %0,1 ve 2013 yılında %0,1 olarak gerçekleşmiştir.
Yatırım Faaliyetlerinden Gelir ve Giderler
Aşağıda yer verilen tablo, TUSAŞ Grubu'nun belirtilen tarihlere ilişkin konsolide yatırım faaliyetlerinden gelir ve
giderlerini ve bu gelir ve giderlerin seçilmiş bileşenlerini yansıtmaktadır:
31 Aralık
2013
20.474.135
14.559.826
5.504.070
140.996
129.547
139.696
27.684.065
27.684.065
7.950.216
7.950.216
Yatırım Faaliyetlerinden Gelirler
Faiz gelirleri
İştirak satış
Kur farkı gelirleri
Maddi duran varlık satış karı
Yatırım faaliyetlerinden diğer gelirler
Finansal yatırımlardan kar payı gelirleri
Yatırım Faaliyetlerinden Giderler
Kur farkı giderleri
Banka mevduat kur farkı gelir/giderleri
Finansman Giderleri
Faiz giderleri
169
2012
57.534.477
25.279.095
31.451.995
795.985
7.402
3.348.477
3.348.477
Yatırım faaliyetlerinden gelir 37,1 milyon TL ya da %64,4 oranında bir azalış sergileyerek 31 Aralık 2012 tarihinde
sona eren yıldaki 57,5 milyon TL’den, 31 Aralık 2013 tarihinde sona eren yılda 20,5 milyon TL’ye düşmüştür. ABD
Doları üzerinden hesaplandığında, yatırım faaliyetlerinden gelir %66,6 oranında azalmıştır. Bu azalış ağırlıklı olarak,
2012 yılında döviz kuru farkları sonucunda meydana gelen 31,5 milyon TL tutarındaki kur farkı gelirinin 2013 yılında
mevcut olmamasını yansıtmaktadır. Ayrıca, her iki yılda da finansman gelirinin önemli bir bölümünü teşkil eden faiz
gelirinde, 31 Aralık 2013 tarihinde sona eren yılda 10,7 milyon TL azalış yaşanmıştır. Bunun yanı sıra 2013 yılında
iştirak satışından 5,5 milyon TL tutarında gelir elde edilmiştir. Yatırım faaliyetlerinden gelirin gelirlere oranı, 2012'de
%3,9 iken 2013'te %1,2'ye düşmüştür.
Yatırım faaliyetlerinden giderler 27,7 milyon TL’lik bir artış sergilemiş ve 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yılda
bulunmamaktayken, 31 Aralık 2013 tarihinde sona eren yılda 27,7 milyon TL’ye yükselmiştir. Bu artış ağırlıklı olarak,
2013 yılında banka mevduat kur farkı giderindeki 27,7 milyon TL tutarının 2012 yılında mevcut olmamasını
yansıtmaktadır. Yatırım faaliyetlerinden giderlerin gelirlere oranı, 2012'de %0,0 iken 2013'te %1,6'ya artmıştır.
Vergi Öncesi Kâr
AK
Finansman giderleri 4,6 milyon TL (ya da %137,4) oranında bir artış sergileyerek 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren
dönemdeki 3,3 milyon TL’den, 31 Aralık 2013 tarihinde sona eren dönemde 8,0 milyon TL’ye yükselmiştir. Bu artış
ağırlıklı olarak faiz giderlerinde yaşanan 4,6 milyon TL tutarındaki artışın sonucudur. ABD Doları üzerinden
hesaplandığında, finansman giderleri %123,2 oranında artmıştır. Finansman giderlerinin, gelirlere oranı, 31 Aralık 2012
tarihinde %0,2 oranından, 31 Aralık 2013 tarihinde %0,5 oranına artmıştır.
Aşağıdaki tablo belirtilen tarihler itibariyle TUSAŞ Grubu’nun vergi öncesi kârını göstermektedir:
31 Aralık
2012
TA
SL
2013
Vergi öncesi kâr
205.568.471
234.235.958
Yukarıda ele alınan etkenlerin bir sonucu olarak, vergi öncesi kâr 28,7 milyon TL (ya da %12) oranında bir düşüş
sergileyerek 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yıldaki 234,2 milyon TL’den, 31 Aralık 2013 tarihinde sona eren yılda
205,6 milyon TL’ye düşmüştür. ABD Doları üzerinden hesaplandığında, vergi öncesi kâr %18 oranında düşmüştür.
Vergi öncesi kârın, gelirlere oranı, 2012'de %15,7 iken 2013'te %11,8’e azalmıştır.
Vergi İndirim ve Giderleri
Aşağıda yer verilen tablo, TUSAŞ Grubu'nun belirtilen tarihlere ilişkin cari vergi giderlerini, ertelenmiş vergi indirimi
ve giderlerini ve de toplam vergi indirim ile giderlerini yansıtmaktadır:
31 Aralık
2013
(35.811.891)
(35.811.891)
Sürdürülen Faaliyetler Vergi Geliri/Gideri
Dönem vergi gideri (-)
Ertelenmiş vergi geliri / gideri (-)
2012
55.044.944
(1.639.714)
56.684.658
Sürdürülen faaliyetler vergi geliri ve giderleri 90,9 milyon TL tutarında bir azalış ile 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren
yıldaki 55,0 milyon TL vergi gelirinden, 31 Aralık 2013 tarihinde sona eren yılda 35,8 milyon TL vergi giderine
yükselmiştir. TUSAŞ Grubu 2012 yılında 1,6 milyon TL tutarında cari vergi gideri kaydetmiştir. 2013 yılında ise,
TUSAŞ Grubu cari vergi gideri kaydetmemiştir. ABD Doları üzerinden hesaplandığında cari vergi gideri %100
oranında azalmıştır. TUSAŞ Grubu’nun 2013 yılında cari vergi giderinin olmamasının sebebi esasen TUSAŞ'ın faaliyet
alanındaki araştırma faaliyetlerine Türk vergi mevzuatı kapsamında teşvik olarak sağlanan Ar-Ge harcaması
indirimleridir. Söz konusu azalma aynı zamanda TUSAŞ Grubu'nun 2012 yılında 234 milyon TL tutarında olan vergi
öncesi kârının da 2013 yılında 206 milyon TL’ye düşüşünü yansıtmaktadır. Cari vergi giderlerinin gelirlere oranı,
2011'de %2,7 iken 2012'de %0,1'e azalmıştır.
Ertelenmiş vergi geliri ve giderleri 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yıldaki 56,7 milyon TL tutarında vergi
gelirinden, 31 Aralık 2013 tarihinde sona eren yılda 35,8 milyon TL tutarında vergi giderine dönüşmüştür. Bu gelişme
esasen, 2012 yılında 24,7 milyon TL tutarında gerçekleşen yatırım teşviklerinin 2013 yılında 24,9 milyon TL’ye
170
yükselmesi ile TUSAŞ'ın 2012 yılında kullanılmamış Ar-Ge teşvikleri 56,6 milyon TL iken 2013 yılında 27,2 milyon
TL'ye düşmesinin vergi etkisini yansıtmaktadır. Vergi teşviklerinin bir önceki döneme göre kullanılmayan kısmında
azalış olmaması nedeni Aralık 2013 döneminde vergi gideri etkisi oluşmamış olup tamamlama yüzdesi ile izlenen
projeler ile ABD Doları çevrim farkları ile oluşan vergi yükümlülüklerinin etkisinin vergi gideri yönünde olması
nedenleri sonucunda Aralık 2012 tarihinde oluşan vergi geliri yerine Aralık 2013 tarihinde ertelenmiş vergi gideri
oluşmuştur.
Aşağıdaki tablo belirtilen tarihler itibariyle %20'lik varsayımsal yasal vergi oranına göre ayrılmış efektif vergi gelir
veya giderlerini göstermektedir:
31 Aralık
Yasal kurumlar vergisi oranı (%20)
Ar-Ge indirimlerinin etkisi, net
Teşviklerin etkisi
Vergiye tabi olmayan kalemlerin
etkisi
İştirak ve bağlı ortaklara ilişkin
kalıcı farklar
205.568.471
234.235.958
41.113.695
46.847.192
(27.199.183)
(56.568.360)
(24.869.077)
(24.725.728)
51.266.815
(18.855.115)
(4.500.359)
(1.742.933)
35.811.891
(55.044.944)
TA
SL
Vergi gideri (geliri)
2012
AK
Vergi öncesi kar
2013
Anılan gelişmeler sonucunda, vergi indirimi ve giderleri 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yıldaki 55,0 milyon TL
tutarında giderden, 31 Aralık 2013 tarihinde sona eren yılda 35,8 milyon TL tutarında gelire dönüşmüştür. 2012 yılında
vergi giderlerinin gelire oranı %3,7 iken, 2013 yılında vergi gelirlerinin gelire oranı %2,1 olmuştur.
Net Dönem Kârı
Aşağıdaki tablo belirtilen tarihler itibariyle TUSAŞ Grubu’nun net dönem kârını göstermektedir:
31 Aralık
Net dönem kârı
2013
2012
169.756.580
289.280.902
Yukarıda ele alınan etkenlerin bir sonucu olarak, net dönem kârı 119,5 milyon TL (ya da %41) oranında bir düşüş
sergileyerek 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yıldaki 289,3 milyon TL’den, 31 Aralık 2013 tarihinde sona eren yılda
169,8 milyon TL’ye düşmüştür. ABD Doları üzerinden hesaplandığında, net dönem kârı %45 oranında azalmıştır. Net
dönem kârının, gelirlere oranı, 2012'de %19,4 iken 2013'te %9,8’e düşmüştür.
Diğer Kapsamlı Gelir ve Giderler
Aşağıda yer verilen tablo, TUSAŞ Grubu'nun belirtilen tarihlere ilişkin diğer kapsamlı gelir ve giderlerini
yansıtmaktadır.
31 Aralık
2013
Diğer kapsamlı gelirler
(gider)
2012
275.883.241
171
(80.010.074)
Diğer kapsamlı gelir ve giderler 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yıldaki 80 milyon TL giderden, 31 Aralık 2013
tarihinde sona eren yılda 275,9 milyon TL tutarında gelire dönüşmüştür. Bu değişiklik, ABD Doları’nın 31 Aralık 2013
itibariyle Türk Lirası karşısındaki değerinin, 2013 yılında 2012 yılına nazaran artışını yansıtmaktadır. Diğer kapsamlı
giderin gelirlere oranı, 2012'de %5,4 iken 2013'te diğer kapsamlı gelirin gelire oranı %15,9 olarak gerçekleşmiştir.
Toplam Kapsamlı Gelir
Aşağıdaki tablo belirtilen tarihler itibariyle TUSAŞ Grubu’nun net dönem kârını göstermektedir:
31 Aralık
Toplam kapsamlı gelir
2013
2012
445.639.821
209.270.828
AK
Yukarıda ele alınan para birimi dönüşümlerinden kaynaklanan farklar sonucunda, toplam kapsamlı gelir 236,4 milyon
TL (ya da %112,9) oranında bir artış sergileyerek 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yıldaki 209,3 milyon TL’den, 31
Aralık 2013 tarihinde sona eren yılda 445,6 milyon TL'ye yükselmiştir. ABD Doları üzerinden hesaplandığında, toplam
kapsamlı gelir %100,2 oranında artmıştır. Toplam kapsamlı gelirin, gelirlere oranı, 2012'de %14 iken 2013'te %25,6'ya
yükselmiştir.
31 Aralık 2011 tarihinde sona eren yıl ile karşılaştırıldığında 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yıl
Aşağıdaki tablo, belirtilen dönemlerde faaliyetlerin sonuçlarını ve belirtilen dönemlere ilişkin yüzdesel değişimi
göstermektedir:
Geçmiş dönem
TA
SL
Geçmiş Dönem
Yüzdesel Değişim (%)
Özel bağımsız
denetimden geçmiş
Özel bağımsız
denetimden geçmiş
2012
2011
1.492.857.423
1.396.908.391
6,9
(1.253.829.383)
(1.074.568.273)
16,7
239.028.040
322.340.118
(25,8)
16,0
23,1
(30,7)
(8.958.498)
(8.258.933)
8,5
Genel yönetim giderleri (-)
(27.172.316)
(20.144.102)
34,9
Araştırma ve geliştirme giderleri (-)
(39.772.006)
(33.538.138)
18,6
18.540.998
10.077.800
84,0
Kar veya zarar kısmı
Hasılat
Satışların maliyeti (-)
Brüt kar
Brüt kar marjı (%)
Pazarlama, satış ve dağıtım giderleri
(-)
Esas faaliyetlerden diğer gelirler
172
(10.330.920)
(6.462.131)
Esas faaliyet karı
171.335.298
264.014.614
11,5
18,9
(39,2)
8.714.660
6.250.436
39,4
Esas faaliyet karı marjı (%)
Özkaynak yöntemiyle değerlenen
yatırımların kar/zararındaki paylar
Yatırım faaliyetlerinden gelirler
AK
Esas faaliyetlerden diğer giderler (-)
59,9
(35,1)
57.534.477
27.215.828
111,4
-
(13.367.557)
(100,0)
237.584.435
284.113.321
(16,4)
(3.348.477)
(8.139.612)
(58,9)
Sürdürülen faaliyetler vergi öncesi
kar
234.235.958
275.973.709
(15,1)
Sürdürülen faaliyetler vergi geliri
/(gideri)
55.044.944
(44.732.362)
(223,1)
- Dönem vergi gideri (-)
(1.639.714)
(37.746.422)
(95,7)
- Ertelenmiş vergi geliri / gideri (-)
56.684.658
(6.985.940)
(911,4)
Sürdürülen faaliyetlerden dönem
karı
289.280.902
231.241.347
25,1
Yatırım faaliyetlerinden giderler
TA
SL
Finansman gelir ve gideri öncesi
faaliyet karı
Finansman giderleri (-)
Diğer kapsamlı gelir/(gider)
173
Kar veya zararda yeniden
sınıflandırılmayacaklar
- Ana ortaklığın raporlama para
birimi çevirim farkları
(71.558.307)
198.759.104
(136,0)
- Aktüeryal kayıp / kazanç
(10.564.708)
(948.420)
1.013,9
2.112.941
189.683
209.270.828
429.241.714
(51,2)
12.166.054
4.022.954
202,4
277.114.848
227.218.393
22,0
723.832
33.031.525
(97,8)
208.546.996
396.210.189
(47,4)
0,7593
0,6225
22,0
0,7593
0,6225
22,0
- Aktüeryal kayıp / kazanç vergi etkisi
Dönem kar/zararının dağılımı
TA
SL
Kontrol gücü olmayan paylar
AK
Toplam kapsamlı gelir
1.013,9
Ana ortaklık payları
Toplam kapsamlı gelirin dağılımı
Kontrol gücü olmayan paylar
Ana ortaklık payları
Pay başına kazanç
- adi hisse senedi (tam TL)
Sulandırılmış pay başına kazanç
- adi hisse senedi (tam TL)
Gelirler
Aşağıdaki tablo belirtilen tarihler itibariyle TUSAŞ Grubu’nun iş kollarının ve segmentlerinin gelirlerini ve konsolide
net cirosunu göstermektedir:
31 Aralık
Havacılık ve Uzay
Havacılık Motorları
Segmentler arası eliminasyon
Konsolide ciro
2012
1.066.256.553
427.636.507
(1.035.637)
1.492.857.423
174
2011
1.070.055.070
327.420.921
(567.600)
1.396.908.391
Aşağıdaki tablo belirtilen tarihler itibariyle TUSAŞ Grubu’nun konsolide ve segmentlerinin düzeltilmiş cirosunu
göstermektedir:
31 Aralık
2011(1)
2012
553.517.777
446.898.173
ESH
487.251.563
569.680.580
1.040.769.340
1.016.578.753
427.330.556
327.420.922
1.468.099.896
1.343.999.675
Havacılık ve Uzay
Havacılık Motorları
Konsolide düzeltilmiş ciro
(1) Düzeltme yapılmamıştır.
AK
Yapısal(1)
Aşağıdaki tablo belirtilen tarihler itibariyle TUSAŞ Grubu'nun müşterilerinin bulunduğu coğrafi pazara göre TUSAŞ
Grubu'nun konsolide net cirosunu göstermektedir:
31 Aralık
2012
Amerika Birleşik Devletleri
675.047.086
524.893.786
412.164.693
563.512.636
TA
SL
Türkiye
2011
Avrupa
333.779.567
254.194.233
Asya
70.037.553
51.349.205
Diğer
1.828.524
2.958.531
1.492.857.423
1.396.908.391
TOPLAM
31 Aralık 2011 tarihinde sona eren yıl itibariyle elde edilen gelir 96 milyon TL (ya da %6,9) oranında bir artış
sergileyerek 1.396,9 milyon TL’den, 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yıl itibariyle 1.492,9 milyon TL’ye
yükselmiştir. Bu artış ağırlıklı olarak ABD Doları/Türk Lirası kurundaki dalgalanmaların bir sonucudur. Ortalama kur
2011 yılında 1,72 iken 2012 yılında 1,7924'e yükselmiştir. ABD Doları üzerinden hesaplandığında %2,6 oranında
artmıştır. Bu artışın temel sebebi, TUSAŞ Grubu'nun havacılık ve uzay segmentinin yapısal iş kolu ile havacılık
motorları segmenti gelirlerindeki artıştır. Bu artışın bir kısmı, havacılık ve uzay segmentinin ESH iş kolunun
gelirlerindeki düşüşle dengelenmiştir.
31 Aralık 2011 tarihinde sona eren yıl itibariyle elde edilen düzeltilmiş gelirler 124,1 milyon TL (ya da %9,2) oranında
bir artış sergileyerek 1.344,0 milyon TL’den, 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yıl itibariyle 1.468,1 milyon TL’ye
yükselmiştir. ABD Doları üzerinden hesaplandığında düzeltilmiş gelirler %4,8 oranında artmıştır. TUSAŞ Grubu'nun
gelirlerindeki değişikliklerin yıl yıl anlatıldığı yukarıdaki bölümlerde yapılan açıklamalara ilaveten, düzeltilmiş gelir,
havacılık ve uzay segmentindeki ESH iş kolu tarafından doğrudan satışı ve yeniden satışı programlarından olan ticari
gelirlerin çıkarılmasını yansıtmaktadır. Söz konusu katkı payları 2012 yılında 2011 yılından daha yüksek olarak
gerçekleşmiştir.
31 Aralık 2011 tarihinde sona eren yıl itibariyle havacılık ve uzay segmentinden elde edilen gelir 4,0 milyon TL düşüş
sergileyerek 1.069,5 milyon TL’den, 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yıl itibariyle 1.065,5 milyon TL’ye düşmüştür.
ABD Doları üzerinden hesaplandığında segmentin geliri %4,4 oranında azalmıştır. Bu düşüş ağırlıklı olarak söz konusu
segmentin ESH iş kolundaki gelirlerin düşüşünün bir sonucudur ve T-129 ATAK helikopterinin teslim döngüsündeki
gecikmeleri yansıtmaktadır. Söz konusu düşüş segmentte yer alan yapısal iş kolundaki birçok programa ilişkin satış
hacmindeki ve kaydedilen gelirlerdeki artışla kısmen dengelenmiştir. Daha küçük bir ölçekte, söz konusu düşüş aynı
zamanda 2011 yılı ile karşılaştırıldığında 2012 yılında satın alınıp daha sonra yeniden satılan yabancı askeri
ekipmandan kaynaklanan ticari gelirdeki düşüşü yansıtmaktadır. TUSAŞ Grubu, 2011 yılında iki adet doğrudan
yeniden satış programı yürütmüştür. Bu programlardan birine ilişkin 2011 ve 2012 yıllarında elde edilen gelir önemli
175
ölçüde yakın olmakla beraber, gelir bakımından daha büyük olan diğer program 2011 yılında tamamlanmış olup 2012
yılında gelirlere herhangi bir katkı sağlamamıştır.
31 Aralık 2011 tarihinde sona eren yıl itibariyle havacılık ve uzay segmentinin elde etmiş olduğu düzeltilmiş gelirler
24,2 milyon TL (ya da %2,4) oranında bir artış sergileyerek 1.016,6 milyon TL’den, 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren
yıl itibariyle 1.040,8 milyon TL’ye artmıştır. ABD Doları üzerinden hesaplandığında segmentin düzeltilmiş geliri %1,8
oranında azalmıştır Segment gelirlerinin dönemsel değişimlerinin değerlendirilmesinde sayılan faktörlere ek olarak,
düzeltilmiş gelirlerdeki değişim, ESH iş kolu tarafından eskiden yürütülmüş olan doğrudan satış programlarından olan
ticari gelirlerin çıkarılmasını yansıtmaktadır.
AK
31 Aralık 2011 tarihinde sona eren yıl itibariyle havacılık ve uzay segmentindeki yapısal iş kolundan elde edilen gelir
106,6 milyon TL oranında bir artış sergileyerek 447 milyon TL’den, 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yıl itibariyle
553,6 milyon TL’ye yükselmiştir. ABD Doları üzerinden hesaplandığında yapısal iş kolundan elde edilen gelir %18,8
oranında artmıştır. Bu artış ağırlıklı olarak AW139 ve F-35 JSF programlarında bir önceki yıla oranla daha fazla teslim
yapılmış olması sebebiyle daha büyük bir satış hacmine ulaşılmış olmasından ve tamamlanma oranı yöntemi
kapsamındaki programlara ilişkin kaydedilen gelirlerdeki artıştan kaynaklanmaktadır.
TA
SL
31 Aralık 2011 tarihinde sona eren yıl itibariyle havacılık ve uzay segmentindeki ESH iş kolundan elde edilen gelir
110,6 milyon TL oranında bir düşüş sergileyerek 622,5 milyon TL’den, 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yıl itibariyle
512,0 milyon TL’ye düşmüştür. ABD Doları üzerinden hesaplandığında gelir %21,1 oranında azalmıştır. Bu düşüş
ağırlıklı olarak T129 ATAK helikopter programında kaydedilen gelirlerdeki önemli azalmadan kaynaklanmaktadır. Bu
gelirlerdeki düşüş programın yaşam döngüsünden kaynaklanmaktadır. 2011 yılında T129 ATAK programına ilişkin
gelirler, birtakım program aşamaları tamamlandıkça sözleşmede belirlenmiş tutarların gelir kaydedilmesi suretiyle
oluşmuştur. Söz konusu iş kolunun tek doğrudan yeniden satış programının 2012 yılında getirisi 2011 yılına oranla
önemli ölçüde benzer olmakla birlikte, daha büyük çaplı bir doğrudan satış programı 2011 yılında tamamlanmış olup
sonraki yılda gelire hiçbir katkı sağlamamıştır.
31 Aralık 2011 tarihinde sona eren yıl itibariyle havacılık ve uzay segmentindeki ESH iş koluna ilişkin düzeltilmiş
gelirler 82,4 milyon TL (ya da %14,5) oranında bir düşüş sergileyerek 569,6 TL’den, 31 Aralık 2012 tarihinde sona
eren yıl itibariyle 487,2 milyon TL’ye düşmüştür. ABD Doları üzerinden hesaplandığında gelir %17,9 oranında
azalmıştır. Bu iş kolunun iki adet doğrudan yeniden satış programının 2011 yılında gelire yaptığı katkı 2012 yılında
geriye kalan tek programa nazaran daha yüksektir.
31 Aralık 2011 tarihinde sona eren yıl itibariyle havacılık motorları segmentinden elde edilen gelir 99,9 milyon TL artış
sergileyerek 327,4 milyon TL’den, 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yıl itibariyle 427,3 milyon TL’ye yükselmiştir.
ABD Doları üzerinden hesaplandığında segmentin geliri %25,2 oranında artmıştır. Bu artış ağırlıklı olarak temelde
General Electric'e yapılan motor parçaları satışındaki artıştır. 2012 yılındaki gelir artışı 2011'de üretilen motor
parçalarındaki gecikmelerden kaynaklanmaktadır. Bu parçaların büyük çaptaki bir teslimatı, ilgili parçaların yıl
sonundaki gümrük işlemleri sebebiyle 2012 yılına sarkmıştır. Bunun sonucu olarak 2011 gelirinde düşüş, 2012
gelirinde ise artış yaşanmıştır. Bu artış, doğrudan motor parçası satışı faaliyetlerindeki düşüş ile kısmen dengelenmiştir.
Düzeltilmiş FVAÖK
Aşağıdaki tablo TUSAŞ Grubu'nun belirtilen dönemlere ilişkin konsolide ve segmentlere göre ayrılmış düzeltilmiş
FVAÖK'ünü göstermektedir:
31 Aralık
2011
2012
274.285.255
185.130.553
26,98
17,79
28.265.330
40.545.452
Düzeltilmiş FVAÖK marjı (%)
8,63
9,49
Konsolide düzeltilmiş FVAÖK
302.550.585
225.676.004
Düzeltilmiş FVAÖK marjı (%)
22,51
15,37
Havacılık ve uzay
Düzeltilmiş FVAÖK marjı (%)
Havacılık motorları
(1)
(1) Düzeltme yapılmamıştır.
176
TUSAŞ Grubu'nun düzeltilmiş FVAÖK'ü 31 Aralık 2011 tarihinde sona eren yıldan 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren
yıla kadar, 76,9 milyon TL veya %25,4 azalmış ve 302,6 milyon TL iken 225,7 milyon TL olmuştur. ABD Doları
üzerinden hesaplandığında, düzeltilmiş FVAÖK %28,4 azalmıştır. Düzeltilmiş FVAÖK'ün düzeltilmiş gelire oranı
2011'de %22,51 iken 2012'de %15,37'ye düşmüştür.
Havacılık ve uzay segmentinin düzeltilmiş FVAÖK'ü 31 Aralık 2011 tarihinde sona eren yıldan 31 Aralık 2012
tarihinde sona eren yıla kadar 89,1 milyon TL veya %32,5 azalmıştır ve 274,3 milyon TL iken 185,1 milyon TL
olmuştur. ABD Doları uyarınca segmentin düzeltilmiş FVAÖK'ü %35,2 azalmıştır. Düzeltilmiş FVAÖK'ün düzeltilmiş
gelire oranı 2011'de %26,98 iken 2012'de %17,79'a düşmüştür. Bu düşüş esasen bazı geliştirme programlarındaki
maliyet aşımının etkisini yansıtmaktadır.
Düzeltilmiş FVÖK
AK
Havacılık motorları segmentinin düzeltilmiş FVAÖK'ü 31 Aralık 2011 tarihinde sona eren yıldan 31 Aralık 2012
tarihinde sona eren yıla kadar 12,3 milyon TL veya %43,4 artmıştır ve 28,3 milyon TL iken 40,5 milyon TL olmuştur.
ABD Doları uyarınca segmentin düzeltilmiş FVAÖK'ü %37,7 artmıştır. Düzeltilmiş FVAÖK'ün düzeltilmiş gelire oranı
2011'de %8,63 iken 2012'de %9,49'a düşmüştür.
Aşağıdaki tablo TUSAŞ Grubu'nun belirtilen dönemlere ilişkin konsolide ve segmentlere göre ayrılmış düzeltilmiş
FVÖK'ünü göstermektedir:
31 Aralık
2011
Havacılık ve uzay
246.598.123
153.694.878
24,26
14,77
TA
SL
Düzeltilmiş FVÖK marjı (%)
Havacılık motorları
2012
(1)
12.154.808
18.239.369
Düzeltilmiş FVÖK marjı (%)
3,71
4,27
Konsolide düzeltilmiş FVÖK
258.752.931
171.934.247
Düzeltilmiş FVÖK marjı (%)
19,15
11,71
(1) Düzeltme yapılmamıştır.
TUSAŞ Grubu'nun düzeltilmiş FVÖK'ü 31 Aralık 2011 tarihinde sona eren yıldan 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren
yıla kadar, 86,8 milyon TL veya %33,6 azalmış ve 258,8 milyon TL iken 171,9 milyon TL olmuştur. ABD Doları
üzerinden hesaplandığında, düzeltilmiş FVÖK %36,2 azalmıştır. Düzeltilmiş FVÖK'ün düzeltilmiş gelire oranı 2011'de
%19,3 iken 2012'de %11,7'ye azalmıştır.
Satışların Maliyeti
Aşağıda yer verilen tablo, TUSAŞ Grubu'nun belirtilen tarihlere ilişkin konsolide satışların maliyetini ve bu giderlerin
seçilmiş bileşenlerini yansıtmaktadır:
31 Aralık
2012
Satışların Maliyeti
Giderleştirilen Stokların Maliyeti
Personel Gideri
Amortisman Gideri
İtfa ve Tükenme Payları
Diğer ilgili giderler
1.253.829.383
564.888.930
444.896.739
34.402.319
7.256.195
202.385.200
2011
1.074.568.273
450.507.454
375.170.285
27.448.764
3.312.095
218.129.675
Satışların maliyeti 179,2 milyon TL (ya da %16,7) oranında bir artış sergileyerek 31 Aralık 2011 tarihinde sona eren yıl
itibariyle 1.074,6 milyon TL’den, 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yıl itibariyle 1.253,8 milyon TL’ye yükselmiştir.
Döviz kuru da ayrıca bu artış için bir neden oluşturmaktadır. ABD Doları üzerinden hesaplandığında satışların maliyeti
177
%12,0 oranında artmıştır. Satışların maliyetinin gelire oranı 2011 yılında %76,9'dan 2012 yılında %83,9’a yükselmiştir.
Bu artış ağırlıklı olarak personel ve malzeme giderlerindeki artış ile belirlenmiş tavanı olan bazı geliştirme
programlarındaki maliyet aşımlarından kaynaklanmaktadır.
Brüt Kâr
Aşağıdaki tablo belirtilen tarihler itibariyle TUSAŞ Grubu’nun konsolide brüt kârını ve brüt kârdaki değişimi
göstermektedir:
31 Aralık
2012
Brüt kâr marjı(%)
239.028.040
322.340.118
16,0
23,0
AK
Brüt kâr
2011
Yukarıda ele alınan etkenler sonucunda, brüt kâr 83,3 milyon TL (ya da %25,8) oranında bir düşüş sergileyerek 31
Aralık 2011 tarihinde sona eren yıl itibariyle 322,3 milyon TL’den, 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yıl itibariyle
239,1 milyon TL’ye düşmüştür. ABD Doları üzerinden hesaplandığında, brüt kar %28,8 oranında düşmüştür. Brüt kârın
gelirlere oranı 2012'de, 2011'deki %23,0 oranına nazaran, %16,0 oranına düşmüştür.
Pazarlama, Satış ve Dağıtım Giderleri
Aşağıda yer verilen tablo, TUSAŞ Grubu'nun belirtilen tarihlere ilişkin konsolide pazarlama, satış ve dağıtım giderlerini
ve bu giderlerin seçilmiş bileşenlerini yansıtmaktadır:
TA
SL
31 Aralık
2012
Pazarlama, Satış ve Dağıtım Giderleri
Sözleşme hazırlık giderleri
Temsil ağırlama giderleri
Personel ücret ve giderleri
Fuar sergi giderleri
Reklam ve ilan giderleri
Seyahat giderleri
Sigorta giderleri
Sponsorluk giderleri
Diğer
8.958.498
3.665.736
1.891.729
1.347.190
922.232
829.037
69.202
1.016
232.356
2011
8.258.933
2.237.477
1.049.215
1.099.352
2.208.273
809.889
59.241
26.546
387.769
381.171
Pazarlama, satış ve dağıtım giderleri 700 bin TL (ya da %8,5) oranında bir artış sergileyerek 31 Aralık 2011 tarihinde
sona eren yıldaki 8,3 milyon TL'den, 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yılda 9 milyon TL'ye yükselmiştir. ABD
Doları üzerinden hesaplandığında, söz konusu giderler %4,1 oranında artmıştır. Pazarlama, satış ve dağıtım giderlerinin
gelire oranı 2011'de ve 2012 yılında önemli bir değişim göstermeyerek %0,6 olarak gerçekleşmiştir. Her ne kadar 2011
yılında maruz kalınan Uluslararası Savunma Sanayii Fuarı bağlantılı giderlere 2012 yılında maruz kalınmamış olsa da,
2012 yılındaki temsil ile ticari fuarlara yönelik giderler birlikte ele alındığında, HÜRKUŞ eğitim uçağının ilk kez
tanıtılmasına yönelik merasimler ile birçok küçük ticari fuara katılım nedeniyle, 2011 yılındaki seviyeler ile
kıyaslanabilir bir seviyede kalmıştır.
Genel Yönetim Giderleri
Aşağıda yer verilen tablo, TUSAŞ Grubu'nun belirtilen tarihlere ilişkin konsolide genel yönetim giderlerini ve bu
giderlerin seçilmiş bileşenlerini yansıtmaktadır:
31 Aralık
178
2011
Genel yönetim giderleri
Personel giderleri
Amortisman ve itfa giderleri
Bilişim giderleri
Sergi, fuar, temsil, ağırlama ve sponsorluk giderleri
Vergi, resim ve harçlar
Tesis idame ve bakım giderleri
Endirekt malzeme
Dışarıdan sağlanan fayda ve hizmetler
Gayrimenkul, makine, taşıt kiraları
Elektrik, gaz, posta ve telefon giderleri
Seyahat giderleri
Eğitim giderleri
Sigorta giderleri
Diğer
AK
27.172.316
13.675.416
2.723.675
2.004.715
1.734.671
1.607.247
1.411.307
951.576
897.371
528.523
418.056
375.867
274.055
28.768
541.069
2012
20.144.102
8.181.938
2.539.312
1.748.520
1.268.737
1.464.326
717.080
782.133
350.107
437.351
1.031.477
366.133
279.659
58.252
919.077
TA
SL
Genel yönetim giderleri 7 milyon TL (ya da %34,9) oranında bir artış sergileyerek 31 Aralık 2011 tarihinde sona eren
yılda 20,1 milyon TL’den, 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yılda 27,2 milyon TL’ye yükselmiştir. Döviz kuru
değişimleri de bu artışın sebeplerinden olup, genel yönetim giderleri ABD Doları üzerinden hesaplandığında, %29,4
oranında artmıştır. Genel yönetim giderlerinin gelire oranı 2011'de %1,4 iken 2012 yılında %1,8'e yükselmiştir. Bu artış
ağırlıklı olarak, yeni projelerin başlamasına hazırlık nedeniyle artan personel giderlerinden kaynaklanmıştır. TUSAŞ
Grubu bir programdan gelir elde etmeye başlamadan önce genel olarak ilgili programa ilişkin personel giderlerine
maruz kalmaktadır.
Araştırma ve Geliştirme Giderleri
Ar-Ge giderleri kapsamında, sadece bağımsız, TUSAŞ tarafından finanse edilen ve müşteri tarafından finanse edilen
geliştirme projeleri dışındaki Ar-Ge faaliyetlerine ilişkin gider kaydedilmektedir. Ar-Ge giderleri ağırlıklı olarak Ar-Ge
faaliyetlerinde bulunan personel giderlerinden, Ar-Ge faaliyetlerine katılan harici danışmanlara ödenen ücretlerden ve
söz konusu faaliyetlerde kullanılan malzeme giderlerinden oluşmaktadır. Aynı zamanda, Ar-Ge faaliyetlerine ilişkin
yıpranma ve amortizasyon kapsamındaki Ar-Ge giderleri de kayıt altına alınmaktadır.
Aşağıda yer verilen tablo, TUSAŞ Grubu'nun belirtilen tarihlerde sona eren üç yıl ve dokuz aylık mali dönemlere ilişkin
konsolide Ar-Ge giderlerini ve bu giderlerin seçilmiş bileşenlerini yansıtmaktadır:
31 Aralık
2012
39.772.006
30.412.438
9.359.568
Araştırma ve geliştirme giderleri
Personel ve malzeme giderleri
Amortisman ve itfa giderleri
2011
33.538.138
23.040.656
10.497.482
Ar-Ge giderleri 6,2 milyon TL (ya da %18,6) oranında bir artış sergileyerek 31 Aralık 2011 tarihinde sona eren yılda
33,5 milyon TL’den 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yılda 39,8 milyon TL’ye yükselmiştir. Ar-Ge giderleri, ABD
Doları üzerinden hesaplandığında, %13,8 artmıştır. Ar-Ge giderlerinin gelire oranı 2011'de %2,4 iken 2012'de %2,7
olmuştur. Her ne kadar bu etkene ilişkin artış oranı bir önceki yıla nazaran önemli ölçüde düşük olsa da, bu artış
ağırlıklı olarak, tasarım sorumluluklarının ve bağımsız Ar-Ge faaliyetlerinin artırılmasına yönelik stratejinin 2012
yılında uygulanmaya devam edilmesinin bir sonucudur.
Esas Faaliyetlerden Diğer Gelirler ve Giderler
Aşağıda yer verilen tablo, TUSAŞ Grubu'nun belirtilen tarihlere ilişkin esas faaliyetlerden diğer gelir ve giderlerini ve
bu gelir ve giderlerin aşağıda yer verilen tablo, TUSAŞ Grubu'nun belirtilen tarihlere ilişkin diğer faaliyet gelirleri ve
diğer faaliyet giderlerini ve bu gelir ve giderlerin seçilmiş bileşenlerini yansıtmaktadır:
179
31 Aralık
2012
18.540.998
6.872.077
5.313.812
2.406.440
340.276
3.587.881
20.512
10.330.920
5.687.398
1.597.640
1.458.949
1.256.372
330.561
AK
Esas faaliyetlerden diğer gelirler
Hurda malzeme satış geliri
Hasar tazmin gelirleri
Dava uzlaşma gelirleri
GE yatırım destek geliri
Komisyon gelirleri
Diğer
Ticari alacak ve borçlar ile ilgili reeskont gelir gideri (net)
Esas faaliyetlerden diğer giderler
Ticari alacak/borçlara ilişkin kur farkı giderleri
Misafirhane giderleri
İdari para cezası
Dava ve tazminat giderleri
Diğer
2011
10.077.800
7.922.172
326.532
73.463
1.711.472
44.161
6.462.131
2.802.170
1.251.810
1.287.810
421.432
698.909
TA
SL
Esas faaliyetlerden diğer gelirler 8,5 milyon TL ya da %84 oranında bir artış sergileyerek 31 Aralık 2011 tarihinde sona
eren yıldaki 10,1 milyon TL’den, 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yılda 18,5 milyon TL’ye yükselmiştir. ABD
Doları üzerinden hesaplandığında, esas faaliyetlerden elde edilen diğer gelirler %76,5 oranında artmıştır. Esas
faaliyetlerden elde edilen diğer gelirlerin gelire oranı 2011'de %0,7 iken 2012'de %1,2 olmuştur. Bu artış ağırlıklı
olarak 2012 yılında elde edilen sigorta tazminatı ödemeleri ile kazanılan SGK davasından elde edilen tutarların bir
sonucudur. 2011 yılında bu gibi tutarlar mevcut değildir. Buna ilaveten, her biri bireysel olarak küçük çaplı olup,
çeşitlilik arz eden çok sayıda kaynaktan elde edilen esas faaliyetlerden diğer gelirler, 2012 yılında bir önceki yıla
nazaran daha yüksektir. Bu artışlar, hurda satışlarında elde edilen gelirlerde yaşanan azalma dolayısıyla bir miktar
azalmıştır.
Esas faaliyetlerden diğer giderler ise 3,9 milyon TL ya da %59,9 oranında bir artış sergileyerek, 31 Aralık 2011
tarihinde sona eren yıldaki 6,5 milyon TL’den, 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yılda 10,3 milyon TL’ye
yükselmiştir. ABD Doları üzerinden hesaplandığında, diğer faaliyet giderleri %53,4 oranında artmıştır. Esas
faaliyetlerden diğer giderlerin gelire oranı 2011 yılında %0,5 iken 2012 yılında %0,7’ye yükselmiştir. Bu artış ağırlıklı
olarak, ticari alacak/borçlara ilişkin kur farklarından kaynaklanmaktadır. Artış aynı zamanda döviz kuru etkilerini de
yansıtmaktadır.
Faaliyet Kârı
Aşağıdaki tablo belirtilen tarihler itibariyle TUSAŞ Grubu’nun konsolide faaliyet kârını ve faaliyet kârındaki değişimi
göstermektedir:
31 Aralık
2012
Faaliyet kârı
2011
171.335.298
264.014.614
11,5
18,9
Faaliyet kârı marjı (%)
Yukarıda ele alınan etkenler neticesinde, faaliyet kârı 92,7 milyon TL (ya da %35) oranında bir düşüş sergileyerek 31
Aralık 2011 tarihinde sona eren yıldaki 264,0 milyon TL’den, 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yılda 171,3 milyon
TL’ye düşmüştür. ABD Doları üzerinden hesaplandığında, faaliyet kârı %38 oranında düşmüştür. Faaliyet kârının
gelire oranı, 31 Aralık 2011 tarihinde sona eren yıldaki %18,9 oranından, 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yılda
%11,5 oranına düşmüştür.
Özkaynak yöntemiyle değerlenen yatırımlardan kar payı gelirleri
31 Aralık
180
2012
2011
Özkaynak yöntemiyle
değerlenen yatırımlardan kar
payı gelirleri
1.190.000
2.049.992
Kar payı geliri 0,9 milyon TL (ya da %72,3) oranında bir azalış göstererek, 31 Aralık 2011 tarihinde sona eren yıla
ilişkin 2 milyon TL'den 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yılda 1,2 milyon TL’ye azalmıştır. Bu azalış, STM'den elde
edilen kar payından kaynaklanmaktadır. ABD Doları üzerinden hesaplandığında, kar payı geliri %44,3 oranında
azalmıştır. Kar payı gelirlerinin, gelire oranı, 2011 yılında %0,1 ve 2012 yılında %0,1 olarak gerçekleşmiştir.
Yatırım Faaliyetlerinden Gelir ve Giderler
AK
Aşağıda yer verilen tablo, TUSAŞ Grubu'nun belirtilen tarihlere ilişkin konsolide yatırım faaliyetlerinden gelir ve
giderlerini ve bu gelir ve giderlerin seçilmiş bileşenlerini yansıtmaktadır:
31 Aralık
2011
TA
SL
Yatırım Faaliyetlerinden Gelirler
Faiz gelirleri
Kur farkı gelirleri
Maddi duran varlık satış karı
Yatırım faaliyetlerinden diğer gelirler
Yatırım Faaliyetlerinden Giderler
Kur farkı giderleri
Finansman Giderleri
Faiz giderleri
2012
57.534.477
25.279.095
31.451.995
795.985
7.402
3.348.477
3.348.477
27.215.828
26.697.158
495.400
23.270
13.367.557
13.367.557
8.139.612
8.139.612
Yatırım faaliyetlerinden gelir 30,3 milyon TL ya da %111,4 oranında bir artış sergileyerek 31 Aralık 2011 tarihinde
sona eren yıldaki 27,2 milyon TL’den, 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yılda 57,5 milyon TL’ye yükselmiştir. ABD
Doları üzerinden hesaplandığında, yatırım faaliyetlerinden gelir %102,9 oranında artmıştır. Bu artış ağırlıklı olarak,
döviz kuru farklarının faydalı değişimini yansıtan 2012 yılındaki 31,5 milyon TL'lik tutarın bir sonucudur. Ayrıca, her
iki yılda da finansman gelirinin önemli bir bölümünü teşkil eden faiz gelirinde, 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yılda
önemsiz miktarda azalış yaşanmıştır. Yatırım faaliyetlerinden gelirin gelirlere oranı, 2011'de %1,9 iken 2012'de %3,9'a
artmıştır.
Yatırım faaliyetlerinden giderler 13,4 milyon TL’lik bir düşüş sergilemiş ve 31 Aralık 2011 tarihinde sona eren yıldaki
13,4 milyon TL’den tutar, 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yılda 0,0 milyon TL’ye düşmüştür. ABD Doları
üzerinden hesaplandığında, yatırım faaliyetlerinden gider %100 oranında azalmıştır. Bu azalma ağırlıklı olarak, 2011
yılında döviz kuru farkları sonucunda meydana gelen 13,4 milyon TL tutarındaki mali giderin 2012 yılında mevcut
olmamasını yansıtmaktadır. Yatırım faaliyetlerinden giderlerin gelirlere oranı, 2011'de %1,0 iken 2012'de %0,0'a
azalmıştır. Faiz giderlerinde 2011 yılında 8,1 milyon TL'den 2012 yılında 3,4 milyon TL'ye azalma borçların geri
ödenmesinden kaynaklanmakta ve ayrıca 2012 yılındaki mali giderlerdeki azalmaya katkıda bulunmaktadır.
Finansman giderleri 4,8 milyon TL (ya da %58,9) oranında bir düşüş sergileyerek 31 Aralık 2011 tarihinde sona eren
dokuz aylık dönemdeki 8,1 milyon TL’den, 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde 3,4 milyon TL’ye
gerilemiştir. Bu düşüş ağırlıklı olarak borçların geri ödenmesinin sonucudur. ABD Doları üzerinden hesaplandığında,
finansman giderleri %60,5 düşmüştür. Finansman giderlerinin, gelirlere oranı, 31 Aralık 2011 tarihinde sona eren dokuz
aylık dönemde %0,6 oranından, 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde %0,2 oranına düşmüştür.
Vergi Öncesi Kâr
Aşağıdaki tablo belirtilen tarihler itibariyle TUSAŞ Grubu’nun vergi öncesi kârını göstermektedir:
31 Aralık
2012
2011
181
Vergi öncesi kâr
275.973.709
234.235.958
Yukarıda ele alınan etkenlerin bir sonucu olarak, vergi öncesi kâr 41,7 milyon TL (ya da %15,1) oranında bir düşüş
sergileyerek 31 Aralık 2011 tarihinde sona eren yıldaki 276,0 milyon TL’den, 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yılda
234,2 milyon TL’ye düşmüştür. ABD Doları üzerinden hesaplandığında, vergi öncesi kâr %19,0 oranında düşmüştür.
Vergi öncesi kârın, gelirlere oranı, 2011'de %19,8 iken 2012'de %15,7’ye azalmıştır.
Vergi İndirim ve Giderleri
Aşağıda yer verilen tablo, TUSAŞ Grubu'nun belirtilen tarihlere ilişkin cari vergi giderlerini, ertelenmiş vergi indirimi
ve giderlerini ve de toplam vergi indirim ile giderlerini yansıtmaktadır:
31 Aralık
2011
(44.732.362)
(37.746.422)
(6.985.940)
AK
2012
55.044.944
(1.639.714)
56.684.658
Sürdürülen Faaliyetler Vergi Geliri/Gideri
Dönem vergi gideri (-)
Ertelenmiş vergi geliri / gideri (-)
TA
SL
Sürdürülen faaliyetler vergi geliri ve giderleri 31 Aralık 2011 tarihinde sona eren yıldaki 44,7 milyon TL vergi
giderinden, 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yılda 55,0 milyon TL vergi gelirine ulaşmıştır. TUSAŞ Grubu 2011
yılında 37,7 milyon TL tutarında cari vergi gideri kaydetmiştir. 2012 yılında ise, TUSAŞ Grubu 1,6 milyon TL cari
vergi gideri kaydetmiştir. ABD Doları üzerinden hesaplandığında cari vergi gideri %95,8 oranında azalmıştır. TUSAŞ
Grubu’nun cari vergi giderinin 2012 yılında 1,6 milyon TL’ye düşmesinin sebebi esasen TUSAŞ'ın faaliyet alanındaki
araştırma faaliyetlerine Türk vergi mevzuatı kapsamında teşvik olarak sağlanan Ar-Ge harcaması indirimleridir. Söz
konusu azalma aynı zamanda TUSAŞ Grubu'nun 2011 yılında 276 milyon TL tutarında olan vergi öncesi kârının da
2012 yılında 234 milyon TL’ye düşüşünü yansıtmaktadır. Cari vergi giderlerinin gelirlere oranı, 2011'de %2,7 iken
2012'de %0,1'e azalmıştır.
Ertelenmiş vergi geliri ve giderleri 31 Aralık 2011 tarihinde sona eren yıldaki 7,0 milyon TL tutarında vergi giderinden,
31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yılda 56,7 milyon TL tutarında vergi gelirine dönüşmüştür. Bu gelişme esasen, 2011
yılında 10,6 milyon TL tutarında gerçekleşen yatırım teşviklerinin 2012 yılında 24,7 milyon TL’ye yükselmesi ile
TUSAŞ'ın 2012 yılında kullanılmamış Ar-Ge teşviklerinin 2012 yılında 56,6 milyon TL’ye ulaşmasının olumlu vergi
indirimi etkisini yansıtmaktadır. TUSAŞ Grubu 2011 yılında mevcut tüm Ar-Ge teşviklerini iskonto etmiştir. Anılan
gelişmeler sonucunda, vergi indirimi ve giderleri 31 Aralık 2011 tarihinde sona eren yıldaki 44,7 milyon TL tutarında
giderden, 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yılda 55,0 milyon TL tutarında gelire dönüşmüştür. 2011 yılında vergi
giderlerinin gelire oranı %3,2 iken, 2012 yılında vergi gelirlerinin gelire oranı %3,7 olmuştur.
Aşağıdaki tablo belirtilen tarihler itibariyle %20'lik varsayımsal yasal vergi oranına göre ayrılmış efektif vergi gelir
veya giderlerini göstermektedir:
31 Aralık
2012
2011
Vergi öncesi kar
234.235.958
275.973.709
Yasal kurumlar vergisi oranı (%20)
46.847.192
55.194. 742
Ar-Ge indirimlerinin etkisi, net
(56.568.360)
(11.806.831)
Teşviklerin etkisi
(24.725.728)
(10.572.317)
Vergiye tabi olmayan kalemlerin
etkisi
(18.855.115)
13.356.540
İştirak ve bağlı ortaklara ilişkin
kalıcı farklar
(1.742.933)
(1.439.772)
182
Vergilendirme gideri (geliri)
(55.044.944)
44.732.362
Anılan gelişmeler sonucunda, vergi indirimi ve giderleri 31 Aralık 2011 tarihinde sona eren yıldaki 44,7 milyon TL
tutarında giderden, 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yılda 55,0 milyon TL tutarında gelire dönüşmüştür. 2011 yılında
vergi giderlerinin gelire oranı %3,2 iken, 2012 yılında vergi gelirlerinin gelire oranı %3,7 olmuştur.
Net Dönem Kârı
Aşağıdaki tablo belirtilen tarihler itibariyle TUSAŞ Grubu’nun net dönem kârını göstermektedir:
Net dönem kârı
AK
31 Aralık
2012
2011
289.280.902
231.241.347
Yukarıda ele alınan etkenlerin bir sonucu olarak, net dönem kârı 58,0 milyon TL (ya da %25) oranında bir artış
sergileyerek 31 Aralık 2011 tarihinde sona eren yıldaki 231,2 milyon TL’den, 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yılda
289,3 milyon TL’ye yükselmiştir. ABD Doları üzerinden hesaplandığında, net dönem kârı %20 oranında artmıştır. Net
dönem kârının, gelirlere oranı, 2011'de %16,6 iken 2012'de %19,4’e artmıştır.
Diğer Kapsamlı Gelir ve Giderler
TA
SL
Aşağıda yer verilen tablo, TUSAŞ Grubu'nun belirtilen tarihlere ilişkin diğer kapsamlı gelir ve giderlerini
yansıtmaktadır.
31 Aralık
2012
2011
Diğer kapsamlı gelirler
(198.759.104)
(71.558.310)
(gider)
Diğer kapsamlı gelir ve giderler 31 Aralık 2011 tarihinde sona eren yıldaki 198,8 milyon TL gelirden, 31 Aralık 2012
tarihinde sona eren yılda 71,6 milyon TL tutarında gidere dönüşmüştür. Bu değişiklik, ABD Doları’nın 31 Aralık 2012
itibariyle Türk Lirası karşısındaki değerinin, 2012 yılında 2011 yılına nazaran düşüşünü yansıtmaktadır. Diğer kapsamlı
gelirin gelirlere oranı, 2011'de %14,2 iken 2012'de diğer kapsamlı giderin gelire oranı %4,8 olarak gerçekleşmiştir.
Toplam Kapsamlı Gelir
Aşağıdaki tablo belirtilen tarihler itibariyle TUSAŞ Grubu’nun net dönem kârını göstermektedir:
31 Aralık
Toplam kapsamlı gelir
2012
2011
209.270.828
429.241.714
Yukarıda ele alınan para birimi dönüşümlerinden kaynaklanan farklar sonucunda, toplam kapsamlı gelir 220 milyon TL
(ya da %51,2) oranında bir düşüş sergileyerek 31 Aralık 2011 tarihinde sona eren yıldaki 429,2 milyon TL’den, 31
Aralık 2011 tarihinde sona eren yılda 209,3 milyon TL’ye düşmüştür. ABD Doları üzerinden hesaplandığında, toplam
kapsamlı gelir %53,2 oranında düşmüştür. Toplam kapsamlı gelirin, gelirlere oranı, 2011'de %30,7 iken 2012'de %14'e
düşmüştür.
Likidite ve Sermaye Kaynakları
Kronolojik açıdan bakıldığında, likidite ihtiyacı esasen faaliyet giderleri ve sermaye harcamalarına bağlı olarak
artmıştır. 1 Ocak 2010 tarihinden 30 Eylül 2014 tarihine kadar olan dönem boyunca likidite ihtiyacının büyük
çoğunluğu programlara ilişkin olarak müşterilerden alınan avanslar, SSM tarafından belirli birtakım programlar için
183
verilen krediler ve işletme faaliyetlerinden ve bu işletme faaliyetleri sayesinde temin edilen nakitten karşılanmıştır.
TUSAŞ aynı zamanda genel kredi sözleşmeleri kapsamında kullanılmamış önemli bir kapasiteye sahiptir.
Mevcut ve tahmini mali kaynakların, borç ve bu halka arz sonucunda elde edilecek net kazançlardan ile dahili olarak
yaratılan nakit de dâhil olmak üzere, mevcut stratejik plan kapsamında tahmini yatırımları ve faaliyet harcamalarını
önümüzdeki en az 12 ayda karşılamaya yeterli olacağı düşünülmektedir.
Nakit Akışı
AK
TUSAŞ'ın faaliyetleri bakımından geçerli para birimi ABD Doları; mali tablolarda kullanılan para birimi ise Türk
Lirası’dır. Nakit akışına ilişkin tablolar hazırlanırken, ABD Doları cinsinden ifade edilen tutarlar ilgili ABD
Doları/Türk Lirası yıllık ortalama paritesi üzerinden Türk Lirası cinsinden ifade edilen tutarlara çevrilmektedir. Sonuç
olarak, nakit akışı tablolarındaki aktiflerin ve pasiflerin Türk Lirası cinsinden ifade edilen tutarlarındaki değişiklikler,
ilgili yılsonu döviz kurunu kullanmak suretiyle diğer para birimine çevrilerek hazırlanan bilançoda bunlara tekabül eden
tutarlardan farklılık arz etmektedir.
Aşağıda yer verilen tablo, TUSAŞ Grubu'nun belirtilen tarihlerde sona eren üç yıl ve dokuz aylık mali dönemlere ilişkin
nakit akışını yansıtmaktadır.
Geçmiş dönem
Bağımsız
denetimden
geçmiş
2012
Geçmiş dönem
Bağımsız
denetimden
geçmiş
2011
169.756.580
289.280.902
231.241.347
TA
SL
İşletme faaliyetlerinden elde edilen nakit akışları
dönem karı/ zararı
Cari dönem
Bağımsız
denetimden
geçmiş
2013
Dönem net karı/zararı mutabakatı ile ilgili
düzeltmeler:
Faiz giderleri
Amortisman ve itfa ve tükenme payları
Stok değer düşüklüğü karşılığı, net
Şüpheli alacak karşılığı
Vergi geliri/ (gideri) ile ilgili düzeltmeler
Faiz gelirleri
7.950.216
3.348.477
8.139.612
70.311.856
53.741.757
43.797.653
2.017.004
1.311.001
(692.849)
-
74.274
-
35.811.891
(55.044.944)
44.732.362
(26.697.158)
(14.559.826)
(25.279.095)
Finansal yatırımlardan kar payı geliri
(139.696)
-
-
Kıdem tazminatı karşılığı
6.947.921
15.867.018
3.023.984
Özkaynak yöntemiyle değerlenen yatırımların karı
(5.886.092)
(8.714.660)
(6.250.436)
Borç Karşılıkları
5.224.534
10.428.470
6.965.488
İştirak Satış Karı
(5.504.070)
-
-
-
-
15.729.187
Düzeltmeler toplamı
102.173.738
(4.267.702)
88.747.843
Varlık ve yükümlülüklerdeki değişimler:
Ticari alacaklardaki değişiklik
Devlet teşvik ve yardımlarındaki değişiklikler
(73.841.578)
(18.581.065)
111.455.375
İlişkili taraflardan ticari alacaklardaki değişiklik
67.553.805
24.974.606
23.955.574
Diğer alacaklardaki değişiklik
(3.593.570)
578.861
11.146.371
Peşin ödenmiş giderlerdeki değişiklik
36.933.727
124.777.122
21.364.593
Stoklardaki değişiklik
(89.050.477)
(234.614.355)
(94.511.910)
Diğer dönen varlıktaki artış ve azalışlar
(28.909.112)
36.202.259
(52.740.194)
184
Diğer duran varlıklardaki değişiklik
31.688.637
(11.487.300)
8.423.551
Ticari borçlardaki değişiklik
Proje sözleşmelerine ilişkin müşterilerden
alacaklar/borçlardaki değişiklik
Alınan sipariş avanslarındaki değişiklikler
36.037.657
45.137.794
114.689.997
(245.784.381)
35.147.273
208.322.774
43.630.371
(203.817.648)
(337.246.019)
Kısa vadeli ertelenmiş gelirlerdeki değişiklikler
(5.009.442)
(35.567.832)
14.871.544
Diğer kısa vadeli yükümlülüklerdeki değişiklikler
(5.391.058)
(6.520.005)
(187.893.649)
İlişkili taraflara kısa vadeli ticari borçlardaki değişiklik
Çalışanlara sağlanan faydalar kapsamında borçlardaki
değişiklik
Diğer borçlardaki değişiklik
(1.339.307)
(22.320.049)
(69.267.310)
(2.888.088)
2.121.613
9.484.741
826.648
1.930.044
(1.219.217)
Devlet teşvik ve yardımlarındaki değişiklikler
69.265.250
2.303.191
-
4.187.472
2.182.915
Uzun vadeli borç karşılıkları
1.092.424
-
(9.517.595)
(220.025)
(22.591.255)
(13.849.885)
Ödenen vergiler
AK
Uzun vadeli ertelenmiş gelirlerdeki değişiklikler
2.555.574
(7.648.725)
(7.425.468)
(6.286.955)
133.641.356
2.649.067
22.842.291
-
-
95.222
İşletme faaliyetlerinde kullanılan net nakit
233.331.927
(9.424.627)
105.961.633
(126.947.799)
(150.558.938)
(105.061.334)
(18.783.420)
(14.683.629)
(16.289.637)
5.425.529
5.604.286
169.556
TA
SL
Ödenen kıdem tazminatı
İlişkili taraflara uzun vadeli ticari borçlardaki
değişiklik
Şüpheli alacaklara ilişkin gerçekleşen tahsilatlar
Yatırım faaliyetlerinden sağlanan net nakit:
Maddi varlık alışları
Maddi olmayan varlık alışları
Maddi duran varlık satışından elde edilen nakit
Özkaynak yöntemiyle değerlenen yatırımlardan alınan
kar payları
Alınan faizler
1.826.296
1.190.000
2.049.992
14.376.293
26.055.071
26.591.668
Finansal yatırımlardaki artış
(2.774.969)
(4.692.967)
(2.000.063)
İştirak satışından elde edilen nakit
33.184.000
-
-
(93.694.070)
(137.086.177)
(94.539.818)
(7.950.216)
(3.348.477)
(8.687.768)
59.486.110
61.319.611
(182.178.635)
Yatırım faaliyetlerinde kullanılan nakit
Finansman faaliyetlerinde kullanılan net nakit:
Ödenen faizler
Alınan (ödenen) krediler, net
Kontrol gücü olmayan ortaklara yapılan kar payı
ödemeleri
Ödenen kar payları
(3.115.225)
(5.430.222)
(4.124.361)
(62.515.148)
(61.519.182)
(29.147.076)
Finansman faaliyetlerinde kullanılan net nakit
(14.094.479)
(8.978.270)
(224.137.840)
49.534.689
(30.032.322)
92.433.845
175.078.067
(185.521.396)
(120.282.180)
Nakit ve nakit benzerlerinden doğan yabancı para
çevirim karı / (zararı)
Nakit ve nakit benzeri değerlerdeki net artış (azalış)
185
Dönem başı nakit ve nakit benzerleri
327.033.349
512.554.745
632.836.925
Dönem sonu nakit ve nakit benzerleri
502.111.416
327.033.349
512.554.745
Geçmiş dönem
Bağımsız
denetimden
geçmiş
1 Ocak –
30 Eylül 2013
AK
Cari dönem
Bağımsız
denetimden
geçmiş
1 Ocak –
30 Eylül 2014
İşletme faaliyetlerinden elde edilen nakit akışları dönem
karı/ zararı
TA
SL
Dönem net karı/zararı mutabakatı ile ilgili düzeltmeler:
Faiz giderleri
Amortisman ve itfa ve tükenme payları
Stok değer düşüklüğü karşılığı, net
Şüpheli alacak karşılığı
Vergi geliri/ (gideri) ile ilgili düzeltmeler
Faiz gelirleri
Kıdem tazminatı karşılığı
Finansal yatırımlardan kar payı gelirleri
Özkaynak yöntemiyle değerlenen yatırımların karı
Borç karşılıklarındaki değişiklik
İştirak satış karı
Maddi varlıkların elden çıkarılmasından kaynaklanan
kazanç
Devlet Teşvik ve yardımlarındaki değişiklikler
Düzeltmeler toplamı
Varlık ve yükümlülüklerdeki değişimler:
Ticari alacaklardaki değişiklik
İlişkili taraflardan ticari alacaklardaki değişiklik
Diğer alacaklardaki değişiklik
Peşin ödenmiş giderlerdeki artış
Stoklardaki değişiklik
Diğer dönen varlıktaki artış ve azalışlar
Diğer duran varlıklardaki değişiklik
Ticari borçlardaki değişiklik
Proje sözleşmelerine ilişkin müşterilerden
alacaklar/borçlardaki değişiklik
Alınan sipariş avanslarındaki değişiklikler
Kısa vadeli ertelenmiş gelirlerdeki değişiklikler
Diğer kısa vadeli yükümlülüklerdeki değişiklikler
İlişkili taraflara kısa vadeli borçlardaki değişiklik
Çalışanlara sağlanan faydalar kapsamında borçlardaki
değişiklik
Diğer borçlardaki değişiklik
Uzun vadeli ertelenmiş gelirlerdeki değişiklikler
Ödenen vergiler
Ödenen kıdem tazminatı
İlişkili taraflara uzun vadeli borçlardaki değişiklik
Diğer uzun vadeli yükümlülüklerdeki değişiklikler
Diğer uzun vadeli alacaklardaki değişiklikler
186
190.123.240
92.220.913
22.196.544
70.117.728
1.012.804
113.243
14.698.477
(15.339.683)
9.390.338
(1.600.472)
9.342.350
-
5.956.486
49.674.539
761.665
52.871.443
(10.709.758)
4.129.618
(5.886.092)
(3.946.554)
(5.504.070)
(662.564)
(12.524.239)
96.744.526
(5.450.227)
81.897.050
62.777.568
(149.572.421)
(1.591.133)
(480.297.309)
65.114.282
17.480.854
(38.844.624)
(79.765.875)
(3.941.837)
47.306.326
(46.693.973)
32.296.440
(86.387.559)
16.501.570
25.099.007
17.787.155
163.699.422
417.597.242
(4.895.251)
1.628.476
(5.073.013)
(235.908.369)
(3.879.384)
(24.771.742)
5.396.418
13.015.680
2.920.636
(75.341)
(198.271)
(1.105.108)
(6.963.573)
(24.219.044)
4.910.103
(833.322)
11.176.049
615.631
(7.376.365)
(7.282.315)
214.483.832
23.089.040
-
İşletme faaliyetlerinden yaratılan net nakit
Yatırım faaliyetlerinden sağlanan net nakit:
Maddi varlık alışları
Maddi olmayan varlık alışları
Maddi duran varlık satışından elde edilen nakit
Özkaynak yöntemiyle değerlenen yatırımlardan alınan kar
payları
Alınan faizler
Finansal yatırımlardaki artış
İştirak satışından elde edilen nakit
164.643.567
(51.096.873)
(4.410.642)
1.340.726
(96.551.817)
(14.245.461)
6.034.806
14.088.910
(7.145.000)
-
1.826.296
10.300.520
33.184.000
(47.222.879)
(59.451.656)
AK
Yatırım faaliyetlerinde kullanılan nakit
229.562.064
Finansman faaliyetlerinde kullanılan net nakit:
Ödenen faizler
Alınan (ödenen) krediler, net
Kontrol gücü olmayan ortaklara yapılan kar payı ödemeleri
Ödenen kar payları
(7.476.513)
(20.703.445)
(5.579.280)
(5.956.486)
53.776.409
(3.115.225)
(62.515.148)
Finansman faaliyetlerinden kullanılan net nakit
(33.759.238)
(17.810.450)
28.914.914
35.024.947
Nakit ve nakit benzeri değerlerdeki net artış
177.494.861
122.406.408
Dönem başı nakit ve nakit benzerleri
502.111.416
327.033.349
Dönem sonu nakit ve nakit benzerleri
679.606.277
449.439.757
TA
SL
Nakit ve nakit benzerlerinden doğan yabancı para
çevirim karı
İşletme Faaliyetlerinden Elde Edilen (İşletme Faaliyetlerinde Kullanılan) Net Nakit
30 Eylül 2013 tarihinde sona eren dokuz aylık dönem ile karşılaştırıldığında 30 Eylül 2014 tarihinde sona eren
dokuz aylık dönem
30 Eylül 2014 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde, işletme faaliyetlerinden 229,6 milyon TL tutarında faaliyet
nakit akışı elde edilmiştir; 30 Eylül 2013 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde ise 164,6 milyon TL tutarında
faaliyet nakit akışı elde edilmiştir. İki dönem karşılaştırıldığı zaman işletme faaliyetlerinden elde edilen nakit
akışlarında 64,9 milyon TL (ya da %39,4) tutarında artış gözlemlenmektedir. Eylül 2014 döneminde alınan sipariş
avanslarındaki değişiklik 417,6 milyon TL artış gösterirken, 2013 yılının aynı döneminde 3,9 milyon TL azalmıştır.
Ayrıca, peşin ödenmiş giderlerdeki değişiklik kaleminde, 2013 yılının aynı dönemine göre yaşanan 512,6 milyon TL
tutarındaki azalış yukarıda bahsedilen artışı dengelemektedir. İlişkili taraflara uzun vadeli ticari borçlardaki
değişiklikler 2014 yılının ilk 9 aylık periyodunda 24,2 milyon TL azalırken, 2013 yılının aynı döneminde 214,5 milyon
TL artış göstermektedir. Proje sözleşmelerine ilişkin müşterilerden alacaklar/borçlardaki net değişiklik 2014 yılının ilk
dokuz aylık periyodunda 163,7 milyon TL artmakta fakat 2013 yılının aynı döneminde 236,0 milyon TL azalış
göstermektedir.
2012 yılı ile karşılaştırıldığında 2013
31 Aralık 2013 tarihinde sona eren yıl içerisinde işletme faaliyetlerinden 233,3 milyon TL nakit yaratılmıştır. 31 Aralık
2012 tarihinde sona eren yıl içinde işletme faaliyetlerinde 9,4 milyon TL nakit kullanmıştır. Bu gelişmenin ana
nedenleri 2013 yılı ile kıyaslandığında 2012 yılındaki FVAÖK'ün azalması, önceki yıla göre 2012 yılında henüz
teslimat aşamasına gelmeyen programların fazlalığı sebebiyle 2013 yılındaki 89,0 milyon TL karşısında 2012 yılı
stoklarının 234,6 milyon TL artmasıdır. 2012 yılındaki stoklardaki önemli artış, öncelikle ATAK programını yansıtan,
aynı yıldaki teslimat öncesi aşamalardaki programlar kapsamında artan ürün hacimlerinden kaynaklanmaktadır. Buna
ilaveten, tamamlanma metodu oranına göre kaydedilen gelirlerdeki değişimi yansıtan 2012 yılında gerçekleştirilen proje
187
sözleşmelerine ilişkin müşterilerden alacaklar/borçlardaki değişiklik tutarların katkı sağladığı faaliyet nakit akışı 2012
yılında 35,1 milyon TL tutarındadır. 2013 yılında ise buna denk gelen 245,8 milyon TL tutarından 280,9 milyon TL
tutarda düşük gerçekleşmiştir. 2012 yılında ticari alacaklarda yaşanan artışın etkisi 18,6 milyon olarak gerçekleşmiş
olup ticari alacaklarda yaşanan azalış 2013 yılında 73,8 milyon TL tutarında gerçekleşmiştir.
2011 yılı ile karşılaştırıldığında 2012
AK
31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yıl içerisinde işletme faaliyetlerinde 9,4 milyon TL nakit kullanmıştır. 31 Aralık
2011 tarihinde sona eren yıl içinde işletme faaliyetlerinden 106,0 milyon TL nakit yaratılmıştır. Bu gelişmenin ana
nedenleri 2011 yılı ile kıyaslandığında 2012 yılındaki FVAÖK'ün azalması, önceki yıla göre 2012 yılında henüz
teslimat aşamasına gelmeyen programların fazlalığı sebebiyle 2011 yılındaki 94,5 milyon TL karşısında 2012 yılı
stoklarının 234,6 milyon TL artmasıdır. 2012 yılındaki stoklardaki önemli artış, öncelikle ATAK programını yansıtan,
aynı yıldaki teslimat öncesi aşamalardaki programlar kapsamında artan ürün hacimlerinden kaynaklanmaktadır. Buna
ilaveten, tamamlanma metodu oranına göre kaydedilen gelirlerdeki değişimi yansıtan 2012 yılında gerçekleştirilen proje
sözleşmelerine ilişkin müşterilerden alacaklar/borçlardaki değişiklik tutarların katkı sağladığı faaliyet nakit akışı 2012
yılında 35,1 milyon TL tutarındadır. 2011 yılında ise buna denk gelen 208,3 milyon TL tutarından 173,2 milyon TL
tutarda düşük gerçekleşmiştir. 2012 yılında ticari alacaklarda yaşanan artışın etkisi 18,6 milyon olarak gerçekleşmiş
olup ticari alacaklarda yaşanan azalış 2011 yılında 111,5 milyon TL tutarında gerçekleşmiştir.
Yatırım Faaliyetlerinde Kullanılan Net Nakit
30 Eylül 2013 tarihinde sona eren dokuz aylık dönem ile karşılaştırıldığında 30 Eylül 2014 tarihinde sona eren
dokuz aylık dönem
TA
SL
30 Eylül 2014 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde, yatırım için 47,2 milyon TL nakit harcanmıştır; 30 Eylül 2013
tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde ise, yatırım için 59,5 milyon TL nakit harcanmıştır. Bu düşüş, ağırlıklı olarak
TUSAŞ Grubu eski iştiraklerinden STM’nin satışından elde edilen 33,2 milyon TL nakdin 2013 yılına ait olmasından
ve sabit kıymet alışlarında yaşanan 55,3 milyon TL azalışın sonucudur.
2012 yılı ile karşılaştırıldığında 2013
31 Aralık 2013 tarihinde sona eren yılda yatırım için 93,7 milyon TL tutarında nakit kullanılmıştır. Ayrıca TUSAŞ
grubu eski iştiraklerinden STM’nin satışından 30 Eylül 2013 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde 33,2 milyon TL
nakit elde etmiştir. Bu tutar, 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yılda 137,1 milyon TL'dir. Söz konusu düşüşün başlıca
etkeni, yatırımları tamamlanan projelerdeki artıştır. Bu bağlamda, maddi duran varlık alışları 2012 yılında 150,6 milyon
TL’den 2013 yılında 126,9 milyon TL’ye düşmüştür.
2011 yılı ile karşılaştırıldığında 2012
31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yılda yatırım için 137,1 milyon TL tutarında nakit kullanılmıştır. Bu tutar, 31 Aralık
2011 tarihinde sona eren yılda 94,5 milyon TL'dir. Söz konusu yükselmenin başlıca etkeni, havacılık motorları
segmentindeki yeni programlar için gerekli makine ve ekipman alımlarında yaşanan artıştır. Bu bağlamda, maddi duran
varlık alışları 2011 yılında 105,1 milyon TL’den 2012 yılında 150,6 milyon TL’ye yükselmiştir.
Finansman Faaliyetlerinde Kullanılan Net Nakit
30 Eylül 2013 tarihinde sona eren dokuz aylık dönem ile karşılaştırıldığında 30 Eylül 2014 tarihinde sona eren
dokuz aylık dönem
30 Eylül 2014 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde, finansman için 33,8 milyon TL nakit harcanmıştır. 30 Eylül
2013 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde ise, finansman faaliyetleri için harcanan tutar 17,8 milyon TL olmuştur.
30 Eylül 2013 tarihinde sona eren yılda finansman faaliyetleri için kullanılan 17,8 milyon TL'lik karşısında 15,9 milyon
TL'lik bir artış yaşanmıştır. Bu artış temel olarak banka kredilerinden kaynaklanan net gelirdeki değişikliktir. 30 Eylül
2013 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde, banka kredileri vasıtasıyla net 53,8 milyon TL borç alınmıştır. 2014
yılının aynı periyodunda ise banka kredilerini geri ödemek için net 20,7 milyon TL harcanmıştır. Bu artışın etkisini
dengeleyen unsur ise ödenen kar paylarındaki azalmadır. 30 Eylül 2013 periyodunda ödenen kar payları 62,5 milyon
TL iken, Eylül 2014 periyodunda %91,1 oranında azalarak 5,6 milyon TL ye düşmüştür.
2012 yılı ile karşılaştırıldığında 2013
188
31 Aralık 2013 tarihinde sona eren yılda finansman için 14,1 milyon TL kullanılmıştır. 31 Aralık 2012 tarihinde sona
eren yılda finansman için kullanılan 9 milyon TL’lik nakit karşısında 5,1 milyon TL (ya da %57,0) oranında bir artış
yaşanmıştır. Söz konusu artışın temel nedeni banka kredilerinden (bunların temin edilmesinden) kaynaklanan net
giderdeki değişikliktir. 2012 yılında banka kredileri vasıtasıyla net 61,3 milyon TL borç alınmıştır; 2013 yılında ise
banka kredileri vasıtasıyla borç alınan tutar net 59,5 milyon TL olarak gerçekleşmiştir. Buna ek olarak 2013 yılı
içerisinde ödenen faizlerde, 2012 yılına göre 4,6 milyon TL artış yaşanmıştır.
2011 yılı ile karşılaştırıldığında 2012
Borçlar
AK
31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yılda finansman için 9,0 milyon TL kullanılmıştır. 31 Aralık 2011 tarihinde sona
eren yılda finansman için kullanılan 224,1 milyon TL’lik nakit karşısında 215,2 milyon TL (ya da %96,0) oranında bir
azalma yaşanmıştır. Söz konusu azalmanın temel nedeni banka kredilerinden (bunların geri ödenmesinden)
kaynaklanan net gelirdeki değişikliktir. 2011 yılında banka kredilerini geri ödemek için net 182,2 milyon TL
harcanmıştır; 2012 yılında ise banka kredileri vasıtasıyla net 61,3 milyon TL borç alınmıştır. 2012 yılında finansman
için kullanılan nakit oranındaki azalma, ödenen kâr paylarının 2011 yılında 29,1 milyon TL iken 2012 yılında 61,5
milyon TL’ye yükselmesi ile kısmen dengelenmiştir.
Aşağıda yer alan bölüm 30 Eylül 2014 tarihi itibariyle TUSAŞ'ın önemli borçlarını açıklamaktadır.
JSF Programına ilişkin finansman düzenlemeler
TA
SL
SSM, TUSAŞ'ın Müşterek Taarruz Uçağı (MTU) programına katılması kapsamında TUSAŞ'ın havacılık motorları
segmentinde faaliyet gösteren konsolidasyona tabi iştiraki TEI de dahil olmak üzere, kredi şeklinde mali destek
sunmaktadır. SSM tarafından borç olarak verilen tutarların kaynağı Savunma Sanayii Destekleme Fonu’dur. TUSAŞ,
anılan krediler kapsamında sadece MTU programı kapsamındaki yükümlülüklerin yerine getirilmesi amacıyla fon
kullanabilmektedir. Bunlar sabit kıymet nitelikli yatırımlara ilişkindir.
Söz konusu krediler kapsamında kullanılabilecek azami toplam tutar 89,54 milyon ABD Doları’dır. 30 Eylül 2014 tarihi
itibariyle, toplamda 65,1 milyon ABD Doları kredi olarak kullanılmıştır.
TEI’nin ise söz konusu krediler kapsamında kullanılabileceği azami toplam tutar 18,2 milyon ABD Doları’dır. 30 Eylül
2014 tarihi itibariyle toplamda 5,7 milyon ABD Doları tutarında anapara kredi olarak kullanılmıştır. Söz konusu
krediler SSM'nin geliştirme desteği kapsamında verildiğinden faiz oranı piyasa koşulları ile uyumlu değildir. Krediler
kapsamındaki anapara tutarının yıllık taksitlerle her yılsonunda geri ödenmesi gerekmektedir. TUSAŞ kredi
kapsamındaki 0,2 milyon ABD Doları tutarındaki ilk taksit ödemesini 31 Aralık 2011 tarihinde gerçekleştirmiştir.
Yıllık taksit tutarı 2022 yılına kadar artış gösterecek olup bu tarihte 7,7 milyon ABD Doları olan azami miktara
ulaşacaktır. Bunu takip eden yıllarda ise taksit tutarı azalış gösterecek olup 2027 yılı sonundaki 0,9 milyon ABD Doları
tutarındaki son taksit ödemesiyle birlikte son bulacaktır.
Genel Kredi Sözleşmeleri
Akbank T.A.Ş., Türkiye Halk Bankası A.Ş., ING Bank A.Ş., Türkiye İş Bankası A.Ş., Türkiye Vakıflar Bankası
T.A.O., Yapı ve Kredi Bankası A.Ş. ile T.C. Ziraat Bankası A.Ş. de dâhil olmak üzere, Türk bankaları ile birtakım
genel kredi sözleşmeleri akdedilmiştir.
Söz konusu sözleşmeler, borç alan tarafın belirlenmiş azami bir tutara kadar çeşitli nakdi ve gayrinakdi kredi
kullanmasını mümkün kılmaktadır. Borç alan tarafın azami tutara ulaşması halinde, borç veren taraf tutarı, takdiri
kendisine ait olmak üzere, arttırabilir. Genel kredi sözleşmeleri genellikle belirsiz süreli olarak akdedilmektedir.
Genel kredi sözleşmeleri standart formlar bazında akdedilmekte olup, söz konusu standart formlar bankadan bankaya
benzerlik göstermektedir. Anılan standart formlar borç veren bankaya, krediyi herhangi bir zamanda, müşterinin onayı
olmaksızın, tamamen ya da kısmen kat etmeye ve geri çağırmaya; müşterinin katlanması gereken ücretleri ve
komisyonları tek başına belirlemeye; müşterinin, ipotek, hesap rehni ve taşınır rehni ile alacak temliki de dâhil olmak
üzere, her türlü teminat sunmasını talep etmeye yönelik geniş haklar tanımaktadır.
Aşağıda yer verilen hususlar, genel kredi sözleşmelerinin esaslı hükümlerinin özetidir:
189

TUSAŞ'ın erişimi olan nakit kredi olanakları arasında yabancı para kredisi, cari hesap kredisi, vadeli
kredi, prefinansman kredisi, ihracat kredisi, ithalat kredisi gibi kredi türleri yer almaktadır.

Gayrinakdi krediler kapsamında teminat mektupları, akreditif (stand-by akreditif de dâhil olmak
üzere), garantiler, kontrgaranti, kefalet ve kabul kredisi de yer almaktadır.

Sözleşmeler tahtında, bankalar (i) TUSAŞ için bir veya birden çok cari hesap açmaya; (ii) sözleşme
kapsamında sağlanan her bir kredinin vadesini belirlemeye; (iii) her bir cari hesabın limitini artırmaya veya
azaltmaya ve (iv) kredi limitlerini artırmaya ve azaltmaya yetkililerdir.

Sözleşmelerin müzakere edilmesi, akdedilmesi ve ifa edilmesine ilişkin tüm masraf ve vergiler
TUSAŞ tarafından üstlenilmektedir.
AK

Kredi veren tarafın, sözleşmeler kapsamında TUSAŞ'ın yükümlülüklerinin yerine getirilmesi
neticesinde maruz kaldığı tüm döviz kuru riskleri TUSAŞ tarafından üstlenilmektedir.

Kredi veren tarafın sözleşmelere ilişkin olarak TUSAŞ aleyhine yasal takibat başlatması durumunda,
avukatlık ücretleri de dâhil olmak üzere, tüm yasal masrafları TUSAŞ üstlenmektedir.

Kredi veren tarafın defter ve kayıtları, sözleşmeye ilişkin uyuşmazlıklarda kesin delil teşkil edecektir.
TA
SL
Genel kredi sözleşmeleri ABD Doları, Türk Lirası ve Avro olmak üzere çeşitli para birimlerinde akdedilmiştir. Genel
kredi sözleşmeleri genellikle, tipik olarak TUSAŞ'a ödenen avanslar için müşterilere sunulan kesin teminat mektupları
ve ilgili gayrinakdi krediler için kullanılmaktadır. 1 Ocak 2011 tarihinden 30 Eylül 2014 tarihine kadar olan dönem
boyunca, genel kredi sözleşmelerini nispeten küçük tutarlarda ve nispeten kısa vadelerde nakit krediler için TUSAŞ
tarafından kullanılmıştır. Aşağıda verilen tablo, TUSAŞ Grubu'nun genel kredi sözleşmeleri kapsamında toplam kredi
limitleri ile 30 Eylül 2014 tarihi itibariyle ödenmemiş olan ilgili toplam tutarları yansıtmaktadır.
TUSAŞ
BANKA
KREDİ LİMİTİ
ABD DOLARI
Akbank T.A.Ş.
Türkiye İş
Bankası A.Ş.
Türkiye Halk
Bankası A.Ş.
Türkiye
Vakıflar
Bankası T.A.O.
T.C. Ziraat
Bankası A.Ş.
Kuveyt Türk
Katılım
Bankası A.Ş.
Asya Katılım
Bankası A.Ş.
Türkiye Finans
Katılım
Bankası A.Ş.
Yapı ve Kredi
Bankası A.Ş.
TOPLAM :
TL
ABD DOLARI
KULLANILABİLİR MİKTAR
TL
ABD DOLARI
TL
322.000.000,00
106.000.000,00
1.296.848,00
1.477.648,69
320.703.152,00
104.522.351,31
614.176.160,00
120.668.596,88
139.238.079,00
100.285,00
474.938.081,00
120.668.496,60
500.000.000,00
124.173.707,00
375.826.293,00
200.000.000,00
28.815.780,26
171.184.219,74
1.250.000.000,00
1.151.529.164,99
98.470.835,01
104.968.509,00
240.000.000,00
63.394.734,00
250.000.000,00
31.444.444,44
Türkiye
Ekonomi
Bankası A.Ş.
Finansbank
A.Ş.
Denizbank
A.Ş.
KULLANILAN MİKTAR
144.945.721,00
249.941.571,00
50.752.917,00
43.213.165,00
505.000,00
84.900.000,00
23.204.488,17
52.230.982,42
3.074.589.113,44
1.583.315.966,42
190
22.142.596,76
78.576.015,00
0
8.450.000,00
1.065.144.611,88
8.200.961,76
0
35.000.000,00
52.000.000,00
95.054.279,00
58.429,00
150.000.000,00
78.576.015,00
41.573.775,00
35.000.000,00
43.550.000,00
199.318.066,11
1.534.447.317,51
756.658.226,67
TEI
KREDİ LİMİTİ
BANKA
KULLANILAN MİKTAR
KULLANILABİLİR MİKTAR
ABD DOLARI
TL
ABD DOLARI
TL
ABD DOLARI
TL
Akbank T.A.Ş.
50.000.000
14.000.000
988.468
130.907
49.011.532
13.869.093
Türkiye Halk Bankası
A.Ş.
46.061.812
14.015.000
38.092.479
155.500
7.969.333
13.859.500
Türkiye İş Bankası A.Ş.
70.000.000
10.000.000
171.584
69.828.416
10.000.000
33.025.669
5.666.889
5.949.521
27.076.148
5.666.889
104.045.165
5.000.000
16.959.385
87.085.780
4.063.747
Türkiye Vakıflar
Bankası T.A.O.
Yapı ve Kredi Bankası
A.Ş.
T.C. Ziraat Bankası A.Ş.
ING Bank A.Ş.
Eximbank A.Ş.
385.292.646
TOPLAM
Sermaye Harcamaları
18.378.189
63.781.811
AK
82.160.000
936.253
48.681.889
80.539.626
1.222.660
304.753.020
47.459.229
TA
SL
Sermaye harcamaları esasen binalardan, tesislerden ve makinalar ile ekipmanlardan kaynaklanmaktadır. Her ne kadar
bazı makina ve ekipmanlar genel kullanıma sahip olsa da, belirli bir programa ilişkin olarak projeye özgü yeni
ekipmanlar satın almaya da ihtiyaç duyulabilmektedir. Bunun sonucunda, sermaye (capex) ihtiyaçları programların
yaşam döngüsü uyarınca değişiklik arz edebilmektedir. Sermaye harcamaları, oransal olarak daha yeni ve başlangıç
döneminde olan programların söz konusu olduğu dönemlerde daha yüksek ve oransal olarak daha olgunlaşmış
programların söz konusu olduğu dönemlerde daha düşük eğilim sergilemektedir.
Net sermaye harcamaları, TUSAŞ Grubu'nun net nakit akışı tablolarında gösterildiği üzere, 55,3 milyon TL (ya da
%49,9) oranında bir düşüş sergileyerek 30 Eylül 2013 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde 110,8 milyon TL’den,
30 Eylül 2014 tarihinde sona eren dokuz aylık dönemde 55,5 milyon TL’ye düşmüştür. Sermaye harcamalarının gelire
oranı, 2013'ün ilk dokuz ayı itibariyle %9 iken, 2014'ün ilk dokuz ayında %3,6'ya düşmüştür. Bu düşüş ağırlıklı olarak
TUSAŞ Grubu'nun havacılık ve Uzay segmentindeki sermaye harcamalarındaki azalmadan kaynaklanmaktadır. Yeni ve
başlangıç dönemindeki programlara nazaran olgunlaşmış programların fazla olması, yeni ekipman alımı yönündeki
ihtiyacı azaltmış, bu durum sermaye harcamalarının azalmasına neden olmuştur.
Net sermaye harcamaları, TUSAŞ Grubu'nun net nakit akışı tablolarında gösterildiği üzere, 19,5 milyon TL (ya da
%11,8) oranında bir azalış sergileyerek 31 Aralık 2012 tarihinde sona eren yılda 165,2 milyon TL’den, 31 Aralık 2013
tarihinde sona eren yılda 145,7 milyon TL’ye düşmüştür. Sermaye harcamalarının gelire oranı, 2012'de %11,1 iken,
2013'te %8,4'e düşmüştür. Bu düşüş ağırlıklı olarak TUSAŞ Grubu'nun havacılık motorları segmentindeki sermaye
harcamalarındaki azalmadan kaynaklanmaktadır.
Net sermaye harcamaları, TUSAŞ Grubu'nun net nakit akışı tablolarında gösterildiği üzere, 43,9 milyon TL (ya da
%36,2) oranında bir artış sergileyerek 31 Aralık 2011 tarihinde sona eren yılda 121,4 milyon TL’den, 31 Aralık 2012
tarihinde sona eren yılda 165,2 milyon TL’ye yükselmiştir. Sermaye harcamalarının gelire oranı, 2011'de %8,7 iken,
2012'de %11,1'e yükselmiştir. Sermaye harcamaları genel olarak artış göstermiş, ancak bu segmentin diğerlerine göre
daha fazla sermaye harcaması gerektirmesi bakımından havacılık motorları segmentinde daha büyük bir artış
göstermiştir.
Sözleşmesel Yükümlülükler
Aşağıdaki tablo TUSAŞ Grubu’nun 30 Eylül 2014 ve 31 Aralık 2013 tarihleri itibariyle finansal yükümlülüklerinin
sözleşmeye dayalı iskonto edilmemiş ödemelerin (tahakkuk eden faizler dâhil) vadelerine göre durumunu
göstermektedir.
30 Eylül 2014
Kısa Vadeli Yükümlülükler
Sözleşme
Defter değeri
Sözleşme
Uyarınca nakit
191
1 aya kadar (I)
1 - 3 ay arası
3 – 12 ay arası
uyarınca vadeler
çıkışlar toplamı
(I+II+III)
(II)
(III)
Türev olmayan
finansal
yükümlülükler
107.267.807
107.267.807
107.267.807
-
-
İlişkili olmayan
taraflara
ticari
borçlar (*)
198.299.929
198.299.929
198.299.929
-
-
İlişkili taraflara
ticari borçlar
37.944.159
İlişkili olmayan
taraflara
diğer
borçlar
641.852
38.512.180
35.168.922
-
3.343.258
641.852
641.852
-
-
TA
SL
Uzun Vadeli Yükümlülükler
AK
Kısa
vadeli
borçlanmalar
Defter değeri
Sözleşme
uyarınca nakit
çıkışlar toplamı
(I+II+III)
İlişkili taraflara ticari borçlar
(*)
322.636.470
İlişkili olmayan taraflara diğer
borçlar
15.042
Sözleşme uyarınca vadeler
Türev
olmayan
yükümlülükler
1-3
yıl arası (I)
3-5 yıl arası
(II)
5
yıldan
fazla (III)
462.184.206
69.009.499
25.136.267
368.038.440
15.042
15.042
-
-
finansal
31 Aralık 2013
Kısa Vadeli Yükümlülükler
Sözleşme uyarınca vadeler
Defter
değeri
Sözleşme
uyarınca
nakit çıkışlar
toplamı
(I+II+III)
192
1 aya
kadar (I)
1 - 3 ay
arası (II)
3 – 12
ay arası
(III)
Türev olmayan finansal
yükümlülükler
Kısa vadeli borçlanmalar
İlişkili olmayan taraflara ticari
borçlar (*)
İlişkili taraflara ticari borçlar
İlişkili olmayan taraflara diğer
borçlar
120.823.297
120.823.297
120.823.297
-
-
272.862.927
39.688.214
272.862.927
40.167.730
272.862.927
36.839.541
-
3.328.189
675.154
675.154
675.154
-
-
Defter
değeri
Sözleşme
uyarınca
nakit çıkışlar
toplamı
(I+II+III)
1-3
yıl arası (I)
3-5 yıl
arası (II)
5 yıldan
fazla (III)
312.344.545
461.397.566
71.369.567
30.843.711
359.184.288
14.157
14.157
14.157
-
-
Uzun Vadeli Yükümlülükler
Türev olmayan finansal
yükümlülükler
İlişkili taraflara ticari borçlar (*)
İlişkili olmayan taraflara diğer
borçlar
AK
Sözleşme uyarınca vadeler
(*) Tablodaki borç bakiyeleri, finansal durum tablosunda yer alan ticari borç kalemlerinin içerdiği finansal yükümlülük
olarak tanımlanmayan kalemler nedeniyle, finansal durum tablosundaki bakiyelerden farklıdır.
TA
SL
Bilanço Dışı Düzenlemeler ve Diğer Şarta Bağlı Yükümlülükler
30 Eylül 2014 tarihi itibariyle TUSAŞ Grubu'nun 3.698,1 milyon TL (31 Aralık 2013 – 3.078,7 milyon TL) tutarında
kefalet senetleri ve çeşitli bankalardan almış olduğu teminat mektupları bulunmaktadır. TUSAŞ Grubu, teminat
mektuplarını, müşterilerine sözleşme avansı ya da iş bitirme garantisi olarak vermiştir.
30 Eylül 2014 ve 31 Aralık 2013 tarihleri itibariyle TUSAŞ Grubu'nun teminat, rehin ve ipotek pozisyonuna ilişkin
tablosu aşağıdaki gibidir. Grup tarafından verilen TRİ’ler:
A.
B.
C.
D.
i.
ii.
iii.
2014
2013
Kendi tüzel kişiliği adına vermiş olduğu TRİ’lerin toplam tutarı
Tam konsolidasyon kapsamına dâhil edilen ortaklıklar lehine vermiş olduğu
TRİ’lerin toplam tutarı
Olağan ticari faaliyetlerinin yürütülmesi amacıyla diğer 3. kişilerin borcunu
temin amacıyla vermiş olduğu TRİ’lerin toplam tutarı
Diğer verilen TRİ’lerin toplam tutarı
Ana ortak rehine vermiş olduğu TRİ’lerin toplam tutarı
B ve C maddeleri kapsamına girmeyen diğer Grup şirketleri lehine vermiş
olduğu TRİ’lerin toplam tutarı
C maddesi kapsamına girmeyen 3. kişiler lehine vermiş olduğu TRİ’lerin
toplam tutarı
3.698.069.310
3.078.695.315
-
-
-
-
-
-
Toplam
3.698.069.310
3.078.695.315
-
-
Diğer verilen TRİ’lerin özkaynaklara oranı
Emeklilik İkramiyesi Yükümlülükleri
Türk iş hukuku uyarınca TUSAŞ Grubu çalışanlarına herhangi bir katkı paylı veya önceden belirlenmiş esaslı bir
emeklilik planı sunmaya mecbur değildir. Bu nedenle TUSAŞ Grubu'nun, emekli çalışanlara ilişkin herhangi bir derdest
emeklilik ikramiyesi yükümlülüğü bulunmamaktadır.
193
TUSAŞ Grubu emeklilerine veya hizmet akitleri istifa veya haklı nedenle işten çıkarma sebepleri dışında sona erdirilen
çalışanlarına örneğin işçi sayısının azaltılmasına dair yapılan işten çıkarımlarda, bir defada toptan ödenecek bir kıdem
tazminatı ödemekle yükümlüdür. Kıdem tazminatı her yıl değişen bir tavanı olan ve çalışanın her bir yıllık hizmeti için
çalışanın hizmet akdinin sona erdiği tarihte geçerli olan bir aylık maaşı kadardır. Söz konusu kıdem tazminatı tavanı
2012, 2013 ve 2014 yılları için sırasıyla 3.033 TL, 3.254 TL ve 3.438 TL'dir. 30 Eylül 2014 tarihi itibariyle TUSAŞ
Grubu'nun kıdem tazminatı yükümlülüğüne ilişkin olarak 76,4 milyon TL karşılık ayrılmıştır.
10.2. Faaliyet sonuçları:
10.2.1. İhraççının İzahname’de yer alması gereken finansal tablo dönemleri itibariyle faaliyet sonuçlarına ilişkin
bilgi:
Araştırma ve Geliştirme
AK
Aşağıda yer alan açıklamalar, İzahname’nin ekinde yer alan mali tablolar ile birlikte değerlendirilmelidir.
Araştırma ve geliştirme faaliyetleri için önemli seviyelerde giderlere katlanılmaktadır. Ar-Ge faaliyetleri iki temel
model üzerinden yürütülmektedir: sözleşmeye dayalı, müşteriler tarafından finansmanı sağlanan Ar-Ge ve bağımsız,
TUSAŞ tarafından finanse edilen Ar-Ge. Yeni programlara katılma imkânının bulunduğu hallerde, TUSAŞ, potansiyel
gelirin ilgili Ar-Ge giderleri ve sermaye harcamaları ile TUSAŞ'ın bunları finanse edebileceği miktarı ve bu kapsamda
TUSAŞ'ın programa katılımının fizibilitesini tespit etmek amacıyla ilgili Ar-Ge gider ve getirileri kapsamlı olarak
incelemektedir.
Müşteriler Tarafından Finansmanı Sağlanan Ar-Ge
TA
SL
TUSAŞ'ın sözleşmeli Ar-Ge faaliyetleri kapsamında, müşteriler belli bir program çerçevesinde ilgili Ar-Ge
faaliyetlerinin finansmanını üstlenmektedir. Bu, SSM ile gerçekleştirilen pek çok programda ve RPO düzenlemesi veya
askeri hava aracı konsorsiyumunda olduğu gibi, geliştirme programı formatında gerçekleştirilebilir. TUSAŞ'ın gelir
tablolarında müşterilerden Ar-Ge finansmanı için sağlanan miktarlar gelirler altında kaydedilmektedir. Satışların
maliyeti altına da konu iş ile ilgili masraf bileşenleri kaydedilmektedir.
Kronolojik olarak bakıldığında, TUSAŞ, üst limite tabi maliyet artı kâr sözleşmeleri kapsamında önemli geliştirme
projelerini yürütmektedir. Müşteri, anılan sözleşmeler kapsamında Ar-Ge giderlerini sadece mutabık kalınan azami bir
tutara kadar karşılamaktadır. TUSAŞ'ın söz konusu limitleri arttırma yetisi sınırlıdır ve olağan koşullar çerçevesinde,
limiti aşan tüm Ar-Ge maliyetlerini karşılamak zorundadır. TUSAŞ'ın üst limite tabi maliyet artı kâr sözleşmeleri
kapsamındaki mevcut geliştirme programları tamamlanmak üzeredir. TUSAŞ yönetimi, SSM ve diğer devlet kurumları
ile akdedilen sözleşmelerdeki eğilimin maliyet artı kâr dâhil sözleşmelerinden sabit fiyatlı sözleşmelere yöneleceğini
öngörmektedir. Sabit fiyatlı finansman sistemi altında, TUSAŞ, belirlenen limiti aşmış olduğu belirlenmiş tavanı olan
düzenlemelerdeki benzer masraf aşımı riskini taşımaktadır. Ancak bu düzenlemelerin aksine, TUSAŞ Grubu’nun Ar-Ge
giderlerine ilişkin tasarruflardan faydalanması mümkündür. Birçok durumda, SSM’nin programa ilişkin Ar-Ge
faaliyetlerini karşılamak için temin ettiği meblağlar tüm geliştirme maliyetini karşılamamaktadır. Devam eden
geliştirme faaliyetleri için yapılması gereken ek masraflar TUSAŞ Grubu’nun satış maliyetleri, dolayısıyla kar marjları
üzerinde önemli bir etki yaratabilmektedir. Özellikle 2012’de, birtakım geliştirme programları ile ilgili olarak önemli
miktarda geliştirme bağlantılı masraf yapılmış olup, bu durum söz konusu olmuştur. Bu giderler, TUSAŞ Grubu
tarafından gelir kaydedilen ve ilgili programlar kapsamındaki geliştirme harcamaları için müşteriler tarafından finanse
edilen miktarları aşmıştır. Bunun sonucu olarak, TUSAŞ Grubu bu programlardan zarar etmiştir. Söz konusu geliştirme
programları tamamlanmaya yaklaşmış durumdadır. Bunlarla ilgili platformlarda seri üretime geçilmesiyle birlikte
TUSAŞ Grubu’nun satış maliyetlerinin ve zararların azalması beklenmektedir.
TUSAŞ Tarafından Finansmanı Sağlanan Ar-Ge
TUSAŞ OEÜ olarak faaliyet gösterdiği programlar, kendi bağımsız AR-GE programları, ile RPO sözleşmeleri
kapsamında yürütülen programlar için bağımsız, kendisinin finansmanını sağladığı Ar-Ge masraflarına maruz
kalmaktadır. Mali tablolarda kaydedilen Ar-Ge giderleri sadece bağımsız, TUSAŞ tarafından finanse edilen Ar-Ge
faaliyetlerini yansıtmaktadır. TUSAŞ stratejisini, yerel hava aracı ve sistemler geliştirmek ve üretmek ve programlarda
daha artan bir oranda tasarım sorumluluğunu almak olarak belirlediği için Ar-Ge giderlerinin de artması beklenmektedir
ancak Ar-Ge giderlerinin gelirlere göre oranının artması beklenmemektedir.
194
Buna ek olarak, TUSAŞ'ın yeni hava aracı bileşenlerinin üretimi için özellik arz eden araçlara ve ekipmanlara yatırım
yapması gerekmektedir. Bir programın geliştirilmesi ile doğrudan ilişkili olan geliştirme giderleri aktifleştirilmekte ve
aktifleştirilen tutarlar, programdan gelir elde edilmesinin beklendiği süre zarfında amortize edilmektedir.
Buna ek olarak, TUSAŞ'ın Ar-Ge'ye ilişkin sadece doğrudan giderleri karşılayan TÜBİTAK'tan geliştirme fonu temini
söz konusu olabilir. TUSAŞ, GÖKTÜRK-2 uydu programı ve DÖNENCE uydu uzaklık kontrol çalıştırıcısı projesine
ilişkin olarak TÜBİTAK fonu temin etmiştir.
Projelerin Tamamlanma ve Teslim Edilme Zamanlaması
Projelerin tamamlanma zamanlaması TUSAŞ Grubu’nun faaliyetlerinin sonuçları üzerinde önemli bir etki
yaratabilmektedir. Sabit ücrete tabi geliştirme sözleşmeleri planlanandan daha uzun bir sürede tamamlandığı takdirde
TUSAŞ Grubu’nun program tamamlanana kadar yaptığı masraflardan bir kısmını tazmin edememe ihtimali artmaktadır.
AK
Teslim zamanlaması da TUSAŞ Grubu’nun faaliyetlerinin sonuçlarını etkileyebilmektedir. TUSAŞ Grubu gelirlerinin
belirli bir bölümünü tamamlama yüzdesi yöntemine göre kaydetmektedir. Tasarıma ilişkin iş üstlenilen sözleşmelerde
elde edilen gelirler, proje ve teslime ilişkin çeşitli aşamalar tamamlandığı zaman elde edilmektedir. Bu süre zarfında,
geliştirme işi kapsamında satış maliyetlerinin gerçekleşmesi veya Ar-Ge masrafları yapılması devam etmektedir. Seri
üretim programlarında ise, teslim edilen ürünlerin belirtilen spesifikasyonlara tamamen uygun olmaması sebebiyle
kabul sürecinde gecikme yaşanması halinde, elde edilen gelirin kaydedilmesi de ertelenmekte olup, ürünleri belirtilen
spesifikasyonlara tam olarak uygun hale getirme sürecinde ek ve tazmin edilmeyen masraflar yapılmaktadır.
TA
SL
Genel olarak, havacılık ve uzay segmentinin yapısal iş kolu ve havacılık motorları segmenti kapsamında üretilen
bileşenler ile parçaların teslimat ve kabulü prosedürleri daha basittir. ESH ürünlerinde, ürünün karmaşıklığına bağlı
olarak, geliştirme programlarının ve seri üretim programlarının ilk birim veya paketinin teslimat ve kabul prosedürleri
daha uzun sürelerde tamamlanabilmektedir.
Programların Yaşam Döngüleri
Havacılık ve uzay faaliyetinde, olgunlaşmış programlar genellikle yeni programlardan daha fazla nakit akışı
yaratmaktadır. Programlar başlangıç evrelerinde sıklıkla Ar-Ge ve yeni makine ile diğer ekipman masrafları gibi
tekrarlanmayan önemli giderleri içermektedir. Yeni programlar aynı zamanda, çalışma saati bakımından da daha
maliyetlidir. Olgunlaşmış programlar ya da F-16 gibi olgunlaşmış platformları kapsayan yeni programlar söz konusu
olduğunda, bu tekrarlanmayan maliyetler genellikle daha az miktarlarda tezahür etmekte veya bazı durumlarda söz
konusu olmamaktadır.
Havacılık ve uzay segmentindeki ESH iş kolunun programları ilk onaylanmış prototipin tamamlanması ile sona eren
geliştirme safhası boyunca daha az karlı olma eğilimindedir. Seri üretim safhasının başlaması ile birlikte programlar
daha az riskli ve genellikle daha fazla kârlı olma eğilimdedir. Bu programlar, teslim edilen hava aracının eskimesi ile
modernleştirilmesi ve modifikasyonun gerekmesi durumunda ek gelir sağlama eğilimindedir.
Yapısal iş kolu benzer bir modelde ilerlemektedir. İlk üretim ve vasıflandırma, ürünün yaşam döngüsünün en önemli
safhalarıdır. Üretim süreçleri başladığında ve olması gerektiği gibi işlediğinde riskler azalır ve kar marjları artma
eğilimine girer. Ancak ESH iş kolunun aksine, her ne kadar bazı parçalar için yedek parça gereksinimi doğsa da yapısal
ürünleri için önemli bir modernizasyon/yenileştirme pazarı mevcut değildir.
Belirli bir bileşen değiştirilmesini gerektirecek şekilde eskidiği zaman, ilgili program büyük ihtimalle, söz konusu
tekrarlanmayan başlangıç evresi maliyetleri geride kalacak şekilde olgunlaşmış olacaktır. Sonuç olarak, faaliyetlerin
büyük oranda olgunlaşmış programlara veya olgunlaşmış platformlar içeren yeni programlara yöneldiği dönemlerde kâr
marjı, faaliyetlerin daha ziyade yeni programlara yoğunlaştığı dönemlere kıyasla, diğer tüm unsurlar eşit iken, daha
yüksek olacaktır.
Söz konusu strateji uygulanırken, anılan başlangıç evresi giderlerinin hem kesin vadelerde hem de toplam masrafların
bir oranı olarak artması beklenmektedir. Kronolojik açıdan bakıldığında, geliştirme giderlerinin büyük çoğunluğu
müşteri avansları veya maliyet artı kâr bazlı geliştirme sözleşmeleri vasıtasıyla karşılanmıştır. Bu durum OEÜ ya da bir
RPO sözleşmesinin tarafı olarak faaliyet gösterilen programlarda söz konusu olmayacaktır. TUSAŞ'ın stratejisi, söz
konusu düzenlemeler altında yürütülen toplam faaliyetlerin oranının artırılmasını gerektirmektedir.
195
Kronolojik açıdan bakıldığında, yedek parça satışları havacılık ve uzay segmenti açısından, önemli bir etken teşkil
etmemiştir. Havacılık ve uzay segmentinin ürettiği parçalar genellikle uçağın kullanım süresi boyunca dayanmaktadır
ve her halükarda, geleneksel tedarik sözleşmeleri müşterilerin TUSAŞ'ı ihtiyaç duyulan herhangi bir yedek parça için
bir kaynak olarak kullanmasına imkân vermemektedir. Bu durumun orta vadede değişmesi beklenmektedir. Üretilen
bileşenlerin çeşidi genişletildikçe, helikopter pervaneleri gibi hava aracının kullanım süresi boyunca değiştirilen
parçaların daha fazla üretilmesi hedeflenmektedir.
AK
RPO ve konsorsiyum sözleşmeleri, TUSAŞ'ı yedek parça satışlarını genellikle ilgili programların kullanım süresi
boyunca gerçekleştirebileceği bir konuma sokmaktadır. Buna ilaveten, Havacılık ve Uzay segmentinden elde edilen
gelirin giderek artan bir kısmının sadece yedek parça satışlarından değil; aynı zamanda modernizasyon, BOY ve diğer
satış sonrası hizmetlerin sunulmasında da sağlanacağı öngörülmektedir. PBL sözleşmelerinin kullanımının artmasının
satış sonrası hizmetlerde bir artış yaratması beklenmektedir. Bir PBL sözleşmesi kapsamında, müşteri etkin bir biçimde
bakım masrafı sorumluluğunu, herhangi bir zamanda müşterinin filosunun üzerinde mutabık kalınan bir bölümünün
hizmet için işleme hazır ve uygun durumda olduğunu temin eden bakım hizmetlerini ve yedek parçaları sağlayan
tedarikçiye yüklemektedir. Bu eğilimlerin bir sonucu olarak, zaman içinde, yedek parçaların satışları ve satış sonrası
hizmetler, havacılık ve uzay segmentinde özellikle ESH iş kolundaki uçak grubu, helikopter grubu ve İHA Sistemleri
faaliyetlerinde daha önemli bir hale gelecektir.
TA
SL
Havacılık motoru programlarında, genellikle, OEÜ'ler ve tedarikçileri veya RPO ortakları geliştirme sürecinde program
kapsamında zarar edebilmekte; ilk üretim aşamasında çok az bir kar elde etmekte veya hiçbir kar elde edememekte ve
hatta çoğu zaman zarar bile etmektedir. Bu durum ise OEÜ'lerin ve tedarikçilerinin geliştirme ve ilk üretim
aşamalarındaki yüksek masrafı paylaşan RPO ortakları olmalarından kaynaklanmaktadır. Bunların yanı sıra, havacılık
motorları, OEÜ'lerin motorlarının kurulu sistemlerini artırmak ve bu sayede yedek parça faaliyetinin karlı olmasını
sağlamak amacıyla motor satışlarını önemli miktarda indirimlerle yapmaktadır. Havacılık motoru programı olgunlaştığı
ve (genellikle hizmete girme tarihinden itibaren 5 ila 7 yılda) motorların yedek parça ihtiyacı başladığında, hem OEÜ
ve tedarikçilerinin hem de RPO ortaklarının gelir ve işletme marjları artma eğilimi göstermektedir. Ancak bu model
TUSAŞ'ın bir OEÜ veya ana yükleniciye karşı müşteri tarafından verilen teknik özellikler çerçevesinde üretim
gerçekleştiren bir tedarikçi olduğu durumlarda geçerli olmamaktadır. Bu durumlarda, TUSAŞ'ın teslimatları genellikle
motorun seri üretim safhasının belli bir bölümünde başlar ve belirli bir süre için veya TUSAŞ tarafından belirli bir
sayıda birimin teslimine kadar devam eder.
Havacılık motoru programları, genellikle 40 yıla kadar yaşam döngüsüne sahiptir ve önemli pazar sonrası imkanları
sunmaktadır. TUSAŞ Grubu'nun havacılık motoru portföyünün, mevcut durum itibariyle geliştirme aşamasında
olanlardan yaşam döngüsünün ilerlemiş operasyonel destek aşamasındaki üretiminin en üst noktasında olanlara doğru
sıralanan programlar arasında yaşam döngüsünün her bir aşamasında iyi dengelenmiş olduğuna inanılmaktadır.
Havacılık motoru yedek parça faaliyetlerinden elde edilen gelirler, yeni motor satışlarından daha az döngüsel ve görece
olarak daha fazla sabit ve öngörülebilir olma eğilimindedir. Yedek parça pazarı, yıllık hava aracı teslimatlarına
doğrudan bağlı olmaktan çok motorun yaşına, çalışmakta olduğu saate ve ortalama aktif filonun büyüklüğüne bağlıdır.
Yedek parça faaliyeti; askeri hava aracı olması durumunda savunma kurumlarının, sivil hava aracı olması durumunda
ise uçuşa elverişlilik kurumlarının getirdiği mevzuat kapsamındaki gereklilikler yoluyla ve askeri hava araçlarında,
savaş durumlarında hasar riskinin ve tamir ihtiyacının artması sebebiyle OEÜ'lerin motor modüllerinin ve bileşenlerinin
yenilenmesine ilişkin hazırlamış oldukları kılavuzlardan da etkilenmektedir.
10.2.2. Finansal durum ve faaliyet sonuçlarına ilişkin diğer (önemli) hususlar:
TUSAŞ Grubu'nun finansal durum ve faaliyet sonuçlarına ilişkin diğer önemli hususların bulunmadığı
düşünülmektedir.
10.2.3. İhraççının, İzahname’de yer alması gereken finansal tablo dönemleri itibariyle meydana gelen
faaliyetlerini doğrudan veya dolaylı olarak önemli derecede etkilemiş veya etkileyebilecek kamusal, ekonomik,
finansal veya parasal politikalar hakkında bilgiler:
Faaliyetlerin Konsolide Sonuçlarını Etkileyen Önemli Faktörler
Geçmişte faaliyetlerin konsolide sonuçlarını etkilemiş veya gelecekte etkilemesi beklenen en önemli faktörler aşağıda
sayılanlardır.
TUSAŞ Grubu'nun faaliyetleri hem sivil hem de askeri havacılık ve uzay alanlarındaki müşterileri kapsamaktadır.
TUSAŞ Grubu'nun 2014 yılının ilk dokuz ayındaki gelirlerinin %48,6'sı askeri havacılık ve uzay alanındaki ürün ve
196
hizmetlerin satımından elde edilmiş olup geriye kalan %51,4'ü sivil pazarlardaki ürün ve hizmet satımlarından elde
edilmiştir. Bu sebepten gelirler hem küresel sivil havacılık sanayisindeki eğilim ve gelişmelerden hem de Türkiye ve
diğer kilit konumda bulunan ihracat pazarlarındaki savunma harcamalarından etkilenmektedir.
Global Sivil Havacılık Sanayisi
AK
Sivil hava aracı ve havacılık motorları pazarı, genel ekonomik faaliyetler, havayollarının finansal durumu, küresel
politik ortam, havayolu yolcu ve kargo trafiği, uçakların kullanımı, kullanım oranları ve görevden alınan uçaklar dahil
olmak üzere çok sayıda faktörden etkilenmektedir. TUSAŞ'ın özellikle sivil havacılık sanayi ürünlerine olan talep, hava
taşımacılığına ve hava yoluyla kargo taşımacılığına olan talep ile yakından ilişkilidir. Airline Monitor'e göre, global
hava yolcu trafiği 1990 yılından 2013 yılına kadar %5,0 YBBO'nda büyümektedir ve bu büyümenin 2030 yılına kadar
%5,6 YBBO'nda sürmesi beklenmektedir. Buna ilaveten, sivil havacılık sanayisinin hızlıca büyümesine rağmen
Türkiye'nin hava yolcusu büyümesi global piyasalardaki büyümenin de üzerinde seyretmektedir. THY, bu dönemin en
yüksek değeri olan %26,6 KBG büyümesi oranı 2012 yılında yakalamış olup 2004 yılından 2013 yılına kadar ortalama
%19,1 KBG büyümesi oranına sahip olduğunu belirtmiştir. Buna karşın, Airline Monitor, dünya çapındaki KBG
büyümesi olarak 2013 yılında %5,7 olmak üzere, 2004 yılından 2013 yılına kadar olan aynı dönemde %4,8 KGB
büyüme oranı olduğunu belirtmiştir. THY'nin filolarının hızlı büyümesinin havayollarının sanayi katılım politikaları
sebebiyle TUSAŞ Grubu'nun gelirlerine katkı sağlayacağı beklenmektedir. Her ne kadar sivil havacılık alanındaki OEÜ
sözleşmeleri, askeri havacılık tedariklerine uygulanan zorunlu sanayi katılım politikalarına tabi olmasa da THY,
yüklenicilerini yerel tedarikçilerden kaynak sağlamak yönünde teşvik edeceğini kamuya duyurmuştur.
TUSAŞ Grubu'nun satış sonrası hizmet satışları artmaktadır. TUSAŞ Grubu bu trendi sürdürme eğilimindedir.
Dolayısıyla, başta geliştirmeler ve BOY hizmetleri ile üçüncü kişi yedek parçaları sunulan lojistik sözleşmeleri yoluyla
olmak üzere, daha geniş bir yelpazede yeni ve genişletilmiş hizmetlerin sunulmasından gelir elde edilmesi
beklenmektedir.
TA
SL
TUSAŞ Grubu, faaliyetlerini iki segmentte yürütmektedir: Havacılık ve uzay ve havacılık motorları. Havacılık
motorları segmenti aslen, TUSAŞ’ın konsolidasyona tabi iştiraki TEI tarafından yürütülmektedir.
Türkiye ve Kilit Konumda Bulunan İhracat Pazarlarındaki Savunma Sanayi Harcamaları
TUSAŞ, gelirinin önemli bir bölümünü askeri havacılık ve uzay ürünleri ile hizmetlerinin satışı vasıtasıyla elde
etmektedir. Özellikle, ana hissedarlarından biri olan SSM, aynı zamanda gelir bazında bakıldığında TUSAŞ'ın en büyük
müşterilerinden birisidir ve birçok dönemde en büyük müşterisi olmuştur. SSM'nin TUSAŞ Grubu'nun müşterisi
durumunda olduğu programlar TUSAŞ Grubu'nun 2013 yılındaki konsolide gelirlerinin %27,0'sine ve 30 Eylül 2014
tarihinde sona eren 2014 yılının dokuz aylık döneminde ise %20’sine tekabül etmektedir.
Savunma sanayisi gelirleri; ağırlıklı olarak Türk hükümetinin savunma bütçesinde yer alan kalemlerden, hükümetin
savunma sanayi modernizasyon harcamalarına yönelik yaklaşımından ve savunma sanayi havacılık ve uzay platformları
ve diğer sanayi katılım önlemleri gibi tedarik politikalarından etkilenmektedir.
Türkiye’nin savunma bütçesine ilişkin yıllık konsolide büyüme oranı 2001’de 7,1 milyar ABD Doları iken 2012 yılında
14,8 milyar ABD Doları’na yükselerek %6,8’lik bir büyüme gerçekleştirmiş olup, son altı yılda istikrarlı olarak 13
milyar ABD Doları ile 15 milyar ABD Doları arasında kalmıştır. Ayrıca, modernizasyon harcamalarındaki yerel içeriği
arttırmak SSM’nin en önemli öncelikleri arasındadır. SSM’nin toplam modernizasyon harcamalarındaki yerel oran
2010’da %51 iken 2013’te %88’e yükselmiştir. Önemli deniz kuvvetleri ve kara kuvvetleri sistemleri ve ekipmanlarının
başarıyla yerelleştirilmesi üzerine SSM, havacılık ve uzay harcamalarındaki yerel içeriği arttırma konusuna
odaklanmıştır. Sonuç olarak, SSM'nin havacılık ve uzay modernizasyon harcamalarında yerel tedarikçilerin payı
2010’da %32 iken 2013'te %67’ye yükselmiştir. 2012 ile 2015 yılları arasında, temel olarak Milli Savunma
Bakanlığı'nın 10 yıllık tedarik planı dikkate alındığında Türkiye'nin savunma bütçesinin %5,9 YBBO'nda büyümesi
öngörülmektedir.
Tarihsel olarak, Türkiye’nin yer aldığı coğrafyadaki anlaşmazlıklar ve barışı tesis etmeye yönelik görevler, Türk Silahlı
Kuvvetlerini gelişmiş askeri kapasitesini muhafaza etmeye sevk etmiştir. Bu gelişmiş askeri kapasiteye savaş uçakları,
askeri nakliye uçakları, saldırı helikopterleri, genel maksat helikopterleri ve İHA’lar da dâhildir. TUSAŞ, Türkiye’nin
önde gelen havacılık ve uzay ve savunma şirketi olarak, modernizasyon programları, geliştirme programları, nihai ürün
satışları, BOY faaliyetleri ve uluslararası askeri platformlardaki endüstriyel katılım ve ortaklıkları vasıtasıyla Türk
Silahlı Kuvvetleri’nin tedarik zincirinde önemli şekilde yer almaktadır.
OEÜ faaliyetleri ve tasarım işleri üzerine artan eğilim
197
TUSAŞ faaliyetlerine 1984 yılında yalnızca müşteri tarafından verilen teknik özellikler çerçevesinde üretim yapan bir
alt yüklenici olarak başlamıştır. 2000’li yılların ortalarında TUSAŞ, faaliyetlerinde değişikliğe giderek programlarında
gittikçe artan şekilde tasarıma ilişkin de sorumluluk almaya ve T-129 ATAK, HÜRKUŞ eğitim uçağı ve ANKA
insansız hava aracı gibi platformları tasarlamaya ve geliştirmeye başlamıştır. TUSAŞ an itibariyle yeni bir faaliyet
değişikliğinin ilk safhalarında olup OEÜ veya ana yüklenici sıfatıyla platformların seri üretimi yanında uluslararası
ortak geliştirme projelerine de dahil olmuştur. Bu programlar, TUSAŞ’ın kanatçık tasarım ve üretimiyle uğraştığı
Airbus A350 XWB projesi için girdiği RPO'yu ve TUSAŞ’ın birçok yapısal bileşen ve iç sistemlerin tasarımını ve
üretimini üstlendiği Airbus Military A400M projesi için girdiği konsorsiyumu içermektedir.
AK
TUSAŞ’ın gelecekteki gelişmelere ilişkin stratejisinin uygulamaya konulması süreci halen devam etmekte olup bu
husus TUSAŞ’ın faaliyetlerinin sonuçları üzerinde önemli bir etki yaratmakta ve ileride de yaratması beklenmektedir.
TUSAŞ’ın Ar-Ge harcamaları ESH iş kolu altındaki geliştirme projelerini de kapsayacak şekilde artmış olup kısa
dönemde bu artışın devam etmesi beklenmektedir. Ayrıca, TUSAŞ’ın yeni stratejisi, hali hazırda geliştirilmiş
durumdaki bileşenleri üretime ilişkin hali hazırda mevcut spesifikasyonlara göre üretmek yerine, OEÜ programlarına
daha erken geliştirme safhalarında müdâhil olmayı gerektirmektedir. Bu itibarla, ürünlerin seri üretiminden
kaynaklanan gelirin elde edilmesi için gerekli sürede uzama ve program ile ilgili risklerde artış olması beklenmektedir.
Artan tasarım sorumluluğu stratejisi ile birlikte, orta vadede TUSAŞ Grubu'nun özellikle ESH iş kolunda daha yüksek
marjlı gelirler elde etmesi beklenmektedir. TUSAŞ Grubu ayrıca, ürün gelir akışından, gerek TUSAŞ’ın RPO’lar ve
konsorsiyumlar tahtındaki münhasır tedarikçi konumundan gerekse bakım ve yedek parça hizmetlerinin sağlanması için
yapılan PBL anlaşmaları gibi satış sonrası hizmetlerdeki artış yoluyla, daha büyük bir pay alınması beklenmektedir.
TA
SL
TUSAŞ'ın ANKA İHA ve HÜRKUŞ eğitim uçağı gibi programlardaki artan OEÜ rolü, TUSAŞ'ın pazarlama, satış ve
dağıtım giderlerindeki önemli bir etkiye sahiptir. Pazarlama giderlerinin geçmiş yıllardaki önemli kısmı Türkiye'de
gerçekleştirilen büyük bir sergi olan Uluslararası Savunma Sanayii Fuarı katılımından dolayıdır. Uluslararası Savunma
Sanayii Fuarı her iki yılda bir gerçekleştirilmektedir. Geçmişte TUSAŞ'ın pazarlama giderleri Uluslararası Savunma
Sanayii Fuarı'na katılıp katılmadığına göre dalgalanmalar göstermiştir. Ancak, özgün programlardaki artan geliştirme
ve seri üretime ilişkin bağımsız pazarlama faaliyetlerin artırılması sonucu, uluslararası fuarlara platform götürerek
katılımların artacağı ve bu sebeple pazarlama giderlerinde de artış olacağı beklenmektedir.
Kur Değişiminde Yaşanan Dalgalanmalar
TUSAŞ, satışlarının önemli bir bölümünü ABD Doları cinsinden gerçekleştirmektedir. Bununla birlikte, TUSAŞ,
özellikle Türk Lirası ve Avro olmak üzere, ABD Doları haricindeki para birimlerini de işlemlerinde kullanmaktadır. Bu
nedenle ABD Doları’nın bu para birimleri karşısındaki değerinin dalgalanmasından etkilenmektedir. 1 Ocak 2010 - 30
Eylül 2013 döneminde, ABD Doları, TUSAŞ'ın hem gelirinin hem de giderlerinin ana bileşeni olmuştur. Gelirin anılan
süre zarfındaki ikinci ve üçüncü en büyük bileşenleri sırasıyla Avro ve Türk Lirası olmuştur. Giderler açısından Türk
Lirası ikinci en büyük ve Avro da üçüncü en büyük bileşeni teşkil etmiştir.
TUSAŞ, mümkün olduğu ölçüde, belirli bir para biriminde ifade edilen gelirler ile aynı para biriminde ifade edilen
giderler arasında eşleştirme seviyesi oluştuğunda ortaya çıkan doğal riskten koruma (hedging) etkisinden faydalanmayı
amaçlamaktadır. Bu yaklaşım, SSM de dâhil olmak üzere TUSAŞ'ın müşterilerinden elde ettiği gelirinin çoğu öncelikle
ABD Doları cinsinden olup hali hazırda daha az ancak giderek artan bir oranda Avro cinsinden gelir kaydedilmektedir.
Zira kendileri aynı para cinsindeki gelirler ile eşleşmektedir. TUSAŞ gelirlerinin en büyük bölümü; tedarik
harcamalarının, alt bileşenlerinin ve hammaddelerinin çoğuna ilişkin maliyetlerde olduğu gibi ABD Doları cinsindedir.
Benzer şekilde, Avro cinsinden ifade edilen gelir de büyük ölçüde Avro cinsinden ifade edilen giderler ile
ilişkilendirilmiştir. TUSAŞ'ın iki para birimine göre de hesaplanan gelirleri, ilgili para birimleri üzerinden hesaplanan
giderlerinden fazladır. Bunun sonucu olarak, söz konusu iki yabancı para cinsinden yapılan giderler, kendi doğaları
itibariyle, aynı cinsten para birimlerindeki gelirlerin giderlere eşit veya daha fazla olması sebebiyle, önemli miktarda
riskten korunmaktadır (hedging). TUSAŞ Grubu’nun gelirlerinin yalnızca sınırlı bir bölümü Türk Lirası olmakla
birlikte, Türk Lirası’na dayalı giderleri genellikle giderlerinin yaklaşık olarak yarısını temsil etmektedir. TUSAŞ
Grubu, ABD Doları / Türk Lirası paritesindeki değişikliklere karşı kendini ABD Doları ile ilgili uzun vadeli pozisyonu
ve hazine yönetim faaliyetleri vasıtasıyla korumaktadır. TUSAŞ Grubu, dahil olduğu programların uzun yıllar boyunca
sürme eğiliminde olması ve zamanlama anlamında değişikliklere tabi olabilmesi ve bu sebeplerden ötürü riskten
korunmayı faydalı hale getirecek şekilde gelir kaydetme zamanlamasının öngörülememesi sebebiyle, herhangi bir
riskten koruma faaliyetinde bulunmamaktadır. Bununla birlikte TUSAŞ Grubu, Türk Lirası giderlerini karşılamak için
uygun döviz kurlarını aktif bir şekilde aramaktadır. TUSAŞ Grubu, pratik açıdan mümkün ve mali açıdan avantajlı
olduğu durumlarda, herhangi bir zaman dilimindeki giderlerini piyasadan Türk Lirası alarak karşılamak yerine Türk
Lirası yedeklerini kullanmakta ve böylece söz konusu zaman diliminde ABD Doları / Türk Lirası paritesinde
dezavantajlı bir değişim yaşanması riskine karşı koruma sağlamaktadır.
198
TUSAŞ, ABD Doları cinsinden gelirleri ve Avro cinsinden gelirlerini elde ederken maruz kaldığı Türk Lirası cinsinden
giderlere ilişkin olarak kur riskine maruz kalmaktadır. Bu giderler esasen personel maliyetlerinde söz konusu
olmaktadır. Enflasyon oranı ve çalışan sayısı, söz konusu giderlerdeki değişikliğin temel sebepleridir. TUSAŞ
Grubu'nun ABD Doları cinsinden ifade edilen hesapları, ABD Doları/Türk Lirası paritesinden ve Türkiye’deki
enflasyon oranından etkilenmektedir. Çalışan sayısının değişmediği varsayımında, Türk Lirası'nın ABD Doları
karşısındaki değeri, enflasyon oranına denk gelen bir orana sahip ise, döviz kurunun personel giderlerine etkisi
olmayacaktır. Ancak, enflasyonun döviz kurunu aşması durumunda, Türk Lirası cinsinden ifade edilen personel
giderleri ABD Doları karşılıkları artma eğiliminde olmakta ve böylelikle TUSAŞ'ın faaliyet kârı ile net geliri
azalmaktadır.
AK
Mali tabloların hazırlanması esnasında, TUSAŞ geçerli para birimi hesaplarını Türk Lirası’na dönüştürmektedir. Sonuç
olarak, mali tablolar, Türk Lirası’nın ABD Doları karşısındaki değerinde meydana gelen dalgalanmalardan
etkilenmektedir. Genel anlamda, ABD Doları'nın Türk Lirası karşısında değer kaybetmesinin TUSAŞ üzerinde olumsuz
bir etkisi varken; ABD Doları’nın Türk Lirası karşısında değer kazanması, TUSAŞ'ın TL cinsinden kaydedilen faaliyet
kârı ile net kârı üzerinde olumlu bir etkiye sahiptir. Bu etkiler dengelenebilir veya faaliyet kârı ile net kârı etkileyen
diğer faktörlerin etkilerini artırabilir.
TA
SL
TUSAŞ, ABD Doları/Türk Lirası paritesinde meydana gelen değişikliklere maruz kalmamak yönünde kendisini
tamamıyla mali koruma altına alamamaktadır. TUSAŞ'ın programları birkaç yıl sürebilmekte; gecikmelere ve zaman
uzatımlarına tabi olabilmektedir. Sonuç olarak, mali koruma (hedging) TUSAŞ'ı açık pozisyonlara yönelik ciddi bir
riske maruz bırakabileceği gibi, TUSAŞ'ın konumunu muhtemel önemli borçlanmalar vasıtasıyla koruması
gerekebilmektedir. Öte yandan, Türk Lirası finansman ihtiyaçları giderilirken, mevcut cazip döviz kurları aktif bir
şekilde aranmaktadır. Belirli bir döneme ilişkin olan bu finansman ihtiyaçlarının, finansal açıdan avantajlı olmadığı
dönemlerde piyasadan Türk Lirası satın alınması yerine Türk Lirası rezervlerden karşılanması ve bu sayede söz konusu
dönemdeki ABD Doları/Türk Lirası döviz kurundaki dezavantajlı hareketlenmelerin etkilerinin azaltılması tercih
edilebilmektedir.
10.3. İhraççının borçluluk durumu
Borçluluk Durumu
Kısa vadeli yükümlülükler
Garantili
30.09.2014 Tutar (TL)
939.715.937
-
Teminatlı
174.963.589
Garantisiz/Teminatsız
764.752.348
Uzun vadeli yükümlülükler (uzun vadeli borçların kısa vadeli kısımları hariç)
Garantili
Teminatlı
Garantisiz/Teminatsız
1.647.994.034
1.483.530.785
164.463.249
Kısa ve Uzun Vadeli Yükümlülükler Toplamı
2.587.709.971
Özkaynaklar
2.057.596.919
Ödenmiş/çıkarılmış sermaye
365.000.000
Yasal yedekler
-
Diğer yedekler
4.645.306.890
TOPLAM KAYNAKLAR
Net Borçluluk Durumu
681.611.301
A. Nakit
-
B. Nakit Benzerleri
199
-
C. Alım Satım Amaçlı Finansal Varlıklar
681.611.301
D. Likidite (A+B+C)
-
E. Kısa Vadeli Finansal Alacaklar
107.267.807
F. Kısa Vadeli Banka Kredileri
G. Uzun Vadeli Banka Kredilerinin Kısa Vadeli Kısmı
H. Diğer Kısa Vadeli Finansal Borçlar
107.267.807
I. Kısa Vadeli Finansal Borçlar (F+G+H)
(574.343.494)
J. Kısa Vadeli Net Finansal Borçluluk (I-E-D)
K. Uzun Vadeli Banka Kredileri
M. Diğer Uzun Vadeli Krediler
AK
L. Tahviller
N. Uzun Vadeli Finansal Borçluluk (K+L+M)
O. Net Finansal Borçluluk (J+N)
(574.343.494)
11. İHRAÇÇININ FON KAYNAKLARI
11.1. İhraççının kısa ve uzun vadeli fon kaynakları hakkında bilgi:
TA
SL
Mevcut durumda Şirket’in kısa ve uzun vadeli fon kaynakları; finans kuruluşlarından TL ve yabancı para cinsinden
kullanılan krediler, SSM'den proje bazlı kullanılan krediler, satıcılara olan kısa vadeli ticari borçlar ve özkaynaklardır.
Şirket’in 2010 yılında toplam borçların toplam kaynaklar içindeki payı %70 iken, bu oran 2011 yılında %59’a azalmış,
2012 yılında %52’ye, 2013 yılında %54'e ve 2014'ün üçüncü çeyreğinde ise %56’ya yükselmiştir. 2012 yılındaki düşüş
ve elde edilen yüksek net dönem karlılığından kaynaklanmaktadır. Şirket’in güçlenen özkaynaklarına bağlı olarak
kaynak yapısı özkaynak lehine dengelenmiştir.
Şirket’in son üç yıl ve cari ara dönemde elde ettiği toplam 880.402.069 TL dönem net karı (ana ortaklık net karı
841.805.633 TL) özkaynakların 30 Eylül 2014 tarihi itibariyle 2.057.596.919 TL’ye ulaşmasını sağlarken, bu durum
önemli bir fon kaynağı olmuştur.
11.2.
Nakit akımlarına ilişkin değerlendirme:
Konuyla ilgili değerlendirme İzahname’nin 10 numaralı bölümünde yer almaktadır.
11.3. Fon durumu ve borçlanma ihtiyacı hakkında değerlendirme:
Şirket’in, yatırım ve operasyonel planları göz önüne alındığında 2014 yılı için herhangi bir nakit sıkıntısı ve borç
ihtiyacı görülmemektedir. Fakat ülke ve sektör risklerinden kaynaklanabilecek herhangi bir olumsuz durum
gerçekleşmesi halinde, şirketin Türkiye’deki büyük bankalardan ihtiyacı ölçüsünde kredi kullanma olanaklarına sahip
olduğu görülmektedir.
11.4. İşletme sermayesi beyanı:
Şirket’in geçmiş üç yıllık (2011, 2012, 2013) döneminde net işletme sermayesi pozitif seyretmiş ve 2014 yılı 9 aylık
mali döneminde net işletme sermayesi 2.706.220.232 TL’ye yükselmiştir. Şirket’in 30 Eylül 2014 tarihi itibariyle cari
yükümlülükleri karşılamak üzere yeterli işletme sermayesi vardır.
Mevcut durumda Şirket'in yeterli işletme sermayesi vardır ve gelecek birkaç yıllık periyotta mevcut yatırımlarını
büyütebilmesi, yeni yatırımlar yapabilmesi için kaynak girişine ihtiyaç duyacağı öngörülmektedir. Bu doğrultuda, halka
arzdan elde edilmesi planlanan kaynak bu yatırımlar çerçevesinde ve Şirket'in faaliyetlerinin büyütülmesinde
kullanılacaktır. Halka arz geliri ile desteklenecek büyüme, organik büyüme ve yeni teşebbüslerin devralınmasından
oluşabilecektir.
11.5. Faaliyetlerini doğrudan veya dolaylı olarak önemli derecede etkilemiş veya etkileyebilecek fon
kaynaklarının kullanımına ilişkin sınırlamalar hakkında bilgi:
200
TUSAŞ'ın taraf olduğu ve 23.7 başlığı altında detayları paylaşılan iki adet dava bulunmaktadır. Bu davalardan ilki
TUSAŞ tarafından, 7.311.335,34 TL dava tutarlı, enflasyon farkına isabet eden zararın kabul edilmeyen gider olarak
dikkate alınması neticesi eksik olarak hesaplanan 2005 hesap döneminde devreden 2004 hesap dönemine ait mali zarar
tutarının düzeltilmesi talebiyle Kazan Mal Müdürlüğü'ne karşı açılmıştır. Diğer dava ise, Maliye Hazinesi tarafından
Kazan ilçesi, Saray mahallesinde bulunan 935 parseldeki taşınmazdan elde edilen 20.670 TL kira gelirinin yasal faiziyle
tahsili talebiyle TUSAŞ'a karşı açılmıştır.
11.6. Yönetim kurulunca karara bağlanmış olan planlanan yatırımlar ile finansal kiralama yolu ile edinilmiş
bulunanlar dâhil olmak üzere mevcut ve edinilmesi planlanan önemli maddi duran varlıklar için öngörülen fon
kaynakları hakkında bilgi:
Aşağıda Yönetim Kurulu tarafından karara bağlanmış olan planlanan yatırımların türü ve miktarı hakkında bilgi
verilmektedir.
Yeraltı ve Yerüstü Düzenleri
Binalar
Tesis Makine ve Cihazlar
Taşıtlar
Demirbaşlar
Diğer Maddi Duran Varlıklar
TOPLAM
YATIRIM MİKTARI (TL)
ÖNGÖRÜLEN FON KAYNAKLARI
2.086.363
Özkaynak
7.668.286
Özkaynak
25.134.408
Özkaynak / SSM JSF Kredileri
10.911.140
Özkaynak
5.743.903
Özkaynak
2.147.389
Özkaynak
AK
PLANLANAN YATIRIMLAR
53.691.489
TA
SL
12. ARAŞTIRMA VE GELİŞTİRME, PATENT VE LİSANSLAR
12.1. İzahname’de yer alması gereken finansal tablo dönemleri itibariyle ihraççının araştırma ve geliştirme
politikaları ile sponsorluk yaptığı araştırma ve geliştirme etkinlikleri için harcanan tutarlar da dâhil olmak
üzere bu etkinlikler için yapılan ödemeler hakkında bilgi:
Küresel anlamda tanınırlığı her geçen gün artan Şirket'in ana faaliyet alanı havacılık ve uzay sanayidir. İçinde yoğun
ileri teknoloji barındıran söz konusu faaliyet alanı, Ar-Ge çalışmalarının kesintisiz yürütülmesini gerektirmektedir. Bu
nedenle Şirket'in teknoloji politikası, küresel ölçekte sürdürülebilir rekabetçi avantaj sağlamak için teknolojinin temel
kaldıraç olarak konumlandırılması olarak belirlenmiştir. Bu politikanın ana unsurları şunlardır:

Havacılık ve uzay sanayiine yönelik olarak bir odak ve cazibe merkezi konumu ile bilimsel ve teknolojik
faaliyetlerde yönlendirici ve teşvik edici rol oynanması.

TUSAŞ’ın içinde yer aldığı bilimsel ve teknolojik çevrenin aktif ve sistematik olarak izlenmesi.

Bilimsel ve teknolojik konularda Şirket içinde ve dışında paydaşlar ile azami entegrasyon ve kesintisiz
eşgüdüm sağlanması.

Mevcut ve gelecekteki ürünler (mal ve/veya hizmetler) ve iş süreçleri için gereken bilgi ve teknolojilerin
sistematik ve proaktif biçimde edinilmesi.

İhtiyaç duyulan bilgi, teknoloji ve becerilerin kazanılması için entegre teknoloji yol haritasının oluşturulması,
yönetilmesi ve teknolojik becerilerin en uygun yöntem ile edinilmesi için alternatiflerin değerlendirilmesi.

Şirket'in tek başına ya da işbirlikleri ile gerçekleştirileceği Ar-Ge proje portföyünün oluşturulması, yönetilmesi
ve bu amaçla ulusal ve uluslararası destek ve teşviklerden azami oranda faydalanılması.

Şirket'in oluşturduğu veya erişebildiği yaratıcı fikir, bilgi ve teknolojinin toplumsal ve ekonomik değere
paydaşları ile birlikte dönüştürülmesi.
 Bilim ve teknoloji kültürünün havacılık ve uzay ekosistemi içinde yayılması.
Şirket'in sponsorluk yaptığı önemli Ar-Ge çalışması bulunmamaktadır.
201
13. EĞİLİM BİLGİLERİ
13.1. Üretim, satış, stoklar, maliyetler ve satış fiyatlarında görülen önemli en son eğilimler hakkında bilgi:
Sivil havacılık pazarı (hava aracı ve havacılık motoru) 2009 yılındaki mali krizden sonra klasik pazarlar olarak bilinen
Kuzey Amerika ve Avrupa pazarlarına Asya ve Orta Doğu’nun eklenmesi ile hızlı büyüme göstermektedir. Havacılık
tarihinde ilk kez siparişler fabrikaların üretimlerini ortalamada 9 yıl olarak karşılayacak duruma gelmiştir. TUSAŞ
Grubu'nun hava aracı yapısal ve motor parça üretiminin bu hızlı gelişmeden olumlu etkileneceği değerlendirilmektedir.
Geniş gövde uçaklarda(2010-2018) ortalama %10,8 ve dar gövde uçaklarda ortalama %4,6 büyüme beklenmektedir.
Uçak satış talebini etkileyen yolcu trafiğin 1990-2013 yılları arasında %5,0 YBBO’nda büyüme göstermiş, 2014-2030
yılları arasında %5,6 YBBO’nda büyüme beklenmektedir. (Kaynak: Airline Monitor). Ana üreticiler artan talebe
rağmen, yoğun rekabet nedeni ile maliyetleri aşağıya çekmeye çalışmaktadır. Bu kapsamda TUSAŞ gibi alt yükleniciler
fiyat baskısına maruz kalmaktadırlar.
AK
Savunma ve havacılık sözleşmeleri uzun dönemli tasarım, geliştirme ve üretim taahhütlerini içermektedir. Uzun
dönemde maliyetlerde olabilecek değişiklikleri kontrol edebilmek amacıyla endüstri tarafından çeşitli uygulamalar
geliştirilmiştir. Bu kapsamda; satış fiyatları sözleşme başında, yıllara sâri belirlenerek sabitlenmektedir. Satış
fiyatlarında sabitlenmeye paralel olarak ana üreticiler (Airbus, Boeing ve GE gibi) ham malzeme üreticileri ile uzun
yıllara sâri hammadde temin anlaşmaları yapmakta ve alt yüklenicilerinin bu fiyatlardan faydalanmasını sağlamaktadır.
Bu kapsamda Avro veya ABD Doları olarak ham malzeme fiyatları yıllara sâri sabitlenmiş olmaktadır. Ham malzeme
fiyatlarının ABD Doları/Avro ile sabitlenmesi, üretimlerin uzun yıllar alması ve malzemelerin uzun dönem stokta
kalması, işçilik maliyetlerinin ise TL bazlı olması kurlar arasındaki oynamaları önemli hale getirmektedir. Ara mamul
stokları genellikle müşteri bazlı olduğu için fiyatlarda değişiklik olmamakta fakat teslim esnasındaki kur değişiklikleri
(ABD Doları/Avro/TL) gelirleri etkilemektedir.
TA
SL
ESH satışlarında da benzer bir eğilim gözlenmekte, alt yüklenici fiyatları yabancı para birimleri ile sabitlenmektedir.
Benzer şekilde yabancı para birimleri(ABD Doları ve Avro) arasındaki kur farkları ve ABD Doları/Avro ve TL kur
değişiklikleri önemli hale gelmektedir.
TUSAŞ Grubu’nun ABD Doları gelirlerinin toplam gelirlere oranı 30 Eylül 2013 ile 30 Eylül 2014 arasında %76’dan
%81’e artmıştır, Avro gelirleri ise aynı dönemlerde %22’den %17’ye düşmüştür. TL gelirleri ise aynı bazda %2 ve %2
oranlarında seyretmiştir. TUSAŞ Grubu’nun giderleri öncelikle ABD Doları ve Türk Lirası cinsinden; daha az bir kısmı
da Avro cinsinden gerçekleşmektedir. TUSAŞ Grubu'nun döviz kurundaki dalgalanmalar sebebiyle maruz kaldığı kur
riski ağırlıklı olarak ABD Doları cinsinden ve daha az ölçüde Avro cinsinden olan gelirini elde etmek için Türk lirası
cinsinden yaptığı giderlerden kaynaklanmaktadır. Diğer ABD Doları ve Avro cinsinden yapılan giderlerin ana sözleşme
gelirleri ile aynı kurda olmasına özen gösterilmektedir.
TUSAŞ Grubu'nun Türk Lirası cinsinden olan giderlerinin ana kaynağı Türkiye'deki enflasyon oranı olduğu için
TUSAŞ Grubu'nun ABD Doları fonksiyonel para birimi hesapları ABD Doları/Türk Lirası döviz kurundan ve
Türkiye'deki enflasyon oranından etkilenmektedir. Türk lirasının ABD Doları karşısında durumunun enflasyon
değişikliğine paralel olması durumunda, döviz kurunun bir etkisi olmamaktadır. TL maliyetlerinin ana unsuru personel
giderleri incelendiğinde, 31 Aralık 2013 ve 30 Eylül 2014 tarihleri itibariyle, TUSAŞ Grubu personel giderleri, sırasıyla
586 milyon TL ve 480 milyon TL’dir.
13.2. İhraççının beklentilerini önemli ölçüde etkileyebilecek eğilimler, belirsizlikler, talepler, taahhütler veya
olaylar hakkında bilgiler:
10.2.3 numaralı bölümde yer verilen etkenlerin, Şirket'in beklentilerini önemli ölçüde etkileyebileceği düşünülmektedir.
14. KÂR TAHMİNLERİ VE BEKLENTİLERİ
Yoktur.
15. İDARİ YAPI, YÖNETİM ORGANLARI VE ÜST DÜZEY YÖNETİCİLER
15.1. İhraççının genel organizasyon şeması:
202
AK
TA
SL
15.2. İdari yapı:
15.2.1. İhraççının yönetim kurulu üyeleri hakkında bilgi:
TTK ve Esas Sözleşme uyarınca, Yönetim Kurulu TUSAŞ’ın yönetiminden sorumludur. TUSAŞ Yönetim Kurulu
toplam yönetim kurulu üye sayısının en az üçte birini oluşturan bağımsız kurul üyeleri de dâhil olmak üzere, pay
sahipleri tarafından seçilen dokuz üyeden oluşacaktır.
Bununla birlikte, Şirket'in 28 Mart 2014 tarihinde gerçekleşen olağanüstü genel kurul toplantısı ile aşağıdaki madde,
Esas Sözleşme'ye geçici madde olarak eklenmiştir:
"Esas Sözleşmenin 10. Maddesinde yer alan Yönetim Kurulu yapısı ve üye sayısı ile Yönetim Kurulunda görev alacak
bağımsız üyelerin atanmasına ilişkin düzenlemeler, Şirketin Sermaye Piyasası mevzuatına göre Kurumsal Yönetim
İlkelerine tabi olduktan sonraki ilk genel kurul toplantısı yapılana kadar geçerlilik kazanmayacak ve bu maddenin ikinci
fıkrasındaki şekilde uygulanacaktır. Anılan düzenlemeler, söz konusu genel kurulun toplantısı anında hüküm ve sonuç
doğurmaya başlayacaktır.
Şirket, yedi (7) üyeden meydana gelen Yönetim Kurulu tarafından yönetilir. Bu üyelerin dördü (4) A grubu pay
sahipleri tarafından gösterilen adaylar arasından; üçü (3) B grubu pay sahipleri tarafından gösterilen adaylar arasından
seçilir."
203
AK
Esas Sözleşme'nin 14. maddesi uyarınca, aşağıda daha ayrıntılı belirtildiği üzere Şirket’in içinde bulunduğu durum ve
gereksinimlere uygun olarak, görev ve sorumluluklarının sağlıklı bir biçimde yerine getirmesini teminen Yönetim
Kurulu’na yardım etmeleri için Denetimden Sorumlu Komite, Kurumsal Yönetim Komitesi, Riskin Erken Saptanması
Komitesi, Aday Gösterme Komitesi ve Ücret Komitesi’nin oluşturulması gerekmektedir. Yönetim Kurulu yapılanması
gereği ayrı bir Aday Gösterme Komitesi ve Ücret Komitesi oluşturulamaması durumunda, Kurumsal Yönetim Komitesi
bu komitelerin görevlerini yerine getirir. Komitelerin oluşturması, karar alma süreci görev ve çalışma esasları, Sermaye
Piyasası Kurulu Kurumsal Yönetim İlkelerine uygun olarak işbu Esas Sözleşme hükümleri de dikkate alınarak ayrıntılı
olarak Yönetim Kurulu tarafından belirlenir ve kamuya açıklanır. Yönetim Kurulu her zaman komitelerin görev ve
çalışma alanlarını yeniden belirleyebileceği gibi üyeliklerinde de gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir. TTK’ya göre,
Yönetim Kurulu üyeleri, pay sahipleri arasından veya pay sahibi olmayan üçüncü kişiler arasından seçilebilmekte, hem
gerçek hem de tüzel kişiler Yönetim Kurulu üyeleri olarak atanabilmektedir. Bir tüzel kişinin Yönetim Kurulu üyesi
olarak atanması durumunda, kendi temsilcisi olarak hareket etmesi ve bu tüzel kişinin Yönetim Kurulu üyeleri olarak
sahip olduğu bütün hakları kullanması ve görevleri yerine getirmesi için bu tüzel kişi Yönetim Kurulu üyesi tarafından
bir gerçek kişi atanmalıdır.
Şirket’in İzahname tarihi itibariyle mevcut Yönetim Kurulu üyelerine ilişkin bilgi aşağıda temin edilmektedir. Halka arz
kapsamında bağımsız yönetim kurulu üyelerinin seçimine ilişkin çalışmalar devam etmektedir.
Yönetim Kurulu Üyeleri
Adı Soyadı
Görevi
Son 5 Yılda İhraççıda
Üstlendiği Görevler
Görev Süresi (yıl) /
Sermaye Payı
Kalan Görev
Süresi (ay)5
(TL)
(%)
Yönetim Kurulu Başkanı
1/2
0
0
Yönetim
Kurulu
Sedat İlhan Güldoğan
Başkan
Vekili
Yönetim Kurulu Üyesi,
Yönetim Kurulu Başkan
Vekili
1/2
0
0
TA
SL
Yönetim
Mehmet Yalçın Kaya Kurulu
Başkanı
Semih Birdoğan
Yönetim
Kurulu
Üyesi
Yönetim Kurulu Üyesi
1/2
0
0
Namık Kemal
Çalışkan
Yönetim
Kurulu
Üyesi
Yönetim Kurulu Üyesi
1/2
0
0
Mehmet Kılıçlar
Yönetim
Kurulu
Üyesi
Yönetim Kurulu Üyesi
1/2
0
0
Hamdi Topçu
Yönetim
Kurulu
Üyesi
Yönetim Kurulu Üyesi
1/2
0
0
5
Süreyya Yiğit haricinde, Yönetim Kurulu üyelerinin tamamı Şirket'in 28 Mart 2014'te yapılan 2013 yılı Olağan Genel Kurulu'nda müteakip olağan
genel kurula kadar bir yıl süreyle seçilmiş olup, üyeler her halükarda 2014 yılı Olağan Genel Kurulu'na kadar görevlerine devam edecektir. 2014 yılı
Olağan Genel Kurulu'nun bu tarihe kadar yapılmaması durumunda, Yönetim Kurulu üyelerinin kalan görev süreleri yukarıda belirtilen sürelerden
uzun olabilecektir. Şirket Yönetim Kurulu, 24 Eylül 2014 tarihli toplantısında, istifa eden yönetim kurulu üyesi Bilal Aktaş'ın yerine Süreyya Yiğit'i
Şirket'in bir sonraki yıllık olağan genel kurul toplantısına kadar yönetim kurulu üyeliğine atamıştır.
204
Süreyya Yiğit
Yönetim
Kurulu
Üyesi
Yönetim Kurulu Üyesi
0,5 (6 ay)/2
0
0
Yönetim kurulu üyelerinin son durum da dâhil olmak üzere son beş yılda, yönetim ve denetim kurullarında bulunduğu
veya ortağı olduğu bütün şirketlerin unvanları, bu şirketlerdeki sermaye payları ve bu yönetim ve denetim
kurullarındaki üyeliğinin veya ortaklığının halen devam edip etmediğine dair bilgi 15.4 numaralı bölümde temin
edilmektedir.
15.2.2. Yönetimde söz sahibi olan personel hakkında bilgi:
Adı Soyadı
Görevi
Son 5 Yılda İhraççıda Üstlendiği
Görevler
Sermaye Payı
(%)
Genel Müdür
0
0
Strateji Yönetimi Baş Uzmanlığı,
Kurumsal İletişim ve Koordinasyon
Şefliği, Genel Sekreter
0
0
İç Denetim ve Değerlendirme Uzmanı,
İç Denetim ve Değerlendirme Kurulu
Başkanı (Vekâleten)
0
0
Bekir Ata Yılmaz
Ortak Hizmetler
Grup Başkanı
Yapısal Grup Başkanı, Strateji ve
Teknoloji Yönetimi Başkanı
(Vekâleten), Ortak Hizmetler Grup
Başkanı
0
0
Hüseyin Fazla
Uçuş ve Uçuş
Testleri Başkanı
Uçuş ve Uçuş Testleri Başkanı
0
0
Oya Tansu
İnsan Kaynakları
Başkanı
Yönetim Sistemleri Kalite İç Denetim
Şefi, İnsan Kaynakları ve Eğitim
Müdürü, İnsan Kaynakları Başkanı
0
0
Abdullah Naki
Polat
Yapısal Grup
Başkanı
İmalat Mühendisliği ve İmalat
Teknolojileri Grup Müdürü, Sanayi
Operasyonları Başkanı, Yapısal Grup
Başkanı
0
0
Saadet Korkem
Mali İşler ve
İştirakler Başkanı
Endüstriyel Muhasebe Şefi,
Endüstriyel Muhasebe ve Bütçe
Müdürü, Mali İşler ve İştirakler
Başkanı
0
0
Murat Taşpınar
Kalite ve
Sertifikasyon
Başkanı
Kalite Muayene İşlemleri Müdürü,
Kalite Muayene İşlemleri Entegre
Sistemler Müdürü, Kalite ve
Sertifikasyon Başkanı
0
0
Muammer
Akpınar
Lojistik Hizmetler
Başkanı
Lojistik Hizmetler Başkanı
0
0
Genel Müdür
Tamer Özmen
Genel Sekreter
Turgay Ekrem
Çevik
İç Denetim ve
Değerlendirme
Kurulu Başkanı
(Vekâleten)
TA
SL
Muharrem
Dörtkaşlı
AK
(TL)
205
Kurumsal Yönetim
Sistemleri Başkanı
Kurumsal Yönetim Sistemleri Başkanı
0
0
İsmail Ulubayram
Tesisler ve Varlık
Yönetimi Başkanı
Tesisler ve Varlık Yönetimi Başkanı
0
0
Özcan Ertem
Uçak Grup Başkanı
Uçak Grup Başkanı
0
0
Metin Sancar
Helikopter Grup
Başkanı
Özel Programlar Grup Başkanı,
Helikopter Grup Başkanı
0
0
Sinan Şenol
Uzay Sistemleri Grup
Başkanı, İHA
Uzay Sistemleri Grup Başkanı, İHA
Sistemleri Grup
Sistemleri Grup Başkanı (Vekâleten)
Başkanı (Vekâleten)
0
0
İlhami Tanyolu
Tedarik ve
Uçak Operasyonları Direktörü, Tedarik
Sanayileşme Başkanı ve Sanayileşme Başkanı
0
AK
Orhan Veli Kaya
0
Yönetimde söz sahibi olan personelin son durum da dâhil olmak üzere son beş yılda, yönetim ve denetim kurullarında
bulunduğu veya ortağı olduğu bütün şirketlerin unvanları, bu şirketlerdeki sermaye payları ve bu yönetim ve denetim
kurullarındaki üyeliğinin veya ortaklığının halen devam edip etmediğine dair bilgi 15.4 numaralı bölümde temin
edilmektedir.
TA
SL
15.2.3. İhraççı son 5 yıl içerisinde kurulmuş ise ihraççının kurucuları hakkında bilgi:
TUSAŞ 1984 yılında kurulmuştur.
15.2.4. İhraççının mevcut yönetim kurulu üyeleri ve yönetimde söz sahibi olan personel ile ihraççı son 5 yıl
içerisinde kurulmuş ise kurucuların birbiriyle akrabalık ilişkileri hakkında bilgi:
TUSAŞ’ın mevcut yönetim kurulu üyeleri ile yönetimde söz sahibi olan personel arasında herhangi bir akrabalık ilişkisi
yoktur.
15.3. İhraççının yönetim kurulu üyeleri ile yönetimde söz sahibi olan personelin yönetim ve uzmanlık
deneyimleri hakkında bilgi:
Yönetim Kurulu Üyeleri
Mehmet Yalçın Kaya
Mehmet Yalçın Kaya, 1968 yılında asteğmen rütbesiyle Hava Kuvvetleri'ne katılmıştır. 1970 yılında 1. Ana Jet Üs 112.
Filo Komutanlığı Taktik Av Pilotu olarak atanan Kaya, 1973 yılında 7. Ana Jet Üs 172. Filo Komutanlığı Kol Uçucusu
olarak, 1975 yılında ise 1. Ana Jet Üs 112. Filo Komutanlığı Kol Uçucusu olarak atanmıştır. 1982 yılında Hava Harp
Akademisi'nden mezun olduktan sonra Genelkurmay Başkanlığı Eğitim Kurslar Şubesi'ne atanmış ve 1984 yılına kadar
bu görevde kalmıştır. Takiben, 1984-1987 yılları arasında Belçika Shape Karargahı Plan Subaylığı, 1987 yılında 7. Ana
Jet Üs Komutanlığı, 1988 yılında 172. Filo Komutanlığı, 1990-1991 yılları arasında Hava Kuvvetleri Komutanlığı
Silahsızlanma Silah Kontrol Subaylığı, 1991 yılında Hava Kuvvetleri Komutanlığı Genel Sekreterliği, 1992 yılında 4.
Ana Jet Üs Komutanlığı, 1993 yılında Hava Kuvvetleri Komutanlığı Harekat Komutanlığı ve 1994 yılında Hava
Kuvvetleri Komutanlığı Tatbikatlar Şube Müdürlüğü görevlerinde bulunmuştur. 1995 yılında Tuğgeneralliğe terfi
ettirilen Mehmet Yalçın Kaya, aynı yıl İtalya Air South Harekat Daire Başkanlığı, 1997 yılında 8. Ana Jet Üs
Komutanlığı, 1999 yılında Hava Sınıf Okulları ve Teknik Eğitim Merkezi Komutanlığı, 2001 yılında Hava Kuvvetleri
Komutanlığı MEBS Başkanlığı, 2004 yılında Harp Akademileri Komutan Yardımcılığı, 2005 yılında 2. Hava Kuvvet
Komutanlığı ve 2006-2008 yılları arasında Hava Eğitim Komutanlığı görevlerinde bulunmuştur. 2008 yılında Yüksek
Askeri Şura Kararı uyarınca emekliye sevk edilmiştir.
Sedat İlhan Güldoğan
206
1993 yılında üniversite eğitimini tamamladıktan sonra SSM’de askerliğini tamamlayan Sedat İlhan Güldoğan, akabinde
Müşteşarlık'ta göreve başlamıştır. 2005 yılına kadar çeşitli havacılık projelerinde Proje Mühendisi, Proje Teknik
Müdürü ve Proje Müdürü olarak görev almıştır. 1995 yılında CASA Hafif Nakliye Uçağı Projesi Kapsamında Kontrol
Ofisi Müdürü olarak İspanya'da görev yapmıştır. Güldoğan, 2005-2011 yılları arasında Hava Araçları Daire Başkanlığı
görevinde bulunmuş ve bu görevinde kırktan fazla projenin yürütülmesinden sorumlu olmuştur. Bu projelerden bazıları
Atak Helikopteri, ANKA İHA ve F-16 Uçağı'dır. Kariyeri boyunca çeşitli çalışma ve eğitim faaliyetlerine katılmış olup,
bunlardan bazıları 8. Beş Yıllık Kalkınma Planı çalışmasında "Havacılık Sanayi" komisyon üyeliği, TÜBİTAK 2023
Vizyonu çalışmasında "Havacılık, Savunma ve Uzay Paneli"nde panel üyeliği görevleridir. Harvard Üniversitesi
Kennedy School of Government "Senior Executive Fellows" Üst Yöneticiler Programı'nı 2007 yılında tamamlayan
Güldoğan, Milli Güvenlik Akademisi'nden 2009 yılında mezun olmuştur. 2011 yılının Ocak ayında Sanayileşme Daire
Başkanlığı, Ağustos ayında ise Savunma Sanayii Müsteşar Yardımcılığı görevine atanmıştır.
Semih Birdoğan
Namık Kemal Çalışkan
AK
1974 yılında Hava Harp Okulu'ndan mezun olan ve Hava Kuvvetlerinde F-4 ve F-16 filolarında uzun yıllar görev yapan
Semih Birdoğan, filo komutanlığını Akıncı hava üssündeki 142. Filo Komutanlığı'nda yapmıştır. Bu görev esnasında
NATO'nun Bosna Hersek'te icra ettiği Deny Flight harekâtına filosu ile katılmıştır. Filo komutanlığını takiben İtalya
Vicenza'da bulunan NATO karargâhında Bosna harekâtıyla ilgili olarak Türk Millî Temsilcisi olarak görev yapmıştır.
Daha sonra NATO'nun İtalya'da bulunan Air South karargâhında çalışmıştır. Yurda dönüşünü takiben Balıkesir Hava
Üs'sünde Harekât Komutanlığı, Bandırma Hava Üs'sünde ise Üs Komutanlığı görevlerinde bulunmuştur. Daha sonra
sırasıyla Hava Kuvvetleri İstihbarat Komutanlığı, 3. ve 1. Hava İkmal Bakım Merkezi komutanlıkları yapan Semih
Birdoğan, Hava Lojistik Komutanlığı Kurmay Başkanlığı'ndan Tümgeneral rütbesi ile emekli olmuştur. 2014'te
TUSAŞ'a yönetim kurulu üyesi olarak atanan Birdoğan, halen bu görevi yürütmektedir.
TA
SL
Namık Kemal Çalışkan, 1979-2000 yılları arasında Türk Silahlı Kuvvetleri nezdinde yurt içi ve yurt dışı birimlerde
eğitim vermiştir. 2000-2002 yılları arasında Kırgızistan Askeri Ataşeliği, 2002-2004 yılları arasında Kara Havacılık
Alay Komutanlığı, 2004-2005 yılları arasında Kara Kuvvetleri Harekât Şube Müdürlüğü, 2005-2007 yılları arasında
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Harekât Şube Müdürlüğü, 2007-2009 yılları arasında Milli Savunma Bakanlığı Asker
Alma Daire Başkanlığı, 2009-2010 yılları arasında Genelkurmay Personel Başkanlığı Merkez Daire Başkanlığı
görevlerinde bulunmuştur. 2010 yılında ise emekliye ayrılmıştır.
Mehmet Kılıçlar
1984 yılında Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi İktisat Bölümü'nden mezun olan Mehmet Kılıçlar, 1985
yılında Samsun Kaymakam Adayı olarak göreve başlamıştır. Sırasıyla Yozgat-Sarıkaya ile Ankara-Haymana
Kaymakam Vekilliği, Giresun-Yağlıdere ile Elazığ-Kovancılar Kaymakamlığı, İçişleri Bakanlığı Mülkiye
Başmüfettişliği, Başbakanlık İnsan Hakları Başkanlığı İçişleri Bakanlığı Temsilciliği ve İçişleri Bakanlığı Bilgi İşlem
Dairesi Başkanlığı görevlerinde bulunmuştur. 1990 ile 1991 yılları arasında Amerika Birleşik Devletleri'nde İngilizce
eğitimi ile mesleki konularda eğitim almıştır. 30 Aralık 2005 ile 22 Aralık 2008 tarihleri arasında Mardin Valiliği
görevini yürüten Kılıçlar, 22 Aralık 2008 tarihinden 11 Ağustos 2011'de Emniyet Genel Müdürlüğü görevine atanmış
ve 15 Eylül 2014 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanan Valiler Kararnamesi ile Ankara Valisi olarak atanmıştır.
Hamdi Topçu
Mali Müşavirlik unvanına sahip olan Hamdi Topçu, TUSAŞ Yönetim Kurulu üyeliğinin yanı sıra, THY Yönetim
Kurulu ve İcra Komitesi Başkanlığı, Türkiye Futbol Federasyonu Denetleme Kurulu Başkanlığı, THY Teknik A.Ş.
Yönetim Kurulu Başkanlığı, THY DOCO İkram Hizmetleri A.Ş. Yönetim Kurulu Başkanlığı, TGS Yer Hizmetleri A.Ş.
Yönetim Kurulu Başkanlığı, THY Opet Havacılık Yakıtları A.Ş. Yönetim Kurulu Başkanlığı, HABOM Havacılık
Bakım Onarım ve Modifikasyon Merkezi A.Ş. Yönetim Kurulu Başkanlığı ile THY Aydın Çıldır Havalimanı İşletme
A.Ş. Yönetim Kurulu Başkanlığı görevlerini yürütmektedir.
Süreyya Yiğit
İstanbul Teknik Üniversitesi Uçak ve Uzay Bilimleri Fakültesi Uçak Mühendisliği bölümünden mezun olan Süreyya
Yiğit, Makine İmal Usulleri alanında Yüksek Lisansın ardından Bursa da Otomotiv Sektöründe çalışmıştır. Bilişim ve
İletişim Sistemleri alanında uzunca bir süre yöneticilik yapmıştır. 2006 yılından itibaren bir dizi Tübitak-TEYDEB ve
KOSGEB Ar-Ge projelerini yürütmüş ve bu çalışmalarda iki adet uluslararası ve üç adet ulusal patent almıştır. Ayrıca
uluslararası patentlerden birinin İtalyan ve Amerikan firmalarına lisans satışı gerçekleşmiştir. 2011-2013 yılları arasında
207
iki yıl TBMM'de ve 2013-2014 döneminde THY Teknik A.Ş.'de danışmanlık yapmıştır. Haziran 2014'ten bu yana
SSM'de Tedarik ve Lojistik Süreç Yönetimi Daire Başkanlığı görevini yürütmektedir.
Yönetimde Söz Sahibi Olan Personel
Muharrem Dörtkaşlı
Tamer Özmen
AK
Muharrem Dörtkaşlı, 1991 yılında Proje Kontrol Ofis Müdürü olarak göreve başladığı TUSAŞ Türk Uçak Sanayii
A.O.'da, Haziran 1997-Mart 2003 tarihleri arasında Genel Müdür Yardımcılığı yapmıştır. 2003 yılında Genel Müdür
olarak atanmış ve şirketin TUSAŞ Havacılık ve Uzay Sanayii Anonim Şirketi ile birleşmesine kadar bu görevini
yürütmüştür. Genel Müdür olarak atandığı 13 Ekim 2005 tarihine kadar Yönetim Kurulu üyeliği de yapan Dörtkaşlı,
Savunma ve Havacılık Sanayii İmalatçılar Derneği ve TUSAŞ Motor Sanayii A.Ş. Yönetim Kurulu Başkanlığı
görevlerini yürütmektedir.
TA
SL
Tamer ÖZMEN, 1987 yılında lisans derecesiyle Hava Harp Okulu Uçak Mühendisliği Bölümü’nden mezun olmuştur.
1987-2012 yılları arasında Hava Kuvvetleri Komutanlığı'nda çeşitli birlik, kurum ve karargâhlarda Hava Savunma
Önleme Kontrolörü, Harekât Analiz ve Proje Subayı, Öğretim Elemanı ve Şube Müdürü olarak görev yapmış ve 2012
yılının Ekim ayında Kurmay Albay rütbesiyle ve kendi isteğiyle emekli olmuştur. Hizmet süresi içinde, 1991-1993
yıllarında ABD Hava Kuvvetleri Teknoloji Enstitüsü, Dayton-Ohio’da Yöneylem Araştırması Yüksek Lisansı yapmış,
1999-2002 yılları arasında Hava Harp Akademisi ve Silahlı Kuvvetler Akademisi’nde eğitim almış, 2004-2008 yılları
arasında NATO Daimi Temsilciliği, Brüksel-Belçika’da Hava Savunma Temsilcisi, Yazım Grubu Başkanlığı ve NATO
Komuta Yapısı Gözden Geçirme Tim Üyeliği yapmış, 2008-2012 yılları arasında Genelkurmay Dış İlişkiler Dairesi
Amerika Şube Müdürlüğü görevinde bulunmuştur. 2014 yılının Şubat ayında başladığı TUSAŞ'ta Strateji Yönetimi Baş
Uzmanlığı, Kurumsal İletişim ve Koordinasyon Şefliği görevlerini yürütmüş ve 2014 yılının Aralık ayında TUSAŞ
Genel Sekreteri olarak atanmıştır.
Turgay Ekrem Çevik
1982 yılında Orta Doğu Teknik Üniversitesi Makina Mühendisliği Bölümü’nden mezun olmuştur. 1984 yılında
TÜPRAŞ Batman Rafinerisi’nde Makina Mühendisi olarak iş hayatına başlayan Turgay Ekrem ÇEVİK, 1987 yılında
Sivas Demir Çelik İşl. A.Ş.’nde Proje Kontrol Şefi olarak çalışmaya devam etmiştir. 1991 yılında TUSAŞ Proje
Kontrol Ofisi’ne Kalite Teminatı Mühendisi olarak göreve başlamış ve TUSAŞ’ ta 23 yıl süreyle değişik bölümler ve
değişik kademelerde görev yapmıştır. Turgay Ekrem ÇEVİK, 7 Kasım 2014 tarihinde İç Denetim ve Değerlendirme
Kurulu Başkanı görevine vekâleten atanmıştır.
Hüseyin Fazla
1988 yılında Hava Harp Okulu Elektronik Mühendisliği Bölümü’nden mezun olmuştur. Daha sonra sırasıyla, 1999
yılında Hava Harp Akademisi, 2001 yılında İstanbul Üniversitesi, Uluslararası İlişkiler ve 2007 yılında Dicle
Üniversitesi, Kamu Hukuku yüksek lisansını tamamlamıştır. 1990-1997 yılları arasında kol uçucusu, lider ve öğretmen
pilot gibi çeşitli görevlerde bulunduktan sonra, 1999 Ağustos-2001 Haziran döneminde Tatbikatlar Planlama Proje
Subayı olmuştur. Daha sonra sırasıyla, NATO Müşterek Harekât Planlama Proje Subayı, Filo Harekât Subayı, NATO
C4I ve Savunma Planlaması Şube Müdürü, Harekât Komutanı, Hava Kuvvetleri Harekât Plan Şube Müdürü ve Hava
Kuvvetleri Plan Harekât Daire Başkanı gibi çeşitli görevlerde bulunmuştur. Fazla, 2014 yılının Ekim ayında Uçuş ve
Uçuş Testleri Başkanı olarak TUSAŞ'ta görevine başlamıştır.
Oya Tansu
1983-1985 yılları arasında Aselsan Uzun Vadeli Yatırımlar Bölümü’nde mühendis olarak çalışma hayatına başlayan
Oya Tansu, 1985 yılında TUSAŞ'ta Kalite Teminatı bölümünde Uzman Mühendis olarak göreve başlamıştır. Kalite
sistemleri alt yapısının bilgisayar ile desteklenmesi çalışmalarında Kıdemli Sistem Uzmanı olarak çalışan Tansu, kalite
faaliyetlerini destekleyen ana yazılımların kurulması, işletilmesi ve kullanıcıların eğitilmesinden sorumlu Uzman
Mühendis olarak görev yapmıştır. Bu çalışmalarının paralelinde iç denetim faaliyetlerini de yürüten Tansu, 1999 yılında
İç Denetim Şefliği’ne atanmıştır. TUSAŞ’ta ISO 9001 Kalite Yönetim Sistemi, AS 9100 Havacılık Standardı, AQAP
2110 NATO Standardı, Avrupa Hava Güvenliği Ajansı (EASA) Üretim Organizasyon Onayı ile ilgili çalışmalar
yürütmüştür. Kalite yönetim sistemleri denetim faaliyetlerinin yanı sıra, TUSAŞ’ın ISO 27001 Bilgi Güvenliği ve
OHSAS 18001 İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri gibi diğer yönetim sistemlerinin iç denetim faaliyetlerini
kapsayacak şekilde sorumlulukları genişletilen Tansu, Yönetim Sistemleri Kalite İç Denetim Şefi görevine getirilmiş,
208
2009 yılından bu yana İnsan Kaynakları ve Eğitim Müdürü olarak görev yapmıştır. 1 Aralık 2011 tarihinde ise İnsan
Kaynakları Başkanı olarak atanmıştır.
Abdullah Naki Polat
Saadet Korkem
AK
1986 yılı Mart ve Haziran ayları arasında Soyut A.Ş. ile STFA Enerji A.Ş.'de Proje Mühendisi olarak görev alan
Abdullah Naki Polat, Haziran 1986-Mayıs 1989 tarihleri arasında TUSAŞ Havacılık ve Uzay Sanayii Anonim
Şirketi'nde Görsel Yardımcı ve Boru ve Kaynak Planlama departmanında İmalat Planlamacısı olarak çalışmaya
başlamıştır. Mayıs 1989-Ağustos 2001 tarihleri arasında yine aynı departmanda Süpervizör, Ağustos 2001-Nisan 2003
arasında Detay Parça İmalatı Mühendisliği departmanında Şef, Nisan 2003-Ağustos 2006 arasında İmalat Mühendisi
Müdürü, Ağustos 2006-Kasım 2011 arasında İmalat Mühendisliği ve İmalat Teknolojileri Grup Müdürü, Aralık 2011Mart 2014 arasında Sanayi Operasyonları Başkanı olarak görev almıştır. 2014 yılının Mart ayında ise Yapısal Grup
Başkanı olarak atanmıştır.
1985 yılında lisans derecesiyle Orta Doğu Teknik Üniversitesi İşletme Bölümü’nden mezun olan Saadet Korkem, aynı
yıl Ödemeler Yöneticisi olarak TUSAŞ Havacılık ve Uzay Sanayii Anonim Şirketi’nde çalışmaya başlamıştır. Korkem,
TUSAŞ Havacılık ve Uzay Sanayii Anonim Şirketi’nde sırasıyla Endüstriyel Muhasebe Süpervizörlüğü, Endüstriyel
Muhasebe Şefliği ve Endüstriyel Muhasebe ve Bütçe Müdürlüğü görevlerinde bulunmuştur. Ağustos 2013 tarihinden
itibaren ise Mali İşler ve İştirakler Başkanlığı görevini yürütmektedir.
Murat Taşpınar
TA
SL
1986 yılında Orta Doğu Teknik Üniversitesi Metalürji Mühendisliği Bölümünden mezun olmuştur. Erkunt Döküm
Sanayi ve Türkiye Elektrik Kurumu’nda Mühendis olarak görev yaptıktan sonra Taşpınar, 1990 yılında, TUSAŞ’ta
Kalite Teminatı Mühendisi olarak göreve başlamıştır. TUSAŞ’ta sırasıyla, Malzeme İnceleme Kurulu Kalite Teminatı
Mühendisliği, Tasarım Kalite Teminatı Mühendisliği, MRB/Düzeltici İşlemler Kalite Teminatı Mühendisliği,
MRB/Düzeltici İşlemler Kalite Teminatı Liderliği, Kalite Muayene İşlemleri Müdürlüğü ve Kalite Muayene işlemleri
Entegre Sistemler Müdürlüğü görevlerini yürüten Taşpınar, 30 Nisan 2014 tarihinden itibaren Kalite ve Sertifikasyon
Başkanı olarak görev yapmaktadır.
Muammer Akpınar
Muammer Akpınar, Hava Harp Okulu Uçak Bölümü'nden 1981 yılında mezun olduktan sonra Uçak Bakım Subayı
olarak görev yaparken 1985-1987 yılları arasında ABD Hava Kuvvetleri Teknik Üniversitesi'nde Yöneylem Araştırması
yüksek lisans eğitimini tamamlamıştır. Hava Kuvvetleri Karargahı'nda Proje Yönetim Subayı olarak görev yaptığı
dönemde 1988-1990 yılları arasında NATO Teknik Araştırma Merkezi'nde araştırma görevlisi olarak çalışmış ve 1993
yılında Hava Harp Akademisi Kurmay eğitimini tamamlamıştır. 1995 yılında ABD Hava Kuvvetleri Kurmay
Koleji'nden mezun olmuş, 2000 yılında da Silahlı Kuvvetler Akademisi eğitimini tamamlamıştır. Hava Kuvvetleri
Karargahı'nda Harekat Araştırması Şube Müdürü olarak görev yapan Akpınar, 2000-2003 yıllarında NATO Lojistik
Merkezi'nde İrtibat Subayı olarak, 2003-2005 yıllarında ise Kayseri Hava İkmal Merkez Komutanlığında Üretim Grup
Komutanı olarak görev yapmıştır. 2005 yılında Tuğgeneralliğe terfi eden Akpınar, 2005-2010 yılları arasında Hava
Lojistik Komutanlığı'nda Sistemler Yönetim Başkanlığı görevini yürütmüştür. 2010 yılı Ağustos ayında emekli olan
Muammer Akpınar, 8 Kasım 2010 tarihinden itibaren TUSAŞ’ta Lojistik Hizmetler Başkanı olarak görev yapmaktadır.
Orhan Veli Kaya
Orhan Veli Kaya, 1987 yılında çalışmaya başladığı Aselsan Planlama Müdürlüğü’nde bir yıl Planlama Mühendisi
olarak çalışmıştır. Askerlik için ara verdiği iş yaşamına 9 Ocak 1989 yılında TUSAŞ Havacılık ve Uzay Sanayii
Anonim Şirketi Endüstri Mühendisliği ve Tahminler Bölümü’nde Endüstri Mühendisi olarak göreve başlayarak devam
etmiştir. 1994-1999 yılları arasında Üretim Destek Süpervizörü ve 1999-2006 arasında İşgücü ve Kapasite Planlama
Şefi olarak görev yapmıştır. 1 Nisan 2006 tarihinde İş Planlama Müdürlüğü’ne atanmıştır. 1 Eylül 2007 tarihinde
Planlama ve Strateji Başkanlığına atanmıştır. 2007 yılının Ekim ayından itibaren Kurumsal Yönetim Sistemleri
Başkanlığı görevini yürütmektedir.
İsmail Ulubayram
209
Çalışma hayatına 1984 yılında Türkiye Petrol Rafinerileri A.Ş.'de (Batman) Teknik Hizmetler Bölümü'nde Laboratuvar
Mühendisi olarak başlayan İsmail Ulubayram, 1985 yılında Elektrik ve Enstrüman Atölyesi'ne Şef olarak atanmıştır.
1986-1987 yılları arasında Türkiye Petrol Rafinerileri A.Ş.'de (Kırıkkale) Isı Santrali'nde Şef olarak görev alan
Ulubayram, 1987 yılında TUSAŞ Havacılık ve Uzay Sanayii Anonim Şirketi nezdinde çalışmaya başlamıştır. 19871988 yılları arasında Kimyasal İşlemler Bölümü'nde Süpervizör, 1988-1996 arasında Çevre Yönetimi Bölümü'nde
Süpervizör, 1996-1998 yılları arasında İşletmeler Bölümü'nde Şef, 1999-2007 arasında Tesisler Bölümü'nde Müdür,
2007-2009 yılları arasında ise Tesisler ve Destek Hizmetleri Bölümü'nde Direktör olarak görev almıştır. 2009 yılından
itibaren ise Tesisler ve Varlık Yönetimi Başkanlığı görevini sürdürmektedir.
Bekir Ata Yılmaz
Özcan Ertem
AK
Hava Harp Okulu’ndan 1968 yılında mezun olan Bekir Ata Yılmaz, Hava Savunma Subayı olarak muhtelif hava
birliklerinde görev yapmıştır. Orta Doğu Teknik Üniversitesi’nde “Yöneylem Araştırması” ve “Bilgisayar” konularında
eğitim aldıktan sonra Hava Kuvvetleri’nin ilk Bilgi İşlem Merkezi’nde Sistem Analist ve Bilgisayar Programcısı olarak
görev yapmıştır. Ardından Münih, Almanya’da “NATO Savunma Sistemleri Geliştirmesi ve Tedarik Sistemleri”
konusunda eğitim almıştır. 1981 yılında Hava Harp Akademisi’nden Kurmay Subay olarak mezun olan Yılmaz, Hava
Kuvvetleri Karargâhı’nda Eğitim Planlama Subayı olarak görev yapmıştır. 1984-1986 yılları arasında ABD Hava
Kuvvetleri bünyesinde San Antonio-Texas’ta Mübadele Subayı olarak görev yapmıştır. Genelkurmay Genel Plan
Prensipler Başkanlığı'nda Şube Müdürü olarak çalışan Yılmaz, 1993 yılında Silahlı Kuvvetler Akademisi’nden mezun
olmuştur. 1998 yılında Tuğgeneralliğe terfi eden Yılmaz, 2003 yılı Ağustos ayına kadar Hava Kuvvetleri Proje Yönetim
Daire Başkanlığı görevini yürütmüştür. 2003 yılında emekli olan Bekir Ata Yılmaz, 15 Aralık 2003 tarihinden beri
TUSAŞ’ta Grup Başkanı olarak görev yapmaktadır.
TA
SL
Özcan Ertem 1987-1990 yıllarında Türk Hava Kuvvetleri Komutanlığı'nda Bakım Mühendisi ve bilahare Müdürü
olarak görev yapmış, 1988 yılında uçuş eğitimini tamamlayarak pilot olmuştur. 1990 yılında İHA Tasarımcısı olarak
göreve başladığı TUSAŞ Havacılık ve Uzay Sanayi Anonim Şirketi'nde, 1990-1992 yıllarında İHA, 1995-1997
yıllarında İnsansız Hedef Uçağı, 1999-2000 yıllarında da Zirai İlaçlama Uçağı geliştirilmesi projelerinde görev almıştır.
2000 yılında TUSAŞ Türk Uçak Sanayii A.O. firmasında Mühendislik Şefi olarak göreve başlayan Ertem, 2005 yılında
TUSAŞ Türk Uçak Sanayii A.O.'nun TUSAŞ Havacılık ve Uzay Sanayii Anonim Şirketi ile birleşmesine kadar
Mühendislik Müdürü olarak çalışmıştır. Şirketlerin birleşme sürecinden sonra bir dönem uçuş öğretmenliği yapan
Ertem, 15 Aralık 2005'te TUSAŞ’ta Mühendislik Direktörü olarak yeniden göreve başlamıştır. 2007 yılından bu yana
Uçak Grup Başkanlığı görevini sürdürmekte olup, Orta Doğu Teknik Üniversitesi Havacılık Mühendisliği Bölümü’nde
yüksek lisans eğitimini tamamlamıştır.
Metin Sancar
1992 yılında "Stinger" projesinde çalışmak üzere Aselsan’da işe başlayan Metin Sancar, daha sonra MGEO Ar-Ge’nin
kuruluşunda görev almıştır. Çok sayıda elektronik elektro-optik ve aviyonik projede tasarım mühendisi, sistem
mühendisi ve proje yöneticisi olarak görev alan Sancar, 2006 yılında Aselsan’da Hava ve Deniz Programları
Direktörlüğü’ne atanmış; ATAK proje yöneticiliğini de paralel olarak yürütmüştür. 2012 yılının Ekim ayında ise
TUSAŞ'ta Özel Programlar Grup Başkanlığı görevine başlamıştır. 2014 yılının Ocak ayından sonra ise Helikopter Grup
Başkanlığı görevine atanmıştır.
Sinan Şenol
Sinan Şenol, 1985 yılında ODTÜ Elektrik ve Elektronik Mühendislik bölümünden mezun olduktan sonra Aselsan'da
Elektronik Üretim Müdürlüğü'nde Üretim ve Test Mühendisi olarak görev yaparken 1985-1988 yılları arasında ODTÜ
Elektrik ve Elektronik Mühendisliği yüksek lisans eğitimini tamamlamıştır. Askerlik için ara verdiği iş yaşamına 1989
yılında Aselsan'da Elektronik Üretim Müdürlüğü'nde Üretim ve Test Mühendisi olarak başlayarak 24 yıl boyunca
devam etmiştir. Şenol, Aselsan'da Elektronik Üretim Müdürlüğü'nde Üretim ve Test Şef Mühendisi, Elektronik Üretim
Müdürü, TSK Uydu Haberleşme Sistemi Proje Yöneticisi, Aviyonik, Uydu, Hava ve Deniz Haberleşme Sistemleri
Programlar Direktörü olmak üzere çeşitli kademe ve pozisyonlarda görev almıştır. 31 Ekim 2013 tarihi itibariyle
TUSAŞ'ta Uzay Sistemleri Grup Başkanı olarak görev yapmaktadır. Ayrıca bu görevinin yanı sıra, 2014 yılının Haziran
ayı itibariyle vekâleten İHA Sistemleri Grup Başkanı olarak görev yapmaktadır.
İlhami Tanyolu
210
İlhami Tanyolu, 1984 yılında Orta Doğu Teknik Üniversitesi Makine Mühendisliği bölümünden mezun olmuştur. Daha
sonar, Hafif Metal Alüminyum Sanayi, TCDD Demiryolu Fabrikası ve Selnikel Isıtma ve Klima Sanayii şirketlerindeki
çalışmalarından sonra 08 Haziran 1987 tarihinde TAI’de çalışmaya başlamıştır. TAI’de sırasıyla F-16 Montaj Lideri, F16 Montaj Şefi, F-16 Modernizasyon/Entegrasyon Şefi, Montaj Müdürü, İmalat Müdürü, Üretim Direktörü, F-16
Projeleri Direktörü, Uçak Operasyonları Direktörü görevlerini icra etmiştir. Mart 2014 tarihinden itibaren Tedarik ve
Sanayileşme Başkanı olarak görev yapmaktadır.
15.4. Yönetim kurulu üyeleri ile yönetimde söz sahibi olan personelin son durum da dâhil olmak üzere son beş
yılda, yönetim ve denetim kurullarında bulunduğu veya ortağı olduğu bütün şirketlerin unvanları, bu
şirketlerdeki sermaye payları ve bu yönetim ve denetim kurullarındaki üyeliğinin veya ortaklığının halen devam
edip etmediğine dair bilgi:
Mehmet Yalçın Kaya
AK
Yönetim Kurulu Üyeleri
Şirket Ortaklığı &
Şirket Unvanı
Sermaye Payı
TUSAŞ-Türk
Havacılık ve Uzay
Sanayii A.Ş.
Sedat İlhan Güldoğan
Denetim
Kurulu
Üyeliği
Yönetim Kurulu
Üyeliği
Yönetim Kurulu
Üyesi
-
TA
SL
Şirket Ortaklığı &
-
Yönetim Kurulu
Üyeliği
Şirket Unvanı
Sermaye Payı
TUSAŞ-Türk
Havacılık ve Uzay
Sanayii A.Ş.
Yönetim Kurulu
Üyesi
-
Ortaklığın/Üyeliğin
Devam Edip Etmediğine
Dair Bilgi
Devam Etmektedir.
Denetim
Kurulu
Üyeliği
-
Ortaklığın/Üyeliğin
Devam Edip Etmediğine
Dair Bilgi
Devam Etmektedir.
Semih Birdoğan
Şirket Unvanı
Yönetim Kurulu
Üyeliği
Şirket Ortaklığı
TUSAŞ-Türk
Havacılık ve Uzay
Sanayii A.Ş.
Yönetim Kurulu
Üyesi
-
Denetim
Kurulu
Üyeliği
-
Ortaklığın/Üyeliğin
Devam Edip Etmediğine
Dair Bilgi
Devam Etmektedir.
Namık Kemal Çalışkan
Şirket Ortaklığı &
Yönetim Kurulu
Üyeliği
Şirket Unvanı
Sermaye Payı
TUSAŞ-Türk
Havacılık ve Uzay
Sanayii A.Ş.
-
Yönetim Kurulu
Üyesi
Denetim
Kurulu
Üyeliği
-
Ortaklığın/Üyeliğin
Devam Edip Etmediğine
Dair Bilgi
Devam Etmektedir.
Mehmet Kılıçlar
Şirket Unvanı
Şirket Ortaklığı &
Yönetim Kurulu
Üyeliği
211
Denetim
Kurulu
Ortaklığın/Üyeliğin
Devam Edip Etmediğine
Üyeliği
Sermaye Payı
Dair Bilgi
TUSAŞ-Türk
Havacılık ve Uzay
Sanayii A.Ş.
-
Yönetim Kurulu
Üyesi
-
Devam Etmektedir.
Ankara Doğal
Elektrik Üretim
A.Ş.
-
Yönetim Kurulu
Üyesi
-
İstifa Etmiştir.
Hamdi Topçu
Şirket Ortaklığı &
Sermaye Payı
TUSAŞ-Türk
Havacılık ve Uzay
Sanayii A.Ş.
THY
-
Yönetim Kurulu
Üyesi
-
-
Yönetim Kurulu
Üyesi
-
-
Yönetim Kurulu
Üyesi
-
TA
SL
THY Teknik A.Ş.
Denetim
Kurulu
Üyeliği
Yönetim Kurulu
Üyeliği
THY DOCO İkram
Hizmetleri A.Ş.
TGS Yer
Hizmetleri A.Ş.
THY Opet
Havacılık Yakıtları
A.Ş.
-
Yönetim Kurulu
Üyesi
-
0,10 TL (%0,
000001)
Yönetim Kurulu
Üyesi
-
Yönetim Kurulu
Üyesi
-
-
Yönetim Kurulu
Üyesi
-
Yönetim Kurulu
Üyesi
-
-
-
-
-
HABOM Havacılık
Bakım Onarım ve
Modifikasyon
Merkezi A.Ş.
1 TL (%0,0002)
THY Aydın Çıldır
Havalimanı İşletme
A.Ş.
1 TL (%0,000008)
Güneş Ekspres
Havacılık A.Ş.
100 TL (%0,0002)
Uçak Koltuk
Üretimi San. ve Tic.
A.Ş.
Ortaklığın/Üyeliğin
Devam Edip Etmediğine
Dair Bilgi
AK
Şirket Unvanı
1 TL (%0,001)
Devam Etmektedir.
Devam Etmektedir.
Devam Etmektedir.
Devam Etmektedir.
Devam Etmektedir.
Devam Etmektedir.
Devam Etmektedir.
Devam Etmektedir.
Devam Etmektedir.
Devam Etmektedir.
Süreyya Yiğit
212
Şirket Ortaklığı &
Yönetim Kurulu
Üyeliği/Şirket
Müdürlüğü
Şirket Unvanı
Sermaye Payı
TUSAŞ-Türk
Havacılık ve Uzay
Sanayii A.Ş.
-
12.500 TL (%50)
S.M.C. İletişim
Bilişim
Teknolojileri
Sanayi ve Ticaret
Ltd. Şti.
12.500 TL (%50)
Yönetimde Söz Sahibi Olan Personel
Muharrem Dörtkaşlı
Şirket Ortaklığı &
Yönetim Kurulu
Üyesi
-
Devam Etmektedir.
-
-
Devam Etmektedir.
-
-
Yönetim Kurulu
Üyeliği
TA
SL
Şirket Unvanı
Ortaklığın/Üyeliğin
Devam Edip Etmediğine
Dair Bilgi
AK
S.M.C. Otomasyon
İnşaat Sanayi ve
Ticaret Ltd. Şti.
Denetim
Kurulu
Üyeliği
Sermaye Payı
Devam Etmektedir.
Denetim
Kurulu
Üyeliği
Ortaklığın/Üyeliğin Devam
Edip Etmediğine Dair Bilgi
TCI Kabin İçi
Sistemleri Sanayi
ve Ticaret A.Ş.
-
Yönetim Kurulu
Üyesi
-
Görevi 2014 senesinde son
bulmuştur.
Savunma ve
Havacılık Sanayii
İmalatçılar Derneği
-
Yönetim Kurulu
Üyesi
-
Devam Etmektedir.
TEI
-
Yönetim Kurulu
Üyesi
-
Devam Etmektedir.
Tamer Özmen
Sayın Tamer Özmen’in son beş yılda yönetim ve denetim kurullarında bulunduğu veya ortağı olduğu şirket
bulunmamaktadır.
Turgay Ekrem Çevik
Sayın Turgay Ekrem Çevik’in son beş yılda yönetim ve denetim kurullarında bulunduğu veya ortağı olduğu şirket
bulunmamaktadır.
Hüseyin Fazla
Sayın Hüseyin Fazla’nın son beş yılda yönetim ve denetim kurullarında bulunduğu veya ortağı olduğu şirket
bulunmamaktadır.
Oya Tansu
213
Sayın Oya Tansu’nun son beş yılda yönetim ve denetim kurullarında bulunduğu veya ortağı olduğu şirket
bulunmamaktadır.
Saadet Korkem
Şirket Ortaklığı &
Yönetim Kurulu
Üyeliği/Şirket
Müdürlüğü
Şirket Unvanı
Sermaye Payı
-
TCI Kabin İçi
Sistemleri Sanayi
ve Ticaret A.Ş.
-
İsmail Ulubayram
Yönetim Kurulu
Üyesi
-
Ortaklığın/Üyeliğin
Devam Edip Etmediğine
Dair Bilgi
Devam Etmektedir.
Yönetim Kurulu
Üyesi
AK
AIRBUS
MILITARY S.L.
Denetim
Kurulu
Üyeliği
Devam Etmektedir.
Sayın İsmail Ulubayram’ın son beş yılda yönetim ve denetim kurullarında bulunduğu veya ortağı olduğu şirket
bulunmamaktadır.
Muammer Akpınar
TA
SL
Sayın Muammer Akpınar’ın son beş yılda yönetim ve denetim kurullarında bulunduğu veya ortağı olduğu şirket
bulunmamaktadır.
Orhan Veli Kaya
Sayın Orhan Veli Kaya’nın son beş yılda yönetim ve denetim kurullarında bulunduğu veya ortağı olduğu şirket
bulunmamaktadır.
Özcan Ertem
Şirket Ortaklığı &
Yönetim Kurulu
Üyeliği
Şirket Unvanı
Sermaye Payı
Denetim
Kurulu
Üyeliği
Ortaklığın/Üyeliğin
Devam Edip Etmediğine
Dair Bilgi
STM
-
-
Denetim
Kurulu Üyesi
Görevi 2011 senesinde
son bulmuştur.
STM
-
Yönetim Kurulu
Üyesi
-
Görevi 2012 senesinde
son bulmuştur.
TEI
-
Yönetim Kurulu
Üyesi
-
Görevi 2013 senesinde
son bulmuştur.
Bekir Ata Yılmaz
Şirket Ortaklığı &
Şirket Unvanı
Sermaye Payı
TEI
-
Denetim
Kurulu
Üyeliği
Yönetim Kurulu
Üyeliği
Yönetim Kurulu
Üyesi
Abdullah Naki Polat
214
-
Ortaklığın/Üyeliğin
Devam Edip Etmediğine
Dair Bilgi
Görevi 2012 senesinde son
bulmuştur.
Şirket Ortaklığı &
Denetim
Kurulu
Üyeliği
Yönetim Kurulu
Üyeliği
Şirket Unvanı
Sermaye Payı
Ortaklığın/Üyeliğin
Devam Edip Etmediğine
Dair Bilgi
-
-
Denetim
Kurulu Üyesi
Görevi son bulmuştur.
TCI Kabin İçi
Sistemleri Sanayi
ve Ticaret Anonim
Şirketi
-
Yönetim Kurulu
Üyesi
-
Görevi son bulmuştur.
Metin Sancar
AK
TCI Kabin İçi
Sistemleri Sanayi
ve Ticaret Anonim
Şirketi
Sayın Metin Sancar’ın son beş yılda yönetim ve denetim kurullarında bulunduğu veya ortağı olduğu şirket
bulunmamaktadır.
Sinan Şenol
Sayın Sinan Şenol'un son beş yılda yönetim ve denetim kurullarında bulunduğu veya ortağı olduğu şirket
bulunmamaktadır.
TA
SL
Murat Taşpınar
Sayın Murat Taşpınar'ın son beş yılda yönetim ve denetim kurullarında bulunduğu veya ortağı olduğu şirket
bulunmamaktadır.
İlhami Tanyolu
Sayın İlhami Tanyolu'nun son beş yılda yönetim ve denetim kurullarında bulunduğu veya ortağı olduğu şirket
bulunmamaktadır.
15.5. Son 5 yılda, ihraççının yönetim kurulu üyeleri ile yönetimde yetkili olan personelden alınan, ilgili kişiler
hakkında sermaye piyasası mevzuatı, 5411 sayılı Bankacılık Kanunu ve/veya Türk Ceza Kanununun 53 üncü
maddesinde belirtilen süreler geçmiş olsa bile; kasten işlenen bir suçtan dolayı beş yıl veya daha fazla süreyle
hapis cezasına ya da zimmet, irtikâp, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, güveni kötüye kullanma, hileli
iflas, ihaleye fesat karıştırma, verileri yok etme veya değiştirme, banka veya kredi kartlarının kötüye
kullanılması, kaçakçılık, vergi kaçakçılığı veya haksız mal edinme suçlarından dolayı alınmış cezai kovuşturma
ve/veya hükümlülüğünün ve ortaklık işleri ile ilgili olarak taraf olunan dava konusu hukuki uyuşmazlık ve/veya
kesinleşmiş hüküm bulunup bulunmadığına dair bilgi:
Yoktur.
15.6. Son 5 yılda, ihraççının mevcut yönetim kurulu üyeleri ile yönetimde söz sahibi olan personele ilişkin yargı
makamlarınca, kamu idarelerince veya meslek kuruluşlarınca kamuya duyurulmuş davalar/suç duyuruları ve
yaptırımlar hakkında bilgi:
Yoktur.
15.7. Son 5 yılda, ortaklığın mevcut yönetim kurulu üyeleri ile yönetimde söz sahibi olan personelin, yönetim ve
denetim kurulu üyeleri ile yönetimde söz sahibi olduğu şirketlerin iflas, kayyuma devir ve tasfiyeleri hakkında
ayrıntılı bilgi:
Yoktur.
215
15.8. Son 5 yılda, ortaklığın mevcut yönetim kurulu üyeleri ile yönetimde söz sahibi olan personelin herhangi bir
ortaklıktaki yönetim ve denetim kurulu üyeliğine veya ihraççıdaki diğer yönetim görevlerine, mahkemeler veya
kamu otoriteleri tarafından son verilip verilmediğine dair ayrıntılı bilgi:
Yoktur.
15.9. Yönetim kurulu üyeleri, yönetimde söz sahibi personel ile ihraççı son 5 yıl içerisinde kurulmuş ise
kurucuların ihraççıya karşı görevleri ile şahsi çıkarları arasındaki çıkar çatışmalarına ilişkin bilgi:
Yoktur.
Yoktur.
AK
15.9.1. Yönetim kurulu üyeleri, yönetimde söz sahibi personel ile ihraççı son 5 yıl içerisinde kurulmuş ise
kurucuların yönetim kurulunda veya üst yönetimde görev almaları için, ana hissedarlar, müşteriler, tedarikçiler
veya başka kişilerle yapılan anlaşmalar hakkında bilgi:
15.9.2. İhraççının çıkardığı ve yönetim kurulu üyeleri, yönetimde söz sahibi personel ile ihraççı son 5 yıl
içerisinde kurulmuş ise kurucuların sahip olduğu sermaye piyasası araçlarının satışı konusunda belirli bir süre
için bu kişilere getirilmiş sınırlamalar hakkında ayrıntılı bilgi:
Yoktur.
16. ÜCRET VE BENZERİ MENFAATLER
TA
SL
16.1. Son yıllık hesap dönemi itibariyle ihraççının yönetim kurulu üyeleri ile yönetimde söz sahibi personelinin;
ihraççı ve bağlı ortaklıklarına verdikleri her türlü hizmetler için söz konusu kişilere ödenen ücretler (şarta bağlı
veya ertelenmiş ödemeler dâhil) ve sağlanan benzeri menfaatler:
31 Aralık 2013, tarihi itibariyle yönetim kurulu üyeleri ile üst yönetime sağlanan fayda, menfaatler ve ödenen primler
tutarı toplamı 5.818.776 TL’dir. Bu tutarlar ana olarak kısa vadeli faydalardan oluşmaktadır. 2014 yılı itibariyle TUSAŞ
Yönetim Kurulu üyelerine aylık net 3.000 TL ücret ödenmektedir.
TUSAŞ, yönetim kurulu üyelerinden herhangi birine borç vermemiş veya yönetim kurulu üyelerinden herhangi birinin
borcunu garanti etmemiştir.
16.2. Son yıllık hesap dönemi itibariyle ihraççının yönetim kurulu üyeleri ile yönetimde söz sahibi personeline
emeklilik aylığı, kıdem tazminatı veya benzeri menfaatleri ödeyebilmek için ihraççının veya bağlı ortaklıklarının
ayırmış olduğu veya tahakkuk ettirdikleri toplam tutarlar:
TUSAŞ Grubu, Türkiye’deki mevcut iş kanunu gereğince, istifa ve işçinin kötü davranışı dışındaki nedenlerle
(emeklilik, askerlik, yaş dışındaki emeklilik şartlarının sağlanması veya işverence tek taraflı fesih gibi) işten ayrılan
veya çıkarılan personele kıdem tazminatı ödemekle yükümlüdür. Ödenecek tazminat her hizmet yılı için bir aylık maaş
tutarı kadar olup, altı aylık dönemler itibariyle açıklanan tavan ile sınırlandırılmıştır. Bu miktar 30 Eylül 2014 tarihi
itibariyle, 3.438 TL’dir. (31 Aralık 2013 –3.254 TL). Yönetimde söz sahibi personele kıdem tazminatı yükümlülüğü
için karşılık ayrılmakta olup söz konusu yükümlülük kapsamında 31 Aralık 2013 tarihi itibariyle 780.395 TL karşılık
ayrılmıştır.
17. YÖNETİM KURULU UYGULAMALARI
17.1. İhraççının yönetim kurulu üyeleri ile yönetimde söz sahibi olan personelin görev süresi ile bu görevde
bulunduğu döneme ilişkin bilgiler:
Şirket’in İzahname tarihi itibariyle mevcut Yönetim Kurulu üyelerine ilişkin bilgi aşağıda temin edilmektedir.
Halka arz kapsamında bağımsız yönetim kurulu üyelerinin seçimine ilişkin çalışmalar devam etmektedir.
Yönetim Kurulu Üyeleri
216
Adı Soyadı
Son 5 Yılda İhraççıda Üstlendiği
Görevler
Görev Süresi (yıl) / Kalan Görev Süresi
(ay)6
Yönetim Kurulu Başkanı
1/2
Sedat İlhan Güldoğan
Yönetim Kurulu Üyesi, Yönetim Kurulu
Başkan Vekili
1/2
Semih Birdoğan
Yönetim Kurulu Üyesi
1/2
Namık Kemal Çalışkan
Yönetim Kurulu Üyesi
1/2
Mehmet Kılıçlar
Yönetim Kurulu Üyesi
1/2
Hamdi Topçu
Yönetim Kurulu Üyesi
1/2
Süreyya Yiğit
Yönetim Kurulu Üyesi
0,5 (6 ay)/2
Yönetimde Söz Sahibi Olan Personel
Son 5 Yılda İhraççıda Üstlendiği
Görevler
TA
SL
Adı Soyadı
AK
Mehmet Yalçın Kaya
Görev Süresi / Kalan Görev Süresi
Muharrem Dörtkaşlı
Genel Müdür
Süre sınırlaması bulunmamaktadır
Tamer Özmen
Strateji Yönetimi Baş Uzmanlığı, Kurumsal
İletişim ve Koordinasyon Şefliği, Genel
Süre sınırlaması bulunmamaktadır
Sekreter
Turgay Ekrem Çevik
İç Denetim ve Değerlendirme Uzmanı, İç
Denetim ve Değerlendirme Kurulu Başkanı
(Vekâleten)
Süre sınırlaması bulunmamaktadır
Hüseyin Fazla
Uçuş ve Uçuş Testleri Başkanı
Süre sınırlaması bulunmamaktadır
Oya Tansu
Yönetim Sistemleri Kalite İç Denetim Şefi,
İnsan Kaynakları ve Eğitim Müdürü, İnsan
Kaynakları Başkanı
Süre sınırlaması bulunmamaktadır
Süreyya Yiğit haricinde, Yönetim Kurulu üyelerinin tamamı Şirket'in 28 Mart 2014'te yapılan 2013 yılı Olağan Genel Kurulu'nda müteakip olağan
genel kurula kadar bir yıl süreyle seçilmiş olup, üyeler her halükarda 2014 yılı Olağan Genel Kurulu'na kadar görevlerine devam edecektir. 2014 yılı
Olağan Genel Kurulu'nun bu tarihe kadar yapılmaması durumunda, Yönetim Kurulu üyelerinin kalan görev süreleri yukarıda belirtilen sürelerden
uzun olabilecektir. Şirket Yönetim Kurulu, 24 Eylül 2014 tarihli toplantısında, istifa eden yönetim kurulu üyesi Bilal Aktaş'ın yerine Süreyya Yiğit'i
Şirket'in bir sonraki yıllık olağan genel kurul toplantısına kadar yönetim kurulu üyeliğine atamıştır.
6
217
İmalat Mühendisliği ve İmalat Teknolojileri
Grup Müdürü, Sanayi Operasyonları
Süre sınırlaması bulunmamaktadır
Başkanı, Yapısal Grup Başkanı
Saadet Korkem
Endüstriyel Muhasebe Şefi, Endüstriyel
Muhasebe ve Bütçe Müdürü, Mali İşler ve
İştirakler Başkanı
Süre sınırlaması bulunmamaktadır
Murat Taşpınar
Kalite Muayene İşlemleri Müdürü, Kalite
Muayene İşlemleri Entegre Sistemler
Müdürü, Kalite ve Sertifikasyon Başkanı
Süre sınırlaması bulunmamaktadır
Muammer Akpınar
Lojistik Hizmetler Başkanı
Süre sınırlaması bulunmamaktadır
Orhan Veli Kaya
Kurumsal Yönetim Sistemleri Başkanı
Süre sınırlaması bulunmamaktadır
İsmail Ulubayram
Tesisler ve Varlık Yönetimi Başkanı
Süre sınırlaması bulunmamaktadır
Bekir Ata Yılmaz
Yapısal Grup Başkanı, Strateji ve Teknoloji
Yönetimi Başkanı (Vekaleten), Ortak
Süre sınırlaması bulunmamaktadır
Hizmetler Grup Başkanı
Özcan Ertem
Uçak Grup Başkanı
AK
Abdullah Naki Polat
TA
SL
Süre sınırlaması bulunmamaktadır
Metin Sancar
Özel Programlar Grup Başkanı, Helikopter
Grup Başkanı
Süre sınırlaması bulunmamaktadır
Sinan Şenol
Uzay Sistemleri Grup Başkanı, İHA
Sistemleri Grup Başkanı (Vekâleten)
Süre sınırlaması bulunmamaktadır
İlhami Tanyolu
Uçak Operasyonları Direktörü, Tedarik ve
Sanayileşme Başkanı
Süre sınırlaması bulunmamaktadır
17.2. Son yıllık hesap dönemi itibariyle ihraççı ve bağlı ortaklıkları tarafından, yönetim kurulu üyelerine ve
yönetimde söz sahibi personele, iş ilişkisi sona erdirildiğinde yapılacak ödemelere/sağlanacak faydalara ilişkin
sözleşmeler hakkında bilgi:
Yoktur.
17.3. İhraççının denetimden sorumlu komite üyeleri ile diğer komite üyelerinin adı, soyadı ve bu komitelerin
görev tanımları:
Şirket’in İzahname tarihi itibariyle mevcut Yönetim Kurulu üyelerine ilişkin bilgi yukarıda temin edilmektedir. Halka
arz kapsamında bağımsız yönetim kurulu üyelerinin seçimi ve aşağıda belirtilen komitelerin oluşturulmasına ilişkin
çalışmalar devam etmektedir.
Kurumsal Yönetim Komitesi
Şirket'in kurumsal yönetim ilkelerine uyumu, ücret, ödül ve performans değerlemesi, kariyer planlaması ve kamuyu
aydınlatma konularında çalışmalar yapmak suretiyle Yönetim Kuruluna destek verecektir. Kurumsal yönetim komitesi
ayrıca yatırımcı ilişkilerini düzenleyecek ve Yönetim Kuruluna kurumsal yönetim uygulamalarını iyileştirme
hususlarında destek sağlayacaktır. Kurumsal yönetim komitesinin kurulması konusunda çalışmalar devam etmekte olup,
komite Kurumsal Yönetim Tebliği ve Esas Sözleşme'ye uygun bir şekilde oluşturulacaktır.
Ücret Komitesi
218
Ücret komitesi, üst yönetim ve müdürlerin maaş ve yan haklarını inceler ve Yönetim Kurulu'na bu kişilerin ücretlerine
ilişkin olarak önerilerde bulunur. Ücret komitesi aynı zamanda, yönetici ve kıdemli müdürlerin performans bazlı
değişken ücretlerini de inceler. Ücret komitesinin kurulması konusunda çalışmalar devam etmekte olup, komite
Kurumsal Yönetim Tebliği ve Esas Sözleşme'ye uygun bir şekilde oluşturulacaktır.
Aday Gösterme Komitesi
Aday gösterme komitesi pay sahipleri tarafından bağımsız yönetim kurulu üyelerinin seçim için aday gösterilen
kişilerin seçimine yardımcı olacaktır. Aday gösterme komitesi aynı zamanda, Yönetim Kurulu'nun yapısına ilişkin
değerlendirmelerde bulunur ve görüş verir. Aday gösterme komitesinin kurulması konusunda çalışmalar devam etmekte
olup, komite Kurumsal Yönetim Tebliği ve Esas Sözleşme'ye uygun bir şekilde oluşturulacaktır.
Denetimden Sorumlu Komite
Riskin Erken Saptanması Komitesi
AK
Denetimden sorumlu komite, muhasebe sistem ve süreçlerinin ve iç kontrol sisteminin gözetimini sağlamak amacıyla
Yönetim Kurulu'na destek verecektir. Denetimden sorumlu komite aynı zamanda, TUSAŞ Grubu'nun denetimlerinin
kalitesini de gözetimini de yerine getirecektir. Denetimden sorumlu komite ayrıca, riskin erken saptanması politikalarını
düzenli olarak gözden geçirmekte ve çalışanların çeşitli ülke hukuklarına göre TUSAŞ Grubu'na uygulanan kanun ve
yönetmeliklere uygunluğunun gözetimini de sağlamaktadır. Denetimden sorumlu komitenin kurulması konusunda
çalışmalar devam etmekte olup, komite Kurumsal Yönetim Tebliği ve Esas Sözleşme'ye uygun bir şekilde
oluşturulacaktır.
TA
SL
Riskin erken saptanması komitesi, Şirket'in maruz kalabileceği risklerin erken tespiti ve değerlendirilmesinden sorumlu
olacaktır. Riskin erken saptanması komitesi bulgularına ilişkin olarak, önlem alınması amacıyla Yönetim Kurulu'na
rapor vermekle sorumludur. Riskin erken saptanması komitesinin kurulması konusunda çalışmalar devam etmekte olup,
komite Kurumsal Yönetim Tebliği ve Esas Sözleşme'ye uygun bir şekilde oluşturulacaktır.
Yönetim Kurulu yapılanması gereği ayrı bir aday gösterme komitesi ve ücret komitesi oluşturulamaması durumunda,
kurumsal yönetim komitesi bu komitelerin görevlerini yerine getirir. Komitelerin oluşturması, karar alma süreci görev
ve çalışma esasları, Kurumsal Yönetim Tebliği ve Esas Sözleşme hükümlerine uygun olarak Yönetim Kurulu tarafından
belirlenir ve kamuya açıklanır. Yönetim Kurulu her zaman komitelerin görev ve çalışma alanlarını yeniden
belirleyebileceği gibi üyeliklerinde de gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir.
17.4. İhraççının Kurulun kurumsal yönetim ilkeleri karşısındaki durumunun değerlendirilmesi hakkında
açıklama:
Kurumsal Yönetim Tebliği uyarınca, payları ilk kez halka arz edilmesi için Kurul'a başvuran ortaklıkların, Kurul
tarafından grupların belirlenmesine ilişkin listenin ilanına kadar üçüncü grupta yer alan ortaklıkların yükümlülüklerine
tabî olacağı belirtilmiştir. Dolayısıyla Şirket, Kurul'ca yeni listenin ilanına kadar üçüncü gruptaki ortaklıkların
yükümlülüklerine tabî olacaktır. Kurumsal Yönetim Tebliği kapsamındaki söz konusu yükümlülüklere Şirket'in
paylarının borsada işlem görmeye başlaması sonrasında yapılacak ilk genel kurul tarihi itibarıyla gerekli uyumu
sağlaması gerekmektedir. Bu bağlamda, Şirket, paylarının borsada işlem görmeye başlamasından sonra yapılacak ilk
genel kurul itibarıyla Kurumsal Yönetim Tebliği'ne uyum sürecini tamamlamış olacaktır.
TUSAŞ, ticari veya askeri sır niteliğinde ve/veya henüz kamuya açıklanmamış bilgiler hariç olmak üzere, Şirket ile
ilgili tüm önemli bilgileri zamanında, doğru, eksiksiz, anlaşılabilir, yorumlanabilir, düşük maliyetle kolay erişilebilir bir
şekilde kamuya duyurulması konusunda tüm hassasiyeti gösterecektir.
Esas Sözleşme'de yapılan değişikliklerle kurumsal yönetim ilkelerine uyum çalışmaları başlamıştır. Şirket ve organları
Kurul tarafından yayınlanan Kurumsal Yönetim Tebliği'ne titizlikle uymaya gayret edecektir. Kurumsal Yönetim
Tebliği'nde belirlenen ilkelerin tam olarak uygulanamaması halinde bunun gerekçesi ve sonuçları Kurul mevzuatı
gereği her yıl hazırlanacak Kurumsal Yönetim İlkeleri Uyum Raporu ile kamuoyuna açıklanacaktır.
17.5. Kurul düzenlemeleri uyarınca kurulması zorunlu olan ihraççının pay sahipleri ile ilişkiler biriminin
faaliyetleri ile bu birimin yöneticisi hakkında bilgi:
219
Şirket'in pay sahipleri ile ilişkiler biriminin başlıca görevleri (i) yatırımcılar ile Şirket arasında yapılan yazışmalar ile
diğer bilgi ve belgelere ilişkin kayıtların sağlıklı, güvenli ve güncel olarak tutulmasını sağlamak, (ii) Şirket pay
sahiplerinin Şirket ile ilgili yazılı bilgi taleplerini yanıtlamak, (iii) genel kurul toplantısı ile ilgili olarak pay sahiplerinin
bilgi ve incelemesine sunulması gereken dokümanları hazırlamak ve genel kurul toplantısının ilgili mevzuata, esas
sözleşmeye ve diğer Şirket içi düzenlemelere uygun olarak yapılmasını sağlayacak tedbirleri almak ve (iv) Kurumsal
yönetim ve kamuyu aydınlatma ile ilgili her türlü husus da dâhil olmak üzere sermaye piyasası mevzuatından
kaynaklanan yükümlülüklerin yerine getirilmesini gözetmek ve izlemektir.
İlerleyen aşamalarda doldurulacaktır.
Görevi/Unvanı
İlerleyen aşamalarda doldurulacaktır.
Öğrenim Durumu
İlerleyen aşamalarda doldurulacaktır.
Mesleği
İlerleyen aşamalarda doldurulacaktır.
AK
Adı/Soyadı
Sermaye Piyasası Faaliyet Lisansları
İlerleyen aşamalarda doldurulacaktır.
Adres
İlerleyen aşamalarda doldurulacaktır.
Telefon
Faks
E-Posta
İlerleyen aşamalarda doldurulacaktır.
İlerleyen aşamalarda doldurulacaktır.
İlerleyen aşamalarda doldurulacaktır.
TA
SL
18. PERSONEL HAKKINDA BİLGİLER
18.1. İzahname’de yer alması gereken finansal tablo dönemleri itibariyle personel sayısı, belli başlı faaliyet
alanları ve coğrafi bölge itibariyle dağılımı ile bu sayıda görülen önemli değişiklikler hakkında açıklama:
TUSAŞ Grubu, temelini, iyi eğitim almış ve nitelikli personelinin gücüne dayandırmış bulunmaktadır. TUSAŞ
Grubu'nun teknik becerileri ile personelin yüksek vasıfları sayesinde, müşterilerden alınan tasarım talimatlarıyla sıkı
sıkıya bağlı olunan sözleşmelerin sayısı azalırken, TUSAŞ Grubunun tasarım sorumluluğu aldığı sözleşmelerde artış
yaşanmıştır. Buna örnek olarak TUSAŞ’ın Airbus Military A400M, Airbus A350 XWB ve Boeing 787 için ürettiği
parçalar verilebilir.
TUSAŞ Grubu personelinin yaklaşık %35'i mühendislerden oluşmakta olup, tasarım mühendislerinin söz konusu oran
içinde sayısı günden güne artmaktadır. 31 Aralık 2011 tarihinde TUSAŞ'ın tasarım mühendislerinin sayısı 862 iken, bu
sayı 30 Eylül 2014'te 1037'ye ulaşmıştır. 31 Aralık 2011 tarihinde TEI'nin tasarım mühendislerinin sayısı 124 iken, bu
rakam 30 Eylül 2014 tarihinde 205'e yükselmiştir.
30 Eylül 2014 tarihi itibariyle toplam sayısı 4496 olan TUSAŞ çalışanlarının bu tarih itibariyle %51'i üniversite ve daha
üstü okul mezunudur. Üniversite mezunu olan TUSAŞ çalışanlardan 502 tanesi aynı zamanda yüksek lisans
diplomasına sahip iken, 34 tanesi de doktora yapmıştır. Buna karşılık, anılan tarih itibariyle toplam sayısı 1437 olan TEI
çalışanlarının ise %35’i üniversite ve üniversite üstü okul mezunu olup, üniversite mezunu olan çalışanlardan 122 tanesi
yüksek lisans, 11 tanesi de doktora yapmıştır.
31 Aralık 2011 tarihi ile 30 Eylül 2014 tarihi arasında TUSAŞ’ın personel devir oranı %3'ün altında seyretmişken,
mühendisler açısından bu oran %2’nin altında seyretmiştir. Anılan yıllar arasında TEI’nin personel devir oranı ise
%5,68 seviyesinde, mühendis kategorisindeki çalışanları açısından ise bu oran %8,58 seviyesinde gerçekleşmiştir. Her
iki şirket için de söz konusu yüzdeler, emeklilik, askerlik görevi, ölüm ve maluliyet sebebiyle işten ayrılmalar göz
önüne alınmadan hesaplanmıştır.
Yukarıda belirtilen dönemler itibariyle personel sayılarında meydana gelen değişiklikler, esasen, 2005 yılından itibaren
özellikle tasarım ve mühendislik katkılı ortak geliştirme programların (örneğin, C-130, Hürkuş, ANKA, Atak
Helikopter, Uydu Programları, Helikopter Geliştirme Projesi) başlatılmış olması ve bu programlardaki mühendislik iş
yükünün artması; sözleşmesi imzalanan F-16 Modernizasyon programları ile çok hızlı bir tempo ile montaj ve
modifikasyon işlerine yönelik işgücünün istihdama katılması, uçuş hattı faaliyetlerinin hız kazanması ile uçuş
220
işlemlerine yönelik personel istihdamı; mevcut ticari / sivil uçak komponent üretim programlarında (Airbus ve Boeing
Programları) üretim miktarlarının artması ve yeni komponent üretimi sözleşmelerinin imzalanması ve üretim destek ve
endirekt işgücünde (örneğin tesis bakım, güvenlik, malzeme taşıma gibi alanlar) projelerle doğru orantılı olmasa da
istihdam ihtiyacının ortaya çıkması gibi sebeplere dayanmaktadır.
TUSAŞ Grubu, çalışanlarıyla iyi ilişkiler içinde olduğu kanaatindedir. TUSAŞ veya TEI'nin taraf olduğu herhangi bir
toplu iş sözleşmesi bulunmamakta olup, 1 Ocak 2011'den itibaren günümüze kadar TUSAŞ ve TEI bünyesinde grev, iş
bırakma veya benzer nitelikte bir işçi eylemi yaşanmamıştır.
AK
TUSAŞ Grubu'nun istihdam politikasının esası, TUSAŞ Grubu'nun kuruluş ve faaliyet amacına uygun olarak yüksek
teknolojiyi kullanacak, kaliteli imalatı gerçekleştirecek ve kendilerine tevdi edilen görevlerin gereklerini yapmaya
muktedir, genel kültür, görevlendirileceği alan için gerekli ihtisas ve yabancı dil bilgisine sahip ve yetenekli personeli
işe almak, çalıştırmak, yeterlilik ve davranışları açısından işe uygun olmayanları İş Kanunu esasları doğrultusunda işten
çıkarmak, istihdamın devamlılığını, disiplin ve iş başarısını sağlamaktır.
TUSAŞ Grubu'nun başarılarını devam ettirebilmesinin, diğer faktörlerin yanı sıra, yönetim personelinin ve çalışanların
destek vermesine ve kendilerini adamalarına bağlı olduğuna inanılmaktadır. Performans tabanlı teşvikler sunmak
suretiyle personeli motive etmeye ve TUSAŞ Grubu bünyesinde tutmaya yönelik girişimlerde bulunulmaktadır. TUSAŞ
Grubu'nun personel ücret politikası, personeli bir yandan motive ederek TUSAŞ Grubu'nun bağlı tutarken, diğer yandan
da verimliliğin ve üretkenliğin azamiye çıkartılmasına odaklanmaktadır.
TUSAŞ Personeli
TA
SL
30 Eylül 2014 itibarıyla, TUSAŞ’ın, operasyonel personel ve diğer personelinden oluşan toplam 4.496 çalışanı
bulunmaktadır. Belirtilen tarihler itibarıyla faaliyet alanı bazında sahip olunan çalışanların dökümü aşağıdaki tabloda
yer almaktadır.
2011
PERSONEL
KADROSU
2012
2013
Son Durum
(30.09.2014)
31.12.2011
Ortalama
31.12.2012
Ortalama
31.12.2013
Ortalama
İnsan
Kaynakları
53
109
58
57
60
59
61
İmalat
1898
1825
2099
2034
2237
2234
2133
Kalite
252
232
278
273
291
289
285
Lojistik
109
104
129
123
144
139
152
Mali İşler
43
43
45
45
51
49
50
Programlar
138
131
148
146
139
138
139
Tasarım ve
Mühendislik
809
803
832
829
862
824
907
Tesisler ve
Varlık
Yönetimi
398
343
409
406
412
410
429
Diğer
250
260
271
259
319
289
340
Ortalama
3850
4172
4431
4518
Toplam
3950
4269
4515
4496
221
GÖREVE
GÖRE
DAĞILIM
31.12.2011
31.12.2012
31.12.2013
Son Durum
(30.09.2014)
Mühendis
644
706
749
721
Tasarım
Mühendisi
862
905
968
1037
31.12.2011
31.12.2012
31.12.2013
Son Durum
(30.09.2014)
Akıncı Tesisi
3759
4120
4379
4311
ODTÜ
Teknopark
173
134
120
167
Balgat Ofisi
13
10
13
14
Diğer
5
5
3
4
31.12.2012
31.12.2013
Son Durum
(30.09.2014)
21
24
34
TA
SL
AK
BÖLGEYE
GÖRE
DAĞILIM
EĞİTİM
DURUMUNA
GÖRE
DAĞILIM
31.12.2011
Doktora ve
Üzeri
18
Yüksek Lisans
389
420
479
502
Lisans
1559
1655
1742
1739
Yüksek Okul
569
711
779
766
Meslek Lisesi
1146
1201
1245
1208
Lise ve Altı
269
261
246
247
TEI Personeli
30 Aralık 2014 itibarıyla, TEI’nin toplam 1468 çalışanı bulunmaktadır. Belirtilen tarihler itibarıyla faaliyet alanı
bazında sahip olunan çalışanların kırılımı aşağıdaki tabloda yer almaktadır.
2011
PERSONEL
KADROSU
31.12.2011
2012
Ortalama
2013
Ortalama
31.12.2012
222
Ortalama
31.12.2013
Son Durum
(30.09.2014)
38
38
39
39
35
37
39
Genel
Müdürlük
13
13
14
14
12
13
25
Kalite ve
İmalat
Mühendisliği
313
301
356
350
384
382
395
Tasarım
Mühendisliği
167
Finans
43
Programlar
47
Operasyon/
İmalat
527
Bakım,
Onarım ve
Yenileme
Hizmetleri
0
AK
İnsan
Kaynakları
253
208
254
253
245
42
47
47
46
47
53
48
18
20
19
19
16
511
626
610
629
633
616
48
48
48
TA
SL
155
0
45
40
Ortalama
1108
1328
1432
1429
Toplam
1148
1398
1427
1437
GÖREVE
GÖRE
DAĞILIM
31.12.2011
31.12.2012
31.12.2013
Son Durum
(30.09.2014)
Mühendis
102
112
110
134
Tasarım
Mühendisi
124
195
193
205
BÖLGEYE
GÖRE
DAĞILIM
31.12.2011
31.12.2012
31.12.2013
Son Durum
(30.09.2014)
Eskişehir
1083
1304
1328
1348
Gebze
63
92
97
87
Ankara
2
2
2
2
223
EĞİTİM
DURUMUNA
GÖRE
DAĞILIM
31.12.2011
31.12.2012
31.12.2013
Son Durum
(30.09.2014)
8
14
11
5
Yüksek Lisans
95
127
134
122
Lisans
285
357
349
365
Yüksek Okul
201
254
275
287
Meslek Lisesi
511
Lise ve Altı
51
AK
Doktora ve
Üzeri
598
611
601
54
44
51
18.2. Pay sahipliği ve pay opsiyonları:
18.2.1. Yönetim kurulu üyelerinin ihraççının paylarına yönelik sahip oldukları opsiyonlar hakkında bilgi:
Yoktur.
TA
SL
18.2.2. Yönetimde söz sahibi olan personelin ihraççının paylarına yönelik sahip oldukları opsiyonlar hakkında
bilgi:
Yoktur.
18.2.3. Personelin ihraççıya fon sağlamasını mümkün kılan her türlü anlaşma hakkında bilgi:
Yoktur.
19. ANA PAY SAHİPLERİ
19.1. Son genel kurul toplantısı ve son durum itibariyle sermayedeki veya toplam oy hakkı içindeki payları
doğrudan veya dolaylı olarak %5 ve fazlası olan gerçek ve tüzel kişiler ayrı olarak gösterilmek kaydıyla ortaklık
yapısı:
Son genel kurul toplantısı ve son durum itibariyle sermayedeki veya toplam oy hakkı içindeki payları doğrudan veya
dolaylı olarak %5 ve fazlası olan tüzel kişilere ilişkin bilgi aşağıda temin edilmektedir. Son durum itibariyle, TUSAŞ
sermayesi ve toplam oy hakları sadece tüzel kişilere aittir.
224
Doğrudan Pay Sahipliğine İlişkin Bilgi
Ortağın;
Sermaye Payı / Oy Hakkı
Ticaret Unvanı
(ADET)
(%)
(TL)
(%)
198.889.890
54,49
198.889.890
54,49
Savunma
Müsteşarlığı
165.876.180
45,45
165.876.180
45,45
Sanayii
Türk Hava Kurumu
TOPLAM
AK
Türk Silahlı Kuvvetlerini
Güçlendirme Vakfı
233.930
0,06
233.930
0,06
365.000.000
100
365.000.000
100,00
TUSAŞ, yukarıda belirtildiği üzere, halka arz amacıyla sermayesini 121.667.000 TL miktarında artıracak olup, söz
konusu artış ve halka arz sonucunda sermaye yapısının aşağıdaki şekilde olacağı tahmin edilmektedir:
Ticaret Unvanı/ Adı Soyadı
Pay Adedi
Türk Silahlı Kuvvetlerini Güçlendirme
Vakfı
Pay Oranı (%)
Sermaye (TL)
198.889.890
40,87
165.876.180
165.876.180
34,08
233.930
233.930
0,05
Halka Açık
121.667.000
121.667.000
25,00
TOPLAM
486.667.000
486.667.000
100,00
TA
SL
198.889.890
Savunma Sanayii Müsteşarlığı
Türk Hava Kurumu
19.2. Sermayedeki veya toplam oy hakkı içindeki payları %5 ve fazlası olan gerçek kişi ortakların birbiriyle
akrabalık ilişkileri:
TUSAŞ sermayesinde veya toplam oy hakkı içinde payları %5 veya fazla olan gerçek kişi ortak bulunmamaktadır.
19.3. Sermayeyi temsil eden paylar hakkında bilgi:
Grubu
Nama/
İmtiyazların Türü
Bir Payın
Toplam
Hamiline
(Kimin sahip olduğu)
Nominal
(TL)
Olduğu
225
Sermaye
Oranı
(%)
Değeri
(TL)
A
Nama
Yönetim Kuruluna dört üye aday gösterme.
Yönetim Kurulu Başkanının A grubu pay sahiplerinin
aday gösterdiği Yönetim Kurulu üyeleri arasından
seçilecek olması.
Genel olarak Yönetim Kurulu kararlarında A grubu
paylara sahip kişilerce aday gösterilerek seçilmiş en az üç
üyenin olumlu oyunun aranması ve bazı hususlara ilişkin
Yönetim Kurulu kararlarında A grubu paylara sahip
kişilerce aday gösterilerek seçilmiş en az dört üyenin
olumlu oyunun aranması.
1,00
198.889.890
54,49
B
Nama
AK
A grubu payların maliki Türk Silahlı Kuvvetlerini
Güçlendirme Vakfı'dır.
Yönetim Kuruluna iki üye aday gösterme.
Yönetim Kurulu kararlarında B grubu paylara sahip
kişilerce aday gösterilerek seçilmiş en az bir üyenin
olumlu oyunun aranması ve bazı konularda alınacak
Yönetim Kurulu kararlarında B grubu pay sahiplerinin
aday göstermesi sonucu seçilen en az bir adet üyenin
olumlu oyunun aranması.
maliki
Savunma
C
Nama
165.876.180
45,45
1,00
233.930
0,06
Sanayii
TA
SL
B
grubu
payların
Müsteşarlığı'dır.
1,00
Yoktur.
C grubu payların maliki Türk Hava Kurumu'dur.
TOPLAM 365.000.000
100
19.4. İhraççının yönetim hakimiyetine sahip olanların adı, soyadı, ticaret unvanı, yönetim hakimiyetinin kaynağı
ve bu gücün kötüye kullanılmasını engellemek için alınan tedbirler:
İzahname’nin 19.1 numaralı maddesinde belirtilen Şirket ortakları TUSAŞ’ın yönetim hâkimiyetine sahiptir. Söz
konusu tüzel kişilerin yönetim hakimiyetine sahip olmalarının kaynağı, Esas Sözleşme kapsamında sahip oldukları
imtiyazlar ve bu ortakların sahip oldukları pay miktarlarıdır.
Esas Sözleşmenin 10. maddesi uyarınca, Şirket, dokuz (9) üyeden meydana gelen Yönetim Kurulu tarafından yönetilir.
Bu üyelerin üçte biri sermaye piyasası mevzuatı uyarınca yeterli bağımsızlık şartlarını sağlayan kişiler arasından Genel
Kurul tarafından seçilecek bağımsız üyelerden oluşur. Geri kalan Yönetim Kurulu üyelerinden dördü A grubu pay
sahipleri tarafından gösterilen adaylar arasından; ikisi B grubu pay sahipleri tarafından gösterilen adaylar arasından
Genel Kurul tarafından seçilir.7
7
Şirket'in 28 Mart 2014 tarihinde gerçekleşen olağanüstü genel kurul toplantısı ile aşağıdaki madde, Esas Sözleşme'ye geçici madde olarak
eklenmiştir:
"Esas Sözleşmenin 10. Maddesinde yer alan Yönetim Kurulu yapısı ve üye sayısı ile Yönetim Kurulunda görev alacak bağımsız üyelerin atanmasına
ilişkin düzenlemeler, Şirketin Sermaye Piyasası mevzuatına göre Kurumsal Yönetim İlkelerine tabi olduktan sonraki ilk genel kurul toplantısı
yapılana kadar geçerlilik kazanmayacak ve bu maddenin ikinci fıkrasındaki şekilde uygulanacaktır. Anılan düzenlemeler, söz konusu genel kurulun
toplantısı anında hüküm ve sonuç doğurmaya başlayacaktır.
Şirket, yedi (7) üyeden meydana gelen Yönetim Kurulu tarafından yönetilir. Bu üyelerin dördü (4) A grubu pay sahipleri tarafından gösterilen adaylar
arasından; üçü (3) B grubu pay sahipleri tarafından gösterilen adaylar arasından seçilir."
226
Esas Sözleşmenin 11. maddesi uyarınca, Yönetim Kurulu her yıl üyeleri arasından, bir Başkan ve Başkanın yokluğunda
ona vekâlet etmek üzere bir Başkan Vekili seçer. Başkan, A Grubu pay sahipleri tarafından aday gösterilerek seçilen
Yönetim Kurulu üyeleri arasından seçilir.
Esas Sözleşmenin 13. maddesi uyarınca, Yönetim Kurulu üye tam sayısının çoğunluğu ile toplanır ve kararlarını
toplantıda hazır bulunan üyelerin çoğunluğu ile alır. Toplantıya beş üyenin katıldığı hallerde ise en az dört üyenin
olumlu oyu ile karar alınır. Ancak, dört üyenin olumlu oyu ile karar alınması dâhil tüm toplantılarda ve kararlarda A
grubu pay sahipleri tarafından aday gösterilen en az üç üyenin ve B grubu pay sahipleri tarafından aday gösterilen en az
bir (1) üyenin katılması ve olumlu oyları aranır.
AK
Esas Sözleşmenin 14. maddesi uyarınca, Şirket’in yayınlanan son bilançosuna göre her bir işlem bazında ve/veya yıl
içinde toplam olarak en son gerçekleştirilen Genel Kurul Toplantısında onaylanan yıllık finansal tablo aktif toplamının
%20’sini aşan tutarda yeni projeler üstlenme, mali ve/veya ticari borçlanma, yeni duran varlık yatırımlarına girişme gibi
işletmeyi ağır yükümlülük altına sokan durumlarda taahhüde girmeden önce alınacak Yönetim Kurulu kararları; şirket
kurma veya bir şirkete ortak olma, şirketteki hisseleri satma veya devretme, dış ülkelerde Şirket adı altında temsilcilik
açmadan önce alınacak Yönetim Kurulu kararları ve Şirket'in taşınır taşınmaz malları hakları ve alacakları üzerinde
rehin ve ipotek tesisinde bulunma konularına ilişkin Yönetim Kurulu kararlarında A grubu pay sahipleri tarafından aday
gösterilen ve Genel Kurulca seçilen en az dört (4) ve B grubu pay sahipleri tarafından aday gösterilen ve Genel Kurulca
seçilen en az bir (1) Yönetim Kurulu üyesinin olumlu oyu aranır.
TA
SL
Esas Sözleşme'nin 7. maddesi uyarınca, Yönetim Kurulu, sermaye piyasası mevzuatı ve ilgili mevzuata uygun olarak,
kayıtlı sermaye tavanına kadar sermayenin artırılması, imtiyazlı ve/veya nominal değerinin üzerinde pay çıkarılması,
sadece ilk halka arzda pay sahiplerinin yeni pay alma haklarının kısıtlanması ve imtiyazlı pay sahiplerinin haklarını
kısıtlayıcı nitelikte karar alınması konularında yetkilidir. Yönetim Kurulunun sermayeye ilişkin yukarıda sayılan
kararlarında A grubu pay sahipleri tarafından aday gösterilen ve Genel Kurulca seçilen en az dört (4) Yönetim Kurulu
üyesinin ve B grubu pay sahipleri tarafından aday gösterilen ve Genel Kurulca seçilen en az bir (1) Yönetim Kurulu
üyesinin olumlu oyu aranır.
Söz konusu hakimiyetin kötüye kullanılmasını engellemek adına, Esas Sözleşmede ilgili düzenlemelere yer verilmiştir.
Esas Sözleşmenin;

10. maddesi gereğince;
o Dokuz üyeden oluşan Yönetim Kurulu’nda görev alacak bağımsız üyelerin sayısının ve niteliklerinin
Kurul’un kurumsal yönetim ilkelerine ilişkin düzenlemeleri ve ilgili mevzuat hükümlerine göre tespit
edilmesi,
o Yönetim Kurulu üyelerinin üçte birinin sermaye piyasası mevzuatı uyarınca yeterli bağımsızlık
şartlarını sağlayan kişiler arasından Genel Kurul tarafından seçilecek bağımsız üyelerden oluşması.8

14. maddesi gereğince Yönetim Kurulu'nun görev ve sorumluluklarının sağlıklı bir biçimde yerine getirmesini
teminen Denetimden Sorumlu Komite ve Kurumsal Yönetim Komitesi, Aday Gösterme Komitesi, Riskin
Erken Saptanması Komitesi ve Ücret Komitesi oluşturulması.

16. maddesi uyarınca Şirket’in denetimi, denetçi seçimi, görevden alınması ve ilgili tüm hususların TTK,
SPKn ve ilgili mevzuat hükümlerine göre yürütülmesi,
8
Şirket'in 28 Mart 2014 tarihinde gerçekleşen olağanüstü genel kurul toplantısı ile aşağıdaki madde, Esas Sözleşme'ye geçici madde olarak
eklenmiştir:
"Esas Sözleşmenin 10. Maddesinde yer alan Yönetim Kurulu yapısı ve üye sayısı ile Yönetim Kurulunda görev alacak bağımsız üyelerin atanmasına
ilişkin düzenlemeler, Şirketin Sermaye Piyasası mevzuatına göre Kurumsal Yönetim İlkelerine tabi olduktan sonraki ilk genel kurul toplantısı
yapılana kadar geçerlilik kazanmayacak ve bu maddenin ikinci fıkrasındaki şekilde uygulanacaktır. Anılan düzenlemeler, söz konusu genel kurulun
toplantısı anında hüküm ve sonuç doğurmaya başlayacaktır.
Şirket, yedi (7) üyeden meydana gelen Yönetim Kurulu tarafından yönetilir. Bu üyelerin dördü (4) A grubu pay sahipleri tarafından gösterilen adaylar
arasından; ucu (3) B grubu pay sahipleri tarafından gösterilen adaylar arasından seçilir."
227

22. maddesi gereğince Genel Kurul toplantılarında hazır bulunan pay sahiplerinin ve vekillerinin her pay için
bir oy hakkının bulunması.
İhraççının yönetim hakimiyetinin kötüye kullanılması konusunda kanunda belirtilen kurumsal yönetim ilkeleri dışında
bir tedbir alınmamıştır. Ayrıca, paylar Borsa’da işlem görmeye başladıktan sonra, Şirket’in halka açılmanın getireceği
denetimlere tabi olması da kontrol gücünün kötüye kullanımını engelleyecek tedbirler arasındadır.
19.5. İhraççının yönetim hakimiyetinde değişikliğe yol açabilecek anlaşmalar/düzenlemeler hakkında bilgi:
Yoktur.
20. İLİŞKİLİ TARAFLAR VE İLİŞKİLİ TARAFLARLA YAPILAN İŞLEMLER HAKKINDA BİLGİLER
AK
20.1. İzahname’de yer alan hesap dönemleri ve son durum itibariyle ilişkili taraflarla yapılan işlemler hakkında
UMS 24 çerçevesinde ayrıntılı açıklama:
Konsolide finansal tablolar için TUSAŞ Grubu'nun iştirakleri, hissedar şirketleri, hissedarlar ve onların bağlı ortaklık ve
iştiraklerinden olan alacak ve borçlar ayrı kalemler olarak gösterilmiş ve bu şirketler ve TUSAŞ Grubu'nun üst düzey
yöneticileri ve TUSAŞ Grubu yönetimi üzerinde kontrol veya önemli etki sahibi ortakların yakın aile üyeleri ilişkili
taraflar olarak adlandırılmıştır. Şirket’in bağlı ortaklığı (TEI)’nin, iki iştiraki olan General Electric International, Inc. ve
General Electric International Operations Company, Inc. vasıtasıyla kontrol gücü olmayan hissedarı GE’nin, TEI
üzerinde önemli bir etkisinin olması dolayısıyla, GE ilişkili taraflar olarak adlandırılmıştır.
TUSAŞ Grubu'nun, ilişkili tarafları ve faaliyet alanları aşağıdaki gibidir.
Ana Hissedarlar (TSKGV ve SSM):
TA
SL

SSM, TUSAŞ Grubu'nun yıllara yaygın projelerinin ana alıcılarından biridir.

TUSAŞ Grubu'nun iştiraki ve finansal yatırım:
TUSAŞ Grubu'nun iştiraki, TCI hava araçlarına ait kabin içi ürünlerinin tasarımı, üretimi, lojistik desteği,
modifikasyonu ve pazarlanması konusu ile faaliyet göstermektedir.

Ana hissedar (TSKGV) ve bağlı ortaklıkları:
TSKGV’nin bağlı ortaklıkları olan Roketsan ve Aselsan, TUSAŞ Grubu'nun projelerine sırasıyla, silah sistemleri ve
aviyonik mühendislik konularında destek hizmetleri sağlamaktadır. Ayrıca TSKGV’nin bağlı ortaklığı olan Havelsan,
TUSAŞ’ın ana platform sorumlusu olduğu durumlarda veya başka platformlarda, platformun similatörünün
geliştirilmesi amacıyla TUSAŞ’tan teknik destek almaktadır.

Kontrol gücü olmayan hissedar:
GE, iştirakleri olan General Electric International, Inc. ve General Electric International Operations Company, Inc.
vasıtasıyla, ilişkili şirket- konsolide edilen bağlı ortaklığın (TEI)'nin kontrol gücü olmayan hissedarıdır. TUSAŞ Grubu,
GE tarafından gönderilen kesinleşmiş siparişlere yönelik olmak üzere, havacılık motor parçası üretimi ve montajı
yapmaktadır.
31 Aralık Tarihleri İtibariyle
İşin yapısı gereği, Grup İlişkili Tarafları ile sürekli ticari işlemler yapmaktadır. 31 Aralık 2013, 2012 ve 2011 itibariyle
ilişkili taraflar ile olan önemli hesap bakiyeleri aşağıdaki gibi açıklanmıştır:
İlişkili Taraflardan Ticari Alacaklar
31 Aralık 2013
31 Aralık 2012
31 Aralık 2011
91.236.514
100.683.584
129.677.160
Ana hissedar
-Ticari alacaklar
228
- Gelir tahakkukları
Diğer Grup şirketleri
-Ticari alacaklar
-Gelir tahakkukları
Toplam
11.990.897
26.977.721
17.355.857
47.594.017
487.861
63.030.497
-
57.511.485
-
151.309.289
190.691.802
204.544.502
İlişkili Taraflardan Proje Sözleşmelerine İlişkin Alacaklar
31 Aralık 2013
31 Aralık 2012
31 Aralık 2011
Ana hissedar
285.940.616
30.304.548
98.926.555
Toplam
285.940.616
30.304.548
98.926.555
Diğer Grup şirketleri
Toplam
AK
İlişkili Taraflara Verilen Kısa Vadeli Avanslar
31 Aralık 2013
31 Aralık 2012
31 Aralık 2011
16.954.748
15.665.276
14.605.247
16.954.748
15.665.276
14.605.247
İlişkili Taraflara Verilen Uzun Vadeli Avanslar
31 Aralık 2013, 31 Aralık 2012 ve 31 Aralık 2011 - Yoktur.
TA
SL
İlişkili Taraflara Ticari Borçlar
İlişkili Taraflara Kısa Vadeli Ticari Borçlar
31 Aralık 2013
31 Aralık 2012
31 Aralık 2011
Ana hissedar
Diğer Grup şirketleri
11.684.480
28.003.734
15.574.400
18.825.775
20.898.248
39.074.413
Toplam kısa vadeli ticari borçlar
39.688.214
34.400.175
59.972.661
İlişkili Taraflara Uzun Vadeli Ticari Borçlar
31 Aralık 2013
31 Aralık 2012
31 Aralık 2011
Ana hissedar
312.344.545
135.948.162
141.263.404
Toplam
312.344.545
135.948.162
141.263.404
31 Aralık 2013
31 Aralık 2012
31 Aralık 2011
Ana hissedar
104.527.790
157.253.071
182.493.476
Toplam
104.527.790
157.253.071
182.493.476
31 Aralık 2013
31 Aralık 2012
31 Aralık 2011
Ana hissedar
Diğer Grup şirketleri
264.953.200
259.318
181.470.621
216.586
187.889.733
17.902.224
Toplam
265.212.518
181.687.207
205.791.957
Proje Sözleşmelerine İlişkin İlişkili Taraflara Borçlar
İlişkili Taraflardan Alınan Kısa Vadeli Avanslar
İlişkili Taraflardan Alınan Uzun Vadeli Avanslar
229
31 Aralık 2013
31 Aralık 2012
31 Aralık 2011
Ana hissedar
414.920.248
176.720.487
253.328.676
Toplam
414.920.248
176.720.487
253.328.676
1 Ocak –
31 Aralık 2013
1 Ocak –
31 Aralık 2012
1 Ocak –
31 Aralık 2011
Ana hissedar
Diğer Grup şirketleri
470.435.157
340.378.164
332.507.093
343.039.082
448.189.956
228.484.110
Toplam
810.813.321
675.546.175
676.674.066
İlişkili Taraflardan Alımlar
Diğer Grup şirketleri
Toplam
1 Ocak –
31 Aralık 2013
1 Ocak –
31 Aralık 2012
1 Ocak –
31 Aralık 2011
37.798.495
27.142.148
64.040.959
37.798.495
27.142.148
64.040.959
2013
2012
2011
819.751
849.164
TA
SL
Hizmet ve Lisans Ücreti Ödemeleri
AK
İlişkili Taraflara Satışlar
Diğer Grup şirketleri
1.378.006
TUSAŞ Grubu, müşterilere satılan J-79, J-85 ve F110 motor yedek parçalarının üretimi için GE’ye hizmet ve lisans
ücreti ödemektedir. Hizmet ve lisans ücreti ödemeleri konsolide kapsamlı kar veya zarar tablosunda satışların maliyeti
kaleminin içerisinde yer almaktadır.
30 Eylül 2014 İtibariyle
İşin yapısı gereği, TUSAŞ Grubu ilişkili tarafları ile sürekli ticari işlemler yapmaktadır. 30 Eylül 2014 ve 31 Aralık
2013 itibariyle İlişkili taraflar ile olan önemli hesap bakiyeleri aşağıdaki gibi açıklanmıştır:
İlişkili Taraflardan Ticari Alacaklar
Ana hissedar
-Ticari alacaklar
-Gelir tahakkukları
Diğer Grup Şirketleri
-Ticari alacaklar
-Gelir tahakkukları
Toplam
30 Eylül 2014
31 Aralık
2013
235.668.184
21.560.050
91.236.514
11.990.897
38.977.160
487.862
47.594.017
487.861
296.693.256
151.309.289
İlişkili Taraflardan Proje Sözleşmelerine İlişkin Alacaklar
30 Eylül 2014
197.611.716
Ana hissedar
230
31 Aralık 2013
285.940.616
Toplam
285.940.616
197.611.716
İlişkili taraflara verilen kısa vadeli avanslar
30 Eylül 2014
Ana hissedar
Diğer Grup Şirketleri
Toplam
31 Aralık 2013
16.954.748
16.954.748
11.395
73.795.278
73.806.673
AK
İlişkili Taraflara Verilen Uzun Vadeli Avanslar
30 Eylül 2014 ve 31 Aralık 2013 - Yoktur.
İlişkili Taraflara Ticari Borçlar
İlişkili Taraflara Kısa Vadeli Ticari Borçlar
30 Eylül 2014
Ana hissedar
Diğer Grup Şirketleri
31 Aralık 2013
13.370.486
24.573.673
11.684.480
28.003.734
37.944.159
39.688.214
30 Eylül 2014
31 Aralık 2013
Ana Hissedar
322.636.470
312.344.545
Toplam
322.636.470
312.344.545
TA
SL
Toplam kısa vadeli ticari borçlar
İlişkili Taraflara Uzun Vadeli Ticari Borçlar
(*) İlişkili taraflara uzun vadeli ticari borçların 279.460.523 TL (2013: 268.597.847 TL) tutarındaki kısmı, SSM
tarafından sağlanmış olan bazı projeler kapsamındaki kredilerin devlet teşvik ve yardımları olarak muhasebeleştirilen
tutar hariç kısmının itfa edilmiş maliyetinden oluşmaktadır. Devlet teşvik ve yardımları olarak muhasebeleştirilen
tutarın 30 Eylül 2014 tarihi itibariyle kalan bakiyesi 95.422.366 TL ( 2013: 101.685.229 TL) dir.
Proje Sözleşmelerine İlişkin İlişkili Taraflara Borçlar
30 Eylül 2014
31 Aralık 2013
Ana hissedar
203.516.865
104.527.790
Toplam
203.516.865
104.527.790
30 Eylül 2014
31 Aralık 2013
Ana hissedar
Diğer Grup Şirketleri
175.224.078
2.120.910
264.953.200
259.318
Toplam
177.344.988
265.212.518
İlişkili Taraflardan Alınan Kısa Vadeli Avanslar
İlişkili Taraflardan Alınan Uzun Vadeli Avanslar
30 Eylül 2014
Ana hissedar
1.075.903.491
231
31 Aralık 2013
414.920.248
Diğer Grup Şirketleri
Toplam
1.639.923
1.077.543.414
414.920.248
İlişkili Taraflara Satışlar
1 Ocak –
30 Eylül 2014
1 Ocak –
30 Eylül 2013
Ana hissedar
Diğer Grup Şirketleri
307.156.437
323.903.775
363.629.289
223.930.474
Toplam
631.060.212
587.559.763
1 Ocak –
30 Eylül 2014
1 Ocak –
30 Eylül 2013
18.306.063
27.426.261
18.306.063
27.426.261
1 Ocak –
30 Eylül 2014
1 Ocak –
30 Eylül 2013
346.661
307.956
Diğer Grup Şirketleri
Toplam
Hizmet ve Lisans Ücreti Ödemeleri
TA
SL
Diğer Grup Şirketleri
AK
İlişkili Taraflardan Alımlar
Toplam
346.661
307.956
TUSAŞ Grubu, müşterilere satılan J-79, J-85 ve F110 motor yedek parçalarının üretimi için GE’ye hizmet ve lisans
ücreti ödemektedir. Hizmet ve lisans ücreti ödemeleri konsolide kapsamlı kar veya zarar tablosunda satışların maliyeti
kaleminin içerisinde yer almaktadır.
20.2. İlişkili taraflarla yapılan işlerin ihraççının net satış hasılatı içindeki payı hakkında bilgi:
TL
Hasılat
30.09.2014
31.12.2013
31.12.2012
31.12.2011
1.528.747.171,00
1.740.474.525
1.492.857.423
1.396.908.391
629.773.716,00
810.813.321
675.546.175
676.674.066
%41
%47
%45
%48
İlişkili Taraf satışları
İlişkili
Taraf
Satışlarının Oranı
21. DİĞER BİLGİLER
21.1. Sermaye Hakkında Bilgiler
İzahname tarihi itibariyle, Şirket'in çıkarılmış sermayesi 365.000.000 TL'dir.
21.2. Kayıtlı Sermaye Tavanı:
Şirket’in kayıtlı sermaye tavanı 1.000.000.000 TL'dir.
21.3. İzahname’de yer alması gereken finansal tablo dönemleri itibariyle sermayenin %10’undan fazlası ayni
olarak ödenmişse konu hakkında bilgi:
Yoktur.
232
21.4. Sermayeyi temsil etmeyen kurucu ve intifa senetleri vb. hisselerin sayısı ve niteliği hakkında bilgi:
Yoktur.
21.5. İhraççının paylarından, kendisi tarafından bizzat tutulan veya onun adına tutulan veya bağlı
ortaklıklarının sahip oldukları ihraççı paylarının adedi, defter değeri ve nominal değeri:
Yoktur.
21.6. Varantlı sermaye piyasası araçları, paya dönüştürülebilir tahvil, pay ile değiştirilebilir tahvil vb. sermaye
piyasası araçlarının miktarı ve dönüştürme, değişim veya talep edilme esaslarına ilişkin bilgi:
Yoktur.
Yoktur.
AK
21.7. Grup şirketlerinin opsiyona konu olan veya koşullu ya da koşulsuz bir anlaşma ile opsiyona konu olması
kararlaştırılmış sermaye piyasası araçları ve söz konusu opsiyon hakkında ilişkili kişileri de içeren bilgi:
21.8. İzahname’de yer alması gereken finansal tablo dönemleri itibariyle yapılan sermaye artırımları ve
kaynakları ile sermaye azaltımları, yaratılan/iptal edilen pay grupları ve pay sayısında değişikliğe yol açan diğer
işlemlere ilişkin bilgi:
TA
SL
TUSAŞ bünyesinde son üç yıl içinde sermaye artırımı ve sermaye azaltımı yapılmamış olmakla birlikte; Şirket'in 18
Haziran 2013 tarihli Genel Kurul toplantısında alınan karar uyarınca Esas Sözleşme'nin 6. maddesi tadil edilerek
Şirket'in her bir payının nominal değeri 1 TL olarak belirlenmiştir. Bu itibarla, Şirket hissedarlarından TSKGV’nin pay
sayısı 198.889.890, SSM'nin 165.876.180, THK'nın ise 233.930 olarak değişmiştir.
TUSAŞ pay sahiplerinden Murad BAYAR’ın sahip olduğu dört adet pay, 31 Ekim 2012 tarihli hisse devir sözleşmesi
uyarınca TUSAŞ pay sahiplerinden SSM’ye; TUSAŞ pay sahiplerinden Cemal Alagöz’ün sahip olduğu dört adet pay
ise 16 Ekim 2012 tarihli hisse devir sözleşmesi uyarınca TUSAŞ pay sahiplerinden TSKGV’ye devredilmiş olup bu
devirler 2 Kasım 2012 tarih ve 2012/XVII/12 sayılı Yönetim Kurulu kararı ile onaylanmış ve TUSAŞ’ın güncel pay
sahipliği yapısı bu şekilde oluşmuştur.
21.9. İhraççının son on iki ay içinde halka arz, tahsisli veya nitelikli yatırımcıya satış suretiyle pay ihracının
bulunması halinde, bu işlemlerin niteliğine, bu işlemlere konu olan payların tutarı ve niteliklerine ilişkin
açıklamalar:
Yoktur.
21.10. İhraççının mevcut durum itibariyle paylarının borsada işlem görmesi durumunda hangi payların borsada
işlem gördüğüne veya bu hususlara ilişkin bir başvurusunun bulunup bulunmadığına ilişkin bilgi:
Yoktur.
21.11. İzahname’nin hazırlandığı yıl ve bir önceki yılda eğer ihraççı hali hazırda halka açık bir ortaklık ise
ihraççının payları üzerinde üçüncü kişiler tarafından gerçekleştirilen ele geçirme teklifleri ile söz konusu
tekliflerin fiyat ve sonuçları hakkında bilgi:
Yoktur.
21.12. Esas sözleşme ve iç yönergeye ilişkin önemli bilgiler:
TUSAŞ Esas Sözleşmesi’nin tam metni Ek 2'de temin edilmektedir.
TUSAŞ Genel Kurul İç Yönergesi'nin tam metni Ek 3'te temin edilmektedir.
TUSAŞ Yönetim Kurulu İç Yönergesi’nin tam metni Ek 4’te temin edilmektedir.
233
21.13.
Esas sözleşmenin ilgili maddesinin referans verilmesi suretiyle ihraççının amaç ve faaliyetleri:
Esas Sözleşmenin 4. maddesi uyarınca, sermaye piyasası mevzuatı ve ilgili mevzuata aykırı olmamak ve sermaye
piyasası mevzuatı uyarınca gerekli açıklamaları yapmak kaydıyla, Şirket'in işletme konusu savunma, havacılık ve uzay
sanayi konularında araştırma, geliştirme, destek hizmeti sağlama, kalibrasyon işi görme, eğitim verme, yatırım
danışmanlığı faaliyeti niteliğinde olmamak kaydıyla danışmanlık yapma, modifikasyon, modernizasyon, sistem
entegrasyon, bakım, tamir, revizyon, tasarım, mühendislik, yazılım, montaj, test, laboratuvar dâhil ve fakat bununla
sınırlı olmaksızın tesis tasarımı, inşaatı, işletmesi, yönetimi, kalifikasyonu ve üretimidir. Şirket, havacılık ve uzay
sanayi kapsamındaki kabiliyetleri, mal ve hizmetleri sair sanayi dallarında da uygulayıp kullanabilir. Şirket, havacılık
işletmesi kurabilir, havacılık alanında eğitim vermek maksadıyla özel eğitim kurumu açabilir ve işletebilir. Şirket, özel
teknik bilgisi ve fikri mülkiyet haklarını kullandırmak için lisans ve ruhsat verebilir, teknoloji transferi için her türlü
işlemi icra edebilir. Şirket, çalışanları ve menfaat sahiplerinin ihtiyaçlarına yönelik olarak hastane, sosyal tesisler, kreş
işletebilir.
AK
Şirket, işleri için veya Şirket işleri ile ilgili olarak borç alabilir ve/veya sermaye piyasası mevzuatı uyarınca gerekli
açıklamaları yapmak ve SPKn uyarınca örtülü kazanç veya sermaye aktarımı sonucunu doğurmaması kaydıyla TTK,
sermaye piyasası mevzuatı ve ilgili mevzuata uygun olarak gayrimenkul ipoteği, menkul rehni, ticari işletme rehni,
kefalet ve banka teminatları da dâhil olmak üzere (i) Şirket kendi adına, (ii) mali tablolarının hazırlanması sırasında tam
konsolidasyon kapsamına dâhil ettikleri ortaklıklar lehine ve (iii) olağan ticari faaliyetlerinin yürütülmesi amacıyla
teminat verebilir. Şirket, sermaye piyasası mevzuatı, ticaret mevzuatı ve ilgili mevzuatta belirlenen esaslar çerçevesinde
kendi paylarını geri alabilir. Geri alım işlemleri süresince Sermaye Piyasası Mevzuatının öngördüğü sınırlamalara
uyulur.
TA
SL
Şirket sermaye piyasası mevzuatı ve ilgili mevzuata aykırı olmamak ve sermaye piyasası mevzuatı uyarınca gerekli
açıklamaları yapmak ve SPKn uyarınca örtülü kazanç veya sermaye aktarımı sonucu doğurmaması kaydıyla, işletme
konusu ile ilgili amaçlarını gerçekleştirebilmek için yurtiçi yurtdışı bankalar, finans kurumları, finansal piyasalar, emtia
borsaları ve benzeri kuruluş, müessese borsa ve piyasalarda kısa, orta ve uzun vadeli her türlü nakdi ve gayri nakdi
krediler alabilir, finansman ve mal bağlantıları yapabilir, anlaşmalar yapabilir, kaynak sağlayabilir, sermaye piyasası
mevzuatı ile düzenlenen aracılık faaliyeti, menkul kıymet portföy işletmeciliği ve yatırım danışmanlığı faaliyeti
niteliğinde olmamak üzere diğer her tür finansal araçları konu alan sözleşmelere taraf olabilir.
TTK'nın 358. maddesine ve yürürlükteki mevzuat hükümlerine aykırılık teşkil etmemek kaydıyla, Şirket’in yurtdışında
veya yurtiçinde doğrudan veya dolaylı olarak pay sahibi olduğu ortaklıklara, ana hissedarlarına ve grup şirketlerine,
ödünç para verme işlemleri niteliğinde olmamak kaydıyla döviz veya Türk Lirası borç verebilir.
Bu konularda bağlı ortaklıklarına, iştiraklerine, yönetimine katıldığı kuruluşlara, yapmış olduğu iş ortaklığı ve iş
irtifaklarına yatırım danışmanlığı faaliyeti niteliğinde olmamak üzere her çeşit danışmanlık yönetim ve organizasyon
hizmetleri verebilir. Kanuni şartlara uymak kaydıyla gayrimenkul alıp satabilir, inşa edebilir veya inşa ettirebilir ve
kiralayabilir ve iktisap edilen bu gibi gayrimenkul ve haklar üzerinde ipotek tesis edebilir, teminat anlaşmaları
akdedebilir.
Şirket, sermaye piyasası mevzuatı ve ilgili mevzuata aykırı olmamak ve sermaye piyasası mevzuatı uyarınca gerekli
açıklamaları yapmak ve SPKn uyarınca örtülü kazanç veya sermaye aktarımı sonucu doğurmaması kaydıyla, aracılık
yapmamak, menkul kıymet ve portföy yöneticiliğinde bulunmamak; özellikle yürürlükteki mevzuat yükümlülüklerine
aykırılık teşkil etmemek ve gerekli kılınan tüm yasal izinleri almak şartıyla Şirket faaliyetleri ile ilgili olarak veya
bilcümle nedenlerle yerli veya yabancı, gerçek veya tüzel kişilerle şirket veya başka ortaklıklar kurabilir, mevcut veya
kurulacak şirketlere veya diğer ortaklıklara iştirak edebilir, mevcut veya kurulacak şirketlerin hisse senetlerini veya
paylarını satın alabilir, devlet, mahalli idareler, belediyeler, kamu iktisadi teşebbüsleri, yerli ve yabancı firmalarca
kurulmuş şirketlerin hisse senetlerini alıp satabilir, bunları devredebilir ve bunların mülkiyetine ilişkin olarak yasaların
cevaz verdiği her türlü tasarrufta bulunabilir, borçlanma aracı niteliğinde her türlü menkul kıymeti alabilir, bilcümle
iktisap ettiği varlıkları gerektiğinde amacına uygun olarak elden çıkarabilir, SPKn uyarınca örtülü kazanç veya sermaye
aktarımı sonucu doğurmaması ve kanuni gerekliliklerin yerine getirilmiş olması kaydıyla sermaye piyasası mevzuatınca
belirlenen usul ve esaslara uygun olarak her türlü üçüncü kişilere bağışta bulunabilir, vakıf kurabilir ve safi kârdan
şirket tarafından kurulacak olanlar dâhil vakıflara pay ayırabilir.
Şirket, sermaye piyasası mevzuatı ve ilgili mevzuata aykırı olmamak ve SPKn uyarınca örtülü kazanç veya sermaye
aktarımı sonucu doğurmaması kaydıyla her türlü nakdi ve gayrinakdi, maddi ve gayrimaddi alacaklar ve haklar ile
Şirket’e karşı verilen taahhüt ve garantileri teminata almak için gayrimenkul ipoteği, menkul rehni, ticari işletme rehni,
kefalet ve banka teminatları da dâhil olmak üzere her türlü teminatı alabilir, borcu temlik edebilir, bu teminatları
feshedebilir, çözebilir, gereğinde nakde çevirebilir veya iktisap edebilir.
234
Şirket, sermaye piyasası mevzuatı ve ilgili mevzuata aykırı olmamak kaydıyla, gerek yurt içinde ve gerekse yurt dışında
şubeler, acentelikler, irtibat büroları ve temsilcilikler kurabilir.
Şirket, amaç ve faaliyet konularının tahakkuku için sermaye piyasası mevzuatı ve ilgili mevzuata aykırı olmamak ve
SPKn uyarınca örtülü kazanç veya sermaye aktarımı sonucu doğurmaması kaydıyla ve bu maddede sayılan işlemlerle
sınırlı olmamak üzere gereken her türlü işlemlerde bulunabilir.
21.14. Yönetim kuruluna ve komitelere ilişkin önemli hükümlerin özetleri:
AK
Esas Sözleşmenin 10. maddesine göre Şirket, dokuz üyeden meydana gelen Yönetim Kurulu tarafından yönetilir. Bu
üyelerin üçte biri sermaye piyasası mevzuatı uyarınca yeterli bağımsızlık şartlarını sağlayan kişiler arasından Genel
Kurul tarafından seçilecek bağımsız üyelerden oluşur. Geri kalan Yönetim Kurulu üyelerinden dördü A grubu pay
sahipleri tarafından gösterilen adaylar arasından; ikisi B grubu pay sahipleri tarafından gösterilen adaylar arasından
Genel Kurul tarafından seçilir.9
Yönetim Kurulunda görev alacak bağımsız üyelerin sayısı ve nitelikleri Kurul'un kurumsal yönetime ilişkin
düzenlemeleri ve ilgili mevzuat hükümlerine göre tespit edilir.
Kurul'un kurumsal yönetim ilkeleri uyarınca bağımsız üye sayılan kişilerin adaylık ve seçiminde sermaye piyasası
mevzuatına uyulur. Yönetim Kurulu üyeleri üç yıla kadar görev yapmak üzere, sermaye piyasası mevzuatı ve ilgili
mevzuat hükümleri uyarınca seçilirler. Yönetim Kurulu üyeleri tekrar seçilebilirler.
TA
SL
Yönetim Kurulu üyelerine verilecek ücretler ve sair haklar, sermaye piyasası mevzuatı ve sair mevzuat uyarınca Genel
Kurul tarafından belirlenir. Yönetim Kurulu’nda herhangi bir üyeliğin herhangi bir nedenle boşalması durumunda,
Yönetim Kurulu, kanunen ve Esas Sözleşme ’ye göre gerekli nitelikleri haiz ve boşalan üyeyi aday gösteren pay
grubunun göstereceği adaylar arasından bir kişiyi geçici olarak seçer.
11. madde uyarınca, Yönetim Kurulu her yıl üyeleri arasından, bir Başkan ve Başkanın yokluğunda ona vekâlet etmek
üzere bir Başkan Vekili seçer. Başkan, A grubu pay sahipleri tarafından aday gösterilerek seçilen Yönetim Kurulu
üyeleri arasından seçilir. Başkan ve Başkan Vekilinin bulunmadığı toplantılarda, o toplantıya katılan üyeler, başkanlık
etmek üzere aralarından geçici bir başkan seçerler.
Yönetim Kurulu toplantılarının yeri ve tarihi Yönetim Kurulu tarafından kararlaştırılır. Başkan ve onun yokluğunda
Başkan Vekili de Yönetim Kurulunu toplantıya davet edebilir. Bundan başka, Yönetim Kurulu, müştereken beş üye
tarafından da toplantıya çağrılabilir. Her toplantının gündemi, Başkan veya onun namına Başkan Vekili tarafından
hazırlanır ve Yönetim Kurulunca kararlaştırılan toplantı yeri ve zamanını da belirtir şekilde üyelere sunulur.
Yönetim Kurulu ayda bir defadan az olmamak üzere, Şirket işleri lüzum gösterdikçe toplanır.
Yönetim Kurulu toplantı tarihine bir önceki Yönetim Kurulu toplantısında karar verilebilir veya Yönetim Kurulu
toplantılarına davet yazılı her üyeye telgraf, alındığı teyit edilmek şartıyla faks veya e-posta veya daha seri bir
haberleşme vasıtasıyla veya sair şekilde alındığı belgelendirilerek yapılır. Davet ile toplantı günü arasında on günden az
olmamak üzere yeterli süre bırakılır. Bütün üyelerin toplantıda hazır bulunmaları halinde ihbar ve süre şartı aranmaz.
Yönetim Kurulu toplantıları, şirket merkezi ya da Ankara il sınırları içinde yapılır. Yönetim Kurulu toplantıları ilgili
mevzuat hükümleri uyarınca elektronik ortamda da icra edilebilir. Elektronik ortamda yapılacak toplantılarda ilgili
mevzuat hükümleri uygulanır. Şirket’in Yönetim Kurulu toplantısına katılma hakkına sahip olanlar bu toplantılara,
TTK'nın 1527. maddesi uyarınca elektronik ortamda da katılabilir. Şirket, Ticaret Şirketlerinde Anonim Şirket Genel
9
Şirket'in 28 Mart 2014 tarihinde gerçekleşen olağanüstü genel kurul toplantısı ile aşağıdaki madde, Esas Sözleşme'ye geçici madde olarak
eklenmiştir:
"Esas Sözleşmenin 10. Maddesinde yer alan Yönetim Kurulu yapısı ve üye sayısı ile Yönetim Kurulunda görev alacak bağımsız üyelerin atanmasına
ilişkin düzenlemeler, Şirketin Sermaye Piyasası mevzuatına göre Kurumsal Yönetim İlkelerine tabi olduktan sonraki ilk genel kurul toplantısı
yapılana kadar geçerlilik kazanmayacak ve bu maddenin ikinci fıkrasındaki şekilde uygulanacaktır. Anılan düzenlemeler, söz konusu genel kurulun
toplantısı anında hüküm ve sonuç doğurmaya başlayacaktır.
Şirket, yedi (7) üyeden meydana gelen Yönetim Kurulu tarafından yönetilir. Bu üyelerin dördü (4) A grubu pay sahipleri tarafından gösterilen adaylar
arasından; ucu (3) B grubu pay sahipleri tarafından gösterilen adaylar arasından seçilir."
235
Kurulları Dışında Elektronik Ortamda Yapılacak Kurullar Hakkında Tebliğ hükümleri uyarınca hak sahiplerinin bu
toplantılara elektronik ortamda katılmalarına ve oy vermelerine imkân tanıyacak Elektronik Toplantı Sistemini
kurabileceği gibi bu amaç için oluşturulmuş sistemlerden de hizmet satın alabilir.
Yapılacak toplantılarda kurulmuş olan sistem üzerinden veya destek hizmeti alınacak sistem üzerinden hak sahiplerinin
ilgili mevzuatta belirtilen haklarını Ticaret Şirketlerinde Anonim Şirket Genel Kurulları Dışında Elektronik Ortamda
Yapılacak Kurullar Hakkında Tebliğ hükümlerinde belirtilen çerçevede kullanabilmesi sağlanır. Yönetim Kurulu
üyeleri, ilgili kararın daha sonra tüm üyeler tarafından imzalanması şartıyla toplantılara katılanların birbirlerini
duyabilecekleri ve toplantıda hazır bulunma imkânını sağlayan, tele-konferans, video konferans veya benzeri iletişim
araçları vasıtasıyla katılabilirler.
Yönetim Kurulu, bütün üyelerin imzalı muvafakati halinde, toplanmadan da karar alabilir ve bu suretle alınan kararlar,
usulüne uygun olarak yapılan toplantıda alınan kararla aynı hükmü haizdir.
AK
Yönetim Kurulu toplantılarına önceden mazeret bildirmeksizin arka arkaya üç kez katılmayan Yönetim Kurulu Üyesi
görevinden istifa etmiş sayılır.
Esas Sözleşme’nin 13. maddesi uyarınca, Yönetim Kurulu üye tam sayısının çoğunluğu ile toplanır ve kararlarını
toplantıda hazır bulunan üyelerin çoğunluğu ile alır. Toplantıya beş üyenin katıldığı hallerde ise en az dört üyenin
olumlu oyu ile karar alınır. Ancak, dört üyenin olumlu oyu ile karar alınması dâhil tüm toplantılarda ve kararlarda A
grubu pay sahipleri tarafından aday gösterilen en az üç üyenin ve B grubu pay sahipleri tarafından aday gösterilen en az
bir üyenin katılması ve olumlu oyları aranır. Karar için Yönetim Kurulu'na sunulan her konuda her üyenin bir oy hakkı
vardır.
TA
SL
Bir toplantıda oya sunulan konu ile ilgili olarak lehe ve aleyhe oylar eşitliği halinde konunun müzakeresi bir sonraki
toplantıya ertelenir ve durum yazı ile tüm üyelere bildirilir. İkinci toplantıda da oyların eşitliği halinde konu reddedilmiş
sayılır. Alınan kararlar Yönetim Kurulu karar defterine geçirilir ve üyeler tarafından imzalanır.
Esas sözleşmenin 14. maddesine göre, Yönetim Kurulu, TTK ve ilgili mevzuatta hükmünde sayılan devredilmez görev
ve yetkilerin yanı sıra kanun ve Esas Sözleşmeyle Genel Kurulun yetkisine bırakılmış hususlar dışında Şirket’in işletme
konusunun gerçekleştirilmesi için gerekli olan her iş ve işlem hakkında karar almaya yetkilidir. Yönetim Kurulu
görevini iç yönerge esasları dâhilinde yapar.
Yönetim Kurulu görev ve yetkilerini devrettiği konularda da ön inceleme yapabilir ve karar alabilir. Sermaye piyasası
mevzuatında belirtilen önemli nitelikte sayılan işlemlerde ve ilişkili taraf işlemlerinde söz konusu mevzuat hükümlerine
uyulur.
Yönetim Kurulu, Şirket’in içinde bulunduğu durum ve gereksinimlere uygun olarak, görev ve sorumluluklarının sağlıklı
bir biçimde yerine getirmesini teminen Denetimden Sorumlu Komite ve Kurumsal Yönetim Komitesi, Aday Gösterme
Komitesi, Riskin Erken Saptanması Komitesi ve Ücret Komitesi oluşturur. Yönetim Kurulu yapılanması gereği ayrı bir
Aday Gösterme Komitesi ve Ücret Komitesi oluşturulamaması durumunda, Kurumsal Yönetim Komitesi bu
komitelerin görevlerini yerine getirir. Komitelerin oluşturulması, karar alma süreci görev ve çalışma esasları, Kurul'un
Kurumsal Yönetim İlkelerine uygun olarak Esas Sözleşme hükümleri de dikkate alınarak ayrıntılı olarak Yönetim
Kurulu tarafından belirlenir ve kamuya açıklanır. Yönetim Kurulu her zaman komitelerin görev ve çalışma alanlarını
yeniden belirleyebileceği gibi üyeliklerinde de gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir.
Esas Sözleşmenin 14. maddesi uyarınca, Şirket’in yayınlanan son bilançosuna göre her bir işlem bazında ve/veya yıl
içinde toplam olarak en son gerçekleştirilen Genel Kurul Toplantısında onaylanan yıllık finansal tablo aktif toplamının
%20’sini aşan tutarda yeni projeler üstlenme, mali ve/veya ticari borçlanma, yeni duran varlık yatırımlarına girişme gibi
işletmeyi ağır yükümlülük altına sokan durumlarda taahhüde girmeden önce alınacak Yönetim Kurulu kararları; şirket
kurma veya bir şirkete ortak olma, şirketteki hisseleri satma veya devretme, dış ülkelerde Şirket adı altında temsilcilik
açmadan önce alınacak Yönetim Kurulu kararları ve Şirket'in taşınır taşınmaz malları hakları ve alacakları üzerinde
rehin ve ipotek tesisinde bulunma konularına ilişkin Yönetim Kurulu kararlarında A grubu pay sahipleri tarafından aday
gösterilen ve Genel Kurulca seçilen en az dört (4) ve B grubu pay sahipleri tarafından aday gösterilen ve Genel Kurulca
seçilen en az bir (1) Yönetim Kurulu üyesinin olumlu oyu aranır.
Esas Sözleşme'nin 7. maddesi uyarınca, Yönetim Kurulu, sermaye piyasası mevzuatı ve ilgili mevzuata uygun olarak,
kayıtlı sermaye tavanına kadar sermayenin artırılması, imtiyazlı ve/veya nominal değerinin üzerinde pay çıkarılması,
sadece ilk halka arzda pay sahiplerinin yeni pay alma haklarının kısıtlanması ve imtiyazlı pay sahiplerinin haklarını
kısıtlayıcı nitelikte karar alınması konularında yetkilidir. Yönetim Kurulunun sermayeye ilişkin yukarıda sayılan
236
kararlarında A grubu pay sahipleri tarafından aday gösterilen ve Genel Kurulca seçilen en az dört (4) Yönetim Kurulu
üyesinin ve B grubu pay sahipleri tarafından aday gösterilen ve Genel Kurulca seçilen en az bir (1) Yönetim Kurulu
üyesinin olumlu oyu aranır.
Yönetim Kurulu, grup müdürü ve üzeri düzeydeki yöneticilerin kadrolarını belirler, bu kadrolara atanacak kişiler ile
diğer kişilere iş kanununun sağladığı hak ve menfaatler ilerisinde özellikteki iş sözleşmelerini yapar. Yönetim Kurulu
uhdesinde tutuğu bu yetkiyi, Yönetim Kurulu üyelerinden bir veya birkaçına veya genel müdüre veya diğer kişilere,
devredemez.
Esas Sözleşmenin 16. maddesine göre, Şirket'in denetimi, denetçi seçimi, görevden alınması ve ilgili tüm hususlar TTK,
SPKn ve ilgili mevzuat hükümlerine göre yürütülür.
AK
Esas sözleşmenin 26. maddesine göre, finansal tablo ve raporlar, TTK'da öngörülen ve sermaye piyasası mevzuatı ile
belirlenen zamanlarda ve esaslara göre bağımsız denetimden geçirilir ve bağımsız denetim raporları ve bağımsız
denetim sonuçları kamuya duyurulur.
21.15. Her bir pay grubunun sahip olduğu imtiyazlar, bağlam ve sınırlamalar hakkında bilgi:
Esas Sözleşmesinin 9. maddesi uyarınca, A grubu pay sahipleri ile B grubu pay sahiplerinin 10. maddede belirtildiği
şekilde yönetim kurulu üyeliğine aday gösterme imtiyazı mevcuttur. Esas sözleşmenin 10. maddesi uyarınca, Yönetim
Kurulu üyelerinden dördü A grubu pay sahipleri tarafından gösterilen adaylar arasından; ikisi B grubu pay sahipleri
tarafından gösterilen adaylar arasından Genel Kurul tarafından seçilir. 10
TA
SL
Buna ek olarak, 11. madde uyarınca Yönetim Kurulu Başkanı, A grubu pay sahipleri tarafından aday gösterilerek
seçilen Yönetim Kurulu üyeleri arasından seçilir. Keza, 13. madde uyarınca, Yönetim Kurulu üye tam sayısının
çoğunluğu ile toplanır ve kararlarını toplantıda hazır bulunan üyelerin çoğunluğu ile alır. Toplantıya beş üyenin
katıldığı hallerde ise en az dört üyenin olumlu oyu ile karar alınır. Ancak, dört üyenin olumlu oyu ile karar alınması
dâhil tüm toplantılarda ve kararlarda A grubu pay sahipleri tarafından aday gösterilen en az üç üyenin ve B grubu pay
sahipleri tarafından aday gösterilen en az bir üyenin katılması ve olumlu oyları aranır.
Esas Sözleşmenin 14. maddesi uyarınca, Şirket’in yayınlanan son bilançosuna göre her bir işlem bazında ve/veya yıl
içinde toplam olarak en son gerçekleştirilen Genel Kurul Toplantısında onaylanan yıllık finansal tablo aktif toplamının
%20’sini aşan tutarda yeni projeler üstlenme, mali ve/veya ticari borçlanma, yeni duran varlık yatırımlarına girişme gibi
işletmeyi ağır yükümlülük altına sokan durumlarda taahhüde girmeden önce alınacak Yönetim Kurulu kararları; şirket
kurma veya bir şirkete ortak olma, şirketteki hisseleri satma veya devretme, dış ülkelerde Şirket adı altında temsilcilik
açmadan önce alınacak Yönetim Kurulu kararları ve Şirket'in taşınır taşınmaz malları hakları ve alacakları üzerinde
rehin ve ipotek tesisinde bulunma konularına ilişkin Yönetim Kurulu kararlarında A grubu pay sahipleri tarafından aday
gösterilen ve Genel Kurulca seçilen en az dört (4) ve B grubu pay sahipleri tarafından aday gösterilen ve Genel Kurulca
seçilen en az bir (1) Yönetim Kurulu üyesinin olumlu oyu aranır.
Esas Sözleşme'nin 7. maddesi uyarınca, Yönetim Kurulu, sermaye piyasası mevzuatı ve ilgili mevzuata uygun olarak,
kayıtlı sermaye tavanına kadar sermayenin artırılması, imtiyazlı ve\veya nominal değerinin üzerinde pay çıkarılması,
sadece ilk halka arzda pay sahiplerinin yeni pay alma haklarının kısıtlanması ve imtiyazlı pay sahiplerinin haklarını
kısıtlayıcı nitelikte karar alınması konularında yetkilidir. Yönetim Kurulunun sermayeye ilişkin yukarıda sayılan
kararlarında A grubu pay sahipleri tarafından aday gösterilen ve Genel Kurulca seçilen en az dört (4) Yönetim Kurulu
üyesinin ve B grubu pay sahipleri tarafından aday gösterilen ve Genel Kurulca seçilen en az bir (1) Yönetim Kurulu
üyesinin olumlu oyu aranır.
Şirket'in 28 Mart 2014 tarihinde gerçekleşen olağanüstü genel kurul toplantısı ile aşağıdaki madde, Esas Sözleşme'ye geçici madde olarak
eklenmiştir:
10
"Esas Sözleşmenin 10. Maddesinde yer alan Yönetim Kurulu yapısı ve üye sayısı ile Yönetim Kurulunda görev alacak bağımsız üyelerin atanmasına
ilişkin düzenlemeler, Şirketin Sermaye Piyasası mevzuatına göre Kurumsal Yönetim İlkelerine tabi olduktan sonraki ilk genel kurul toplantısı
yapılana kadar geçerlilik kazanmayacak ve bu maddenin ikinci fıkrasındaki şekilde uygulanacaktır. Anılan düzenlemeler, söz konusu genel kurulun
toplantısı anında hüküm ve sonuç doğurmaya başlayacaktır.
Şirket, yedi (7) üyeden meydana gelen Yönetim Kurulu tarafından yönetilir. Bu üyelerin dördü (4) A grubu pay sahipleri tarafından gösterilen adaylar
arasından; ucu (3) B grubu pay sahipleri tarafından gösterilen adaylar arasından seçilir."
237
Bağlamlarla ilgili olarak, Esas Sözleşmenin 7. maddesi uyarınca, A Grubu payların, B Grubu paylara sahip kişiler
dışındaki kişilere devredilmesi halinde, devredilen A Grubu paylar, devir tarihi itibariyle kendiliğinden C Grubu
paylara dönüşür. B Grubu payların, A Grubu paylara sahip kişiler dışındaki kişilere devredilmesi halinde, devredilen B
Grubu paylar, devir tarihi itibariyle kendiliğinden C Grubu paylara dönüşür.
A Grubu paylar ile B Grubu payların herhangi birinin borsada satılması için satılacak payların C Grubu paylara
dönüşmüş olması şartı aranır. A Grubu paylar ile B Grubu paylardan herhangi birine sahip hissedarın, borsada satış
işlemlerine başlamak için Merkezi Kayıt Kuruluşuna başvurmasıyla birlikte bildirime konu paylar kendiliğinden C
Grubu paylara dönüşür.
Bütün ortakların yeni pay alma hakları tamamen kısıtlanarak sermaye artırılması halinde, çıkarılacak paylar (C) grubu
olacaktır.
AK
Sermaye artışlarında pay sahiplerinin bedelsiz pay alma ve yeni pay alma hakları kendi grupları dâhilinde kullanılır.
Yeni pay alma haklarının kullanımından sonra kalan A ve B grubu payların satışında öncelikle A grubu pay sahiplerine
kalan B grubu paylar, B grubu pay sahiplerine kalan A grubu paylar teklif edilir, bu durumda dahi satılmayan pay
olması durumunda kalan paylar kendiliğinden C grubu paylara dönüşür.
TA
SL
A ve B grubu nama yazılı payların üçüncü şahıslara devri ile ilgili olarak mevcut A ve B grubu pay sahiplerinin satış
teklifi tarihinden itibaren 30 gün içinde kullanmaları gereken öncelikle alım hakkı vardır. Bu sebeple paylarının
tamamını veya bir kısmını üçüncü şahıslara devretmek isteyen pay sahibi devretmek istediği payları önce A ve B
grubundaki diğer pay sahiplerine payları oranında fiyat ve diğer satış şartlarını da bildirerek yazılı olarak teklif etmek
mecburiyetindedir. Teklif yapılan pay sahiplerinden herhangi biri satın almayı yazılı olarak 30 gün içinde kabul
etmediği takdirde, devreden pay sahibi bu payları ilk teklifinde yer alan fiyat ve diğer satış şartlarından daha ehven
şartlarda olmamak kaydıyla dilediği üçüncü şahıslara satmakta serbesttir. Bu durumda üçüncü kişilere satışta A ve B
grubuna ilişkin öncelikle alım hakkı kalkar ve üçüncü kişilere devredilecek paylar kendiliğinden C grubuna dönüşür. A
ve B grubu nama yazılı payların devrinin şirkete karşı hüküm ifade edebilmesi pay defterine kayıtla mümkündür.
21.16. Pay sahiplerinin haklarının ve imtiyazlarının değiştirilmesine ilişkin esaslar:
A Grubu payların, B Grubu paylara sahip kişiler dışındaki kişilere devredilmesi halinde, devredilen A Grubu paylar,
devir tarihi itibariyle kendiliğinden C Grubu paylara dönüşür. B Grubu payların, A Grubu paylara sahip kişiler
dışındaki kişilere devredilmesi halinde, devredilen B Grubu paylar, devir tarihi itibariyle kendiliğinden C Grubu paylara
dönüşür.
A grubu paylar ile B grubu payların herhangi birinin borsada satılması için satılacak payların C grubu paylara
dönüşmüş olması şartı aranır. A grubu paylar ile B grubu paylardan herhangi birine sahip hissedarın, borsada satış
işlemlerine başlamak için Merkezi Kayıt Kuruluşuna başvurmasıyla birlikte bildirime konu paylar kendiliğinden C
grubu paylara dönüşür.
Bütün ortakların yeni pay alma hakları tamamen kısıtlanarak sermaye artırılması halinde, çıkarılacak paylar (C) grubu
olacaktır.
Sermaye artışlarında pay sahiplerinin bedelsiz pay alma ve yeni pay alma hakları kendi grupları dâhilinde kullanılır.
Yeni pay alma haklarının kullanımından sonra kalan A ve B grubu paylar satış için öncelikle A grubu pay sahiplerine
kalan B grubu paylar, B grubu pay sahiplerine A grubu paylar teklif edilir, bu durumda dahi satılmayan pay olması
durumunda kalan paylar kendiliğinden C grubu paylara dönüşür.
21.17. Olağan ve olağanüstü genel kurul toplantısının yapılmasına ilişkin usuller ile toplantılara katılım koşulları
hakkında bilgi:
Esas Sözleşmenin 17. maddesine göre, Genel Kurul olağan ve olağanüstü olarak toplanır. Olağan Genel Kurul toplantısı
Şirket'in hesap döneminin sonundan itibaren üç ay içinde yapılır. Olağanüstü Genel Kurul, Şirket işlerinin icap ettirdiği
hallerde ve zamanlarda kanun ve Esas Sözleşme'de yazılı hükümlere göre toplanır.
Genel kurul toplantısının işleyiş şekli, bir iç yönerge ile düzenlenir. TUSAŞ Genel Kurul İç Yönergesi'nin tam metni
Ek 2'de temin edilmektedir. Genel kurul toplantısı TTK ve SPKn hükümleri, ilgili mevzuat hükümleri ile Genel Kurul
iç yönergesine uygun olarak yürütülür.
238
Şirket'in genel kurul toplantılarına katılma hakkı bulunan hak sahipleri bu toplantılara, TTK'nın 1527. maddesi uyarınca
elektronik ortamda da katılabilir. Şirket, Anonim Şirketlerde Elektronik Ortamda Yapılacak Genel Kurullara İlişkin
Yönetmelik hükümleri uyarınca hak sahiplerinin genel kurul toplantılarına elektronik ortamda katılmalarına, görüş
açıklamalarına, öneride bulunmalarına ve oy kullanmalarına imkân tanıyacak elektronik genel kurul sistemini
kurabileceği gibi bu amaç için oluşturulmuş sistemlerden de hizmet satın alabilir. Yapılacak tüm genel kurul
toplantılarında esas sözleşmenin bu hükmü uyarınca, kurulmuş olan sistem üzerinden hak sahiplerinin ve
temsilcilerinin, anılan Yönetmelik hükümlerinde belirtilen haklarını kullanabilmesi sağlanır. Elektronik ortamda genel
kurula katılma, öneride bulunma ve oy verme, fizikî katılımın, öneride bulunmanın ve oy vermenin bütün hukuki
sonuçlarını doğurur.
Esas Sözleşmenin 18. maddesine göre, Genel kurul toplantısına ilişkin toplantı ilanı, toplantı tarihinden en az üç (3)
hafta önce yapılır. Toplantı ilanlarında; TTK'ya, Kurul düzenlemelerine ve Esas Sözleşme hükümlerine uyulur.
AK
Şirket’e ait ilanlar ile Genel Kurul toplantı ilanları, mevzuat ile öngörülen usullerin yanı sıra, mümkün olan en fazla
sayıda pay sahibine ulaşmayı sağlayacak, elektronik haberleşme dâhil, her türlü iletişim vasıtasıyla TTK, SPKn ve ilgili
diğer mevzuat hükümleri dikkate alınarak ilan edilir.
Esas Sözleşme'nin 19. maddesine göre, Genel Kurul, Şirket'in merkez adresinde veya yönetim merkezinin bulunduğu
şehrin elverişli bir yerinde toplanır.
Esas Sözleşme'nin 20. maddesine göre, Pay sahipleri Genel Kurul toplantılarına bizzat katılabilecekleri gibi, kendilerini
pay sahibi olan veya olmayan bir başkasının vekâletiyle Genel Kurul toplantılarında temsil ettirebilirler. Vekâleten oy
kullanma yöntemi ve vekâletnamelerin şekli konularında sermaye piyasası mevzuatı, TTK hükümleri ve ilgili mevzuata
uyulur.
TA
SL
21.18. İhraççının yönetim hakimiyetinin el değiştirmesinde gecikmeye, ertelemeye ve engellemeye neden
olabilecek hükümler hakkında bilgi:
Şirket esas sözleşmesine göre yönetim hakimiyetinin el değiştirmesine ilişkin olarak aşağıda 21.19. numaralı maddede
payların devrine ilişkin esaslar kapsamında belirtilenler haricinde herhangi bir sınırlama bulunmamaktadır. TTK ve
SPKn başta olmak üzere Şirket’in bağlı olduğu ilgili mevzuat hükümleri geçerlidir.
21.19. Payların devrine ilişkin esaslar:
TUSAŞ paylarının devri TTK, SPKn, ilgili düzenlemeler ile Esas Sözleşmesi hükümlerine tabidir.
A Grubu payların, B Grubu paylara sahip kişiler dışındaki kişilere devredilmesi halinde, devredilen A Grubu paylar,
devir tarihi itibariyle kendiliğinden C Grubu paylara dönüşür. B Grubu payların, A Grubu paylara sahip kişiler
dışındaki kişilere devredilmesi halinde, devredilen B Grubu paylar, devir tarihi itibariyle kendiliğinden C Grubu paylara
dönüşür.
A Grubu paylar ile B Grubu payların herhangi birinin borsada satılması için satılacak payların C Grubu paylara
dönüşmüş olması şartı aranır. A Grubu paylar ile B Grubu paylardan herhangi birine sahip hissedarın, borsada satış
işlemlerine başlamak için Merkezi Kayıt Kuruluşuna başvurmasıyla birlikte bildirime konu paylar kendiliğinden C
Grubu paylara dönüşür.
Bütün ortakların yeni pay alma hakları tamamen kısıtlanarak sermaye artırılması halinde, çıkarılacak paylar (C) grubu
olacaktır.
Sermaye artışlarında pay sahiplerinin bedelsiz pay alma ve yeni pay alma hakları kendi grupları dâhilinde kullanılır.
Yeni pay alma haklarının kullanımından sonra kalan A ve B grubu payların satışında öncelikle A grubu pay sahiplerine
kalan B grubu paylar, B grubu pay sahiplerine kalan A grubu paylar teklif edilir, bu durumda dahi satılmayan pay
olması durumunda kalan paylar kendiliğinden C grubu paylara dönüşür.
A ve B grubu nama yazılı payların üçüncü şahıslara devri ile ilgili olarak mevcut A ve B grubu pay sahiplerinin satış
teklifi tarihinden itibaren 30 gün içinde kullanmaları gereken öncelikle alım hakkı vardır. Bu sebeple paylarının
tamamını veya bir kısmını üçüncü şahıslara devretmek isteyen pay sahibi devretmek istediği payları önce A ve B
grubundaki diğer pay sahiplerine payları oranında fiyat ve diğer satış şartlarını da bildirerek yazılı olarak teklif etmek
mecburiyetindedir. Teklif yapılan pay sahiplerinden herhangi biri satın almayı yazılı olarak 30 gün içinde kabul
239
etmediği takdirde, devreden pay sahibi bu payları ilk teklifinde yer alan fiyat ve diğer satış şartlarından daha ehven
şartlarda olmamak kaydıyla dilediği üçüncü şahıslara satmakta serbesttir. Bu durumda üçüncü kişilere satışta A ve B
grubuna ilişkin öncelikle alım hakkı kalkar ve üçüncü kişilere devredilecek paylar kendiliğinden C grubuna dönüşür. A
ve B grubu nama yazılı payların devrinin şirkete karşı hüküm ifade edebilmesi pay defterine kayıtla mümkündür.
Yeni pay çıkarılırken, Yönetim Kurulu tarafından aksine karar verilmemiş ise, A grubu nama yazılı payların çıkarılmış
sermaye içindeki oranı muhafaza edilir.
21.20. Sermayenin artırılmasına ve azaltılmasına ilişkin esas sözleşmede öngörülen koşulların yasanın
gerektirdiğinden daha ağır olması halinde söz konusu hükümler hakkında bilgi:
Esas Sözleşme'de sermayenin artırılmasına veya azaltılmasına ilişkin olarak TTK ve SPKn'dan daha ağır koşullar
öngörülmemiştir.
AK
Esas Sözleşme'nin 7. maddesi uyarınca, Yönetim Kurulu, sermaye piyasası mevzuatı ve ilgili mevzuata uygun olarak,
kayıtlı sermaye tavanına kadar sermayenin artırılması, imtiyazlı ve/veya nominal değerinin üzerinde pay çıkarılması,
sadece ilk halka arzda pay sahiplerinin yeni pay alma haklarının kısıtlanması ve imtiyazlı pay sahiplerinin haklarını
kısıtlayıcı nitelikte karar alınması konularında yetkilidir. Yönetim Kurulunun sermayeye ilişkin yukarıda sayılan
kararlarında A grubu pay sahipleri tarafından aday gösterilen ve Genel Kurulca seçilen en az dört (4) Yönetim Kurulu
üyesinin ve B grubu pay sahipleri tarafından aday gösterilen ve Genel Kurulca seçilen en az bir (1) Yönetim Kurulu
üyesinin olumlu oyu aranır.
Bütün ortakların yeni pay alma hakları tamamen kısıtlanarak sermaye artırılması halinde, çıkarılacak paylar (C) grubu
olacaktır.
TA
SL
Sermaye artışlarında pay sahiplerinin bedelsiz pay alma ve yeni pay alma hakları kendi grupları dâhilinde kullanılır.
Yeni pay alma haklarının kullanımından sonra kalan A ve B grubu payların satışında öncelikle A grubu pay sahiplerine
kalan B grubu paylar, B grubu pay sahiplerine kalan A grubu paylar teklif edilir, bu durumda dahi satılmayan pay
olması durumunda kalan paylar kendiliğinden C grubu paylara dönüşür. Yeni pay çıkarılırken, Yönetim Kurulu
tarafından aksine karar verilmemiş ise, A grubu nama yazılı payların çıkarılmış sermaye içindeki oranı muhafaza edilir.
22. ÖNEMLİ SÖZLEŞMELER
TUSAŞ’ın taraf olduğu, olağan ticari faaliyetleri nedeniyle imzalanan sözleşmeler hariç olmak üzere, önemli
sözleşmeler genel kredi sözleşmeleri ve ortak girişim sözleşmeleri olmak üzere iki gruba ayrılabilir.
Genel Kredi Sözleşmeleri
TUSAŞ Grubu, Akbank Türk A.Ş., Türkiye Halk Bankası A.Ş., Türkiye İş Bankası A.Ş., Türkiye Vakıflar Bankası
T.A.O., Yapı ve Kredi Bankası A.Ş., T.C. Ziraat Bankası A.Ş. ile ING Bank A.Ş. dâhil olmak üzere Türk bankaları ile
birçok genel kredi sözleşmesi akdetmiş bulunmaktadır. Türk bankaları, müşterileri ile nakdi ve gayri nakdi kredilerin
her çeşidini kapsayan ve müşterilerin, sözleşmede belirtilen belli bir üst limite kadar nakdi ve gayri nakdi her çeşit
krediyi kullanmaya imkanı olan kredi sözleşmeleri imzalamaktadır.
Bu genel kredi sözleşmeleri, standart bir formda hazırlanmakta olup, birbirleri ile ciddi benzerlikler göstermektedirler.
Bu sözleşmeler bankalara, (i) müşterinin onayını almaksızın herhangi bir zamanda, kredinin tamamını veya bir
bölümünü kat etmeye, geri çağırmaya, durdurmaya veya iptal etmeye; (ii) müşterinin katlanmak zorunda olduğu ücret
ve komisyon oranlarını tek taraflı olarak belirlemeye ve uygulamaya; (iii) ipotek, hesap ve taşınır rehni, alacağın temliki
dâhil olmak üzere her çeşit teminatın sağlanmış olmasını talep etmeye ve (iv) herhangi bir zamanda ek teminatlar
istemeye yetkili olmalarını sağlayan üstün haklar tanımaktadır.
TUSAŞ Grubu'nun genel kredi sözleşmelerinin önemli hükümleri aşağıdaki gibi özetlenebilir:

Sözleşmeler, nakdi ve gayri nakdi kredileri kapsamaktadır. Şirket'e sağlanabilecek nakdi krediler arasında;
yabancı para cinsinden nakdi krediler, cari hesap nakdi kredileri, vadeli nakdi krediler, prefinansman nakdi
kredileri, ihracat kredileri, ithalat kredileri ve faktöring kredileri yer almaktadır. Gayri nakdi krediler
kapsamında ise, teminat mektupları, akreditifler (teminat akreditifleri de dâhildir), garantiler, kontrgarantiler,
avaller, kabul senetleri, teminat senetleri ve ciro edilebilir senetler yer almaktadır.
240
Sözleşmeler kapsamında, bankalar (i) şirkete bir veya birden çok cari hesap açmaya; (ii) sözleşme kapsamında
sağlanan her bir kredinin vadesini belirlemeye; (iii) her bir cari hesabın limitini artırmaya veya azaltmaya; (iv)
kredinin tamamını veya bir bölümünü kesmeye, geri çağırmaya, durdurmaya veya iptal etmeye ve (v) kredi
limitlerini artırmaya ve azaltmaya yetkililerdir.

Bankalar, şirkete uygulanacak ücret ve komisyonların oranlarını belirleme ve değiştirme hakkına sahiptir.

Şirket, sözleşmelerin müzakerelerinden, imzalanmasından ve ifasından doğabilecek her türlü masraf ve
vergilerden sorumludur.

Sözleşmeler uyarınca bankalar; hesap rehni, nakit blokajı, taşınır rehni, teminat, ciro edilebilir senetlerin
temliki veya rehnedilmesi, ticari işletme rehni ve alacağın temliki ve rehni de dâhil olmak üzere şirketin
sözleşme kapsamındaki yükümlülüklerinin temini amacıyla her çeşit teminatın verilmesini isteyebilirler.
Ayrıca, bankalar müşterilerinden ek teminatların sunulmasını da talep edebilecektir.

Şirket, sözleşmeler kapsamında yükümlülüklerinin yerine getirilmesinin sonucu olarak, bankaların maruz
kalabileceği tüm yabancı para risklerine katlanmak durumundadır.

Sözleşmeler ile ilgili olarak kendisine karşı yasal takiplerin başlatılması durumunda şirket, avukatların ücretleri
dâhil tüm yasal harcamalara katlanmak durumundadır.

Bankaların kayıt ve defterleri, sözleşmeler ile ilgili bir uyuşmazlık olduğunda, şirket aleyhine kesin delil
oluşturacaktır.
AK

TA
SL
Bu sözleşmeler, belli bir süre ile sınırlı olmaksızın akdedilirler. Ancak, krediler sözleşmede öngörülen üst limitlerle
sınırlı olmak kaydıyla kullanılabilir. Söz konusu limitlere ulaşıldığı takdirde, TUSAŞ Grubu'nun kredibilitesine göre ek
limit açıp açmamaya bankalar karar verecektir.
Finansman Sözleşmeleri
JSF Müşterek Taarruz Uçağı Projesi kapsamında, TUSAŞ, SSM ile bir dizi kredi sözleşmesi akdetmiştir. Bu
sözleşmeler çerçevesinde Şirket'e Savunma Sanayii Destekleme Fonu’ndan kredi sağlanmaktadır. Bu kapsamda Şirket,
son dört yıl içerisinde 59.855.899 ABD Doları (13 Ekim 2010) ve 2.546.198 ABD Doları (13 Temmuz 2012)
tutarlarında sözleşmeler akdetmiştir. Bu krediler yalnızca proje uyarınca Şirket'in sorumluluklarını yerine getirmesi ve
sözleşmede özgülenen harcama ve yatırımlar kapsamında sağlanmaktadır. Aynı şekilde JSF Müşterek Taarruz Uçağı
Projesi kapsamında TEI de SSM ile bir dizi kredi sözleşmeleri akdetmiştir. Bu kapsamda TEI son üç yıl içinde
4.227.823 ABD Doları tutarında bir sözleşme akdetmiştir. Bu kredi yalnızca proje uyarınca TEI'nin sorumluluklarını
yerine getirmesi ve sözleşmede özgülenen harcama ve yatırımlar kapsamında sağlanmaktadır.
Ortak Girişim Sözleşmeleri
TUSAŞ, THY ve THYTeknik Arasında Akdedilen Ortak Girişim Sözleşmesi
TUSAŞ, THY ve THY Teknik ile 7 Mart 2011 tarihinde TCI Kabin İçi Sistemleri Sanayi ve Ticaret A.Ş. ticaret
unvanıyla bir anonim şirket kurulmasına ilişkin olarak bir ortak girişim sözleşmesi akdetmiştir.
Elinde bulundurduğu %50'lik hisse ile TUSAŞ, TCI'nin en büyük hissedarı konumundadır.
TCI 9 Mayıs 2011 tarihinde İstanbul Ticaret Sicili'ne tescil edilmiş olup merkezi İstanbul Atatürk Havalimanı'nda
bulunmaktadır. Sözleşme uyarınca, TCI'nin amaç ve konusu öncelikli olarak hem sivil hem de askeri uçaklar için iç
kabin sistemleri üretmektir.
TCI esas sözleşmesi, hisse devirlerine ilişkin olarak birçok kısıtlamayı içermektedir. Bunlardan ilki, Sözleşme'nin
taraflarının TCI'nin 9 Mayıs 2011 tarihindeki kuruluşunu takip eden 12 yıllık süre boyunca Sözleşme'nin diğer
taraflarının önceden yazılı onayını almaksızın hisselerini tamamen veya kısmen devretmesinin, satmasının,
rehnetmesinin ve temlik etmesinin mümkün olmamasıdır. Diğer tarafların onayı olmaksızın yukarıdaki yollardan
herhangi biri ile hisselerin devrine yönelik her türlü işlem geçersiz sayılacaktır. Söz konusu kısıtlama, 9 Mayıs 2011
tarihinden 12 yıl sonra ortadan kalkacaktır. Bu tarihten sonra hisselere yönelik ön alım hakkı uygulama alanı bulacaktır.
Buna göre, hisselerini satmak isteyen taraf, tasarlanan hisse satışına ilişkin olarak diğer taraflara bildirimde bulunacak
241
ve onların cevabını bekleyecektir. Hisselerini satan tarafın THY olması durumunda teklifin öncelikli olarak TUSAŞ'a,
THY Teknik veya TUSAŞ olması durumunda ise THY'ye yapılması gerekmektedir.
TUSAŞ, THK, TSKGV ve General Electric Arasındaki Ortak Girişim Sözleşmesi
TUSAŞ, THK, TSKGV ve General Electric ile 8 Ocak 2010 tarihinde TEI'nin süresinin uzatılmasına ilişkin olarak bir
sözleşme akdetmiştir.
TEI 15 Mayıs 1984 tarihinde Eskişehir Ticaret Sicili'ne tescil edilmiş olup merkezi Tepebaşı/Eskişehir'de
bulunmaktadır. Esas sözleşmesi uyarınca, TEI'nin ana amacı havacılık motorlarının tasarım, üretim, bakım,
modifikasyon ve modernizasyonu işleri ile iştigal etmektir.
AK
TEI yedi üyeden oluşan bir yönetim kurulu tarafından yönetilir. TEI’nin esas sözleşmesi uyarınca, yönetim kuruluna
TUSAŞ dört üye, GE ise üç üye aday gösterir. Genel kurulda, gösterilen adaylar yönetim kuruluna seçilecektir.
Yönetim Kurulu'nun toplantı nisabı için beş üyenin katılımı gereklidir ve kararlar oy çokluğu ile alınır.
TEI’nin esas sözleşmesi uyarınca, yönetim kurulu üyelerinin (TUSAŞ ve GE'nin atamış olduğu tarafların) mutabakat
sağlayamadıkları konular veya karar teklifleri Yönetim Kurulu'nca tetkike alınır ve yeniden müzakere edilmek ve karar
alınmak için Yönetim Kurulu'nun müteakip toplantısına getirilir. İkinci toplantıda toplantı ve karar nisapları aynıdır.
Aşağıda sayılan işlemlere ilişkin karar alınabilmesi için en az beş Yönetim Kurulu üyesinin olumlu oyu gerekmektedir:
TEI'nin varlıklarının bir kısmının, opsiyon, garanti veya benzer haklarının TEI'nin anlaşmalarını icra etmesini
engelleyecek (ya da gerçekleşmesi durumunda yürütülmesini engelleyecek) ya da TEI'nin ortak girişim
sözleşmesinde belirtilen amaçlarını gerçekleştirmesini engelleyecek şekilde herhangi bir kuruluşa satışı veya
devri veya hibe edilmesi (bu hüküm, TEI'nin veya yönetiminin işlerin normal seyri içinde makine ve teçhizat
gibi varlıkların satışı ve yenilenmesini kısıtlamayacaktır).
TA
SL


TEI'nin (a) borcun oluştuğu tarihte şirket kayıtlarında görünen aktiflerinin %20'sini (yüzde yirmisini) aşan
miktarda toplam borçluluğun oluşması veya (b) borç için hissedar garantisi gerektiren nakit kredisi şeklinde
borçlanması.

Avukat, finansal danışman, denetçi ve muhasebeciler haricinde şirket adına, şirketin ürün ve hizmetlerini
satmak amacıyla herhangi bir devlet kuruluşuyla iletişime geçecek veya bağlantı içinde olacak her türlü
üçüncü taraf danışman, distribütör ve satış temsilcileri tutulması.

Genel müdürün atanması.
Danışmanlık Sözleşmeleri
TUSAŞ, T129 ATAK helikopteri, ANKA insansız hava aracı, F-16 modernizasyonu kapasitesi ve KOBRA
helikopterlerine ilişkin lojistik hizmetler gibi sunduğu birtakım ürün ve hizmetlerin Suudi Arabistan, Pakistan, Mısır,
Ürdün, Kore ve Kolombiya'da tanıtılması, pazarlanması ve satışı ve yeni ticaret imkanlarının ve müşterilerin saptanması
için çeşitli danışmanlık sözleşmeleri akdetmiştir. İlgili sözleşmeler kapsamında, danışmanlar, TUSAŞ'ın danışmanlar
vasıtasıyla ulaştığı müşterilerle imzaladığı sözleşme bazında komisyona hak kazanmaktadır.
23. İHRAÇÇININ FİNANSAL DURUMU VE FAALİYET SONUÇLARI HAKKINDA BİLGİLER
23.1. İhraççının Kurulun muhasebe/finansal raporlama standartları uyarınca hazırlanan ve İzahname’de yer
alması gereken finansal tabloları ile bunlara ilişkin bağımsız denetim raporları:
Ortaklığın Kurulun muhasebe/finansal raporlama standartları uyarınca hazırlanan son üç yıl ve son ara dönem finansal
tabloları ile bunlara ilişkin özel bağımsız denetim raporları ekte ve https://www.tai.com.tr ve https://www.tusas.com.tr
adresinde yer almaktadır.
23.2. İzahname’de yer alması gereken finansal tablo dönemlerinde bağımsız denetimi gerçekleştiren
kuruluşların unvanları, bağımsız denetim görüşü ve denetim kuruluşunun/sorumlu ortak baş denetçinin
değişmiş olması halinde nedenleri hakkında bilgi:
242
Şirket'in özel bağımsız denetim kuruluşu Güney Bağımsız Denetim ve Serbest Muhasebeci Mali Müşavirlik A.Ş. (Ernst
& Young Global Limited üyesi)'dir. Söz konusu bağımsız denetim kuruluşunun adresi Eski Büyükdere Cad. Orjin
Maslak Plaza No:27 Kat:1-5 Sarıyer, İstanbul'dur. Sorumlu ortak baş denetçi Seda Akkuş Tecer'dir.
Bağımsız denetim kuruluşunun veya sorumlu ortak baş denetçinin görevden alınması, görevden çekilmesi ya da
değişmesi söz konusu olmamıştır.
23.3. Son finansal tablo tarihinden sonra meydana gelen, ihraççının ve/veya grubun finansal durumu veya ticari
konumu üzerinde etkili olabilecek önemli değişiklikler (üretim, satış, stoklar, siparişler, maliyet ve satış fiyatları
hakkındaki gelişmeleri de içermelidir):
23.4. Proforma finansal bilgiler:
Yoktur.
AK
Şirket, Havaalanı İşletme ve Havacılık Endüstrileri A.Ş.'de (HEAŞ) bulunan %1,66 oranındaki ve Hava Elektronik San.
A.Ş.'de (HAVELSAN) bulunan %0,5 oranındaki hisselerinin, TSKGV'ye satışlarını 6 Kasım 2014 tarihinde sırasıyla
4.129.809 TL ve 1.990.200 TL bedelleri karşılığı gerçekleştirmiştir.
23.5. Proforma finansal bilgilere ilişkin bağımsız güvence raporu:
Yoktur.
TA
SL
23.6. İhraççının esas sözleşmesi ile kamuya açıkladığı diğer bilgi ve belgelerde yer alan kar payı dağıtım esasları
ile İzahname’de yer alması gereken finansal tablo dönemleri itibariyle kar dağıtımı konusunda almış olduğu
kararlara ilişkin bilgi:
Halka arzın tamamlanmasından itibaren, kar dağıtımı yapılıp yapılmayacağı ve yapılacak ise ne miktarda yapılacağı
hususunun, mevcut yasal düzenlemeler çerçevesinde yıllık bazda değerlendirileceği öngörülmektedir. Kar dağıtımı,
Kurul düzenlemeleri, Esas Sözleşme ve diğer yasal gereksinimler haricinde, TUSAŞ’ın sermaye ihtiyacı ve yatırım
planları gibi ticari hususlara tabi olarak kararlaştırılacaktır.
Esas Sözleşme'nin 27. Maddesi uyarınca, Şirket'in yıllık kârı, Şirket'in olağan faaliyetlerinden elde ettiği hasılat ile
olağanüstü gelir ve kârlardan, bu faaliyetlere ilişkin olarak yapılan olağan giderler, amortisman ve olağanüstü gider,
kurumlar vergisi ile aynı mahiyetteki ödenmesi zorunlu vergi ve fonların indirilmesi suretiyle bulunan meblağdır. Yıllık
(net) kâr, varsa geçmiş yıl zararlarının düşülmesinden sonra sırası ile aşağıda gösterilen şekilde tevzi olunur.
Bu yıllık kârın;
a)
%5’i ödenmiş sermayenin %20’sine ulaşıncaya kadar TTK'nın 519. maddesi gereği genel kanuni yedek
akçeye ayrılır.
b)
Kalandan, varsa yıl içinde yapılan bağış tutarının ilavesi ile bulunacak meblağ üzerinden, Genel Kurul
tarafından belirlenecek kâr dağıtım politikası çerçevesinde ve TTK ve sermaye piyasası mevzuatına uygun olarak Genel
Kurulca birinci kâr payı ayrılır.
c)
Geriye kalan yıllık kârdan nispeti Genel Kurulca tayin edilmek şartıyla %10’una kadar, Yönetim
Kurulu’nun tespit edeceği şekilde ikramiye olarak çalışanlara ve geri kalan kısmı Genel Kurul’un tespit edeceği şekil ve
surette pay sahiplerine dağıtılabilir.
d)
Pay sahiplerine %5 oranında kâr payı ödendikten sonra, pay sahipleri ile çalışanlara dağıtılan toplam
tutarın %10’u genel kanuni yedek akçeye eklenir.
Yasa hükmü ile ayrılması gereken yedek akçeler ayrılmadıkça, esas sözleşmede pay sahipleri için belirlenen birinci kâr
payı nakden ve /veya pay biçiminde dağıtılmadıkça; başka yedek akçe ayrılmasına, ertesi yıla kâr aktarılmasına ve
Yönetim Kurulu Üyeleri ile çalışanlara kâr payı dağıtılmasına karar verilemez.
Kâr payı dağıtım tarihi itibariyle mevcut payların tümüne, bunların ihraç ve iktisap tarihleri dikkate alınmaksızın eşit
olarak dağıtılır.
243
Yıllık kârın dağıtılmasına ilişkin hususlar sermaye piyasası mevzuatı ve ilgili mevzuat hükümlerine uygun olarak
gerçekleşir.
Son dört yılda Genel Kurul tarafından alınan kar dağıtımı kararlarına ilişkin bilgiler aşağıda gösterilmiştir:
İlgili Mali Yıl
Dağıtılan Kar (TL)
Pay Başına Düşen Kar Payı (TL)*
29.147.076
0,080
2011
61.519.182
0,169
2012
62.515.148
0,171
2013
5.579.280
0,015
AK
2010
* 18 Haziran 2013 tarihli Genel Kurul toplantısında alınan karar uyarınca Esas Sözleşme'nin 6. maddesi tadil edilerek
Şirket'in her bir payının 0,25 TL olan nominal değeri 1 TL olarak belirlenmiştir. Bu itibarla, Şirket hissedarlarından
TSKGV’nin pay sayısı 198.889.890, SSM'nin 165.876.180, THK'nın ise 233.930 olarak değişmiştir. Pay başına düşen
kar payı rakamları, düzeltilmiş son hisse senedi sayılarına göre hesaplanmıştır.
23.7. Son 12 ayda ihraççının ve/veya grubun finansal durumu veya karlılığı üzerinde önemli etkisi olmuş veya
izleyen dönemlerde etkili olabilecek davalar, hukuki takibatlar ve tahkim işlemleri:
İzahname’nin tarihi itibarıyla TUSAŞ aleyhine açılmış derdest davalar; (i) bazı eski çalışanlar tarafından dava konusu
yapılmış talepler; iş kazası sebebiyle maddi ve manevi tazminat talepleri ve (ii) ticari uyuşmazlıklardan oluşmaktadır.
TA
SL
Bunun yanı sıra TUSAŞ tarafından açılmış davalar (i) bazı alacak davaları ve icra takipleri ile (ii) çeşitli idari işlemlere
karşı açılan idari davalardan oluşmaktadır.
Bu bağlamda, söz konusu dava, hukuki takibat ve tahkim işlemleri arasında, aşağıda yer alan davalar haricinde
TUSAŞ’ın ve/veya grubun finansal durumu veya karlılığı üzerinde önemli etkisi olmuş veya izleyen dönemlerde etkili
olabilecek dava, hukuki takibat veya tahkim işlemi bulunmamaktadır.
TUSAŞ'ın Taraf Olduğu Davalar ve Takipler
TUSAŞ Tarafından Açılmış Davalar ve Yapılan Takipler
1.
Diğer Resmi Kurum ve Kuruluşlara Karşı Açılmış Dava
Davacı
Taraf
TUSAŞ
Davalı
Taraf
Kazan Mal Müdürlüğü
Mahkeme
ANKARA 4. VERGİ MAHKEMESİ
Dosya No
2009/1259 E. - 2009/1689 K.
Yıl
2009
Konusu
Enflasyon farkına isabet eden zararın kabul edilmeyen gider olarak dikkate alınması neticesi eksik olarak
hesaplanan 2005 hesap döneminde devreden 2004 hesap dönemine ait mali zarar tutarının düzeltilmesi
Risk Tutarı 7.311.335,34 TL
Gelinen
Aşama
TUSAŞ’ın Kazan Mal Müdürlüğü aleyhine 2005/714 Esas ve 2005/1637 Karar numarası ile Ankara 4.
Vergi Mahkemesi nezdinde, enflasyon farkına isabet eden zararın kabul edilmeyen gider olarak dikkate
244
alınması neticesinde eksik olarak hesaplanan 2005 hesap döneminde devreden 2004 hesap dönemine ait
mali zarar tutarının düzeltilmesine ilişkin davada, 7.311.335,34 TL’nin ödenmesi TUSAŞ tarafından
talep edilmektedir. TUSAŞ aleyhine sonuçlanan dava neticesinde, 22 Mart 2006 tarihinde, Ankara 4.
Vergi Mahkemesinin kararı TUSAŞ tarafından temyiz edilmiştir. Temyiz incelemesi neticesinde,
2006/2595 Esas ve 2008/6239 Karar numarası ile Danıştay 4. Dairesi, eksik inceleme yapıldığı gerekçesi
ile sözü edilen kararı bozmuştur. Kararın bozulması üzerine 2009/1259 Esas ve 2009/1689 Karar
numarası ile tekrar Ankara 4. Vergi Mahkemesi huzuruna gelen davada, mahkeme vermiş olduğu kararı
değiştirmemiş ve ilk kararına esas aldığı incelemelerin, Danıştay'ın bozmaya konu ederken kullandığı
sebepler yönünden yeterli olduğunu gösterir şekilde gerekçelendirerek kararında direnmiştir. Ankara 4.
Vergi Dairesinin bu kararı da, 18 Ocak 2010 tarihinde, TUSAŞ tarafından temyiz edilmiştir. Sözü edilen
davaya aşağıda belirtilen olaylar sebebiyet vermektedir.
TA
SL
AK
Enflasyonun mali tablolar üzerindeki olumsuz etkilerini gidermek ve vergilendirmenin, enflasyondan
arındırılmış mali tablolar üzerinden gerçekleştirilebilmesine imkan sağlamak amacıyla VUK'un
mükerrer 298. maddesi değiştirilmiş ve geçici 25. madde VUK’a eklenmiştir. Maliye Bakanlığı, sözü
edilen mükerrer 298. maddede verilen yetkiye dayanarak, 28 Şubat 2004 tarih ve 25387 Sayılı Resmi
Gazete ile "328 Sıra Nolu VUK Genel Tebliği'ni" yayınlamıştır. VUK Genel Tebliği uyarınca, özel
sektör ve kamu kesimince çıkarılan tahvil, senet ve bonolar parasal kıymet olarak sayılmış ancak
bunların alış bedelleri değerlendirildikleri tarihten itibaren parasal olmayan kıymet olarak addolunacağı
belirtilmiştir. VUK’un geçici 25. maddesine göre, parasal olmayan kıymetlerin düzeltmeye tabi
tutularak zarar olarak indirilebileceği belirtilmiştir. Ancak sözü edilen Geçici 25. maddeye 31 Temmuz
2004 tarihinde yapılan değişiklik ile eklenen (l) bendi uyarınca, söz konusu zararın indirimine izin
verilmemektedir. Ancak bu değişiklik, 1 Ocak 2004 tarihinden itibaren uygulanmak üzere getirilmiştir.
TUSAŞ ise, Anayasa'nın 73. maddesinde de belirtilen vergilerin kanuniliği ve geriye yürümezliği ilkesi
gereğince söz konusu (l) bendinin bu kanun değişikliği sonrası dönemlerdeki vergi doğuran olaylara
uygulanabileceği savunması ile bu zararın indirilmesi ve fazladan ödenmiş olan 7.311.335,34 TL’nin
kendisine iade edilmesini talep etmiştir.
Ankara 4. Vergi Mahkemesi geçici 25. maddeye eklenen (l) bendinin açık hükmü gereğince davayı
esastan reddetmiştir. TUSAŞ'ın temyiz talebine istinaden yapılan incelemeler sonucunda, Danıştay 4.
Dairesi, TUSAŞ'ın ihtilafa konu amortismana tabi olmayan kıymetlerini hangi tarihte sattığı ve hangi
tarihli düzeltilmiş maliyet esas alınarak zarar tespit edildiğinin anlaşılmaması sebebiyle eksik inceleme
yapıldığı gerekçesi ile kararı bozmuştur. Tekrar birinci derece mahkemesinin önüne gelen davada ise,
vergi mahkemesi enflasyon değerlemesi işleminin en son 31 Aralık 2003 tarihi itibariyle yapıldığını ileri
sürerek anılan farkın zarar olarak dikkate alınmasının mümkün olmadığını ve öte yandan 2004 yılı
içinde TUSAŞ tarafından yeni bir enflasyon değerlemesi yapılmış olsa idi ve bu değerleme ile 31 Aralık
2003 tarihinde yapılan değerleme arasında bir fark tespit edildiği takdirde bunun enflasyon zararının
hesaplanmasında dikkate alınabileceğini belirtmiştir.
Yukarıda detayları belirtilen karar TUSAŞ tarafından, vergi kanunlarına ilişkin kanunilik ilkesi ve
dolayısıyla kanunların geriye yürümezliği ilkesi ileri sürülerek geçici 25. maddeye eklenen (l) bendinin
sözü edilen dönem için uygulanmaması gerektiği belirtilerek temyiz edilmiştir.
Danıştay 4. Dairesi, 2010/1442 E. ve 2013/744 K. sayılı ve 18.02.2013 tarihli kararı ile temyiz isteminin
reddine oybirliğiyle karar vermiştir. TUSAŞ, Danıştay 4. Dairesi'nin vermiş olduğu temyiz isteminin
reddine ve ilk derece mahkemesi kararının onanmasına ilişkin karara istinaden 18 Nisan 2013 tarihli
dilekçe ile Danıştay Başkanlığı’na karar düzeltme talebinde bulunmuştur. Dosya halen tashihi karar
incelemesi için Danıştay’da bulunmaktadır.
TUSAŞ Aleyhine Açılmış Davalar ve Yapılan Takipleri
1.
Diğer Resmi Kurum ve Kuruluşlar Tarafından TUSAŞ'a Karşı Açılmış Dava
Davacı
Taraf
Maliye Hazinesi
Davalı
Taraf
TUSAŞ
Mahkeme
KAZAN ASLİYE HUKUK MAHKEMESİ
245
Dosya No
2009/330 E.
Yıl
2009
Konusu
Kazan ilçesi, Saray mahallesinde bulunan 935 parseldeki taşınmazdan elde edilen 20.670 TL kira
gelirinin yasal faiziyle tahsili talebi
Risk Tutarı 20.670 TL
AK
Maliye Hazinesi tarafından TUSAŞ aleyhine Ankara Kazan ilçesi Saray mahallesinde bulunan Maliye
Hazinesi’ne ait 935 parsel sayılı 817.000 m2 yüzölçümlü taşınmazın, TUSAŞ tarafından üçüncü kişilere
kiraya verilmesi kapsamında elde edilmiş olan kira bedellerine ilişkin 20.670 TL'lik kısmi taleple dava
açılmıştır. Söz konusu dava, 2009/330 Esas numarası ile Kazan Asliye Hukuk Mahkemesi'nde
görülmeye devam etmektedir. Adli yargıda görülmekte olan bu davanın yanı sıra, idari yargıda görülmek
üzere, TUSAŞ, Maliye Bakanlığı (Milli Emlak Genel Müdürlüğü) ve Ankara Valiliği aleyhine
yürütmenin durdurulması talepli idari işlemin iptali davası açmıştır. 2009/752 Esas ve 2009/1558 Karar
numarası ile Ankara 2. İdare Mahkemesince görevsizlik sebebiyle usulden reddedilmiş olan bu dava,
TUSAŞ tarafından temyiz edilmiş ve Danıştay 10. Dairesi 2010/6642 Esas ve 2014/351 Karar numarası
ile TUSAŞ'ın bu temyiz talebini reddetmiş ve Ankara 2. İdare Mahkemesi'nin söz konusu kararını
onamıştır. Danıştay 10. Dairesi'nin temyiz talebini reddetmesinin ardından TUSAŞ 28 Mart 2014
tarihinde karar düzeltme talebinde bulunmuş olup, dava Danıştay nezdinde incelenmektedir. Söz konusu
davalara aşağıda belirtilen olaylar ve idari işlemler sebebiyet vermektedir.
TA
SL
Yukarıda sözü edilen taşınmazın mülkiyeti Maliye Hazinesi’nde kalmak, mülkiyet konusunda ileride bir
hak talep etmemek, üzerinde geçici veya sabit bina ve tesis yapmamak, sadece Çevre ve Şehircilik
Bakanlığı tarafından onanmış yerel imar planında belirtilen amaçlarda kullanılmak ve DSİ tarafından
hazırlanacak Ova Çayı erozyonları ıslah projesine göre Ova Çayını ıslah etmek şartıyla 6785/1605 sayılı
İmar Kanunu'na ilişkin Yönetmelik uyarınca TUSAŞ tarafından kullanılması ve düzenlenmesi Maliye
Bakanlığı'nın 5 Mayıs 1981 tarih ve 3307-5649/11745 sayılı yazıları ile uygun görülmüş olup, taşınmaza
ait tapu kütüğünün beyanlar hanesine "İntifa TUSAŞ Türk Uçak Sanayi Anonim Ortaklığı’na
(TUSAŞ'ın eski ticaret unvanı) aittir" şerhi işlenmiştir.
Gelinen
Aşama
TUSAŞ 26 yıl boyunca üzerinde hiçbir faaliyette bulunmadığı tapuda tarla statüsünde sayılan bu
taşınmazı, taşınmaz toprağının bozulmasını engelleyerek ıslah etmek ve taşınmaza izinsiz girişleri
engellemek saikleriyle 26 Nisan 2006 tarihinde tarımsal amaçlı olarak kullanılmak üzere Yusuf
İskender, Hakkı İskender ve Ahmet İskender adlı şahıslara kiraya vermiştir. Bu durum, 7 Temmuz 2006
tarihinde söz konusu taşınmaz mahallinde yapılan tespit neticesinde Maliye Bakanlığı tarafından
anlaşılmış ve Maliye Bakanlığı 18 Eylül 2006 tarih ve 55464 sayılı yazısı ile TUSAŞ'a taşınmazın
üçüncü şahıslara kullandırılmaması, taşınmazın kiraya verilmesi taleplerinin idareye iletilmesi, aksi
halde taşınmazın geri alınacağı hususunda uyarıda bulunmuştur. Bu yazıya cevaben TUSAŞ ise intifa
hakkının mahiyetini belirterek taşınmazı imar planına uygun olarak kiraya verebileceğini belirtmiştir.
Bu gelişmelerin üzerine, Maliye Bakanlığı'nın 4 Nisan 2009 tarih ve 12514 sayılı yazısı ile Kazan Tapu
Müdürlüğü'nden intifa hakkı şerhinin tapudan terkini istenilmiş olup Kazan Tapu Müdürlüğü bu istem
uyarınca söz konusu beyanı tapudan terkin etmiştir.
Adli yargıda sürmekte olan dava kapsamında, Kazan Asliye Hukuk Mahkeme DSİ Ova Çayı Kıyı
Erozyonları Islah Projesi'ne ilişkin bilgi talep etmiştir. DSİ’nin ise böyle bir projenin hazırlanmamış
olduğunu belirtmesi üzerine TUSAŞ'ın imar plan ve projelerine aykırı bir davranışı olmadığı tespit
edilmiştir. Ayrıca, Kazan Asliye Hukuk Mahkemesi, idari yargıda Danıştay nezdinde incelenmekte olan
dava dosyasının beklenmesi kararı almıştır.
İdari yargı kapsamında, TUSAŞ'ın açmış olduğu davada ise Ankara 2. İdare Mahkemesi, görevsizlik
kararını verirken intifa hakkının kaldırılmasından kaynaklanan uyuşmazlığa ilişkin oyçokluğu ile, kira
gelirinin talebine ilişkin olarak ise oybirliği ile karar almıştır. Bu karar TUSAŞ tarafından temyiz
edilmiş ve temyiz incelemesi sonucunda Danıştay 10. Dairesi 2010/6642 Esas ve 2014/351 Karar
numarası ile TUSAŞ'ın bu temyiz talebini reddetmiştir. Danıştay 10. Dairesi'nin temyiz talebini
reddetmesinin ardından TUSAŞ 28 Mart 2014 tarihinde karar düzeltme (tashihi karar) talebinde
246
bulunmuştur. Dosya halen tashihi karar incelemesi için Danıştay’da bulunmaktadır.
Hem adli yargı hem de idari yargı nezdinde sürmekte olan bu davalara ilişkin Maliye Bakanlığı, tapuya
işlenmiş olan söz konusu beyanın, Tapu Sicil Tüzüğü'nün 30. maddesi ve TMK'nın 1021. maddeleri
uyarınca bir sınırlı ayni hak olan intifa hakkının kurulmasına yeterli olmayacağını belirtmektedir.
TUSAŞ ise, intifa hakkının TMK'nın 795. maddesi gereğince tapuya tescil ile kurulacağını, tescilin
doğru yapılmamış olmasının hakkı ortadan kaldırmadığını, sadece Kazan Tapu Müdürlüğü'nün hatalı bir
işlemi olduğunu ifade etmiştir. Ayrıca, TMK'nın 796, 797 ve 798. maddeleri uyarınca, intifa hakkının
sona erme hallerinin tahdidi olarak sayıldığı ve bunlar arasında malikin tek taraflı olarak terkin
yetkisinin bulunmadığı belirtilmiştir. Bunlara ilaveten, tapuda beyanlar bölümünde yer aldığı için Maliye
Bakanlığı tarafından tek taraflı olarak talep edilen terkin isteminin, 28 yıldır tartışmasız şekilde var olan
bu hakka ilişkin olarak şekil şartının ileri sürülmesinin TMK'nın 2. maddesi uyarınca bir hakkın kötüye
kullanılması teşkil edeceği belirtilmiştir.
AK
TEI'nin Taraf Olduğu Davalar ve Takipler
TEI’nin finansal durumu veya karlılığı üzerinde önemli etkisi olmuş veya izleyen dönemlerde etkili olabilecek dava,
hukuki takibat veya tahkim işlemi bulunmamaktadır.
Diğer Davalar
Kamu İhale Kurumu'na Karşı Açılan Dava
Davacı
Taraf
İstanbul Fuarcılık A.Ş.
Davalı
Taraf
Kamu İhale Kurumu
Mahkeme
Ankara 16. İdare Mahkemesi
Dosya No
E: 2012/473
Yıl
2012
Konusu
KİK'e Tabiyet
TA
SL
1.
Risk Tutarı -
Şirket pay sahiplerinden TSKGV tarafından yapılan İDEF 2013 11. Uluslararası Savunma Sanayi Fuarı
ihalesine ilişkin olarak İstanbul Fuarcılık A.Ş. tarafından Kamu İhale Kurulu'na yapılan itiraz
başvurusunda söz konusu ihalenin KİK kapsamında yapılması gerekirken bu kapsamda yapılmadığı
iddiasına yer verilmiştir. Bunun üzerine Kamu İhale Kurulu 19 Aralık 2011 tarih ve 2011/DK.D-242
sayılı kararı ile TSKGV’nin KİK kapsamında olmadığına karar vermiştir.
Gelinen
Aşama
Kamu İhale Kurulu’nun 19 Aralık 2011 tarih ve 2011/DK.D-242 sayılı kararının yürütmesinin
durdurulması ve iptali istemiyle davacı İstanbul Fuarcılık A.Ş. tarafından açılan davada, Ankara 16.
İdare Mahkemesinin 10 Temmuz 2012 tarih ve E: 2012/473 sayılı kararı ile Milli Savunma
Bakanlığı'nın görevleri ile TSKGV’nin amaçları karşılaştırıldığında, silah, araç, gereç tedariki ile harp
sanayine yönelik hizmetlerin örtüştüğü, buna göre TSKGV’nin savunma hizmetine yardımcı ve ona
bitişik bir kamu hizmeti yürüttüğünün anlaşıldığı, TSKGV senedine göre, TSKGV’nin, yıl içinde elde
ettiği brüt gelirinin %80'ini TSKGV amaçlarına sarf ve tahsise zorunlu olduğu KİK’in 2. maddesinin
birinci fıkrasının (c) bendinde belirtildiği gibi, özel kanunlarla kurulmuş ve kendilerine kamu görevi
verilmiş tüzel kişiliğe sahip kuruluşların (mesleki kuruluşlar ve vakıf yükseköğretim kurumları hariç)
her türlü kaynaktan karşılanan mal ve hizmet alımları ile yapım işleri ihalelerinin KİK kapsamında
yürütülmesinin zorunlu olduğu, TSKGV’nin de da özel bir kanunla kurulmuş ve kendisine kamu görevi
verilmiş tüzel kişiliğe sahip bir kuruluş olduğu ve Vakıf’ın KİK kapsamında bulunduğu açık
olduğundan, KİK’te düzenleme altına alınan hükümlere açıkça aykırı bulunan dava konusu işlemin
hukuka ve mevzuata uygun olmadığı gerekçesine dayanılarak yürütmenin durdurulmasına karar
247
verilmiştir.
Bunun üzerine, Kamu İhale Kurulu 29.08.2012 tarih ve 2012/MK-289 sayılı karar ile TSKGV’nin KİK
kapsamında olduğuna karar vermiştir.
AK
Öte yandan, Ankara 16. İdare Mahkemesinin 10 Temmuz 2012 tarih ve E: 2012/473 sayılı yürütmenin
durdurulması kararına karşı Ankara Bölge İdare Mahkemesi nezdinde itirazda bulunulmuştur. Ankara
Bölge İdare Mahkemesi’nin 13 Eylül 2012 tarih ve Y.D. İtiraz No: 2012/4078 sayılı kararı ile TSKGV
mütevelli heyeti başkanının Mili Savunma Bakanı, heyetin diğer üyelerinin ise Genelkurmay İkinci
Başkanı, Milli Savunma Bakanlığı Müsteşarı ve Savunma Sanayii Müsteşarı olduğu, öte yandan
TSKGV amaçları ile Milli Savunma Bakanlığının bazı görevlerinin örtüştüğü anlaşılmakta ise de;
TSKGV’nin özel hukuk tüzel kişisi olduğu, kamu kaynağı kullanmadığı, kamuya yararlı bir vakıf
olduğu, Milli Savunma Bakanlığı ile yasal bir bağlılık ilişkisi içinde olmadığı, Milli Savunma
Bakanlığı'ndan personel, araç ve gereç sağlamadığı, Genel Müdür dâhil TSKGV çalışanlarının kamu
görevlisi olmadığı ve İş Kanunu'na tabi olarak istihdam edildiği görülmekle TSKGV’nin KİK
kapsamında bulunmadığı sonucuna varıldığından, davaya konu Kamu İhale Kurulu kararında hukuka
aykırılık görülmemiş ve yürütmenin durdurulması talebinin kabulüne yönelik olarak Ankara 16. İdare
Mahkemesince verilen 10 Temmuz 2012 gün ve E: 2012/473 sayılı kararın kaldırılmasına ve
yürütmenin durdurulması isteminin reddine karar verilmiştir.
Söz konusu Ankara Bölge İdare Mahkemesi kararını takiben, Kamu İhale Kurulu'nun 14 Kasım 2012
tarih ve 2012/MK-341 sayılı kararı ile TSKGV’nin KİK kapsamında olmadığına karar vermiştir.
Bununla birlikte, Ankara 16. İdare Mahkemesi, Kamu İhale Kurulu’nun 19 Aralık 2011 tarih ve
2011/DK.D-242 sayılı kararının iptaline karar vermiştir.
TA
SL
Söz konusu iptal kararı, Kamu İhale Kurumu tarafından temyiz edilmiştir. Temyiz incelemesinde
Danıştay 14. Dairesi, ilk derece mahkemesinde öne çıkan ve KİK'e tabi olmayı belirleyen unsurları
inceledikten sonra, TSKGV’nin kanun ile kurulmuş olmasına rağmen açıkça Türk Medeni Kanunu
hükümlerine göre faaliyetlerini yürütmekte olan özel hukuk tüzel kişisi olduğu, kamu tüzel kişiliğine
yaklaşan bir yapı arz etmediği, TSKGV’ye tanınan ayrıcalıkların Bakanlar Kurulu kararı uyarınca vergi
muafiyetinden yararlanan diğer vakıflarınkinden bir farklılık taşımadığı, TSKGV’nin kamu kaynağı
kullanmadığı, KİK'in 2. maddesinin 1. fıkrasının (a) bendi kapsamında TSKGV’nin, bentte sayılan
kamu kurum ve kuruluşlarına organik olarak bağlılığının bulunmadığı, TSKGV’nin bir kamu kurum ve
kuruluşu olarak değerlendirilebileceğinin kabul edilmesi halinde dahi, KİK'in 2. maddesinin 1. fıkrasının
(c) bendi kapsamında TSKGV’ye kanun ile bir kamu görevi verilmediği, TSKGV’nin kuruluş kanunu
uyarınca ve TSKGV senedinde yer aldığı üzere faaliyet gösterebileceği alanların çerçevesinin
belirlendiği ve kamu görevi verilmesinin söz konusu olmadığından hareketle kamu tüzel kişisi olmadığı,
kamu hukukuna tabi olmadığı, kamu kaynağı kullanmadığı ve kamunun denetiminde bulunmadığı
sonucuna varmıştır. Bu sebeplerden dolayı TSKGV’nin KİK kapsamında bulunmadığı ve dava konusu
kurul kararında hukuka aykırılık bulunmadığı anlaşılmış olmakla Kamu İhale Kurumu'nun temyiz istemi
kabul edilmiş ve Ankara 16. İdare Mahkemesi'nin kararı bozulmuştur. Henüz Danıştay 14. Dairesi kararı
kesinleşmemiş, davacı karar düzeltme talebinde bulunmuştur.
24. İHRAÇ VE HALKA ARZ EDİLECEK PAYLARA İLİŞKİN BİLGİLER
24.1. İhraç ve halka arz edilecek paylar ile ilgili bilgi:
Grubu
Nama/
Hamiline
Olduğu
İmtiyazlar
C
Nama
Yoktur
Pay Sayısı
Pay
Sayısının
Grup Pay
Sayısına
Oranı (%)
Bir Payın
Nominal
Değeri (TL)
Toplam
(TL)
Sermayeye Oranı
(%)
121.667.000
99,81
1,00
121.667.000
25,00
Halka arz, Şirket’in çıkarılmış sermayesinin 365.000.000 TL’den 486.667.000 TL’ye artırılması nedeniyle ihraç
edilecek toplam 121.667.000 TL nominal değerli payların halka arz edilmesi suretiyle gerçekleştirilecektir.
Halka arza konu payların herhangi bir imtiyazı bulunmamaktadır.
248
24.2. Payların hangi mevzuata göre oluşturulduğu:
TUSAŞ'ın merkezi Türkiye'de bulunmaktadır ve TUSAŞ Türkiye Cumhuriyeti Kanunlarına tabidir. Halka arz edilecek
paylar Sermaye Piyasası Mevzuatı kapsamında oluşturulmuştur.
24.3. Payların kaydileştirilip kaydileştirilmediği hakkında bilgi:
Ortaklığımız payları, kaydileştirme esasları çerçevesinde MKK nezdinde kaydi olarak tutulmaktadır.
24.4. Payların hangi para birimine göre ihraç edildiği hakkında bilgi:
Paylar Türk Lirası cinsinden satışa sunulacaktır.
AK
24.5. Kısıtlamalar da dâhil olmak üzere paylara ilişkin haklar ve bu hakları kullanma prosedürü hakkında bilgi:
Halka arz edilen paylar maliklerine çeşitli haklar tanımaktadır. Bununla birlikte Şirket'in halka arz edilmeyen payları
birtakım imtiyazlar ile donatılmıştır.
Genel Kurula Davet ve Katılma Hakkı
Genel kurula katılma ve oy kullanma hakkı, pay sahibinin paylarını herhangi bir kuruluş nezdinde depo etmesi şartına
bağlanamaz. Payları kayden izlenen halka açık ortaklıkların genel kurul toplantılarına, yönetim kurulu tarafından
MKK’dan sağlanan pay sahipleri listesi dikkate alınarak oluşturulan hazır bulunanlar listesinde adı yer alan pay
sahipleri katılabilir. Bu listede adı bulunan hak sahipleri kimlik göstererek genel kurula katılırlar.
TA
SL
Esas Sözleşme'nin 18. maddesi uyarınca, genel kurul toplantısına ilişkin toplantı ilanı, toplantı tarihinden en az üç (3)
hafta önce yapılır.
Toplantı ilanlarında; TTK'ya, SPK düzenlemelerine ve Esas Sözleşme'deki hükümlere uyulur.
Şirkete ait ilanlar ile genel kurul toplantı ilanları, mevzuat ile öngörülen usullerin yanı sıra, mümkün olan en fazla
sayıda pay sahibine ulaşmayı sağlayacak, elektronik haberleşme dahil, her türlü iletişim vasıtasıyla TTK, SPKn ve ilgili
diğer mevzuat hükümleri dikkate alınarak ilan edilir.
Oy Hakkı
Esas Sözleşme'nin 22. maddesi uyarınca, olağan ve olağanüstü Genel Kurul toplantılarında hazır bulunan pay
sahiplerinin ve vekillerinin her pay için bir oy hakkı olacaktır. Oy hakları payların toplam itibari değerine orantılı olarak
kullanılır. Bir pay, birden çok kişinin ortak mülkiyetindeyse, bunlar içlerinden birini veya üçüncü bir kişiyi Genel
Kurulda paydan doğan haklarını kullanması için temsilci olarak atayabilirler. Oy hakkı, TTK, sermaye piyasası
mevzuatı ve ilgili düzenlemelere uygun şekilde kullanılır. Kurul tarafından uygulaması zorunlu tutulan kurumsal
yönetim ilkeleri mevzuatı uyarınca önemli nitelikte sayılan işlemler ve ilişkili taraf işlemi sayılan işlemlerle ilgili olarak
yapılacak Genel Kurul toplantılarında oy hakları bakımından ilgili sermaye piyasası mevzuatı hükümleri ve ilgili
mevzuat dikkate alınır.
TTK'nın 432. maddesi uyarınca:
1) Bir pay, birden çok kişinin ortak mülkiyetindeyse, bunlar içlerinden birini veya üçüncü bir kişiyi, genel kurulda
paydan doğan haklarını kullanması için temsilci olarak atayabilirler.
2) Bir payın üzerinde intifa hakkı bulunması halinde, aksi kararlaştırılmamışsa, oy hakkı, intifa hakkı sahibi tarafından
kullanılır. Ancak, intifa hakkı sahibi, pay sahibi menfaatlerini hakkaniyete uygun bir şekilde göz önünde tutarak hareket
etmemiş olması dolayısıyla pay sahibine karşı sorumludur.
TTK'nın 434. maddesi uyarınca:
1) Pay sahipleri, oy haklarını genel kurulda, paylarının toplam itibari değeriyle orantılı olarak kullanır. TTK'nın 1527.
maddesinin beşinci fıkrası hükmü saklıdır.
249
2) Her pay sahibi sadece bir paya sahip olsa da, en az bir oy hakkını haizdir. Şu kadar ki, birden fazla paya sahip
olanlara tanınacak oy sayısı esas sözleşmeyle sınırlandırılabilir.
3) Şirket'in finansal durumunun düzeltilmesi sırasında payların itibari değerleri indirilmişse payların indiriminden
önceki itibari değeri üzerinden tanınan oy hakkı korunabilir.
4) Gümrük ve Ticaret Bakanlığı halka açık olmayan anonim şirketlerde birikimli oyu bir tebliğle düzenleyebilir.
TTK'nın 435. maddesi uyarınca;
Oy hakkı, payın, kanunen esas sözleşmeyle belirlenmiş bulunan en az miktarının ödenmesiyle doğar.
TTK'nın 436. maddesi uyarınca;
AK
1) Pay sahibi kendisi, eşi, alt ve üst soyu veya bunların ortağı oldukları şahıs şirketleri yada hakimiyetleri altındaki
sermaye şirketleri ile şirket arasındaki kişisel nitelikte bir işe veya işleme veya herhangi bir yargı kurumu yada
hakemdeki davaya ilişkin olan müzakerelerde oy kullanamaz.
2) Şirket yönetim kurulu üyeleriyle yönetimde görevli imza yetkisini haiz kişiler, yönetim kurulu üyelerinin ibra
edilmelerine ilişkin kararlarda kendilerine ait paylardan doğan oy haklarını kullanamaz.
Kardan Pay Alma Hakkı
TA
SL
Esas Sözleşmenin 27. maddesi uyarınca, Şirket'in yıllık kârı, Şirket'in olağan faaliyetlerinden elde ettiği hasılat ile
olağanüstü gelir ve kârlardan, bu faaliyetlere ilişkin olarak yapılan olağan giderler, amortisman ve olağanüstü gider,
kurumlar vergisi ile aynı mahiyetteki ödenmesi zorunlu vergi ve fonların indirilmesi suretiyle bulunan meblağdır. Yıllık
(net) kâr, varsa geçmiş yıl zararlarının düşülmesinden sonra sırası ile aşağıda gösterilen şekilde tevzi olunur.
Bu yıllık kârın;
a)
%5’i ödenmiş sermayenin %20’sine ulaşıncaya kadar TTK'nın 519. maddesi gereği genel kanuni yedek
akçeye ayrılır.
b)
Kalandan, varsa yıl içinde yapılan bağış tutarının ilavesi ile bulunacak meblağ üzerinden, Genel Kurul
tarafından belirlenecek kâr dağıtım politikası çerçevesinde ve TTK ve sermaye piyasası mevzuatına uygun olarak Genel
Kurulca birinci kâr payı ayrılır.
c)
Geriye kalan yıllık kârdan nispeti Genel Kurulca tayin edilmek şartıyla %10’una kadar, Yönetim
Kurulu’nun tespit edeceği şekilde ikramiye olarak çalışanlara ve geri kalan kısmı Genel Kurul’un tespit edeceği şekil ve
surette pay sahiplerine dağıtılabilir.
d)
Pay sahiplerine %5 oranında kâr payı ödendikten sonra, pay sahipleri ile çalışanlara dağıtılan toplam
tutarın %10’u genel kanuni yedek akçeye eklenir.
Yasa hükmü ile ayrılması gereken yedek akçeler ayrılmadıkça, esas sözleşmede pay sahipleri için belirlenen birinci kâr
payı nakden ve /veya pay biçiminde dağıtılmadıkça; başka yedek akçe ayrılmasına, ertesi yıla kâr aktarılmasına ve
Yönetim Kurulu Üyeleri ile çalışanlara kâr payı dağıtılmasına karar verilemez.
Kâr payı dağıtım tarihi itibariyle mevcut payların tümüne, bunların ihraç ve iktisap tarihleri dikkate alınmaksızın eşit
olarak dağıtılır.
Yıllık kârın dağıtılmasına ilişkin hususlar sermaye piyasası mevzuatı ve ilgili mevzuat hükümlerine uygun olarak
gerçekleşir.
Kardan Pay Almaya Hak Kazanılan Tarih: İhraç edilen paylar herhangi bir kar payı dağıtım tarihi itibarıyla, ihraç ve
iktisap tarihleri dikkate alınmaksızın diğer paylarla birlikte eşit olarak kar payı alma hakkı elde eder.
250
Kar Payı Hakkının Zamanaşımına Uğraması: Ortaklar ve kara katılan diğer kimseler tarafından tahsil edilmeyen kar
payı bedelleri ile ortaklar tarafından tahsil edilmeyen temettü avansı bedelleri dağıtım tarihinden itibaren beş yılda
zaman aşımına uğrar.
Zaman Aşımının Kimin Lehine Sonuç Doğuracağı: Zaman aşımına uğrayan temettü ve temettü avansı bedelleri
hakkında 2308 sayılı Şirketlerin Müruru Zamana Uğrayan Kupon Tahvilat ve Hisse Senedi Bedellerinin Hazineye
İntikali Hakkında Kanun hükümleri uygulanır.
Kar Payı Hakkının Kullanımına İlişkin Sınırlamalar ve Bu Hakkın Yurtdışında Yerleşik Pay Sahipleri Tarafından
Kullanım Prosedürü: Yurtdışında yerleşik pay sahipleri, yurtiçinde yerleşik pay sahipleri ile aynı haklara sahiptir.
Paylara ilişkin hakların kullanım işlemleri MKK tarafından gerçekleştirilecektir.
İmtiyazlar
AK
Kar Payı Oranı veya Hesaplama Yöntemi, Ödemelerin Dönemleri ve Kümülatif Mahiyette Olup Olmadığı: Kar payı
esas sözleşme hükümlerine uygun olarak Sermaye Piyasası Kanunu ve ilgili mevzuatı uyarınca belirlenen oran ve
dönemlerde dağıtılacaktır.
Esas Sözleşmesinin 9. maddesi uyarınca, A grubu pay sahipleri ile B grubu pay sahiplerinin 10. maddede belirtildiği
şekilde yönetim kurulu üyeliğine aday gösterme imtiyazı mevcuttur. Esas sözleşmenin 10. maddesi uyarınca, Yönetim
Kurulu üyelerinden dördü A grubu pay sahipleri tarafından gösterilen adaylar arasından; ikisi B grubu pay sahipleri
tarafından gösterilen adaylar arasından Genel Kurul tarafından seçilir. 11
TA
SL
Buna ek olarak, 11. madde uyarınca Yönetim Kurulu Başkanı, A grubu pay sahipleri tarafından aday gösterilerek
seçilen Yönetim Kurulu üyeleri arasından seçilir. Keza, 13. madde uyarınca, Yönetim Kurulu üye tam sayısının
çoğunluğu ile toplanır ve kararlarını toplantıda hazır bulunan üyelerin çoğunluğu ile alır. Toplantıya beş üyenin
katıldığı hallerde ise en az dört üyenin olumlu oyu ile karar alınır. Ancak, dört üyenin olumlu oyu ile karar alınması
dâhil tüm toplantılarda ve kararlarda A grubu pay sahipleri tarafından aday gösterilen en az üç üyenin ve B grubu pay
sahipleri tarafından aday gösterilen en az bir üyenin katılması ve olumlu oyları aranır.
Esas Sözleşmenin 14. maddesi uyarınca, Şirket’in yayınlanan son bilançosuna göre her bir işlem bazında ve/veya yıl
içinde toplam olarak en son gerçekleştirilen Genel Kurul Toplantısında onaylanan yıllık finansal tablo aktif toplamının
%20’sini aşan tutarda yeni projeler üstlenme, mali ve/veya ticari borçlanma, yeni duran varlık yatırımlarına girişme gibi
işletmeyi ağır yükümlülük altına sokan durumlarda taahhüde girmeden önce alınacak Yönetim Kurulu kararları; şirket
kurma veya bir şirkete ortak olma, şirketteki hisseleri satma veya devretme, dış ülkelerde Şirket adı altında temsilcilik
açmadan önce alınacak Yönetim Kurulu kararları ve Şirket'in taşınır taşınmaz malları hakları ve alacakları üzerinde
rehin ve ipotek tesisinde bulunma konularına ilişkin Yönetim Kurulu kararlarında A grubu pay sahipleri tarafından aday
gösterilen ve Genel Kurulca seçilen en az dört (4) ve B grubu pay sahipleri tarafından aday gösterilen ve Genel Kurulca
seçilen en az bir (1) Yönetim Kurulu üyesinin olumlu oyu aranır.
Esas Sözleşme'nin 7. maddesi uyarınca, Yönetim Kurulu, sermaye piyasası mevzuatı ve ilgili mevzuata uygun olarak,
kayıtlı sermaye tavanına kadar sermayenin artırılması, imtiyazlı ve\veya nominal değerinin üzerinde pay çıkarılması,
sadece ilk halka arzda pay sahiplerinin yeni pay alma haklarının kısıtlanması ve imtiyazlı pay sahiplerinin haklarını
kısıtlayıcı nitelikte karar alınması konularında yetkilidir. Yönetim Kurulunun sermayeye ilişkin yukarıda sayılan
kararlarında A grubu pay sahipleri tarafından aday gösterilen ve Genel Kurulca seçilen en az dört (4) Yönetim Kurulu
üyesinin ve B grubu pay sahipleri tarafından aday gösterilen ve Genel Kurulca seçilen en az bir (1) Yönetim Kurulu
üyesinin olumlu oyu aranır.
Şirket'in 28 Mart 2014 tarihinde gerçekleşen olağanüstü genel kurul toplantısı ile aşağıdaki madde, Esas Sözleşme'ye geçici madde olarak
eklenmiştir:
11
"Esas Sözleşmenin 10. Maddesinde yer alan Yönetim Kurulu yapısı ve üye sayısı ile Yönetim Kurulunda görev alacak bağımsız üyelerin atanmasına
ilişkin düzenlemeler, Şirketin Sermaye Piyasası mevzuatına göre Kurumsal Yönetim İlkelerine tabi olduktan sonraki ilk genel kurul toplantısı
yapılana kadar geçerlilik kazanmayacak ve bu maddenin ikinci fıkrasındaki şekilde uygulanacaktır. Anılan düzenlemeler, söz konusu genel kurulun
toplantısı anında hüküm ve sonuç doğurmaya başlayacaktır.
Şirket, yedi (7) üyeden meydana gelen Yönetim Kurulu tarafından yönetilir. Bu üyelerin dördü (4) A grubu pay sahipleri tarafından gösterilen adaylar
arasından; ucu (3) B grubu pay sahipleri tarafından gösterilen adaylar arasından seçilir."
251
Payların Devrine İlişkin Esaslar
TUSAŞ paylarının devri TTK, SPKn, ilgili düzenlemeler ile Esas Sözleşmesi hükümlerine tabidir.
A Grubu payların, B Grubu paylara sahip kişiler dışındaki kişilere devredilmesi halinde, devredilen A Grubu paylar,
devir tarihi itibariyle kendiliğinden C Grubu paylara dönüşür. B Grubu payların, A Grubu paylara sahip kişiler
dışındaki kişilere devredilmesi halinde, devredilen B Grubu paylar, devir tarihi itibariyle kendiliğinden C Grubu paylara
dönüşür.
A Grubu paylar ile B Grubu payların herhangi birinin borsada satılması için satılacak payların C Grubu paylara
dönüşmüş olması şartı aranır. A Grubu paylar ile B Grubu paylardan herhangi birine sahip hissedarın, borsada satış
işlemlerine başlamak için Merkezi Kayıt Kuruluşuna başvurmasıyla birlikte bildirime konu paylar kendiliğinden C
Grubu paylara dönüşür.
AK
Bütün ortakların yeni pay alma hakları tamamen kısıtlanarak sermaye artırılması halinde, çıkarılacak paylar (C) grubu
olacaktır.
Sermaye artışlarında pay sahiplerinin bedelsiz pay alma ve yeni pay alma hakları kendi grupları dâhilinde kullanılır.
Yeni pay alma haklarının kullanımından sonra kalan A ve B grubu payların satışında öncelikle A grubu pay sahiplerine
kalan B grubu paylar, B grubu pay sahiplerine kalan A grubu paylar teklif edilir, bu durumda dahi satılmayan pay
olması durumunda kalan paylar kendiliğinden C grubu paylara dönüşür.
TA
SL
A ve B grubu nama yazılı payların üçüncü şahıslara devri ile ilgili olarak mevcut A ve B grubu pay sahiplerinin satış
teklifi tarihinden itibaren 30 gün içinde kullanmaları gereken öncelikle alım hakkı vardır. Bu sebeple paylarının
tamamını veya bir kısmını üçüncü şahıslara devretmek isteyen pay sahibi devretmek istediği payları önce A ve B
grubundaki diğer pay sahiplerine payları oranında fiyat ve diğer satış şartlarını da bildirerek yazılı olarak teklif etmek
mecburiyetindedir. Teklif yapılan pay sahiplerinden herhangi biri satın almayı yazılı olarak 30 gün içinde kabul
etmediği takdirde, devreden pay sahibi bu payları ilk teklifinde yer alan fiyat ve diğer satış şartlarından daha ehven
şartlarda olmamak kaydıyla dilediği üçüncü şahıslara satmakta serbesttir. Bu durumda üçüncü kişilere satışta A ve B
grubuna ilişkin öncelikle alım hakkı kalkar ve üçüncü kişilere devredilecek paylar kendiliğinden C grubuna dönüşür. A
ve B grubu nama yazılı payların devrinin şirkete karşı hüküm ifade edebilmesi pay defterine kayıtla mümkündür.
Yeni pay çıkarılırken, Yönetim Kurulu tarafından aksine karar verilmemiş ise, A grubu nama yazılı payların çıkarılmış
sermaye içindeki oranı muhafaza edilir.
Tasfiyeden Pay Alma Hakkı
Şirket'in sona ermesi halinde her pay sahibi, esas sözleşmede sona eren Şirket'in mal varlığının kullanılmasına ilişkin
başka bir hüküm bulunmadığı takdirde, tasfiye sonucunda kalan tutara payı oranında katılır.
Esas Sözleşme'de tasfiyeden pay alma hakkına ilişkin bir düzenleme bulunmamaktadır.
Yeni Pay Alma Hakkı
Her pay sahibi, yeni çıkarılan payları, mevcut paylarının sermaye oranına göre alma hakkına haizdir. Kayıtlı sermaye
sisteminde, çıkarılan paylar tamamen satılarak bedelleri ödenmedikçe veya satılamayan paylar iptal edilmedikçe yeni
pay çıkarılamaz.
Esas Sözleşme'nin 7. maddesi uyarınca, sermaye artışlarında pay sahiplerinin bedelsiz pay alma ve yeni pay alma
hakları kendi grupları dâhilinde kullanılır. Yeni pay alma haklarının kullanımından sonra kalan A ve B grubu payların
satışında öncelikle A grubu pay sahiplerine kalan B grubu paylar, B grubu pay sahiplerine kalan A grubu paylar teklif
edilir, bu durumda dahi satılmayan pay olması durumunda kalan paylar kendiliğinden C grubu paylara dönüşür.
Bilgi Alma ve İnceleme Hakkı
Finansal tablolar, konsolide finansal tablolar, yönetim kurulunun yıllık faaliyet raporu, denetleme raporları ve yönetim
kurulunun kâr dağıtım önerisi, genel kurulun toplantısından en az on beş gün önce, şirketin merkez ve şubelerinde, pay
sahiplerinin incelemesine hazır bulundurulur. Bunlardan finansal tablolar ve konsolide tablolar bir yıl süre ile merkezde
ve şubelerde pay sahiplerinin bilgi edinmelerine açık tutulur. Her pay sahibi, gideri şirkete ait olmak üzere gelir
252
tablosuyla bilançonun bir suretini isteyebilir. Pay sahibi genel kurulda, yönetim kurulundan, şirketin işleri;
denetçilerden denetimin yapılma şekli ve sonuçları hakkında bilgi isteyebilir. Bilgi verme yükümü, şirketin bağlı
şirketlerini de kapsar. Verilecek bilgiler, hesap verme ve dürüstlük ilkeleri bakımından özenli ve gerçeğe uygun
olmalıdır.
İptal Davası Açma Hakkı
Yönetim kurulunun kayıtlı sermaye sistemine ilişkin esaslar çerçevesinde aldığı kararlar aleyhine, genel kurul
kararlarının iptaline ilişkin hükümler çerçevesinde yönetim kurulu üyeleri veya hakları ihlal edilen pay sahipleri,
kararın ilanından itibaren otuz gün içinde ortaklık merkezinin bulunduğu yer ticaret mahkemesinde iptal davası
açabilirler.
AK
Kusurlarına ve durumun gereklerine göre zararlar şahsen kendilerine yükletilebildiği ölçüde yönetim kurulu üyeleri ve
hazırladıkları raporlarla sınırlı olarak bağımsız denetimi yapanlar, ara dönem finansal tablolarının gerçeği dürüst bir
şekilde yansıtmamasından veya mevzuat ile muhasebe ilke ve kurallarına uygun olarak düzenlenmemiş olması
nedeniyle dağıtılan kâr payı avansının doğru olmamasından doğan zararlar için ortaklığa, pay sahiplerine, ortaklık
alacaklılarına ve ayrıca doğrudan doğruya olmak üzere kâr payı avansının kararlaştırıldığı veya ödendiği hesap dönemi
içinde pay iktisap etmiş bulunan kişilere karşı sorumludurlar.
TA
SL
Hukuki sorumluluk doğuran hâllerin varlığı hâlinde, pay sahipleri ve yönetim kurulu üyeleri tarafından kararın
ilanından itibaren otuz gün içinde, iptal davası açılabilir. Genel kurul toplantısında hazır bulunup da karara olumsuz oy
veren ve bu muhalefetini tutanağa geçirten, toplantıda hazır bulunsun veya bulunmasın, olumsuz oy kullanmış olsun ya
da olmasın; çağrının usulüne göre yapılmadığını, gündemin gereği gibi ilan edilmediğini, genel kurula katılma yetkisi
bulunmayan kişilerin veya temsilcilerinin toplantıya katılıp oy kullandıklarını, genel kurula katılmasına ve oy
kullanmasına haksız olarak izin verilmediğini ve yukarıda sayılan aykırılıkların genel kurul kararının alınmasında etkili
olduğunu ileri süren pay sahipleri, kanun veya esas sözleşme hükümlerine ve özellikle dürüstlük kuralına aykırı olan
genel kurul kararları aleyhine, karar tarihinden itibaren üç ay içinde iptal davası açabilirler.
Azınlık Hakları
Sermayenin en az yirmide birini oluşturan pay sahipleri, yönetim kurulundan, yazılı olarak gerektirici sebepleri ve
gündemi belirterek, genel kurulu toplantıya çağırmasını veya genel kurul zaten toplanacak ise, karara bağlanmasını
istedikleri konuları gündeme koymasını isteyebilirler. Pay sahiplerinin çağrı veya gündeme madde konulmasına ilişkin
istemleri yönetim kurulu tarafından reddedildiği veya isteme yedi iş günü içinde olumlu cevap verilmediği takdirde,
aynı pay sahiplerinin başvurusu üzerine, genel kurulun toplantıya çağrılmasına şirket merkezinin bulunduğu yerdeki
asliye ticaret mahkemesi karar verebilir.
Genel kurulun özel denetim istemini reddetmesi hâlinde, sermayenin en az yirmide birini oluşturan pay sahipleri veya
paylarının itibarî değeri toplamı en az bir milyon Türk Lirası olan pay sahipleri üç ay içinde şirket merkezinin
bulunduğu yer asliye ticaret mahkemesinden özel denetçi atamasını isteyebilir.
Özel Denetim İsteme Hakkı
Her pay sahibi, pay sahipliği haklarının kullanılabilmesi için gerekli olduğu takdirde ve bilgi alma veya inceleme hakkı
daha önce kullanılmışsa, belirli olayların özel bir denetimle açıklığa kavuşturulmasını, gündemde yer almasa bile genel
kuruldan isteyebilir. Genel kurul istemi onaylarsa, şirket veya her bir pay sahibi otuz gün içinde, şirket merkezinin
bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesinden bir özel denetçi atanmasını isteyebilir.
Ayrılma Hakkı
Halka açık anonim ortaklıkların birleşme, bölünme işlemlerine taraf olması, tür değiştirme veya sona erme kararı,
malvarlığının tümünü veya önemli bir bölümünü devretmesi veya üzerinde bir ayni hak tesis etmesi veya kiralaması,
faaliyet konusunu tümüyle veya önemli ölçüde değiştirmesi, imtiyaz öngörmesi veya mevcut imtiyazların kapsam veya
konusunu değiştirmesi ile borsa kotundan çıkması, önemli kararlardır. Bu kararlara ilişkin genel kurul toplantısına
katılarak, anılan kararlara ilişkin muhalefet şerhlerini toplantı tutanağına işleten pay sahipleri açısından ayrılma hakkı
doğacaktır.
Satma Hakkı
253
Pay alım teklifi sonucunda veya birlikte hareket etmek de dâhil olmak üzere başka bir şekilde sahip olunan payların
şirketin oy haklarının Kurulca belirlenen orana veya daha fazlasına ulaşması durumunda, paya sahip olan bu kişiler
açısından azınlıkta kalan pay sahiplerini şirketten çıkarma hakkı doğar. Bu kişiler, SPK tarafından belirlenen süre
içinde, azınlıkta kalan ortakların paylarının iptalini ve bunlar karşılığı çıkarılacak yeni payların kendilerine satılmasını
şirketten talep edebilirler.
Bedelsiz Pay Alma Hakkı
Halka açık anonim ortaklıkların sermaye artırımlarında, bedelsiz paylar artırım tarihindeki mevcut paylara dağıtılır.
Esas Sözleşme'nin 7. maddesi uyarınca, pay sahiplerinin bedelsiz pay alma hakları kendi grupları dahilinde kullanılır.
Diğer Hususlar
AK
Halka arz edilen payların TTK, sermaye piyasası mevzuatı ve ilgili mevzuat dairesinde, yeni pay alma hakları ve tasfiye
bakiyesine katılım hakları mevcuttur. Bu hususlarda herhangi bir imtiyaz söz konusu değildir.
24.6. Payların ihracına ilişkin yetkili organ kararları:
İlerleyen aşamalarda temin edilecektir.
24.7. Halka arz edilecek paylar üzerinde, payların devir ve tedavülünü kısıtlayıcı veya pay sahibinin haklarını
kullanmasına engel olacak kayıtların bulunup bulunmadığına ilişkin bilgi:
Yoktur.
TA
SL
24.8. İhraç edilecek paylara ilişkin zorunlu pay alım teklifi, satın alma ve/veya satma haklarına ilişkin kurallar
hakkında bilgi:
Halka açık ortaklıklarda yönetim kontrolünü sağlayan payların veya oy haklarının iktisap edilmesi hâlinde diğer
ortakların paylarını satın almak üzere teklif yapılması zorunlu olup, halka açık anonim ortaklıkların pay sahiplerine
yapılacak pay alım teklifine ilişkin esaslar Kurul’un pay alım teklifine ilişkin düzenlemelerinde yer almaktadır.
Pay alım teklifi sonucunda veya birlikte hareket etmek de dâhil olmak üzere başka bir şekilde sahip olunan payların
halka açık ortaklığın oy haklarının Kurulca belirlenen orana veya daha fazlasına ulaşması durumunda, söz konusu
paylara sahip olan bu kişiler açısından azınlıkta kalan pay sahiplerini ortaklıktan çıkarma hakkı doğar. Bu kişiler,
Kurulca belirlenen süre içinde, azınlıkta kalan ortakların paylarının iptalini ve bunlar karşılığı çıkarılacak yeni payların
kendilerine satılmasını ortaklıktan talep edebilirler. Satım bedeli, SPKn’nin 24. maddesi çerçevesinde belirlenir.
Yukarıda yer alan şartlar çerçevesinde ortaklıktan çıkarma hakkının doğduğu durumlarda, azınlıkta kalan pay sahipleri
açısından satma hakkı doğar. Bu pay sahipleri Kurulca belirlenen süre içinde, paylarının adil bir bedel karşılığında satın
alınmasını oy haklarının Kurulca belirlenen orana veya daha fazlasına sahip olan gerçek veya tüzel kişilerden ve
bunlarla birlikte hareket edenlerden talep edebilirler. TTK’nın 208. maddesi halka açık ortaklıklara uygulanmaz.
SPKn’nin 23. maddesinde yer alan önemli nitelikteki işlemlere ilişkin genel kurul toplantısına katılıp da olumsuz oy
kullanan ve muhalefet şerhini toplantı tutanağına işleten pay sahipleri, paylarını halka açık ortaklığa satarak ayrılma
hakkına sahiptir. Halka açık ortaklık bu payları pay sahibinin talebi üzerine, söz konusu önemli nitelikteki
işlemin kamuya açıklandığı tarihten önceki otuz gün içinde borsada oluşan ağırlıklı ortalama fiyatların ortalamasından
satın almakla yükümlüdür.
Pay sahibinin SPKn’nin 23. maddesinde belirtilen önemli nitelikteki işlemlere ilişkin genel kurul toplantısına
katılmasına haksız bir biçimde engel olunması, genel kurul toplantısına usulüne uygun davet yapılmaması veya
gündemin usulüne uygun bir biçimde ilan edilmemesi hâllerinde, genel kurul kararlarına muhalif kalma ve muhalefet
şerhini tutanağa kaydettirme şartı aranmaksızın bir önceki paragraftaki açıklama geçerlidir.
Önemli nitelikteki işlemlerin görüşüleceği genel kurul toplantısının gündeminde, bu kararlara muhalefet oyu kullanacak
pay sahiplerinin ortaklıktan ayrılma hakkının bulunduğu hususu ile bu hakkın kullanılması durumunda payların ortaklık
tarafından satın alınacağı bedel yer alır.
254
24.9. Cari yıl ve bir önceki yılda ihraççının payları üzerinde üçüncü kişiler tarafından gerçekleştirilen ele
geçirme teklifleri ile söz konusu tekliflerin fiyat ve sonuçları hakkında bilgi:
Cari yıl ve bir önceki yılda Şirket payları üzerinde üçüncü kişiler tarafından gerçekleştirilen ele geçirme teklifleri söz
konusu olmamıştır.
25. HALKA ARZA İLİŞKİN HUSUSLAR
İlerleyen aşamalarda temin edilecektir.
26. BORSADA İŞLEM GÖRMEYE İLİŞKİN BİLGİLER
İlerleyen aşamalarda temin edilecektir.
AK
27. MEVCUT PAYLARIN SATIŞINA İLİŞKİN BİLGİLER İLE TAAHHÜTLER
27.1. Paylarını halka arz edecek ortak/ortaklar hakkında bilgi:
Paylarını halka arz edecek bir ortak bulunmamaktadır.
27.2. Paylarını halka arz edecek ortakların satışa sunduğu payların nominal değeri
Paylarını halka arz edecek bir ortak bulunmamaktadır.
27.3. Halka arzdan sonra dolaşımdaki pay miktarının artırılmamasına ilişkin taahhütler:
TA
SL
İlerleyen aşamalarda temin edilecektir.
28. HALKA ARZ GELİRİ VE MALİYETLERİ
28.1. Halka arza ilişkin ihraççının elde edeceği net gelir ile katlanacağı tahmini toplam ve pay başına maliyet:
İlerleyen aşamalarda temin edilecektir.
28.2. Halka arzın gerekçesi ve halka arz gelirlerinin kullanım yerleri:
TUSAŞ halka arzdan elde edeceği net geliri öncelikli olarak işlerini geliştirmeye yönelik olarak kullanacaktır.
Halka arzdan elde edilecek net gelir vasıtasıyla gerek organik büyüme gerekse devralma yoluyla büyümenin
desteklenebileceği öngörülmektedir.
Sivil havacılık sektörü (hava aracı yapısalları ve motorları) büyüme göstermekte olup önümüzdeki yıllarda da bu
eğilimin devam etmesi beklenmektedir. Bu artış eğilimi kapasite artırımı için fırsatlar yaratmaktadır. Bu kapsamda
TUSAŞ’ın üretim kapasitesini artıracak, mevcut işlerini daha verimli yapmasına olanak verecek, ileri kompozit ve
otomasyon alanlarında yatırımlar olası görünmektedir.
İnorganik yatırımlar ise Şirket'in öncelikleri yanında söz konusu şirketlerin satın alımları sonrasında, söz konusu
şirketlerin yönetim konularının da daha kapsamlı değerlendirilmesini gerektirmektedir. Bu açıdan sektörde oluşan
fırsatlar her açıdan dikkatli şekilde analiz edilmektedir.
TUSAŞ’ın Avrupa ve Amerika’daki ana ekipman üreticilerine (Airbus, Boeing gibi) daha kapsamlı hizmetler
sunmasını sağlayacak hava aracı yapısal firmaları, yatırımın geri dönüşünün sağlanması ve dikey entegrasyonun
sağlanması açısından değerli görülmektedir. Bu tip yatırımların yanı sıra; küçük ölçekli, Türkiye’de oluşturulması,
satın alınmasından daha maliyetli olacak anahtar teknoloji firmaları da inceleme kapsamındadır. TUSAŞ Grubu
Teknoloji yol haritasında bulunan, yatırım dönüşleri fizibl olacak küçük ölçekli anahtar teknoloji firmaları da
değerlendirilebilecektir.
Yatırım fırsatları sürekli incelenmekte ve değerlendirilmekte olup, organik ve inorganik yatırım bütçeleri çıkan
fırsatlara göre sonlandırılacaktır. TUSAŞ Grubu, tecrübesi olduğu kendi ana faaliyet alanları dışında yatırım
yapmayı planlamamaktadır.
255
Halka arzdan elde edilen net gelirin yukarıda belirtildiği şekilde kullanılmasının gerekli görülmediği veya mümkün
olamadığı ölçüde TUSAŞ Grubu, halka arz ettiği payların satışından elde edilen net geliri genel ticari amaçlar
dâhilinde de kullanabilecektir.
29. SULANMA ETKİSİ
İlerleyen aşamalarda temin edilecektir.
30. UZMAN RAPORLARI VE ÜÇÜNCÜ KİŞİLERDEN ALINAN BİLGİLER
30.1. Halka arz sürecinde ihraççıya danışmanlık yapanlar hakkında bilgiler:
Yoktur.
AK
30.2. Uzman ve bağımsız denetim raporları ile üçüncü kişilerden alınan bilgiler:
Havacılık ve uzay sektörüne ve TUSAŞ Grubu'nun ortaklarına, müşterilerine ve rakiplerine ilişkin İzahname'de yer alan
bazı bilgiler; iç rapor ve çalışmalar ile pazar araştırması, sanayiye ilişkin yayınlar, halka açık bilgiler ve diğer üçüncü
kişi kaynaklardan yola çıkarak elde edilmiştir. Bu kaynaklar arasında, havayolu ve sivil uçak sanayi yayını olan Airline
Monitor'un yayınlamış olduğu Haziran 2014 tarihli rapor ve havacılık ve uzay ve savunma sanayi analiz firması olan
Teal Group Corporation'ın Haziran 2014 raporu yer almaktadır. TUSAŞ Grubu İzahname'de kullandığı üçüncü kişiye
ait bilgilerin kaynaklarını İzahname'de belirtmiştir. Üçüncü kişi kaynaklardan türetildiği üzere kaynağı belli olmayan
bilgiler ise TUSAŞ Grubu'nun yönetiminin görüşlerine, deneyimine ve içinde bulunduğu pazar araştırmasına
dayanmaktadır.
TA
SL
İzahname; sektör yayınlarından, pazar araştırmalarından ve herkese açık diğer bilgi kaynaklarından elde edilmiş tarihsel
pazar verilerine ve öngörülere yer vermektedir. İzahname’de üçüncü şahıs bilgilerinin kullanıldığı yerlerde, o bilgilerin
kaynağı da belirtilmiştir. Bu gibi üçüncü şahıs bilgilerinin İzahname’ye doğru bir biçimde aktarılmış olduğunu teyit
edilmektedir. Bununla birlikte; sektör yayınlarında, pazar araştırmalarında veya diğer herkese açık bilgi kaynaklarında
üçüncü şahıslarca verilen bilgilerin güvenilir olduğu düşünülmekle birlikte, bağımsız bir doğrulama işleminden de
geçirilmemiştir. İzahname’nin 1. Bölümü’nde (İzahname’nin Sorumluluğunu Yüklenen Kişiler) yer alan kurum ve
kişilerden herhangi biri, bu bilgilerin doğru olduğu yönünde bir güvence vermemektedir.
Pazar büyüklüğü, pazar payı, pazar konumu, büyüme oranları ve ekonomik performans hakkındaki belli bilgilerin yanı
sıra, İzahname’de TUSAŞ Grubu'na ve TUSAŞ Grubu'nun faaliyetlerine ilişkin diğer sektör verileri profesyonel
kuruluşlarca oluşturulmuş veri raporları, SSM gibi devlet kurumları ve diğer harici kaynaklardan elde edilen verileri
temel alan tahminlerden oluşmaktadır.
Bazı durumlarda pazarla ilgili analiz ve tahminleri doğrulamak için harici bilgilere (sektör, iş örgütleri veya dernekleri,
devlet kurumları, diğer kuruluşlar) kolaylıkla ulaşmak mümkün olamamakta ve kaçınılmaz olarak kurum içinde
oluşturulan tahminlerden faydalanılmaktadır. Kurum içinde oluşturulan tahminlerin makul olduğunu düşünmekle
birlikte, bu tahminler bağımsız kaynaklarca doğrulanmış değildir ve dolayısıyla yatırımcılara bunların doğru olduğu ve
pazar verilerini toplama, analiz etme veya hesaplamada farklı yöntemler kullanan bir üçüncü şahsın aynı sonuçlara
ulaşacağı yönünde bir güvence verilememektedir. Son olarak, pazar beklentileri, tercihler ve eğilimlerin
değişebileceğini belirtmek yerinde olacaktır.
Hem üçüncü şahıslarca hem de kurum içinde oluşturulan pazar ve sektör verileri için İzahname’de yer verilen sektör
veya pazar verilerini güncellemek gibi bir eğilim kesinlikle olmadığı gibi, böyle bir yükümlülük altına da
girilmemektedir. Sonuç olarak, İzahname’de bulunan verilerin ve tahminlerin TUSAŞ Grubu'nun faaliyet gösterdiği
pazarın ileride göstereceği performans veya TUSAŞ Grubu'nun ileride ulaşabileceği sonuçlar yönünden güvenilir
olmayabilecek verilere dayandırılmış olabileceği ihtimalinin göz önünde bulundurulması yerinde olacaktır.
İzahname’de özellikle “Risk Faktörleri” başlığı altında yer verilen bilgilerin Türkiye’de resmi kaynaklarca yayınlanan
bilgi ve veri özetlerinden çıkarılmış olup, bu bilgiler bağımsız bir doğrulamadan geçirilmemiştir.
İzahname'de sunulan bilgilerin kaynakları, bilgiyi hazırlarken TUSAŞ Grubu'nun bilgisi dâhilinde, bu bilgileri yanlış
veya yanıltıcı bir hale getirecek olguları ihmal etmemiştir. TUSAŞ Grubu yönetimi bu bilgilerin güvenilir olduğuna
inanıyor olmakla beraber; bilgileri bağımsız bir şekilde ayrıca teyit etmemiştir.
256
İzahname’de sözü edilen kaynaklardan elde edilen bilgilere burada doğru bir biçimde yer verilmiş olup, 1. Bölümü’nde
(İzahname’nin Sorumluluğunu Yüklenen Kişiler) yer alan kurum ve kişilerin bildiği ve bu kaynaklarca yayınlanmış
bilgilerden tahkik ettikleri kadarıyla, İzahname’de yer verilen bilgileri yanlış veya yanıltıcı kılacak ölçüde önemli bir
husus atlanmış değildir.
31. İŞTİRAKLER HAKKINDA BİLGİLER
31.1. Konsolidasyona dâhil edilenler hariç olmak üzere ihraççının finansal yatırımları hakkında bilgi:
30 Eylül 2014 tarihi itibariyle TUSAŞ'ın konsolidasyona dâhil edilenler hariç olmak üzere finansal yatırımları(1)
hakkında bilgi aşağıdaki tabloda yansıtılmaktadır:
Yedek
Olağan
Faaliyet Karı /
Zararı
Mali
Tablolarda
hangi değer
üzerinden
izlendiği
Şirket’in
Sermayeye
İştirak
Tutarı
Son Yıl
Hesap
Dönemi
İçin
Alınan
Kar
Payı
Tutarı
3.010
Avro
1.000 Avro
40.042.000
Avro
206,00 ABD
Doları
168,56
Avro
0 TL
Faaliyeti
AMSL
Askeri ve
sivil
taşımacılığa
ilişkin
geliştirme,
üretim,
satış
ve
destek
hizmetleri
vermek.
5,56%
ESDAŞ
Askeri ve
sivil
müşteriler
için
elektronik
tasarım,
ürün
ve
lojistik
destek
sağlamak.
1%
123.000
TL
3.052.714,53
TL
(3.700.307,78)
TL
897,00 ABD
Doları
1.230 TL
0 TL
TCI
Sivil
uçaklar için
kabin
içi
sistemleri
üretmek
50,00%
32.500.000
TL
0,00 TL
(15.804.296,23)
8.587.097,76
ABD Doları
16.250.000
TL
0 TL
AK
Ticaret
Unvanı
İştirak
Oranı /
Oy
Hakkı
Oranı
TA
SL
Sermaye
(1)
TUSAŞ'ın işbu İzahname tarihi itibariyle mevcut iştirakleri ve işbu İzahname tarihinden önce hisselerini elden
çıkardığı eski iştiraklerine ilişkin özet bilgiler aşağıda sunulmaktadır:
TCI
Merkezi İstanbul Atatürk Havalimanı'nda bulunan TCI, 2011 yılından bu yana sivil uçaklar için kabin içi üretimi
alanında faaliyet göstermektedir. TCI'nin ana faaliyet konusu, başta Boeing 737NG ve Airbus 320 serisi uçakları olmak
üzere, tek koridorlu uçakların mutfak üretimi ve tasarımıdır. TUSAŞ, TCI'nin sermayesinin %50'sini temsil eden
hisselerine sahip olarak TCI'nin en büyük hissedarı konumundadır. TCI'nin diğer hissedarları THY ve THY Teknik'tir.
257
AMSL
AMSL, Airbus Military S.A. için A400M programını yürüten konsorsiyuma ilişkin olarak kurulan bir yönetim şirketi
olup, hakim hissedarları Airbus ve Airbus'un iştiraki olan Airbus Military S.A.'dır. TUSAŞ AMSL'nin sermayesinin
%5,6'sını temsil eden hisseleri elinde bulundurmaktadır.
ESDAŞ
Merkezi Ankara'da bulunan ESDAŞ askeri ve sivil müşteriler için elektronik tasarım, ürün ve lojistik destek
sağlamaktadır. TUSAŞ ESDAŞ'ın sermayesinin %1'ini elinde bulundurmaktadır. ESDAŞ'ın diğer hissedarları,
ESDAŞ'ın sermayesinin %48'ini elinde bulunduran HAVELSAN, %43'ünü bulunduran SERCO GmbH ile SERCO
Versorgungseinrichtung GmbH, and Betatech GmbH'dır.
AK
HEAŞ (eski iştirak)
TUSAŞ, Kasım 2014'e kadar Sabiha Gökçen Uluslararası Havalimanı'nı işleticisi HEAŞ'ın sermayesinin %1,66'sını
temsil eden hisselere sahip olmakla birlikte, Kasım 2014 itibariyle söz konusu hisseleri TUSAŞ'ın hakim hissedarı olan
TSKGV'ye satmıştır. HEAŞ, bu İzahname'nin tarihi itibariyle TUSAŞ'ın iştirakleri arasında yer almamaktadır.
HAVELSAN (eski iştirak)
TUSAŞ, Kasım 2014'e kadar Ankara merkezli bir bilgi teknolojileri ve sistem geliştirme şirketi olan HAVELSAN'ın
sermayesinin %0,5'ini temsil eden hisselere sahip olmakla birlikte, Kasım 2014 itibariyle söz konusu hisseleri
TUSAŞ'ın hakim hissedarı olan TSKGV'ye satmıştır. HAVELSAN, işbu İzahname'nin tarihi itibariyle TUSAŞ'ın
iştirakleri arasında yer almamaktadır.
TA
SL
STM (eski iştirak)
TUSAŞ, Eylül 2013'e kadar Ankara merkezli bir mühendislik, danışmanlık, ürün geliştirme ve tedarik şirketi olan
STM'nin sermayesinin %34'ünü temsil eden hisselere sahip olmakla birlikte, Eylül 2013 itibariyle söz konusu hisseleri
TUSAŞ'ın ana hissedarlarından SSM'ye satmıştır. STM, işbu İzahname'nin tarihi itibariyle TUSAŞ'ın iştirakleri
arasında yer almamaktadır.
32. İNCELEMEYE AÇIK BELGELER
Aşağıdaki belgeler TUSAŞ-Türk Havacılık ve Uzay Sanayii A.Ş., Fethiye Mahallesi, Havacılık Bulvarı No: 17
06980 Kazan-Ankara, Türkiye adresindeki ihraççının merkezi ve başvuru yerleri ile ihraççının internet sitesi
https://www.tai.com.tr, https://www.tusas.com.tr ile Kamuyu Aydınlatma Platformunda (KAP) tasarruf sahiplerinin
incelemesine açık tutulmaktadır:
1) İzahname'de yer alan bilgilerin dayanağını oluşturan her türlü rapor ya da belge ile değerleme ve görüşler
(değerleme, uzman, faaliyet ve özel bağımsız denetim raporları ile yetkili kuruluşlarca hazırlanan raporlar, esas
sözleşme, vb.)
2) İhraççının İzahname'de yer alması gereken finansal tabloları
33. PAYLAR İLE İLGİLİ VERGİLENDİRME ESASLARI
İlerleyen aşamalarda temin edilecektir.
258
34. EKLER
Ek - 1
TUSAŞ ÖNEMLİ MADDİ DURAN VARLIKLAR
NET DEFTER
DEĞERİ UFRS TL
MALZEME TANIMI
ARAZİLER
ARAZİLER (AKINCI VE ESKİŞEHİR)
24.187.995,33
YERALTI, YER ÜSTÜ DÜZENLEMELERİ
1.881.413,44
TAKSİYOLU ASFALTI
1.280.293,72
AK
ENTEGRE HELİKOPTER GRUP KÜMELENMESİ KAPSAMINDA ALT YAPI
01 SAHASI ZEMİNİN ASFALTLANMASI-UÇUŞ SAHASI İYİLEŞTİRME
1.516.854,28
İSALE HATTI BORULARI YENİLEMESİ
1.148.550,10
KAZAN-TUSAŞ ENERJİ NAKİL HATTI YAPILMASI
1.137.268,68
B40 VE B41 ÖNÜ ASFALT YAPIMI
ÜRETİM BİNALARI
659.411,47
28.726.817,89
JSF ORTA GÖVDE MONTAJ TESİSİ/B710
20.491.557,73
JSF ORTA GÖVDE KAPLAMA BİNASI/B740
13.590.015,66
UÇAK MONTAJ BİNASI/B610
19.771.244,00
TA
SL
İLERİ TEKNOLOJİ KOMPOZİT İMALAT BİNASI/B320
MONTAJ BİNASI/B210
16.406.830,66
AWACS HANGAR BİNASI/B310
11.128.953,11
MALZEME DEPOSU BİNASI/B200
9.347.207,18
YENİ ISI SANTRALİ/B135
8.935.361,07
ATAK PAL TESİSİ /B321
8.685.873,18
ANA ÜRETİM VE MONTAJ BİNASI/B10
8.154.887,61
ENTEGRE HELİKOPTER MÜHENDİSLİK BİNASI/B950
6.642.030,23
ENTEGRE HELİKOPTER UÇUŞ İŞLEMLERİ HANGARLARI/B960
6.016.944,71
UÇUŞ İŞLEMLERİ HANGARI/B360
6.176.780,88
CAMB BİNASI/B220
5.132.217,14
UÇAK BOYA BİNASI/B40-B41
4.909.038,93
HEZARFEN ENTEGRE UÇAK SİSTEMLERİ BİNASI/B350
4.904.171,31
HELİKOPTER MONTAJ BİNASI/B210
4.243.757,46
DETAY BOYA BİNASI/B42
3.778.103,88
BOYA TESİSİ/B211
2.738.666,23
C130 MODİFİKASYON HANGARI/B510
2.734.648,55
KİMYASAL DEPO/B201
1.411.076,10
UÇUŞ HATTI KONTROL KULESİ/B35
994.700,11
SABİHA GÖKÇEN TASARIM VE MÜHENDİSLİK BİNASI/B250
990.512,90
BAKIM ONARIM BİNASI/B150
789.775,15
YAKIT TEST BİNASI/B51
728.984,58
BOYA KÜR FIRINI BİNASI/B40-A
721.371,30
VİRİL KULESİ İNŞAAT/B990
602.558,91
259
DİĞER BİNALAR
LOJMANLAR/L070
9.527.813,65
GENEL MÜDÜRLÜK BİNASI/B170
5.169.811,11
HANGAR KAFE/B72
1.438.990,92
SAİM DİLEK KONFERANS SALONU/B71
1.396.291,74
YEMEKHANE/B160
1.305.969,77
BALGAT OFİS BİNASI/
725.872,68
MİSAFİRHANE/L010
708.250,53
SPOR SALONU/L050
617.852,31
ÜRETİM TESİS, MAKİNA ve CİHAZLARI
20.448.879,29
HASSAS FREZE TEZGAHLARI
18.312.059,95
FİBER SERME TEZGAHLARI
CNC PERÇİNLEME MAKİNALARI
OTOMATİK DELME TEZGAHLARI
AK
5 EKSENLİ CNC İŞLEME MERKEZLERİ
11.867.130,00
11.773.729,95
9.481.241,92
5 EKSENLİ CNC İŞLEME MERKEZLERİ
6.800.391,02
5 EKSENLİ KENAR KESME TEZGAHI
6.176.237,75
ROBOTİK DELME TEZGAHI
3.585.606,17
SAC LEVHA GERDİRME PRESİ
TA
SL
BOYA TESİSİ EKİPMANLARI
3.305.616,14
2.334.147,53
TEMİZ ODA (B320)
2.203.623,19
VİNÇLER
1.888.777,68
5 EKSENLİ BALPETEĞİ İŞLEME TEZGAHI
1.885.773,52
ISI SANTRALI BACA GAZI ARITMA ÜNİTESİ
1.881.454,76
ULTRASONİK MUAYENE TEZGAHI
1.847.079,67
DİNAMİK KESİNTİSİZ GÜÇ KAYNAĞI
1.689.747,49
AVİYONİK ENTEGRE VE ÜRÜN GELİŞTİRME MERKEZİ
1.569.027,03
OTOKLAV
1.374.390,28
VERİ TOPLAMA SİSTEMİ
1.224.927,78
EKSTRUZYON MALZEME İŞLEYECEK CNC TEZGAH
1.213.886,19
TELEMETRİ VERİ LİNK YER SİSTEMİ
1.128.135,44
BACA BOYLARININ YÜKSELTİLMESİ
924.962,23
CNC EKSTRUZYON PROFİL ŞEKİLLENDİRME TEZGAHI
803.946,01
HIZLI İMALAT SİSTEMİ
756.614,44
SOĞUK ODA
734.715,54
OTOMATİK KUMLAMA TEZGAHI
720.165,69
MACHINING CENTER, 3 AXIS, VERTICAL
716.126,21
YAŞ BOYA KABİNİ KÜR FIRINI
670.522,57
KÜTLE ÖZELLİKLERİ ÖLÇÜM SİSTEMİ
655.032,50
TUSAŞ MERKEZİ DİSK SİSTEMİ
639.680,83
KOORDİNAT ÖLÇÜM CİHAZI
630.102,79
ARAÇLAR
ROBINSON R44 II HELİKOPTERLERİ
1.407.561,31
260
HELİKOPTER, REF: BELL 206 OTOPİLOT PROJESİ TEST
850.256,04
YANGIN ARACI
656.771,10
DİĞER
DİĞER MADDİ DURAN VARLIKLAR
TA
SL
AK
135.269.399,35
261
Ek - 2
ESAS SÖZLEŞME
TUSAŞ – TÜRK HAVACILIK VE UZAY SANAYİİ ANONİM ŞİRKETİ
ESAS SÖZLEŞME
BÖLÜM I
KURULUŞU DÜZENLEYEN HÜKÜMLER KURULUŞ
KURUCULAR
MADDE 2Kurucunun İsim ve Unvanı
Türk Uçak Sanayii A.Ş.
AK
MADDE 1- Aşağıda isimleri, unvanları, tabiiyetleri ve ikametgâhları yazılı kurucular tarafından, aralarında 6224 sayılı
Yabancı Sermayeyi Teşvik Kanunu uyarınca ve Türk Ticaret Kanunu'nun anonim şirketlerin ani kuruluşlarına dair
hükümlerine göre bir anonim şirket kurulmuştur.
İkametgahı
Tabiyeti
Tunalı Hilmi Cad. No. 97 Ankara
T.C.
Mithatpaşa Cad. 12/5 Yenişehir
Ankara
T.C.
Türk Hava Kurumu
Atatürk Bulvarı No. 33 Opera Ankara
T.C.
General Dynamics of Turkey
Pierre Laclede Center St. Louis MO.
63105
A.B.D.
General Dynamics Corporation
Pierre Laclede Center St. Louis MO.
63105
A.B.D.
TA
SL
Türk Hava Kuvvetlerini Güçlendirme
Vakfı
ŞİRKETİN TİCARET UNVANI
MADDE 3- Şirketin ticaret unvanı "TUSAŞ - Türk Havacılık ve Uzay Sanayii Anonim Şirketi'dir. TUSAŞ - Türk
Havacılık ve Uzay Sanayii Anonim Şirketi, Esas Sözleşme’nin bundan sonraki hükümlerinde Şirket olarak anılacaktır.
ŞİRKETİN İŞLETME KONUSU
MADDE 4-Sermaye piyasası mevzuatı ve ilgili mevzuata aykırı olmamak ve sermaye piyasası mevzuatı uyarınca
gerekli açıklamaları yapmak kaydıyla, Şirketin işletme konusu savunma, havacılık ve uzay sanayi konularında
araştırma, geliştirme, destek hizmeti sağlama, kalibrasyon işi görme, eğitim verme, yatırım danışmanlığı faaliyeti
niteliğinde olmamak kaydıyla danışmanlık yapma, modifikasyon, modernizasyon, sistem entegrasyon, bakım, tamir,
revizyon, tasarım, mühendislik, yazılım, montaj, test, laboratuvar dâhil ve fakat bununla sınırlı olmaksızın tesis
tasarımı, inşaatı, işletmesi, yönetimi, kalifikasyonu ve üretimidir. Şirket, havacılık ve uzay sanayi kapsamındaki
kabiliyetleri, mal ve hizmetleri sair sanayi dallarında da uygulayıp kullanabilir. Şirket, havacılık işletmesi kurabilir,
havacılık alanında eğitim vermek maksadıyla özel eğitim kurumu açabilir ve işletebilir. Şirket, özel teknik bilgisi ve
fikri mülkiyet haklarını kullandırmak için lisans ve ruhsat verebilir, teknoloji transferi için her türlü işlemi icra edebilir.
Şirket, çalışanları ve menfaat sahiplerinin ihtiyaçlarına yönelik olarak hastane, sosyal tesisler, kreş işletebilir.
Şirket, işleri için veya Şirket işleri ile ilgili olarak borç alabilir ve/veya sermaye piyasası mevzuatı uyarınca gerekli
açıklamaları yapmak ve Sermaye Piyasası Kanunu uyarınca örtülü kazanç veya sermaye aktarımı sonucunu
doğurmaması kaydıyla Türk Ticaret Kanunu, sermaye piyasası mevzuatı ve ilgili mevzuata uygun olarak gayrimenkul
ipoteği, menkul rehni, ticari işletme rehni, kefalet ve banka teminatları da dâhil olmak üzere (i) Şirket kendi adına, (ii)
mali tablolarının hazırlanması sırasında tam konsolidasyon kapsamına dahil ettikleri ortaklıklar lehine ve (iii) olağan
262
ticari faaliyetlerinin yürütülmesi amacıyla teminat verebilir. Şirket, sermaye piyasası mevzuatı, ticaret mevzuatı ve ilgili
mevzuatta belirlenen esaslar çerçevesinde kendi paylarını geri alabilir. Geri alım işlemleri süresince Sermaye Piyasası
Mevzuatının öngördüğü sınırlamalara uyulur.
Şirket Sermaye Piyasası Mevzuatı ve ilgili mevzuata aykırı olmamak ve sermaye piyasası mevzuatı uyarınca gerekli
açıklamaları yapmak ve Sermaye Piyasası Kanunu uyarınca örtülü kazanç veya sermaye aktarımı sonucu doğurmaması
kaydıyla, işletme konusu ile ilgili amaçlarını gerçekleştirebilmek için yurtiçi yurtdışı bankalar, finans kurumları,
finansal piyasalar, emtia borsaları ve benzeri kuruluş, müessese borsa ve piyasalarda kısa, orta ve uzun vadeli her türlü
nakdi ve gayri nakdi krediler alabilir, finansman ve mal bağlantıları yapabilir, anlaşmalar yapabilir, kaynak sağlayabilir,
sermaye piyasası mevzuatı ile düzenlenen aracılık faaliyeti, menkul kıymet portföy işletmeciliği ve yatırım
danışmanlığı faaliyeti niteliğinde olmamak üzere diğer her tür finansal araçları konu alan sözleşmelere taraf olabilir.
AK
Türk Ticaret Kanunu’nun 358’inci maddesine ve yürürlükteki mevzuat hükümlerine aykırılık teşkil etmemek kaydıyla,
Şirket’in yurtdışında veya yurtiçinde doğrudan veya dolaylı olarak pay sahibi olduğu ortaklıklara, ana hissedarlarına ve
grup şirketlerine, ödünç para verme işlemleri niteliğinde olmamak kaydıyla döviz veya Türk Lirası borç verebilir.
Bu konularda bağlı ortaklıklarına, iştiraklerine, yönetimine katıldığı kuruluşlara, yapmış olduğu iş ortaklığı ve iş
irtifaklarına yatırım danışmanlığı faaliyeti niteliğinde olmamak üzere her çeşit danışmanlık yönetim ve organizasyon
hizmetleri verebilir. Kanuni şartlara uymak kaydıyla gayrimenkul alıp satabilir, inşa edebilir veya inşa ettirebilir ve
kiralayabilir ve iktisap edilen bu gibi gayrimenkul ve haklar üzerinde ipotek tesis edebilir, teminat anlaşmaları
akdedebilir.
TA
SL
Şirket, Sermaye piyasası mevzuatı ve ilgili mevzuata aykırı olmamak ve sermaye piyasası mevzuatı uyarınca gerekli
açıklamaları yapmak ve Sermaye Piyasası Kanunu uyarınca örtülü kazanç veya sermaye aktarımı sonucu doğurmaması
kaydıyla, aracılık yapmamak, menkul kıymet ve portföy yöneticiliğinde bulunmamak; özellikle yürürlükteki mevzuat
yükümlülüklerine aykırılık teşkil etmemek ve gerekli kılınan tüm yasal izinleri almak şartıyla Şirket faaliyetleri ile ilgili
olarak veya bilcümle nedenlerle yerli veya yabancı, gerçek veya tüzel kişilerle şirket veya başka ortaklıklar kurabilir,
mevcut veya kurulacak şirketlere veya diğer ortaklıklara iştirak edebilir, mevcut veya kurulacak şirketlerin hisse
senetlerini veya paylarını satın alabilir, devlet, mahalli idareler, belediyeler, kamu iktisadi teşebbüsleri, yerli ve yabancı
firmalarca kurulmuş şirketlerin hisse senetlerini alıp satabilir, bunları devredebilir ve bunların mülkiyetine ilişkin olarak
yasaların cevaz verdiği her türlü tasarrufta bulunabilir, borçlanma aracı niteliğinde her türlü menkul kıymeti alabilir,
bilcümle iktisap ettiği varlıkları gerektiğinde amacına uygun olarak elden çıkarabilir, Sermaye Piyasası Kanunu
uyarınca örtülü kazanç veya sermaye aktarımı sonucu doğurmaması ve kanuni gerekliliklerin yerine getirilmiş olması
kaydıyla Sermaye Piyasası Mevzuatınca belirlenen usul ve esaslara uygun olarak her türlü üçüncü kişilere bağışta
bulunabilir, vakıf kurabilir ve safi kârdan şirket tarafından kurulacak olanlar dahil vakıflara pay ayırabilir.
Şirket, sermaye piyasası mevzuatı ve ilgili mevzuata aykırı olmamak ve Sermaye Piyasası Kanunu uyarınca örtülü
kazanç veya sermaye aktarımı sonucu doğurmaması kaydıyla her türlü nakdi ve gayrinakdi, maddi ve gayrimaddi
alacaklar ve haklar ile Şirket’e karşı verilen taahhüt ve garantileri teminata almak için gayrimenkul ipoteği, menkul
rehni, ticari işletme rehni, kefalet ve banka teminatları da dâhil olmak üzere her türlü teminatı alabilir, borcu temlik
edebilir, bu teminatları feshedebilir, çözebilir, gereğinde nakde çevirebilir veya iktisap edebilir.
Şirket, sermaye piyasası mevzuatı ve ilgili mevzuata aykırı olmamak kaydıyla, gerek yurt içinde ve gerekse yurt dışında
şubeler, acentelikler, irtibat büroları ve temsilcilikler kurabilir.
Şirket, amaç ve faaliyet konularının tahakkuku için Sermaye Piyasası mevzuatı ve ilgili mevzuata aykırı olmamak ve
Sermaye Piyasası Kanunu uyarınca örtülü kazanç veya sermaye aktarımı sonucu doğurmaması kaydıyla ve bu maddede
sayılan işlemlerle sınırlı olmamak üzere gereken her türlü işlemlerde bulunabilir.
ŞİRKETİN MERKEZ VE ŞUBELERİ
MADDE 5- Şirketin merkezi Ankara'dadır. Adresi Fethiye Mahallesi, Havacılık Bulvarı No: 17 06980 Kazan-Ankara,
Türkiye’dir. Adres değişikliğinde yeni adres, ticaret siciline tescil ve Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi’nde ilan ettirilir.
Yeni adres ayrıca Gümrük ve Ticaret Bakanlığı, Sermaye Piyasası Kurulu ve ilgili diğer kamu kurumlarına bildirilir.
Tescil ve ilan edilmiş adrese yapılan tebligat Şirket'e yapılmış sayılır.
ŞİRKETİN SÜRESİ
MADDE 6- Şirket süresiz olarak kurulmuştur.
263
BÖLÜM II
SERMAYEYE İLİŞKİN HÜKÜMLER
SERMAYE
MADDE 7- Şirket, Sermaye Piyasası Kanunu hükümleri uyarınca kayıtlı sermaye sistemini kabul etmiş ve Sermaye
Piyasası Kurulu’nun 06/12/2013 tarih ve 40/1321 sayılı izni ile kayıtlı sermaye sistemine geçmiştir. Şirket’in kayıtlı
sermaye tavanı 1.000.000.000(Birmilyar) Türk Lirasıdır.
AK
Sermaye Piyasası Kurulu’nun verdiği sermaye tavanı izni 2013-2017 yılları (beş yıl) için geçerlidir. 2017 yılı sonu
itibariyle izin verilen kayıtlı sermaye tavanına ulaşılmamış olsa dahi, 2017 yılından sonra Yönetim Kurulu’nun sermaye
artışı kararı alabilmesi için, daha önce izin verilen tavan veya yeni bir tavan tutarı için Sermaye Piyasası Kurulu’ndan
izin almak kaydıyla, Genel Kurul’dan yeni bir süre için yetki alınması zorunludur. Söz konusu yetkinin alınmamış
olması durumunda, Şirket kayıtlı sermaye sisteminden çıkmış sayılır.
Şirket payları nama yazılıdır ve Şirket’in her bir payının nominal değeri 1(Bir) Türk Lirasıdır.
Şirket’in çıkarılmış sermayesi 365.000.000(Üçyüzaltmışbeşmilyon) Türk Lirası olup, her biri 1(Bir) Türk Lirası
nominal değerli 198.889.890 (Yüzdoksansekizmilyonsekizyüzseksendokuzbinsekizyüzdoksan) adet A grubu,
165.876.180
(Yüzaltmışbeşmilyonsekizyüzyetmişaltıbinyüzseksen)
adet
B
grubu
ve
233.930
(İkiyüzotuzüçbindokuzyüzotuz) adet C grubu olmak üzere 365.000.000 (Üçyüzaltmışbeşmilyon) adet paya
bölünmüştür.
Şirketin çıkarılmış sermayesi her türlü muvazaadan ari olarak tamamen ödenmiştir.
TA
SL
Pay gruplarının Pay Sahipleri arasındaki dağılımı aşağıdaki gibidir.
Pay Sahipleri
Pay Grubu
Türk Silahlı Kuvvetlerini Güçlendirme
A
Vakfı
Savunma Sanayii Müsteşarlığı
B
Türk Hava Kurumu
C
Halka Açık
C
Yönetim Kurulu, sermaye piyasası mevzuatı ve ilgili mevzuata uygun olarak, kayıtlı sermaye tavanına kadar
sermayenin artırılması, imtiyazlı ve\veya nominal değerinin üzerinde pay çıkarılması, sadece ilk halka arzda pay
sahiplerinin yeni pay alma haklarının kısıtlanması ve imtiyazlı pay sahiplerinin haklarını kısıtlayıcı nitelikte karar
alınması konularında yetkilidir. Yönetim Kurulunun Sermayeye ilişkin yukarıda sayılan kararlarında A grubu pay
sahipleri tarafından aday gösterilen ve genel kurulca seçilen en az dört (4) Yönetim Kurulu üyesinin ve B grubu pay
sahipleri tarafından aday gösterilen ve genel kurulca seçilen en az bir (1) Yönetim Kurulu üyesinin olumlu oyu aranır.
Sermayeyi temsil eden paylar kaydileştirme esasları çerçevesinde kayden izlenir.
A Grubu payların, B Grubu paylara sahip kişiler dışındaki kişilere devredilmesi halinde, devredilen A Grubu paylar,
devir tarihi itibariyle kendiliğinden C Grubu paylara dönüşür. B Grubu payların, A Grubu paylara sahip kişiler
dışındaki kişilere devredilmesi halinde, devredilen B Grubu paylar, devir tarihi itibariyle kendiliğinden C Grubu paylara
dönüşür.
A Grubu paylar ile B Grubu payların herhangi birinin borsada satılması için satılacak payların C Grubu paylara
dönüşmüş olması şartı aranır. A Grubu paylar ile B Grubu paylardan herhangi birine sahip hissedarın, borsada satış
işlemlerine başlamak için Merkezi Kayıt Kuruluşuna başvurmasıyla birlikte bildirime konu paylar kendiliğinden C
Grubu paylara dönüşür.
264
Bütün ortakların yeni pay alma hakları tamamen kısıtlanarak sermaye artırılması halinde, çıkarılacak paylar (C) grubu
olacaktır.
Sermaye artışlarında pay sahiplerinin bedelsiz pay alma ve yeni pay alma hakları kendi grupları dâhilinde kullanılır.
Yeni pay alma haklarının kullanımından sonra kalan A ve B grubu payların satışında öncelikle A grubu pay sahiplerine
kalan B grubu paylar, B grubu pay sahiplerine kalan A grubu paylar teklif edilir, bu durumda dahi satılmayan pay
olması durumunda kalan paylar kendiliğinden C grubu paylara dönüşür.
AK
A ve B grubu nama yazılı payların üçüncü şahıslara devri ile ilgili olarak mevcut A ve B grubu pay sahiplerinin satış
teklifi tarihinden itibaren 30 (otuz) gün içinde kullanmaları gereken öncelikle alım hakkı vardır. Bu sebeple paylarının
tamamını veya bir kısmını üçüncü şahıslara devretmek isteyen pay sahibi devretmek istediği payları önce A ve B
grubundaki diğer pay sahiplerine payları oranında fiyat ve diğer satış şartlarını da bildirerek yazılı olarak teklif etmek
mecburiyetindedir. Teklif yapılan pay sahiplerinden herhangi biri satın almayı yazılı olarak 30 (otuz) gün içinde kabul
etmediği takdirde, devreden pay sahibi bu payları ilk teklifinde yer alan fiyat ve diğer satış şartlarından daha ehven
şartlarda olmamak kaydıyla dilediği üçüncü şahıslara satmakta serbesttir. Bu durumda üçüncü kişilere satışta A ve B
grubuna ilişkin öncelikle alım hakkı kalkar ve üçüncü kişilere devredilecek paylar kendiliğinden C grubuna dönüşür. A
ve B grubu nama yazılı payların devrinin şirkete karşı hüküm ifade edebilmesi pay defterine kayıtla mümkündür.
Yeni pay çıkarılırken, Yönetim Kurulu tarafından aksine karar verilmemiş ise, A grubu nama yazılı payların çıkarılmış
sermaye içindeki oranı muhafaza edilir.
PAY DEFTERİ
MADDE 8- Şirketçe pay sahiplerinin isim ve adreslerini içeren bir pay defteri tutulur.
TA
SL
İMTİYAZLI PAY SAHİPLERİNİN YÖNETİM KURULU ADAYI BELİRLEME ESASLARI
MADDE 9- Yönetim kurulu üyeliği seçiminde aday gösterme imtiyazına sahip pay grupları, diledikleri sayıda adayı, en
geç genel kurul toplantısı açılmadan önce belirler ve usulüne göre genel kurulda aday gösterirler.
BÖLÜM III
ŞİRKETİN ORGANLARI
YÖNETİM KURULU
YÖNETİM KURULU ÜYELERİ
MADDE 10- Şirket, dokuz (9) üyeden meydana gelen Yönetim Kurulu tarafından yönetilir. Bu üyelerin üçte biri (1/3)
sermaye piyasası mevzuatı uyarınca yeterli bağımsızlık şartlarını sağlayan kişiler arasından Genel Kurul tarafından
seçilecek bağımsız üyelerden oluşur. Geri kalan Yönetim Kurulu üyelerinden dördü (4) A grubu pay sahipleri
tarafından gösterilen adaylar arasından; ikisi (2) B grubu pay sahipleri tarafından gösterilen adaylar arasından Genel
Kurul tarafından seçilir.
Yönetim Kurulunda görev alacak bağımsız üyelerin sayısı ve nitelikleri Sermaye Piyasası Kurulu’nun kurumsal
yönetime ilişkin düzenlemeleri ve ilgili mevzuat hükümlerine göre tespit edilir.
Sermaye Piyasası Kurulunun kurumsal yönetim ilkeleri uyarınca bağımsız üye sayılan kişilerin adaylık ve seçiminde
Sermaye Piyasası Mevzuatına uyulur. Yönetim Kurulu üyeleri üç (3) yıla kadar görev yapmak üzere, sermaye piyasası
mevzuatı ve ilgili mevzuat hükümleri uyarınca seçilirler. Yönetim Kurulu üyeleri tekrar seçilebilirler.
Yönetim Kurulu üyelerine verilecek ücretler ve sair haklar, sermaye piyasası mevzuatı ve sair mevzuat uyarınca Genel
Kurul tarafından belirlenir. Yönetim Kurulu’nda herhangi bir üyeliğin herhangi bir nedenle boşalması durumunda,
Yönetim Kurulu, kanunen ve Esas Sözleşme’ye göre gerekli nitelikleri haiz ve boşalan üyeyi aday gösteren hisse
grubunun göstereceği adaylar arasından bir kişiyi geçici olarak seçer.
Bu şekilde seçilen üye yapılacak ilk Genel Kurul toplantısına kadar Yönetim Kurulunda görev yapar ve Genel Kurul
tarafından seçimin onayı halinde yerine seçildiği üyenin kalan süresini tamamlar. Bağımsız Yönetim Kurulu üyeliğinin
açılması ile ilgili Sermaye Piyasası Mevzuatı hükümleri uygulanır.
265
YÖNETİM KURULU BAŞKANI VE VEKİLİNİN SEÇİMİ
MADDE 11- Yönetim Kurulu her yıl üyeleri arasından, bir Başkan ve Başkanın yokluğunda ona vekâlet etmek üzere
bir Başkan Vekili seçer. Başkan, A Grubu pay sahipleri tarafından aday gösterilerek seçilen Yönetim Kurulu üyeleri
arasından seçilir. Başkan ve Başkan Vekilinin bulunmadığı toplantılarda, o toplantıya katılan üyeler, başkanlık etmek
üzere aralarından geçici bir başkan seçerler.
YÖNETİM KURULU TOPLANTILARI
MADDE 12- Yönetim Kurulu toplantılarının yeri ve tarihi Yönetim Kurulu tarafından kararlaştırılır. Başkan ve onun
yokluğunda Başkan Vekili de Yönetim Kurulunu toplantıya davet edebilir.
AK
Bundan başka, Yönetim Kurulu, müştereken 5 (beş) üye tarafından da toplantıya çağrılabilir. Her toplantının gündemi,
Başkan veya onun namına Başkan Vekili tarafından hazırlanır ve Yönetim Kurulunca kararlaştırılan toplantı yeri ve
zamanını da belirtir şekilde üyelere sunulur.
Yönetim Kurulu ayda bir defadan az olmamak üzere, Şirket işleri lüzum gösterdikçe toplanır.
Yönetim Kurulu toplantı tarihine bir önceki Yönetim Kurulu toplantısında karar verilebilir veya Yönetim Kurulu
toplantılarına davet yazılı her üyeye telgraf, alındığı teyit edilmek şartıyla faks veya e-posta veya daha seri bir
haberleşme vasıtasıyla veya sair şekilde alındığı belgelendirilerek yapılır. Davet ile toplantı günü arasında 10 (on)
günden az olmamak üzere yeterli süre bırakılır. Bütün üyelerin toplantıda hazır bulunmaları halinde ihbar ve süre şartı
aranmaz.
TA
SL
Yönetim Kurulu toplantıları, Şirket merkezi ya da Ankara il sınırları içinde yapılır. Yönetim Kurulu toplantıları ilgili
mevzuat hükümleri uyarınca elektronik ortamda da icra edilebilir. Elektronik ortamda yapılacak toplantılarda ilgili
mevzuat hükümleri uygulanır.
Şirket’in Yönetim Kurulu toplantısına katılma hakkına sahip olanlar bu toplantılara, Türk Ticaret Kanununun 1527’inci
maddesi uyarınca elektronik ortamda da katılabilir. Şirket, Ticaret Şirketlerinde Anonim Şirket Genel Kurulları Dışında
Elektronik Ortamda Yapılacak Kurullar Hakkında Tebliğ hükümleri uyarınca hak sahiplerinin bu toplantılara elektronik
ortamda katılmalarına ve oy vermelerine imkân tanıyacak Elektronik Toplantı Sistemini kurabileceği gibi bu amaç için
oluşturulmuş sistemlerden de hizmet satın alabilir.
Yapılacak toplantılarda Şirket esas sözleşmesinin bu hükmü uyarınca kurulmuş olan sistem üzerinden veya destek
hizmeti alınacak sistem üzerinden hak sahiplerinin ilgili mevzuatta belirtilen haklarını Tebliğ hükümlerinde belirtilen
çerçevede kullanabilmesi sağlanır.
Yönetim Kurulu üyeleri, ilgili kararın daha sonra tüm üyeler tarafından imzalanması şartıyla toplantılara katılanların
birbirlerini duyabilecekleri ve toplantıda hazır bulunma imkânını sağlayan, tele-konferans, video konferans veya
benzeri iletişim araçları vasıtasıyla katılabilirler.
Yönetim Kurulu, bütün üyelerin imzalı muvafakati halinde, toplanmadan da karar alabilir ve bu suretle alınan kararlar,
usulüne uygun olarak yapılan toplantıda alınan kararla aynı hükmü haizdir.
Yönetim Kurulu toplantılarına önceden mazeret bildirmeksizin arka arkaya üç kez katılmayan Yönetim Kurulu Üyesi
görevinden istifa etmiş sayılır.
YÖNETİM KURULU TOPLANTI NİSABI
MADDE 13- Yönetim Kurulu üye tam sayısının çoğunluğu ile toplanır ve kararlarını toplantıda hazır bulunan üyelerin
çoğunluğu ile alır. Toplantıya beş (5) üyenin katıldığı hallerde ise en az dört (4) üyenin olumlu oyu ile karar alınır.
Ancak dört (4) üyenin olumlu oyu ile karar alınması dâhil tüm toplantılarda ve kararlarda A grubu pay sahipleri
tarafından aday gösterilen en az üç (3) üyenin ve B grubu pay sahipleri tarafından aday gösterilen en az bir (1) üyenin
katılması ve olumlu oyları aranır. Karar için Yönetim Kurulu'na sunulan her konuda her üyenin bir oy hakkı vardır.
Bir toplantıda oya sunulan konu ile ilgili olarak lehe ve aleyhe oylar eşitliği halinde konunun müzakeresi bir sonraki
toplantıya ertelenir ve durum yazı ile tüm üyelere bildirilir. İkinci toplantıda da oyların eşitliği halinde konu reddedilmiş
sayılır. Alınan kararlar Yönetim Kurulu karar defterine geçirilir ve üyeler tarafından imzalanır.
266
YÖNETİM KURULUNUN GÖREVLERİ
MADDE 14- Yönetim Kurulu, Türk Ticaret Kanunu ve ilgili mevzuatta hükmünde sayılan devredilmez görev ve
yetkilerin yanı sıra kanun ve Esas Sözleşmeyle Genel Kurulun yetkisine bırakılmış hususlar dışında Şirket’in işletme
konusunun gerçekleştirilmesi için gerekli olan her iş ve işlem hakkında karar almaya yetkilidir.
Yönetim Kurulu görevini 15’inci maddede öngörülen iç yönerge esasları dâhilinde yapar.
Yönetim Kurulu görev ve yetkilerini devrettiği konularda da ön inceleme yapabilir ve karar alabilir. Sermaye Piyasası
Mevzuatında belirtilen önemli nitelikte sayılan işlemlerde ve ilişkili taraf işlemlerinde söz konusu mevzuat hükümlerine
uyulur.
AK
Yönetim Kurulu, Şirketin içinde bulunduğu durum ve gereksinimlere uygun olarak, görev ve sorumluluklarının sağlıklı
bir biçimde yerine getirmesini teminen Denetimden Sorumlu Komite ve Kurumsal Yönetim Komitesi, Aday Gösterme
Komitesi, Riskin Erken Saptanması Komitesi ve Ücret Komitesi oluşturur.
Yönetim Kurulu yapılanması gereği ayrı bir Aday Gösterme Komitesi ve Ücret Komitesi oluşturulamaması durumunda,
Kurumsal Yönetim Komitesi bu komitelerin görevlerini yerine getirir. Komitelerin oluşturması, karar alma süreci görev
ve çalışma esasları, Sermaye Piyasası Kurulu Kurumsal Yönetim İlkelerine uygun olarak işbu Esas Sözleşme hükümleri
de dikkate alınarak ayrıntılı olarak Yönetim Kurulu tarafından belirlenir ve kamuya açıklanır. Yönetim Kurulu her
zaman komitelerin görev ve çalışma alanlarını yeniden belirleyebileceği gibi üyeliklerinde de gerekli gördüğü
değişiklikleri yapabilir.
TA
SL
Şirketin yayınlanan son bilançosuna göre her bir işlem bazında ve/veya yıl içinde toplam olarak en son gerçekleştirilen
Genel Kurul Toplantısında onaylanan yıllık finansal tablo aktif toplamının %20’sini aşan tutarda yeni projeler üstlenme,
mali ve/veya ticari borçlanma, yeni duran varlık yatırımlarına girişme gibi işletmeyi ağır yükümlülük altına sokan
durumlarda taahhüde girmeden önce alınacak Yönetim Kurulu kararlarında A grubu pay sahipleri tarafından aday
gösterilen ve genel kurulca seçilen en az dört (4) Yönetim Kurulu üyesinin ve B grubu pay sahipleri tarafından aday
gösterilen ve genel kurulca seçilen en az bir (1) Yönetim Kurulu üyesinin olumlu oyu aranır.
Şirket kurma veya bir şirkete ortak olma, şirketteki hisseleri satma veya devretme, dış ülkelerde Şirket adı altında
temsilcilik açmadan önce alınacak Yönetim Kurulu kararlarında, A grubu pay sahipleri tarafından aday gösterilen ve
genel kurulca seçilen en az dört (4 ) Yönetim Kurulu üyesinin ve B grubu pay sahipleri tarafından aday gösterilen ve
genel kurulca seçilen en az bir (1) Yönetim Kurulu üyesinin olumlu oyu aranır.
Şirketin taşınır taşınmaz malları hakları ve alacakları üzerinde rehin ve ipotek tesisinde bulunma konularına ilişkin
Yönetim Kurulu kararlarında A grubu pay sahipleri tarafından aday gösterilen ve genel kurulca seçilen en az dört (4) ve
B grubu pay sahipleri tarafından aday gösterilen ve genel kurulca seçilen en az bir (1) Yönetim Kurulu üyesinin olumlu
oyu aranır.
Yönetim Kurulu, Grup Müdürü ve üzeri düzeydeki yöneticilerin kadrolarını belirler, bu kadrolara atanacak kişiler ile
diğer kişilere iş kanununun sağladığı hak ve menfaatler ilerisinde özellikteki iş sözleşmelerini yapar. Yönetim Kurulu
uhdesinde tuttuğu bu yetkiyi, Yönetim Kurulu Üyelerinden bir veya birkaçına veya Genel Müdüre veya diğer kişilere,
devredemez.
YÖNETİM VE TEMSİL
MADDE 15- Resmi veya özel kuruluşlar ve kişiler, meclisler, mahkemeler, kazai ve idari bütün merciler nezdinde
Şirket’i temsil; ihtilâflarda sulh, ibra ve tahkim yetkileri dâhil Şirket’in her türlü temsili ve yönetimi, Yönetim
Kurulu'na aittir.
Türk Ticaret Kanunu’nun 367’inci maddesi uyarınca Yönetim Kurulu yönetim yetkilerinin tamamını veya bir kısmını
Türk Ticaret Kanununun ve Sermaye Piyasası Kanununun, Yönetim Kurulu’nun görev ve yetkilerine ilişkin emredici
hükümleri saklı kalmak kaydıyla, Yönetim Kurulunca hazırlanacak bir iç yönergeye göre yönetimi, murahhas üyelere,
bir veya birkaç Yönetim Kurulu üyesine devredebilir.
Türk Ticaret Kanunu’nun 370’inci maddesi hükmü çerçevesinde Yönetim Kurulu temsil yetkisini devredebilir.
Şirket adına düzenlenecek bütün belgeler, Şirket unvanı altında yetkili kılınacak iki kişinin imzasını taşır.
267
ŞİRKETİN DENETİMİ
MADDE 16- Şirketin denetimi, denetçi seçimi, görevden alınması ve ilgili tüm hususlar Türk Ticaret Kanunu, Sermaye
Piyasası Kanunu ve ilgili mevzuat hükümlerine göre yürütülür.
GENEL KURUL
GENEL KURUL TOPLANTILARI
MADDE 17- Genel Kurul Olağan ve Olağanüstü olarak toplanır. Olağan Genel Kurul toplantısı Şirketin hesap
döneminin sonundan itibaren üç (3) ay içinde yapılır.
AK
Olağanüstü Genel Kurul, Şirket işlerinin icap ettirdiği hallerde ve zamanlarda kanun ve bu Esas Sözleşmede yazılı
hükümlere göre toplanır.
Genel Kurul toplantısının işleyiş şekli, bir iç yönerge ile düzenlenir. Genel Kurul toplantısı Türk Ticaret Kanunu ve
Sermaye Piyasası Kanunu hükümleri ve ilgili mevzuat hükümleri ile Genel Kurul iç yönergesine uygun olarak
yürütülür.
TA
SL
Şirketin genel kurul toplantılarına katılma hakkı bulunan hak sahipleri bu toplantılara, Türk Ticaret Kanununun
1527’inci maddesi uyarınca elektronik ortamda da katılabilir. Şirket, Anonim Şirketlerde Elektronik Ortamda Yapılacak
Genel Kurullara İlişkin Yönetmelik hükümleri uyarınca hak sahiplerinin genel kurul toplantılarına elektronik ortamda
katılmalarına, görüş açıklamalarına, öneride bulunmalarına ve oy kullanmalarına imkân tanıyacak elektronik genel
kurul sistemini kurabileceği gibi bu amaç için oluşturulmuş sistemlerden de hizmet satın alabilir. Yapılacak tüm genel
kurul toplantılarında esas sözleşmenin bu hükmü uyarınca, kurulmuş olan sistem üzerinden hak sahiplerinin ve
temsilcilerinin, anılan Yönetmelik hükümlerinde belirtilen haklarını kullanabilmesi sağlanır.
Elektronik ortamda genel kurula katılma, öneride bulunma ve oy verme, fizikî katılımın, öneride bulunmanın ve oy
vermenin bütün hukuki sonuçlarını doğurur.
GENEL KURUL TOPLANTISINA DAVET
MADDE 18- Genel kurul toplantısına ilişkin toplantı ilanı, toplantı tarihinden en az üç (3) hafta önce yapılır.
Toplantı ilanlarında; Türk Ticaret Kanununa, Sermaye Piyasası Kurulu düzenlemelerine ve Şirket Esas
Sözleşmesindeki hükümlere uyulur.
Şirkete ait ilanlar ile Genel Kurul toplantı ilanları, mevzuat ile öngörülen usullerin yanı sıra, mümkün olan en fazla
sayıda pay sahibine ulaşmayı sağlayacak, elektronik haberleşme dahil, her türlü iletişim vasıtasıyla Türk Ticaret
Kanunu, Sermaye Piyasası Kanunu ve ilgili diğer mevzuat hükümleri dikkate alınarak ilan edilir.
GENEL KURUL TOPLANTISININ YERİ
MADDE 19- Genel Kurul, Şirketin merkez adresinde veya yönetim merkezinin bulunduğu şehrin elverişli bir yerinde
toplanır.
VEKÂLET HAKKININ KULLANILMASI
MADDE 20- Hissedarlar toplantılarına bizzat katılabilecekleri gibi, kendilerini hissedar olan veya olmayan bir
başkasının vekâletiyle Genel Kurul toplantılarında temsil ettirebilirler. Vekâleten oy kullanma yöntemi ve
vekâletnamelerin şekli konularında Sermaye Piyasası Mevzuatı, Türk Ticaret Kanunu hükümleri ve ilgili mevzuata
uyulur.
GENEL KURULUN GÖREVLERİ
268
MADDE 21- Genel Kurul, Esas Sözleşme, Türk Ticaret Kanunu ve ilgili mevzuat uyarınca kendisine atfedilen
konularda karar almaya görevli ve yetkilidir. Sair kanunlarda öngörülmüş bulunan devredilemez görevler ve yetkiler
saklı kalmak üzere, Genel Kurula ait aşağıdaki görevler ve yetkiler devredilemez,
a) Esas sözleşmenin değiştirilmesi.
b) Yönetim Kurulu üyelerinin seçimi, süreleri, ücretleri ile huzur hakkı, ikramiye ve prim gibi haklarının belirlenmesi,
ibraları hakkında karar verilmesi ve görevden alınmaları.
c) Kanunda öngörülen istisnalar dışında denetçinin seçimi ile görevden alınmaları.
d) Finansal tablolara, Yönetim Kurulunun yıllık raporuna, yıllık kâr üzerinde tasarrufa, kâr payları ile kazanç paylarının
belirlenmesine, yedek akçenin sermayeye veya dağıtılacak kâra katılması dâhil, kullanılmasına dair kararların alınması.
AK
e) Kanunda öngörülen istisnalar dışında şirketin feshi.
f) Önemli miktarda şirket varlığının toptan satışı.
GENEL KURULDA OY HAKKI
MADDE 22- Olağan ve olağanüstü Genel Kurul toplantılarında hazır bulunan pay sahiplerinin ve vekillerinin her pay
için bir oy hakkı olacaktır. Oy hakları payların toplam itibari değerine orantılı olarak kullanılır. Bir pay, birden çok
kişinin ortak mülkiyetindeyse, bunlar içlerinden birini veya üçüncü bir kişiyi Genel Kurulda paydan doğan haklarını
kullanması için temsilci olarak atayabilirler. Oy hakkı, Türk Ticaret Kanunu, Sermaye Piyasası Mevzuatı ve ilgili
düzenlemelere uygun şekilde kullanılır.
TA
SL
Sermaye Piyasası Kurulu tarafından uygulaması zorunlu tutulan Kurumsal Yönetim İlkeleri Mevzuatı uyarınca önemli
nitelikte sayılan işlemler ve ilişkili taraf işlemi sayılan işlemlerle ilgili olarak yapılacak Genel Kurul toplantılarında oy
hakları bakımından ilgili Sermaye Piyasası Mevzuatı hükümleri ve ilgili mevzuat dikkate alınır.
TOPLANTI VE KARAR NİSABI
MADDE 23- Esas Sözleşme, Türk Ticaret Kan