UZORKOVANJE ZEMLJIŠTA I BILJAKA
ZA AGROHEMIJSKE I PEDOLOŠKE
ANALIZE
Urednik
prof. dr Maja Manojlović, Univerzitet u Novom Sadu, Poljoprivredni fakultet
Autori
prof. dr Darinka Bogdanović, Univerzitet u Novom Sadu, Poljoprivredni fakultet
prof. dr Sanja Lazić, Univerzitet u Novom Sadu, Poljoprivredni fakultet
prof. dr Milivoje Belić, Univerzitet u Novom Sadu, Poljoprivredni fakultet
prof. dr Ljiljana Nešić, Univerzitet u Novom Sadu, Poljoprivredni fakultet
dr Vladimir Ćirić, Univerzitet u Novom Sadu, Poljoprivredni fakultet
mr Ranko Čabilovski, Univerzitet u Novom Sadu, Poljoprivredni fakultet
Recenzenti
prof. dr Momčilo Ubavić, Univerzitet u Novom Sadu, Poljoprivredni fakultet
prof. dr, Marija Zgomba, Univerzitet u Novom Sadu, Poljoprivredni fakultet
prof. dr Vlada Ličina, Univerzitet u Beogradu, Poljoprivredni fakultet
Izdavač:
Univerzitet u Novom Sadu, Poljoprivredni fakultet
Trg Dositeja Obradovića 8, 21 000 Novi Sad, Srbija
Dizajn i štampa
TFK SIGNUM, Novi Sad
Tiraž
40/100
ISBN 978-86-7520-291-2
Novi Sad, 2014.
Sadržaj
Predgovor .................................................................................................................... 4
1. ISTRAŽIVANJA I UZORKOVANJE ZEMLJIŠTA ......................................................... 6
1.1 Pripremna faza ................................................................................................. 6
1.2 Rekognosciranje terena .................................................................................... 8
1.3 Sondiranje ........................................................................................................ 8
1.4 Otvaranje profila .............................................................................................. 9
1.4.1 Spoljašnja morfologija ................................................................................. 11
1.4.2 Unutrašnja morfologija ............................................................................... 12
1.5 Uzimanje uzoraka ........................................................................................... 14
1.6 Priprema uzoraka zemljišta za analizu i čuvanje ............................................. 15
2. ZEMLJIŠTA ZA ISPITIVANJE PLODNOSTI.............................................................. 17
2.1. Plodnost zemljišta kao najvažnije svojstvo .................................................... 18
2.2. Osnovni principi uzimanja uzoraka zemljišta ................................................. 18
2.3. Plan uzorkovanja ............................................................................................ 19
2.4. Načini uzimanja uzoraka ................................................................................ 19
2.5. Površina koju reprezentuje prosečan uzorak ................................................. 20
2.5.1. Uzimanje uzoraka na malim površinama .................................................... 20
2.5.2. Uzimanje uzoraka na velikim površinama .................................................. 21
2.5.3. Korišćenje GIS i GPS prilikom uzorkovanja zemljišta .................................. 22
2.6. Vreme uzimanja uzoraka ............................................................................... 23
2.7. Pribor za uzimanje uzoraka ........................................................................... 24
2.8. Dubina uzimanja uzoraka .............................................................................. 25
2.9. Način uzimanja i pripremanja uzoraka .......................................................... 26
2.10. Sušenje, pakovanje ..................................................................................... 27
2.11. Masa prosečnog uzorka ............................................................................... 28
3. UZORKOVANJE BILJNOG MATERIJALA U CILJU UTVRĐIVANJA
OBEZBEĐENOSTI BILJAKA HRANLJIVIM ELEMENTIMA ....................................... 30
3.1. Izbor organa za uzorkovanje .......................................................................... 31
3.2. Mreža uzorkovanja ........................................................................................ 31
3.3. Termini uzimanja uzoraka i veličina uzorka ................................................... 32
3.4. Priprema uzoraka za analizu .......................................................................... 34
3.5. Tumačenje rezultata analize .......................................................................... 34
4. UZORKOVANJE ZEMLJIŠTA ZA ANALIZU PESTICIDA ............................................ 38
4.1. Uzorkovanje zemljišta .................................................................................... 42
5. PESTICIDI U BILJKAMA, UZORKOVANJE BILJNOG MATERIJALA ........................... 44
5.1. Postupak uzorkovanja .................................................................................... 46
Literatura .................................................................................................................... 53
3
Predgovor
Priručnik Uzorkovanje zemljišta i biljaka za agrohemijske i pedološke analize je
pripremljen u okviru IPA projekta Doprinos poljoprivrede čistoj okolini i zdravoj hrani
(Agriculture Contribution Towards Clean Environment and Healthy Food). S obzirom da
je cilj ovog projekta povećanje doprinosa poljoprivrede očuvanju okoline i proizvodnji
kvalitetne i zdravstveno bezbedne hrane, u ovom priručniku smo ukazali na značaj
pravilnog izbora mesta, vremena i načina uzimanja uzoraka zemljišta i biljnog materijala.
Želja nam je da sadržaj ovog priručnika pomogne poljoprivrednim proizvođačima,
savetodavnim i stručnim službama, istraživačkim institucijama i učenicima i studentima
prilikom planiranja i uzimanja uzoraka zemljišta i biljnog materijala.
Pravilno uzimanje uzoraka zemljišta i bilnog materijala za analizu ostataka pesticida
prikazano je u četvrtom i petom delu priručnika.
Ovom prilikom želimo da se zahvalimo na saradnji poljoprivrednim proizvođačima, u
prvom Jovanu iz Takođe, zahvaljujemo se svim članovima projektnog tima Poljoprivrednog
fakulteta u Novom Sadu, Poljoprivredne škole i Regionalne razvojne jedinice Srem.
Veliku zahvalnost dugujemo recenzentima prof. dr Momčilu Ubaviću, prof. dr Vladi
Ličini i prof. Mariji Zgombi na ekspeditivnosti i doprinosu kvalitetu priručnika.
Prvi deo priručnika odnosi se na terenska pedološka istraživanja.
U drugom delu priručnika, prikazani su načini uzimanja uzoraka sa malih i velikih
gazdinstava (parcela) u cilju ispitivanja plodnosti zemljišta.
Urednik
Prof. dr Maja Manojlović
U trećem delu priručnika data su uputstva za pravilno uzimanje uzoraka biljnog
materijala u cilju utvrđivanja obezbeđenosti hranljivim elementima.
4
5
1. Pedološka istraživanja i uzorkovanje zemljišta
Milivoj Belić,
Ljiljana Nešić,
Vladimir Ćirić
1.PEDOLOŠKA
ISTRAŽIVANJA
I UZORKOVANJE
ZEMLJIŠTA
Pedološka istraživanja mogu imati fundamentalni ili primenjeni karakter. Istraživanja
zemljišta se prvenstveno izvode za potrebe: poljoprivredne proizvodnje, melioracija
zemljišta, tehničke prakse, sistematike zemljišta i izrade pedoloških karata, bonitiranja
zemljišta, preduzimanja mera u cilju zaštite zemljišta od degradacije, prostornog
uredjenja zemljišta i drugo. Ona se sastoje iz terenskog i laboratorijskog ispitivanja.
Svrha terenskog ispitivanja zemljišta je da se na osnovu morfoloških svojstava
(spoljašnje i unutrašnje morfologije) odrede glavne osobine zemljišta i uzmu uzorci
zemljišta.
Terensko ispitivanje zemljišta odvija se u pet faza:
1. Pripremna faza
2. Rekognosciranje terena
3. Sondiranje zemljišta
4. Otvaranje pedološkog profila
5. Uzimanje uzoraka zemljišta
1.1 Pripremna faza
Podrazumeva proučavanje pedogenetskih faktora i postojeće dokumentacije koja se
odnosi na dato područje ispitivanja. Proučavaju se pedološke, geološke, geomorfološke,
6
topografske i hidrološke karte, zatim karte biljnog pokrivača i klimatske karakteristike
područja (Slika 1 i 2). Posebno se proučavaju faktori obrazovanja zemljišta: klima,
matični supstrat, reljef, organski svet, starost terena i dodatni faktori koji se odnose na
uticaj čoveka. Sem toga, proučava se sva odgovarajuća literatura kao i podaci iz ranijih
pedoloških istraživanja ukoliko postoje.
Slika 1. Pedološka karta Vojvodine i deo sekcije karte.
Slika 2. Geološka i geomorfološka karta Vojvodine.
Za terensko ispitivanje zemljišta potrebna je sledeća oprema (Slika 3): GPS (Global
Positioning System) aparat, topografske karte, fotoaparat, sonde, alat za otvaranje
profila (kramp, lopata, ašov), pribor za ispitivanje profila (pedološki nož, sona kiselina
(10%) i drugo), metarska traka, vrećice za uzorke zemljišta, pribor za uzimanje uzoraka
zemljišta u prirodno nenarušenom stanju (cilindri zapremine 100 cm3 po Kopecky-om),
pribor za uzimanje zemljišta za mikrobiološke analize, pribor za uzimanje monolita i
film-lak otisaka zemljišta, sveska, olovka u boji za označavanje odredjenih celina na
topografskoj karti, terensko vozilo. Navedena oprema nije neophodna za sve vrste
terenskih ispitivanja zemljišta, a kada su u pitanju složenija ispitivanja, ovaj spisak se
može i znatno proširiti.
7
1. Pedološka istraživanja i uzorkovanje zemljišta
Slika 3. Pribor za uzimanje uzoraka zemljišta i GPS (Global Positioning System) aparat
1.2 Rekognosciranje terena
Obuhvata prepoznavanje karakteristika proučavanog područja pri izlasku na teren i
njihovo upoređivanje sa podacima iz literature do kojih se došlo u toku pripremne faze.
Koriste se prirodni i / ili veštački useci, obodi kanala, profili zemljišta na pozajmištima,
profili pored puteva i dr. Rekognosciranjem terena na mestima gde se može videti
otvoreni pedološki profil (useci pored puteva i pruga, kamenolomi, ciglane, obale reka i
kanala itd.), uočavaju se razlike u morfološkim svojstvima zemljišta predmetog područja
na osnovu kojih se na topografskoj karti, odgovarajuće razmere, mogu približno označiti
granice prostiranja jednog ili više tipova zemljišta koji su zastupljeni na ispitivanom
području. U novije vreme se koriste GPS aparati koji poseduju detaljne topografske
karte sa podacima o geografskoj širini, dužini i nadmorskoj visini što znatno olakšava
obavljanje ove faze.
1.3 Sondiranje
Nakon rekognosciranja terena pristupa se sondiranju terena (Slika 4). Buduću da
su pedološke karte ograničene preciznosti, detaljnije razgraničavanje tipova zemljišta
na terenu se obavlja otvaranjem sondažnih bušotina. Pomoću pedoloških sondi se
relativno brzo mogu prikupiti uzorci zemljišta na osnovu kojih se utvrđuje sklop
profila, odnosno broj, moćnost i prelaz između horizonata. Na osnovu ovih saznanja,
tačnije se utvrđuju granice prostiranja pojedinih tipova zemljišta koji su izdvojeni
prilikom rekognosciranja terena. Rezultati dobijeni nakon sondiranja pomažu pri
odabiru i utvrdjivanje lokaliteta na kojima će se otvoriti osnovni (glavni) profili,
poluprofili (pomoćni) i kontrolne jame (prikopke).
8
1. Pedološka istraživanja i uzorkovanje zemljišta
Za prikupljanje uzoraka zemljišta najčešće se koriste tri tipa sondi: holandski,
cevasti, i svrdlasti tip sonde.
Sonda se sastoji od dela kojim se uzima uzorak zemljišta, cevnih nastavaka i ručke koja
služi za okretanje sonde. Na cevnim nastavcima je decimetarska ili centimetarska skala
kojom određujemo dubinu iz koje se uzima uzorak. Deo kojim se uzima uzorak je obično
dužine 20-25-30 cm. Sonda se vrhom postavlja u zemljište i na taj način pravi bušotinu
u zemljištu, pri čemu se svrdlo ili cev puni zemljištem. Bušotina se pravi postupno i u
jednom navratu sonda se utiskuje u zemljište, vadi iz bušotine, uzima uzorak, očisti deo
za prihvatanje od ostatka zemljišta i nastavlja sa uzimanjem uzoraka do željene dubine.
Bušenje zemljišta holanskom sondom se odvija sukcesivno, npr. od 0 do 20 cm, zatim
od 20 do 40, 40-60 itd. Izvađeno zemljište se slaže u horizontalnom nizu redosledom
kojim se vadi iz sondažne bušotine. Na taj način može tačno da se utvrdi broj, moćnost i
prelaz između horizonata. Sondiranje može često da zameni otvaranje profila, prikopke
što dovodi do uštede vremena.
Slika 4. Različiti tipovi sondi i sondiranje na terenu
1.4 Otvaranje profila
Svrha otvaranja pedološkog profila je utvrđivanje unutrašnje morfologije zemljišta i
uzimanje uzoraka za analizu fizičkih, hemijskih i bioloških svojstava. Otvaranje pedološkog porfila (Slika 5) se vrši do dubine dejstva pedogenetskih faktora, odnosno do
pojave podzemne vode ili matične stene i to na reprezentativnom mestu (izbegavati
blizinu puteva, pruga, kanala i drugih mesta na koje je čovek vršio uticaj). Broj profila
po jedinici površine je različit i zavisi od prirode istraživanja i heterogenosti područja
i samog zemljišta, detaljnosti pedoloških karata. Svaku poziciju na kojoj se otvaraju
profili treba evidentirati pomoću GPS aparata. Kasnije se utvrđene pozicije, sa karakteristikama zemljišta mogu uneti u GIS programe i koristiti za izradu pedeoloških karata,
monitoring zemljišta itd.
9
1. Pedološka istraživanja i uzorkovanje zemljišta
1. Pedološka istraživanja i uzorkovanje zemljišta
Nakon otvaranja profila (Slika 7) se pristupa njegovom opisu tj. unosu podataka o
lokalitetu i opisu spoljašnje i unutrašnje morfologije.
Slika 5. Otvaranje pedoloških profila
Profil zemljišta se kopa do pojave tvrde stene, podzemne vode ili do dubine od
2 m. Poluprofil (Slika 6) se kopa do 1 m, a prikopke do 0,5 m dubine. Pre početka
kopanja na površini zemljišta se ašovom označe buduće dimenzije profila: dužina
1,5 - 2 m i širina 0,7 - 0,8 m. Profil se orjentiše tako da nakon završetka kopanja uža
čeona vertikalno zasečena strana bude direktno osvetljena suncem. Produbljivanje
zemljišta se vrši postepeno, a radi bezbednog ulaska u profil nasuprot čeone strane
ostavljaju se stepenice. Prilikom kopanja zemljište se izbacuje iznad leve i desne, duže
stranice profila. Kod poljoprivrednih zemljišta površinski horizonti se odstranjuju na
jednu, a dublji horizonti na drugu dužu stranu profila, a pri zatvaranju profila obrnutim
redosledom se vraća zemljište, tako da se što manje poremeti prirodan redosled
horizonata. Čeona strana i površina zemljišta iznad nje treba da ostanu čisti, jer se tu
rade morfološka ispitivanja i prikupljaju uzorci. U toku rada treba izbegavati i svako
nepotrebno gaženje zemljišta iznad čeone strane profila, kako bi se izbeglo sabijanje i
što bolje sačuvao prirodni izgled površine zemljišta.
Slika 7. Otvoreni pedološki profili u cilju izrade pedoloških elaborata
pri projektovanju voćnjaka
1.4.1 Spoljašnja morfologija
Svaki tip zemljišta ima svoju spoljašnju (Slika 8) i unutrašnju morfologiju (Slika 9).
Pri opisivanju spoljašnje morfologije obraća se pažnja na reljef i biljni pokrivač (živi
i mrtvi). Reljef se deli na makro reljef (vertikalne razlike preko 10 m, a horizontalne
dimenzije veće od 200 m), mezoreljef (vertikalne razlike od 1 do 10 m, a horizontalne
dimenzije veće od 50 m) i mikro reljef (vertikalne razlike ispod 1 m, a horizontalne
dimenzije oko 1 m). Sem toga mogu se izdvojiti ravni, zaravnjeni, nagnuti, ispupčeni,
udubljeni, terasasti i drugi oblici reljefa.
Pokrivač može biti mrtvi (šumska prostirka, skelet i dr.), a živi pokrov mogu biti
šume, travnjaci, veštačke livade, voćnjaci, vinogradi, ratarski i povrtarski usevi i dr.
Pri opisivanju pedoloških profila unose se sledeći podaci: područje istraživanja,
naziv lokaliteta, geografske koordinate, širina, dužina i nadmorska visina, način
iskorišćavanja zemljišta, nagib terena, reljef, vegetacija, podaci o klimi, broj profila,
dubina podzemne vode, matični supstrat, tip zemljišta, mesto u klasifikaciji, datum
istraživanja i ime istraživača.
Slika 6. Shematski prikaz izgleda pedološkog profila i otvoren pedološki poluprofil
10
11
1. Pedološka istraživanja i uzorkovanje zemljišta
Slika 8. Spoljašnja morfologija zemljišta (livadska vegetacija i vodoleža na oranici).
1.4.2 Unutrašnja morfologija
Na vertikalnom preseku zemljišta uočavaju se slojevi koji se medjusobno razlikuju
po boji, mehaničkom sastavu, strukturi, sadržaju humusa i biljnih hraniva i drugim
svojstvima, imaju horizontalan pravac pružanja i nazivaju se horizonti. Horizonti se
obeležavaju velikim slovima abecede.
Pri opisivanju pojedinih horizonata unutar profila za svaki horizont daje se oznaka
za horizont, moćnost-debljina horizonta i prelaz u drugi horizont. Takođe definiše se
karakter prelaza (širina prelaza) u drugi horizont (vrlo oštar manje od 2 cm, oštar 2 do
5 cm, postepen 5-10 cm i neizražen veći od 10 cm, valovit, u vidu džepova i nejasan).
Sem toga, pri opisu unutrašnje morfologije definišu se i vlažnost horizonata, tekstura
(peskovita, ilovasta, glinovita), sadržaj stena i mineralnih fragmenata (skelet), struktura
(agregatna, koherentna, bestrukturno zemljište), konzistencija mokrog, vlažnog i suvog
zemljišta, prisustvo korenovog sistema, prisustvo pukotina i slikensajda - klizne ravni kod
glinovitih zemljišta, cementacija, poroznost, prisustvo jako zbijenog sloja ili horizonta
(položaj nepovoljnog horizonta), sadržaj karbonata (prelivanjem zemljišta sa 10% HCl),
sadržaj vodorastvorljivih soli, reakcija zemljišta (pH). Ocena boje horizonata podrazumeva
korišćenje atlasa boja – Munsel color chart-a (Slika 10) da bi se izbegla subjektivnost u
oceni boje. Svaka boja i nijansa boje je numerisana i tekstualno definisana.
12
1. Pedološka istraživanja i uzorkovanje zemljišta
Slika 9. Unutrašnja morfologija profila černozema
karbonatno oglejenog i glinovite ritske crnice.
Slika 10. Stranica atlasa boja – Munsel color chart i specifične pedološke tvorevine rđaste mazotine i pojava vivijanita.
Posebno treba istaći specifične pedološke tvorevine. One se koriste uspešno kao
dijagnostički znakovi pri determinaciji specifičnih pedogenetskih procesa u zemljištu,
a mogu biti:
• Hemijske (krečni talozi, iscvetavanje i konkrecije gipsa, konkrecije kalcijum karbonata,
pseudo-micelije, lesne lutkice, talozi lako rastvorljivih soli Na, Mg, Ca, talozi seskvioksida i silicijum dioksida, pojava vivijanita);
• Biološke (krotovine, kaproliti, crvotočine, ostaci biljnog i životinjskog porekla i drugo).
13
1. Pedološka istraživanja i uzorkovanje zemljišta
1.5 Uzimanje uzoraka
Posebnu pažnju treba posvetiti uzimanju uzoraka, jer greške koje se učine prilikom
uzimanja uzoraka zemljišta mogu uticati na vrednosti dobijenih rezultata.
Uzorci u narušenom stanju se koriste uglavnom za određivanje mehaničkih, vodnofizičkih i hemijskih svojstava zemljišta. Uzimaju se pomoću pedološkog noža iz genetičkih
horizonata i to prvo iz najdubljeg horizonta i na kraju iz površinskog horizonta a u cilju
smanjenja mogućnosti kontaminacije zemljišta iz drugih horizonata. Kada se uzorci
zemljišta uzimaju iz genetičkih horizonata ili po slojevima profila preporučuje se da se
zemljište prikuplja sa više različitih mesta u okviru jednog horizonta, kako bi se dobijo
jedan reprezentativan uzorak. Masa uzorka iz svakog horizonta je obično oko 1 do 1,5 kg
zemljišta. Kada su u pitanju zemljišta sa više skeleta prikuplja se veći uzorak, u zavisnosti
od količine skeleta, 3-5 kg. Potom se stavljaju u najlonske kese u koje se ubaci etiketa na
koju je potrebno upisati podatke o uzorku grafitnom olovkom. Osnovni podaci koje treba
uneti su: lokalitet, broj profila, dubina sa koje je uzet uzorak, oznaka horizonta, datum
i potpis uzimaoca uzorka.
Uzorci u polunarušenom stanju se koriste za analizu strukturnosti zemljišta. Oni
se uzimaju pri vlažnosti bliskoj poljskom vodnom kapacitetu. Iz zida profila ašovom se
izvali veliki busen zemlje, podigne na oko 1 m visine iznad površine i pusti da slobodno
padne na plehanu tepsiju, ili najlon foliju, usled čega se agregati međusobno razdvajaju.
Potom se veće grudve nežnim pokretima prstiju rastave na sitne komade do veličine 1-2
cm trudeći se da ne dođe do gnječenja i uništavanja strukturnih agregata. Uzima se 2 2,5 kg zemljišta koje se transportuje u većim kartonskim kutijama ili otvorenim limenim
posudama, kako ne bi došlo do gnječenja zemljišta i potom koristi za analizu (za neke vrste
analiza strukturnosti uzorci se koriste u vlažnom a za neke u vazdušno suvom stanju).
Uzorci u prirodno nenarušenom stanju se uzimaju za analiziranje nekih fizičkih i
vodno-fizičkih svojstava zemljišta. Uzorak u prirodnom ili nenarušenom, odnosno
neporemećenom stanju podrazumeva da u uzetom uzorku zemljište zadrži prirodan
sklop rasporeda čestica i pora kao u polju. Uzorkovanje se radi cilindrima valjkastog
oblika različite zapremine, najčešće od 100, 250, 500, 1000 pa i 2000 cm3, pri vlažnosti
bliskoj poljskom vodnom kapacitetu. U našoj zemlji se najviše koriste cilindri po Kopeckyom (V=100 cm3 , visina 4,4 cm, prečnik 5,5 cm). Donja ivica cilindra je zaoštrena radi
lakšeg utiskivanja u zemljište. Cilindri se pakuju u drvene sanduke, obično 20 komada.
Od pribora potreban je još i ašov, pedološki ili drugi oštar nož, drveni ili čekić od tvrde
gume i postolje sa utiskivačem. Osnovni zadatak postolja je da prihvati cilindar i da
omogući njegovo ravnomerno i ujednačeno utiskivanje u zemljište prilikom udaranja
utiskivača drvenim čekićem. Uzorci u prirodno nenarušenom stanju se uzimaju iz
pedološkog profila počev od površine od 4-6 ponavljanja (Slika 11). Uzorci se cilindrima
uzimaju iz pedološkog profila počev od površine po slojevima ili horizontima u zavisnosti
14
1. Pedološka istraživanja i uzorkovanje zemljišta
od potrebe. Zemljište se poravna ašovom ili nožem i postavi se pribor za utiskivanje
cilindra čije se postolje učvrsti za zemljište. U prihvatni deo postolja uvlači se cilindar
i utiskivačem ravnomerno utiskuje u zemljište tako da gornja ivica cilindra uđe ispod
površine zemljišta 0,5-1 cm. Potom se postolje sa utiskivačem sklanja i pristupa se
pažljivom otkopavanju utisnutog cilindra. Neravni krajevi uzorka koji po vađenju ostaju
sa obe strane cilindra ravnaju se oštrim nožem. Zatim se postavljaju poklopci, i cilindar
se odlaže u kutiju za transport. Svi uzorci iz istog horizonta ili sloja imaju zajedničku
etiketu, na kojoj se upisuju broj profila, horizont, dubina sa koje su prikupljeni i brojevi
cilindra, datum i potpis uzorkivača.
Slika 11. Uzimanje uzoraka u prirodno nenarušenom stanju cilindrima po Kopeckom.
Ukoliko prilikom uzimanja uzoraka dođe do oštećenja zemljišta u cilindru on se ne
sme popunjavati zemljom nego se uzimanje uzorka ponavlja. Uzimanje uzorka je najbolje
pri vlažnosti zemljišta bliskoj poljskom vodnom kapacitetu. Ukoliko je zemljište suvlje
potrebno ga je prethodno navlažiti.
Nakon uzimanja uzoraka zemljišta u narušenom i prirodno-nenarušenom stanju u
izvesnim slučajevima uzimaju se i monoliti – isečak zemljišta – u prirodno-nenarušenom
stanju, koji kasnije služe za očiglednu nastavu, odnosno prikaz i proučavanje morfoloških
svojstava zemljišta.
1.6 Priprema uzoraka zemljišta za analizu i čuvanje
Svi uzorci zemljišta doneti sa terena, koji se odnose na tačno određena ispitivanja,
problematiku se evidentiraju pod istim matičnim brojem u svesci za evidenciju uzoraka.
Pored matičnog u svesku se upisuje i ukupan broj uzoraka i lokalitet sa kojih su prikupljeni,
datum dospeća uzoraka, analize koje treba da se urade u uzorcima, kome da se dostave
podaci i datum izdavanja rezultata urađenih analiza.
15
1. Pedološka istraživanja i uzorkovanje zemljišta
Uzorci zemljišta donešeni sa terena se u laboratoriji pripremaju tako što se razastiru
na čiste hartije u sloju debljine 1 do 2 cm, suše se na vazduhu u čistim prostorijama u
kojima nema hemikalija niti prašine kako ne bi došlo do kontaminacije uzoraka (Slika 12).
Uzorci se suše do vazdušno suvog stanja, a zatim pomoću mlinova za mlevenje zemljišta
ili u avanu, uz upotrebu drvenog tučka ili tučka obloženog gumom, sitne i prosejavaju kroz
sito otvora 2 mm (za analizu humusa kroz 0,25 mm), a potom prenose najčešće u čiste
kartonske kutije ili u boce sa šlifovanim zapušačem u kojima se čuvaju, odnosno koriste
za dalja laboratorijska ispitivanja. Na svakoj kutiji odnosno boci, je potebno da se nalazi
matični i laboratorijski broj uzorka.
Za analizu nekih fizičkih i vodno-fizičkih svojstava zemljišta nije potrebno samleti
i prosejavati zemljište zbog toga što se analiziraju uzorci u prirodno-nenarušenom ili
polunarušenom stanju. Ovakvi uzorci se čuvaju u većim kartonskim kutijama ili otvorenim
limenim posudama.
Uzorci zemljišta nakon analiza se ne bacaju nego se u kutijama odlažu u prostorije sa
policama i čuvaju od nekoliko godina do nekoliko desetina godina u zavisnosti od prirode
istraživanja, što je propisano posebnim dokumentom.
Darinka Bogdanović
2.UZORKOVANJE
ZEMLJIŠTA
ZA ISPITIVANJE
PLODNOSTI
Zemljište je jedan od najvažnijih prirodnih resursa i neprocenjivo je dobro celog
čovečanstva. To je ograničeno i uništivo dobro. Sporo se obrazuje, a u procesu
destrukcije brzo se uništava. Zemljišta u prirodi nastaju kao proizvod pedogenetskih
faktora, (klime, reljefa, matičnog supstrata, organskog sveta i starosti terena). Svaki
od pedogenetskih faktora, pod određenim uslovima može imati dominantan uticaj. Po
sastavu, zemljište je veoma složen trofazni i polidisperzni sistem.
Zemljište je dinamičan sistem koji se stalno menja, uz stalnu razmenu materija i
energije sa geosferom koja ga okružuje. Mada zemljište u odnosu na čitavu zemljinu
koru čini neznatnu masu, jer se javlja kao vrlo tanak sloj na njenoj površini, čija debljina
retko prelazi od 2 do 3 metra, njegov značaj za ljudsku populaciju je ogroman.
Slika 12. Sušenje i čuvanje uzoraka zemljišta u narušenom stanju.
16
Značaj zemljišta u prirodi određen je prvenstveno činjenicom da se u njemu
zadržavaju i nakupljaju biogeni elementi, neophodni za stvaranje i održavanje života.
Ti elementi (C, N, S, P, K, Ca i dr.) se nalaze u zemljištu, vezani u raznim mineralnim
i organskim jedinjenjima, adsorbovani na površini zemljišnih koloida, i u vidu jona u
zemljišnom rastvoru.
17
2. Uzorkovanje zemljišta za ispitivanje plodnosti
2.1. Plodnost zemljišta kao najvažnije svojstvo
Ako posmatramo zemljište kao sredinu u kojoj se ukorenjuju i razvijaju biljke,
moramo zaključiti da je plodnost njegova najvažnija osobina.
Poznavanje plodnosti zemljišta i razrada naučnih osnova za njegovo povećanje i
potom i trajno održavanje na visokom nivou, odnosno prevođenje slabo plodnih u
zemljišta visokog stepena plodnosti najvažniji je zadatak nauke o zemljištu. Plodnost
zemljišta, kao njegovo najvažnije svojstvo nije moguće apsolutno na duže odrediti, već
se mora permanentno procenjivati na osnovu manje ili više promenljivih pokazatelja
plodnosti, a određivanje doza i vrste đubriva, vremena i načina primene mora se
temeljiti na naučno-stručnim saznanjima o raspoloživosti i odnosima hraniva u
zemljištu, fiziološkim potrebama biljaka te agroekološkim uslovima. Kad se govori
o osobinama zemljišta kao činiocu njegove plodnosti, treba istaći da zemljište visoke
plodnosti mora imati povoljne, fizičke, hemijske, biološke osobine i vodno-vazdušni i
toplotni režim.
Zemljište treba da ima povoljan režim biljnih hraniva, što znači da tokom čitavog
vegetacionog perioda biljkama treba da bude na raspolaganju dovoljno hraniva u
pristupačnim oblicima.
Tokom čitavog vegetacionog perioda zemljište treba da sadrži dovoljno vlage
dostupne biljkama. Bez povoljnog režima vlaženja zemljišta nezamisliv je povoljan
režim mobilizacije biljnih hraniva i obezbeđenja potreba biljaka u vodi. Zemljište treba
da sadrži dovoljno O2 (povoljan vazdušni režim), neophodnog za disanje korena biljaka i
za druge oksidacione procese, od kojih zavisi mobilizacija biljnih hraniva i prevođenje u
forme dostupne biljkama. Takođe, u zemljištu treba da budu povoljni i toplotni uslovi
(povoljan temperaturni režim), za razvoj biljaka i mikrobiološku aktivnost u procesu
mobilizacije biljnih hraniva.
2.2. Osnovni principi uzimanja uzoraka zemljišta
Jedan od najvažnijih i najodgovornijih poslova u sistemu kontrole plodnosti zemljišta
(SKPZ) je uzimanje uzoraka.
Značaj pravilnog uzimanja uzoraka je u tome što od toga kako je uzet uzorak
- pravilno ili nepravilno zavise i rezultati analize, a time ispravnost zaključka i mera
koje se predlažu. Na osnovu analiza uzoraka od nekoliko stotina do nekoliko grama,
donosi se zaključak o tome šta se zbiva u masi od oko 3.000.000 kg zemljišta, koliko
zapravo teži sloj zemljišta od 0 do 20 cm površine jednog hektara određene specifične
mase. Članom 21 Zakona o poljoprivrednom zemljištu “Službeni glasnik RS” br.
62/06 godine, propisano je: “Radi zaštite i očuvanja hemijskih i bioloških svojstava
poljoprivrednog zemljišta od prve do pete katastarske klase i obezbeđenja pravilne
18
2. Uzorkovanje zemljišta za ispitivanje plodnosti
upotrebe mineralnih i organskih đubriva korisnik ili vlasnik obradivog zemljišta mora
da vrši sistematsku kontrolu plodnosti zemljišta i evidenciju količine unetih mineralnih
đubriva. Kontrola plodnosti obradivog zemljišta vrši se po potrebi, a najkasnije svake
četvrte godine. Ispitivanje plodnosti zemljišta i utvrđivanje kvaliteta mineralnih
đubriva obavljaju organizacije koje imaju odgovarajuću opremu i kadar i koje ovlasti
Ministarstvo za poljoprivredu, šumarstvo i vodoprivredu Republike Srbije. Znači imaoci
i korisnici poljoprivrednog zemljišta, prema članu 21. Zakona o zemljištu, obavezni
su da za potrebe sistema kontrole plodnosti zemljišta uzimaju uzorke zemljišta na
naučnim osnovama koje je usvojilo Jugoslovensko društvo za proučavanje zemljišta na
VII Kongresu 1984.godine. U uzorcima zemljište od hemijskih karakteristika zemljišta,
osim sadržaja biljkama dostupnih oblika hraniva (NH4-N; NO3-N; N, P, K, Ca, Mg, S, Fe
i mikroelemenata, za stanje njegove plodnosti veoma su značajni: reakcija zemljišnog
rastvora (pH), sadržaj CaCO3, humusa i adsorbovanih katjona, kao i sadržaj toksičnih
materija za biljke.
2.3. Plan uzorkovanja
Pre nego što se pristupi uzimanju uzoraka zemljišta na jednoj njivi - parceli pravi se
plan uzorkovanja za tu površinu, a koji obuhvata:
Svrhu uzorkovanja (prvi put se uzorkuje parcela za potrebe SKPZ ili je neki od
turnusa uzorkovanja, da li se uzorkuje zbog preporuke prihrane useva; zbog trenutne
pojave hloroze u usevu i dr.)
• Veličina parcele (unose se na plan granice površine sa koje će se uzimati uzorci)
• Tip zemljišta (utvrđuje se pomoću pedološke karte)
• Heterogenost zemljišta
• Teksturu zemljišta
• Ekspoziciju parcele (južna, severna, mikroreljef)
• Gazdovanje parcelom (usevi; đubrenje; prinosi)
Na osnovu prikupljenih i proučenih podataka pristupa se planu uzorkovanja, parcela
se deli, prema prikupljenim karakteristikama, u prvom redu prema homogenosti
zemljišta, na više jedinica sa kojih će se uzimati prosečni uzorci, a te jedinice se ucrtavaju
u kartu plana uzorkovanja i geopozicioniraju kako bi u svim budućim uzorkovanjima
u SKPZ prosečan uzorak bio reprezentativan. Prosečan uzorak se sastoji od 20-25
pojedinačnih uzoraka i reprezentuje površinu sa koje je uzet.
2.4. Načini uzimanja uzoraka
Postoji više sistema uzimanja uzoraka zemljišta i svi se više ili manje razlikuju među
sobom, međutim, svi imaju osnovni zajednički princip a to je da uzorak zemljišta
19
2. Uzorkovanje zemljišta za ispitivanje plodnosti
mora reprezentovati površinu sa koje je uzet. U zavisnosti od veličine parcele postoje
ogromne razlike u metodu uzimanju uzoraka. Postoji metod uzimanja uzoraka na malim
površinama (0,5, 1-2 ha) i na velikim površinama (30-50-100 ha), gde se prosečan
uzorak uzima sa površine 3 do 5 ha.
2.5. Površina koju reprezentuje prosečan uzorak
S obzirom na veličinu gazdinstva i broj i velićinu parcela unutar jednog gazdinstva,
uzimanje uzoraka zemljišta deli se na uzorkovanje na malim i velikim površinama.
2.5.1. Uzimanje uzoraka na malim površinama
Osnovna karakteristika ovog sistema je da se pojedinačni uzorci zemljišta uzimaju
sa cele ispitivane površine i da se od njih pripremaju tzv. “prosečni” uzorci. Površina sa
koje se uzima jedan prosečan uzorak je najčešće 0,5, 1 i 2 ha, a za pripremanje jednog
prosečnog uzorka uzima se od 20 do 25 pojedinačnih.
Ispitivanja su pokazala da se tačnost hemijske analize zemljišta ne može značajnije
povećati ako se isti uzorak više puta analizira. Razlike u rezultatu između pojedinačnih
određivanja ukazuju samo na tačnost odmeravanja uzorka za analizu i eventualne
greške pri samoj analizi. Uzimanje više pojedinačnih uzoraka, više od 30 za jedan
prosečan uzorak takođe ne doprinosi tačnosti rezultata . Ukoliko se želi veća tačnost
u analizi zemljišta ona se može postići samo povećanjem broja prosečnih uzoraka sa
jedinice površine. Umesto da se uzima jedan prosečan uzorak uzima se 2 do 3, ili, ako
je zemljište jako heterogeno i više.
Mesta sa kojih se uzimaju pojedinačni uzorci treba da budu pravilno - ravnomerno
raspoređena po celoj parceli. Raspored uzimanja pojedinačnih uzoraka može biti
dijagonalan i šahovski (slika 13). Mesta za uzimanje uzoraka kod dijagonalnog rasporeda
su pravilno raspoređena po dijagonalama parcele, ali su nepravilno raspoređena
po površini parcele (ostaju velike površine između dijagonala sa kojih se ne uzimaju
pojedinačni uzorci). Otuda je mnogo bolji “šahovski” raspored pojedinačnih uzoraka.
Kod šahovskog rasporeda mesta su ravnomerno raspoređena po celoj ispitivanoj
površini parcele, te se daje prednost ovom načinu uzorkovanja.
2. Uzorkovanje zemljišta za ispitivanje plodnosti
2.5.2.- Uzimanje uzoraka na velikim površinama
a) - metod kruga
Na velikim parcelama pod oranicama otežana je orijentacija i razgraničenje površina
sa kojih se uzimaju prosečni uzorci. Ideja da se pojedinačni uzorci zemljišta ne uzimaju
sa cele površine parcele,već sa tzv. “kontrolnih parcelica” koje reprezentuju površinu od
3 do 5 ha, što je veoma pogodno za krupna gazdinstva, nastala je u Švedskoj. Prema
autoru ovog metoda, Fredriksonu (1968), tzv. “punkt-metod” ili “metod kruga” uzimanje
uzoraka za praćenje promena sadržaja hranljivih materija u zemljištu i promena njegovih
osobina, mnogo je ispravniji od metoda uzimanja uzoraka sa cele površine od 3 do 5
ha. Umesto prosečnih uzoraka sa površine od 3 do 5 ha uzimaju se uzorci sa određenih,
manjih površina na parceli tzv. “kontrolnih parcelica”, vodeći računa da te parcelice budu
na mestima sa tipičnim osobinama zemljišta za površinu koju reprezentuju. Pri ponovnom
ispitivanju, uzorci se uzimaju sa istih kontrolnih parcelica.
Razumljivo je da će rezultati analiza uzoraka uzetih “metodom kruga” biti znatno
ujednačeniji i da će utvrđene promene mnogo više odgovarati onim stvarnim, nego
ako se prosečan uzorak uzme sa cele ispitivane površine parcele od 5 ha. Potrebno
je da geometar površinu 50-100-200 i 300 ha, podeli na manje parcele (3-5 ha), a
agronom da izabere reprezentativna mesta na parcelama 3 do 5 ha i da se snime tačke
koje če biti -centar kruga za uzimanje prosečnih uzoraka metodom kruga na svakoj od
njih. Kako se u turnusima (svake četvrte godine) u sistemu kontrole plodnosti zemljišta
uzimaju uzorci zemljišta, moguće je sa greškom do ±30cm vratiti se na isto mesto za
ponovnu analizu radi praćenja promena plodnosti.
Uzimanje uzoraka zemljišta sistemom kruga na “kontrolnim parcelicama” prema
Fredriksonu prikazano je na slici 14.
Broj uzoraka
Centar
1
Prvi krug
3
Drugi krug
5
Treći krug
8
Četvrti krug
8
Ukupno
25
Slika 14. Raspored mesta i uzimanje uzoraka sistemom kruga
Slika 13. Dijagonalno i šahovsko uzimanje uzoraka
20
Kontrolna parcelica je krug prečnika 30 m, površine 707 m2, a odabere se tako da
reprezentuje zemljište površine od 3 do 5 ha. Sa kontrolne parcele pojedinačni uzorci
se uzimaju po tačno utvrđenom rasporedu.
21
2. Uzorkovanje zemljišta za ispitivanje plodnosti
b) Uzimanje uzoraka sa cele površine parcele
U suštini ovaj način je isti kao i kod uzimanja uzoraka sa malih parcela. Jedan
prosečan uzorak, sastavljen od 20-25 pojedinačnih, uzima se sa površine od 3-5 ha, što
zavisi od ujednačenosti zemljište.
Pri ovom načinu uzimanja uzoraka najpre se na planu gazdinstva cela površina
jedne parcele podeli na onoliki broj delova koliko je predviđeno da se uzme prosečnih
uzoraka, s tim da ta površina sa koje se uzima jedan prosečan uzorak ne bude veća od
5 ha. Pri izlasku na parcelu uzorci se uzimaju prema planu, a ukoliko je potrebno plan
se koriguje tako da prosečan uzorak zemljište bude stvarno reprezentativan.
c) Kombinovano uzimanje uzoraka
Pri kombinovanom načinu uzimanja uzoraka – sa cele površine i sa kontrolnih parcelica
postupa se tako što se najpre uzmu uzorci sa cele površine po sistemu “b”, a zatim na
svakih 20 ha uzimaju se uzorci sa kontrolnih parcelila po sistemu “a”. Ovaj kombinovani
način omogućava precizno praćenje promena u sastavu i svosjtvima zemljište na precizno
utvrđenom mestu geodetskim snimanjem centara kontrolnih parcelica.
Sa jedne kontrolne parcele, iz sloja do 20 cm sondom se uzima 25 pojedinačnih
uzoraka i od njih se napravi jedan prosečan uzorak. (ako se uzimaju dve dubine- drugi
prosečan uzorak je iz istih rupa iz sloja od 20 do 40 cm),
2. Uzorkovanje zemljišta za ispitivanje plodnosti
na kojoj će se raditi sistem kontrole plodnosti zemljišta. Zatim se osnovna parcela
podeli na manje od po 5 ha. Sa svakih 5 ha unutar osnovne parcele uzima se od 20
do 25 uzoraka. Prikupljeni uzorci se odmah transportuju do akreditovane laboratorije
i analiziraju. Na osnovu urađenih analiza koje karakterišu plodnost zemljišta (sadržaj
organske materije, fosfora i kalijuma u zemljištu) akreditovane laboratorije prave karte
plodnosti svake parcele i daju preporuku za đubrenje (sl. 15 i 16). Đubrenje je prema
karti plodnosti terena. Na osnovu analiza preporučuju se dva nivoa đubrenja, jedan
za optimalno đubrenje, a drugi za minimalno đubrenje. Kontrola plodnosti zemljišta
primenom GPS tehnologije obavlja se svake četvrte godinane na tačno pozicioniranim
tačkama na parceli tako da faktor heterogenosti zemljišta ne utiče na rezultate analize
plodnosti u ponovljenim turnusima. Na osnovu iskustva zemalja koje sistem kontrole
plodnosti u cilju racionalnog đubrenja izvode GPS tehnologijom, analiza ima ekonomsku
opravdanost samo ako je njiva veća od 15 ha. Što je veća parcela GPS tehnologija je
ekonomski opravdanija.
2.5.3. Korišćenje GIS i GPS prilikom uzorkovanja zemljišta
U današnjem trenutku sveska agronoma u koju je decenijama zapisivano sve što
se radi na parceli u poljoprivredi pa i uzimanje uzoraka u sistemu kontrole plodnosti
zemljišta, zamenjena je novim tehnologijama. Uvođenjem GIS i GPS tehnologija u
poljoprivrednoj mehanizaciji počela se razvijati nova grana - “precizna poljoprivreda”.
Osnovna pretpostavka precizne poljoprivrede je da da veći broj informacija, kao i da
preciznije informacije budu na raspolaganju poljoprivredniku pri donošenju odluke.
Global Position System (GPS) predstavlja mrežu satelita koji emituju signale
određujući na taj način svoju poziciju. Ugrađeni u traktore i kombajne GPS prijemnici
prosleđuju tačnu geografsku poziciju, kao i tačno vreme rada. GPS tehnologije pri
uzorkovanju i analizi zemljišta se u svetu koriste od poslednje decenije XX veka i
omogućavaju da se precizno uzmu uzorci i odredi plodnost zemljišta, te daju preporuke
za đubrenje. U praksi se primenjuju dve vrste mašina kojima se omogućava satelitska
kontrola plodnosti zemljišta. Jedna vrsta mašina služi za uzimanje uzoraka zemljišta iz
jednog sloja zemljišta sa dubine do 25 cm, ili do 60 cm. Druga vrsta mašina služi da se
uzorci zemljišta uzimaju iz dva sloja sa dubine do 30 cm i od 30 do 60 cm. Ove mašine
imaju kompjuter koji je u vezi sa satelitom što omogućava da se uzorci zemljišta uzimaju
precizno, odnosno da se ponovna kontrola obavi na istom mestu. Uzimanje uzoraka
zemljište u cilju određivanje plodnosti podrazumeva da se prvo obeleže granice parcele
22
Slika 15. Mapiranje parcele sa tragovima Slika 16. Karta potreba đubrenađubrenja
za kretanja uređaja za uzimanje uzoraka fosforom nakon analize zemljišta
2.6. Vreme uzimanja uzoraka
Intenzitet hemijskih i biohemijskih procesa u zemljištu nije isti u svako doba godine te
je i mobilni sadržaj biljnih asimilativa u zemljištu podložan promanema, Osim toga, preko
godine se izvode različite agrotehničke mere, koje, u većoj ili manjoj meri utiču na sadržaj
za biljke pristupačnih oblika hranljivih materija u zemljištu (to se odnosi prvenstveno na
đubrenje). Otuda vremenu uzimanja uzoraka treba pokloniti punu pažnju.
U principu, uzorci za analizu se uzimaju u vreme kada se želi saznati hranidbeni
potencijal zemljišta. Važno je da se uzorci zemljišta uzimaju uvek u isto doba godine,
zato što je nivo hraniva različit u različito vreme u toku godine (npr. ukoliko se uzmu
uzorci zemljišta u oktobru ove godine, treba ih uzeti u oktobru sledećih godina). Uzorci
zemljišta uzeti u vreme vrlo suvog ili vrlo vlažnog perioda daju pogrešne rezultate.
23
2. Uzorkovanje zemljišta za ispitivanje plodnosti
U sistemu kontrole plodnosti zemljišta, najpovoljnije vreme uzimanja uzoraka je
posle žetve strnina, berbe kukuruza ili skidanja nekog drugog useva (šećerne repe,
suncokreta). Kako se u sistemu kontrole plodnosti zemljišta analize zemljišta ponavljaju
svake četvrte godine (u turnusima), za preporuku je da se u plodoredu odabere kultura
posle koje će se uzimati uzorci. U našoj zemlji kod ratarskih useva povoljno vreme za
uzimanje uzoraka u SKPZ je posle žetve pšenice. Strnine su kulture koje ostavljaju čistu
i ravnu površinu parcele, zatim, kulture posle kojih ima dovoljno vremena za pripremu
zemljišta za setvu narednih useva, i, što je značajno strnine su usevi koji se ne đubre
stajnjakom. Otuda je smanjen rizik da uzeti uzorci zemljišta budu ne homogeni, a
što bi moglo dovesti do greške u analizama i u tumačenju rezultata.Ukoliko se uzorci
uzimaju tokom vegetacije useva, treba voditi računa da je prošlo najmanje tri meseca
od poslednjeg đubrenja fosforom i kalijumom da bi rezultati analiza bili ispravni.
Za davanje preporuke za egzaktno đubrenje (prihranu strnih useva i predsetveno
đubrenje okopavina), na bazi N-min. metode uzorci zemljišta se uzimaju za sve kulture
rano u proleće. Vreme uzimanja uzoraka za prihranu strnih useva je kraj februara i
početak marta, za šećernu repu prva i druga dekada marta, za kukuruz i suncokret
kraj marta i početak aprila. Ukoliko se poštuju principi egzaktnog đubrenja po N-min.
metodi između uzimanja uzoraka i davanja preporuke za đubrenje ne sme da prođe
više od sedam dana.
2.7. Pribor za uzimanje uzoraka
Za uzimanje uzoraka zemljišta (slika 17) potrebno je:
1. Plan rasporeda uzoraka na parceli
5. Za uzorke za N-min. ručni frižider
2. Sonde (cevaste, svrdlaste); ašov
6. Kartice za podatke o uzorku
3. Nož, šrafciger
7. Flomaster za obeležavanje vrećica
4. Vrećice za uzorke
8. Zapisnik o izvršenom uzorkovanju
2. Uzorkovanje zemljišta za ispitivanje plodnosti
2.8. Dubina uzimanja uzoraka
Uzorci zemljišta za potrebe sistema kontrole plodnosti zemljišta uzimaju se i
obeležavaju po genetskim horizontima. Dubina uzimanja uzoraka zavisi od dubine
obrade zemljište, kulture koja se proizvodi i od mobilnosti jona u zemljištu. Nekada je
dubina osnovne obrade zemljišta bila oko 20 cm i važilo je pravilo da se uzorci uzimaju
sa dubine obrade. Danas je međutim dubina osnovne obrade različita i na jednoj istoj
parceli, i zavisi od više faktora (sistema obrade i đubrenja, tipa zemljišta, kulture koja se
gaji). S druge strane, sa produbljivanjem oraničnog sloja ne dolazi uvek do intenzivnog
mešanja zemljišta sa različitih dubina i postoji mogućnost greške u rezultatima analiza
uzetih uzoraka.
Ako se uzorci uzimaju sa nejednakih dubina, tada nije moguće poređenje rezultata
ni između parcela, ni na jednoj parceli pri uzastopnom određivanju. Određivanje
hranljivih materija u zemljištu za potrebe kontrole plodnosti zemljišta više ima karakter
određivanja intenziteta plodnosti, odnosno određivanje koncentracije hranljivih
materija, nego ukupne količine hranljivih materija u aktivnom sloju zemljišta. To je
jedan od razloga što nije potrebno ispitivanje uzoraka i iz dubljih slojeva zemljišta.
Kako se ne određuje ukupna apsolutna količina hranljivih materija koja se nalazi
u masi zemljišta površine 1 hektara, u izvesnom smislu je svejedno da li se ispituje
sloj do 20 cm ili do 35 cm, ali je važno da se uvek ispituje sloj iste dubine da bi bilo
moguće poređenje rezultata na istoj parceli. Kako se u uzorcima zemljišta u sistemu
kontrole plodnosti određuju koncentracije hranljivih elemenata radi racionalne
primene đubriva, važno je znati mobilnost pojedinih hranjivih jona u profilu zemljišta.
Pokretljivost pojedinih jona u zemljištu je različita i može se pratiti pomoću izotopa, na
osnovu migracije i ispiranja pomoću lizimetara i dr.
Za potrebe SKPZ uzorci zemljišta uzimaju se zavisno od kulture:
- za ratarske kulture 0-20 i 20-40cm
- za povrtarske kulture 0-20 ili 0-30cm
- za livade i pašnjake 0-10 i 10-20cm
- za voćnjake i vinograde pri podizanju 0-30 i 30-60cm
U eksploataciji
- ako je podloga sejanac 0-20; 20-40 i 40-60cm
- ako je podloga vegetativna 0-30 i 30-60cm
Slika 17. Pribor za uzimanje uzoraka
24
Za potrebe N-min. đubrenja
- uzorci zemljišta kod strnina uzimaju se krajem februara i početkom marta
po slojevima 0-30; 30-60 i 60-90cm.
25
2. Uzorkovanje zemljišta za ispitivanje plodnosti
2. Uzorkovanje zemljišta za ispitivanje plodnosti
Za okopavine:
- za šećernu repu pre setve po slojevima 0-30; 30-60; 60-90, 90-120 i 120-150cm
- za kukuruz pre setve po slojevima 0-30; 30-60; 60-90 i 90-120cm.
N-min. metoda dobre rezultate daje na zemljištima sa dubokim akumulativnim
horizontom, te otuda i uzorke zemljišta za određivanje ukupne količine rezidualnog
mineralnog azota raspoloživog korenu gajenih kultura treba uzimati iz celog profila.
Na lošim zemljištima (pseudoglej i sličnim) đubrenje na osnovu N-min. metode treba
prilagoditi mobilnosti azota u ograničenoj dubini profila.
2.9. Način uzimanja i pripremanja uzoraka
Da bi pravilno uzeli pojedinačne uzorke zemljišta i formirali prosečan uzorak sondom
ili ašovom (slika 18.) prethodno treba uraditi:
- ukloniti biljne ostatke sa površine gde ćemo uzeti uzorak i poravnati nogom površinu
- okretanjem kružno sonde uzeti uzorak sa planirane dubine
- pojedinačni uzorak iz sonde pomoću šrafcigera (šipke) preneti u kofu
obeleženu prvom dubinom
- sledeću dubinu izvađenog uzorka iz iste rupe staviti u drugu kofu
sa obeleženom drugom dubinom.
- uzeti pojedinačne uzorke sa svih isplaniranih mesta za jedan prosečan uzorak
i staviti po dubinama u obeležene kofe.
- masa zemljišta od 20 do 25 pojedinačnih uzoraka od koga ćemo pripremiti
prosečan je oko 2 do 3kg zemljišta
- ručno dobro izmešati zemljište u kofi
- na ploču (kvadrat) rasuti zemljište iz kofe ravnomerno i po ploči povući dijagonale,
i slučajnim izborom, zemljište iz 2 trougla vratiti u kofu a iz 2 trougla baciti.
Ponovo homogenizirati u kofi i rasuti po ploči i sistemom dijagonalne
eliminacije uzorak svesti na 1 kg mase
- preneti uzorak u PVC vrećicu obeleženu rednim brojem
- potrebne su dve identifikacione kartice, jedna se stavlja u vrećicu
a druga na vrećicu. Kartica koja se stavlja u vrećicu mora biti vodootporna
(omotanu u dodatnu providnu vrećicu).
Na kartici treba da piše:
- uzorak br - vlasnik njive
- katastarski broj njive
26
- dubina uzimanja
- datum uzimanja uzoraka
- ime lica koje je uzelo uzorke
Svaku seriju uzoraka (upakovanu u vreću, kutiju) prati zapisnik sa popisom uzoraka
i potpisom lica koje je izvršilo uzorkovanje.
Zapisnik sadrži:
- skicu (kartu) parcele s prikazom uzimanja uzoraka
- broj uzoraka (npr. 1.....57)
- oznaku parcele
- ime vlasnika parcele i naziv gazdinstva
- dubinu uzimanja uzoraka
- predusev
- đubrenje (organskim, mineralnim)
- plan narednih useva
- koje analize treba uraditi i zahtev za preporuku đubrenjanaredne ćetiri kulture
- ime lica uzorkovača, mesto i datum.
Slika 18. Pripremanje uzoraka za analizu
2.10. Sušenje, pakovanje
Po prispeću u ovlašćenu (akreditovanu) laboratoriju uzorci zemljišta se pregledaju da bi
se utvrdilo da li odgovaraju priloženom spisku i da li su neoštećeni. Zatim se uzorci uvode
u matičnu knjigu uzoraka, gde svaki uzorak dobija svoj laboratorijski broj (u akreditovanim
laboratorijama poštuje se propisana procedura od ulaska uzorka do davanja rezultata
naručiocu posla). Ispravni i neoštećeni uzorci zemljišta pregledaju se radi odstranjivanja
netipičnih materija (korena, kamena, stajnjaka i sl.), a zatim stavljaju na sušenje.
Ukoliko se uzorak suši, sušenja može biti prirodno i veštačko. Prirodno sušenje
obavlja se na sobnoj temperaturi do vazdušno suvog stanja, najčešće od 8 do 12 dana.
Uzorci zemljišta se stave u kartonske kutije ređe na čist papir u tankom sloju i ostave da
se suše. Veštačko sušenje se obavlja u sušnicama, ormanima ili čitavim prostorijama,
u koje se sa jedne strane uvodi vazduh zagrejan do 35ºC, a sa druge odvodi vlažan
vazduh. Zavisno od broja uzoraka planira se veličina prostora za sušenje uzoraka koje
traje do 24 h.Vazdušno suv uzorak se melje u avanu ili mlinu (slika 19).
27
2. Uzorkovanje zemljišta za ispitivanje plodnosti
Za Nmin. metodu analize se rade u uzorcima poljske vlažnosti. Uzorci se u ručnim
hladnjacima dopremaju u laboratoriju i odmah se rade analize, ili se najduže do sedam
dana mogu čuvati u frižideru do analize.
Slika 19. Mlevenje , pakovanje i čuvanje uzoraka zemljišta
2.11. Masa prosečnog uzorka
Masa prosečnog uzorka za potrebne hemijske analize pri određivanju plodnosti
zemljišta najčešće je oko 0,5 kg. Međutim, sa 20 do 25 pojedinačnih uzoraka koji čine
jedan prosečan uzorak dobije se 2 do 3 kg zemljišta, koje se dobrom homogenizacijom
i dijagonalnom eliminacijom svodi na željenu masu. Za hemijske analize koje se rade u
SKPZ treba znatno manja količina zemljišta od mase prosečnog uzorka koja se dostavlja
laboratoriji. Analize se rade iz mase zemljišta od 10, 5, 1, 0,5 do 0,1 g. Imajući u vidu da
su danas instrumentalna analitika i tehnologija napredovale, a posebno elektronika (AAS,
ICP, CNS analizatori) masa uzorka od njive do analize i kasnijeg čuvanja uzorka može se
znatno smanjiti. Uzorci se čuvaju u posebnoj prostoriji do sledećeg turnusa. Pod turnusom
se u sistemu kontrole plodnosti zemljišta podrazumeva period od 4 godine. Svake četvrte
godine uzorkovanje se ponavlja, na istoj parceli, po istoj tehnologiji uzimanja uzoraka, i
istim hemijskim metodama da bi rezultati analiza bili komparativni.
Kad je reč o masi zemljišta za potrebe N-min. metode - zbog analize koja se radi u
uzorku poljske vlažnosti, potrebno je da veća masa zemlje dospe u laboratoriju, oko
1 kg zemlje (300 g za jednu analizu + ponavljanja). Međutim, uzorci posle urađene
N-min. metode se ne čuvaju, te masa uzorka ne pravi problem.
Vazdušno suvi uzorci se usitnjavaju i prosejavaju kroz sita dimenzija 2 mm. Deo uzorka
koji je prošao kroz sito od 2 mm služi za analize a krupnije frakcije (veće od 2 mm) koje
su ostale na situ, odbace se. Kod skeletnih zemljišta ostatak na situ (veće od 2 mm) se
meri radi preračunavanja na masu zemljišta od 1 ha. Samo usitnjavanje zemljišta, zavisno
28
2. Uzorkovanje zemljišta za ispitivanje plodnosti
od broja prispelih uzoraka, može biti ručno u avanima ili pomoću mlinova za zemljište
kad je reč o velikom broju uzoraka. U sistemu kontrole plodnosti, gde se analizira veliki
broj uzoraka, zemljište se usitnjava u mlinovima podešenim za serijski rad. Važno je da
se samelje ceo uzorak da bi se izbegla greška zbog heterogenosti zemljišta u nastavku
rada na uzorku. Za neke analize potrebno je usitniti zemljište do frakcije 0,2 mm. Ako taj
zahtev postoji onda se posebno navodi u metodi za određenu analizu.
Od osnovnog uzorka uzimaju se poduzorci, zavisno od potreba ispitivanja i
analitičkog postupka. Osnovni kriterijum je, da poduzorak mora sadržati najmanje
100 čestica veličine otvora sita (najčešće 2 mm). Nekoliko primera minimalne mase
uzorka za različitu veličinu čestica dato je u tabeli 1. Ove vrednosti su u saglasnosti sa
praktičnim iskustvom i potvrđuju da je za čestice manje od 2 mm obično potrebno 1020 g uzorka. Poduzorci čije su čestice manje od 2 mm koriste se najčešće za određivanje
sadržaja teških metala u različitim zemljišnim ekstraktima. Znači, za određivanje
ukupnog i pristupačnog sadržaja teških metala potrebno je fino samleveno zemljište.
Fino samleveno zemljište se priprema mlevenjem reprezentativnog uzorka od oko 25
g zemljišta čije čestice su manje od 2 mm do finog praha (čestice manje od 150 µm) u
sahatnom avanu ili sličnom uređaju. Reprezentativni poduzorci mase 10-50 mg mogu
se koristiti za razne analize. Finoća mlevenja poduzorka zavisi od analitičke metode i od
mase uzorka, i može se kretati od oko 10 do 20 mg za direktnu struju električnog luka
emisione spektrometrije (DCAES) do 0,1-1,0 g za XRFS. Uzorci prosejanog i samlevenog
zemljišta čuvaju se u kutijama od kartona ili plastike u prostoriji za to namenjenoj
(nikako u laboratoriji sa hemikalijama ili uzorcima đubriva).
Tabela 1. Veličina čestica u odnosu na masu uzorka pri analizi teških metala u zemljištu
(Jackon, preuzeto iz Alloway, 1990)
Veličina otvora
sita (mm)
Minimalna masa
uzorka (g)*
Optimalna masa uzorka (g)
(aproksimativno 4 x min.masa)
4
44
176 oko 150
2
5,3
21,2 oko 2,5
1
0,68
2,72 oko 2,5
(mm)
(mg)
(mg)
0,16
2,7
10,8 oko 10
0,1
0,68
2,72 oko 2,5
* preračunato na specifičnu masu zemljišta od 1,3 g/cm3
29
Uzorkovanje biljnog materijala u cilju utvrđivanja
obezbeđenosti biljaka hranljivim elementima
Ranko Čabilovski
3. Uzorkovanje biljnog materijala u cilju utvrđivanja
obezbeđenosti biljaka hranljivim elementima
3.1. Izbor organa za uzorkovanje
Pri izboru organa biljaka za analizu jedni kriterijum je veza između sadržaja hranljivih
3.UZORKOVANJE BILJNOG MATERIJALA U CILJU UTVRĐIVANJA OBEZBEĐENOSTI BILJAKA HRANLJIVIM ELEMENTIMA
Genetski potencijal rodnosti gajenih biljaka može da dođe do punog izražaja samo
u uslovima optimalnog nivoa plodnosti zemljišta. Smatra se da je za normalno rastenje
i razviće biljke potrebno 16 elemenata. Oni se nazivaju neophodnim elementima, te
u slučaju njihovog nedostatka biljke ne mogu da završe svoj životni ciklus. Između
sadržaja neophodnih elemenata u listovima ili pojedinim organima biljaka i prinosa,
postoji pozitivna korelacija. Zahvaljujući tome, hemijskom analizom listova (folijarna
dijagnoza) moguće je utvrditi: nivo obezbeđenosti zemljišta i biljaka asimilatima,
uočiti nepravilnost u mineralnoj ishrani (antagonizam jona i dr.) i pratiti efekat
primene đubriva. Kako bi se objektivno ocenio nivo obezbeđenosti biljaka pojedinim
elementima hemijske analize biljnog tkiva, mora se posebna pažnja posvetiti pravilnom
uzorkovanju. Prilikom uzorkovanja neophodno je precizno definisati koji deo biljke se
uzima za analizu (list, lisna drška, cela biljka itd.) i termin kada se u toku vegetacije
uzima uzorak, jer nisu svi biljni organi, kao i faze rasta i razvića podjednako podesni
za karakterizaciju obezbeđenosti biljaka hranljivim elementima. Takođe, potrebno je
voditi računa o veličini prosečnog uzorka, mreži uzorkovanja i površini parcele sa koje
se uzorci uzimaju.
30
elemenata u biljnom organu i prinosa i/ili kvaliteta. Za hemijsku analizu nisu podesni
organi biljaka u kojima se sadržaj hranljivih elemenata brzo menja. U tom smislu
najpodesniju su potpuno razvijeni listovi kod kojih se sadržaj hranljivih elemenata duži
vremenski period tokom vegetacije ostaje na istom nivou, što nije slučaj sa mladim
listovima koji intezivno rastu ili starim listovima.
3.2. Mreža uzorkovanja
Prilikom određivanja mreže uzorkovanja mora se voditi računa da uzorak koji se
uzima sa neke parcele bude reprezentativan. Jedan uzorak biljnog materijala se uzima
sa parcele gde se na celokupnoj površini parcele sve agrotehničke mere sprovode na
istovetan način, gde je bio isti predusev i da je plodonost zemljišta ujednačena na svim
delovima parcele. Kretanje po parceli može da bude po tzv. »šahovskom rasporedu« ili
»po dijagonali« (Slika 20). Važno je da prosečan uzorak bude sastavljen od pojediničnih
uzoraka uzetih ravnomerno po celoj površini parcele. Ukupna površina sa koje se
uzimaju jedan prosečan uzorak može biti veličine od 0,5 – 25 ha, u zavisnosti od
ujednačenosti plodnosti zemljišta, biljne vrste i ujednačenosti useva.
Slika 20. Šema za uzorkovanje biljnog materijala
(uzorkovanje po dijagonali i šahovski raspored)
31
3. Uzorkovanje biljnog materijala u cilju utvrđivanja
obezbeđenosti biljaka hranljivim elementima
3. Uzorkovanje biljnog materijala u cilju utvrđivanja
obezbeđenosti biljaka hranljivim elementima
3.3. Termini uzimanja uzoraka i veličina uzorka
Potreba biljaka za pojedinim elementima u toku vegetacije je različita. Iz tog razloga
nivo hranljivih elemenata u lišću menja se tokom vegetacije. Pored toga, sadržaj većine
elemenata takođe varira od lista do lista u zavisnosti od starosti i položaja na biljci.
Uzorke lišća treba uzimati kada su koncentracije većine elemenata relativno stabilne.
Uzorci lišća koji se uzmu u ranim fazama vegetacije obično sadrže veće koncentracije
elemenata kao što su azot i kalijum, a manje nivoe kalcijuma. Obrnuto, uzorci koji se
prikupe mnogo kasnije obično imaju manje azota i kalijuma, a više kalcijuma. Da bi
se rezultati hemijske analize uporedili sa uspostavljenim standardima, uzorkovano
lišće mora da bude uporedivo po fiziološkoj starosti sa lišćem koje je korišćeno za
definisanje standarda. U tabelama 2 i 3, prikazani su termini uzorkovanja, deo biljke
koji se uzorkuje i veličina uzorka kod ratarskih i povrtarskih kultura.
Kod voćarskih kultura uzorke treba uzimati kada su lastari prešli fazu intenzivnog
porasta, pošto se tada sadržaj mineralnih materija u listovima značajnije ne menja duži
period vremena. Listove treba uzimati zajedno sa lisnom drškom, i to sa sredine dugog
lastara. Listovi koji se uzimaju za uzorak treba da su zdravi i normalno razvijeni. Jedan
prosečan uzorak čini 70 do 90 listova. Uzorak za analizu može da bude i veći od 150 do
200 listova, zavisno od ujednačenosti zasada, željene tačnosti i dr. Važno je da prosečan
uzorak verno reprezentuje po morfološkim, fiziološkim i hemijskim osobinama listove
zasada sa kojeg su uzeti. Ako se uzorci za analizu uzimaju samo jednom u toku vegetacije,
treba ih uzimati u periodu od sredine jula do sredine avgusta.
Jedan prosečan uzorak biljnog materijala kod ratarskih i povrtarskih kultura sastoji
se od više pojedinačnih uzoraka koji se uzimaju ravnomerno po parceli. Na veličinu
prosečnog uzorka utiče veći broj činilaca a pre svega heterogenost biljaka. Ukoliko se za
hemijsku analizu uzimaju listovi, preporučuje se da jedan prosečan uzorak čini od 50 do
100 listova, a ukoliko su uzorkuje kultura koja se odlikuje manjim listovima, broj listova
može biti i preko 200.
Tabela 2. Vreme uzorkovanja, vrsta i veličina uzorka kod ratarskih kultura
Vreme uzimanja
uzoraka
Deo biljke
Veličina uzorka
Bokorenje
Ceo nadzemni deo
500 g sveže mase
Vlatanje
Ceo nadzemni deo ili
gornja 2 razvijena lista
500 – 1000 g sveže
mase ili 200 listova
Ceo nadzemni deo
20-30 biljaka
Kukuruz
Biljke do 30 cm
visine
Biljke od 30 cm
visine do početka
metličenja
Gornja dva
razvijena lista
50-100 listova
Suncokret
Početak cvetanja
100 listova
Soja
Počeak cvetanja
Šećerna
repa
50-60 dana posle
nicanja (jul/avgust)
Lucerka
Početkom cvetanja
Gornji potpuno
razvijeni listovi
Tri vršna potpuno
razvijena lista
Srednji, potpuno
razvijeni listovi
Vršni deo izdanka
(oko 15 cm)
Vrsta
Strna žita
Vreme uzimanja
uzoraka
Deo biljke
Veličina
uzorka
Karfiol
U fazi obrazovanja
cvetova
50-100 listova
Paprika
Sredinom vegetacije
Srednji potpuno
razvijeni listovi
Potpuno razvijeni mladi
listovi
Kupus
U fazi obrazovanja
glavice
Potpuno razvijeni listovi
50-100 listova
Lisnato
povrće
Sredinom vegetacije
Potpuno razvijeni listovi
50-100 listova
Krastavci
Pre obrazovanja
plodova
Pre obrazovanja
plodova
Visina biljke
30-40 cm
Pre ili u toku
cvetanja
Pre obrazovanja krtole,
lukovice, korena,
sredinom vegetacije
Listovi u blizini osnove
glavne vreže
Listovi u blizini osnove
glavne vreže
Srednji potpuno
razvijeni listovi
Treći ili četvrti list
od vrha biljke
50-100 listova
Paradajz
32
500-100 g sveže
mase
Vrsta
Celer
Slika 21. Uzorci lišća
uzeti za hemijsku analizu
100 listova
Tabela 3. Vreme uzorkovanja, vrsta i veličina uzorka kod povrtarskih kultura
Lubenica
i dinja
100 listova
Korenasto
povrće
Srednji list lisne rozete,
ili ceo nadzemni deo
50-100 listova
50-100 listova
50-100 listova
50-100 listova
50-100 listova
* Prilikom uzorkovanja potrebno je uzeti uzorke sa najmanje 25 biljaka sa parcele
33
34
20-80
20-100
4-20
0,5-5,0
20-55
0,1-1,0
2,0-3,0
4.0-6.0
Soja
0,35-0,5
25-70
30-150
6-15
0,5-2,0
35-80
0,3-0,8
1,0-2,5
2,5-3,8
3,5-5.0
Lucerka
0,30-0,6
20-80
35-150
7-15
0,25-1,5
35-100
0,3-0,7
0,7-2,0
3,5-6,0
4,0-6,0
Šećerna repa
0,35-0,6
30-80
25-100
10-20
0,3-1,0
35-100
0,3-0,8
0,8-2,0
3,0-4,5
3,0-5,0
Suncokret
0,25-0,5
20-60
30-150
7-15
0,2-0,5
7-15
0,25-0,6
0,3-1,0
3,0-4,5
3,5-5,0
Kukuruz
0,35-0,6
40-150
6-12
0,2-0,4
6-12
0,2-0,4
0,5-1,0
4,5-5,8
3,0-5,0
Ječam
0,35-0,6
35-150
5-10
0,1-0,3
5-10
0,15-0,30
0,35-1,0
3,2-4,5
0,25-0,5
2,5-4,0
N
Pšenica
Mg
B
mg kg -1 suve materije
Mo
Cu
Mn
% (suve materije)
P
K
Ca
Na osnovu rezultata hemijske analize listova i već utvrđenih graničnih vrednosti
(Tabele 4, 5 i 6), moguće je odrediti nivo obezbeđenosti biljaka mineralnim materijama.
Ukoliko se sadržaj nekog hraniva u listovima kreće u granicama optimalne koncentracije,
to znači da je sadržaj tog elementa u zemljištu na optimalnom nivo. U tom slučaju
đubrenjem bi trebalo primeniti samo onu količinu elementa za koliko se godišnje
zemljište osiromaši njegovim odnošenjem prinosom i drugim gubicima. Ako je sadržaj
nekog elementa u listovima niži od navedene optimalne koncentracije, potrebno
je đubriti dozama koje će obezbediti optimalni nivo elemenata u listovima, a to je
redovno veća količina od one koje biljke svojim prinosom iznose iz zemljišta. U slučaju
da je sadržaj elemenata u listovima veći nego što je to potrebno za postizanje visokih
prinosa, treba izbegavati primenu takvih đubriva koja bi doprinela daljem povećanju
njegovog sadržaja u listovima. Ne samo zbog uštede već i zbog nepoželjnih posledica
koje može da izaziva suvišak nekog elementa.
Pri ocenjivanju nivoa obezbeđenosti voćaka neophodnim elementima, potrebno je
imati u vidu i odnos koncentracije pojedinih elemenata u listovima. Smatra se da je kod
većine voćnih vrsta odnos koncentracije kalijuma prema magnezijumu optimalan ako
se kreće od 5 do 7. Za harmoničnu mineralnu ishranu voćaka veoma je značajan i odnos
koncentracije azota i kalijuma (Tabela 7).
Biljna vrsta
3.5. Tumačenje rezultata analize
Tabela 4. Optimalne koncentracije pojedinih neophodnih elemenata u nekim ratarskim biljkama
U većini slučajeva, pranje uzoraka pre sušenja ne utiče značajno na sadržaj elemenata
kao što su azot, fosfor, kalijum, kalcijum, magnezijum ili bor. Sa druge strane, površinska
kontaminacija prašinom, zemljom, pesticidima ili đubrivima za folijarnu primenu može
da dovede do značajno većih nivoa gvožđa, mangana, cinka i bakra kod uzoraka koji
nisu oprani pre sušenja. Pranjem uzoraka a potom ispiranjem u destilovanoj vodi može
smanjiti površinska kontaminacije. Neki izvori vode sadrže i male količine mangana,
bakra i cinka, pa takvu vodu ne bi trebalo koristiti. Iz tog razloga se za ispiranje koristi
destilovana voda. Posle poslednjeg ispiranja uzorke treba ocediti pre nego što se
premeste u papirne vreće kako bi se osušili. Papirne vreće trebalo bi postaviti na mesta
pogodna za brzo sušenje i ostaviti otvorene kako bi se sprečila pojava buđi. Uzorke
treba čuvati na suvom mestu kako bi se sprečila njihova ponovna hidratacija.
Zn
3.4. Priprema uzoraka za analizu
25-70
3. Uzorkovanje biljnog materijala u cilju utvrđivanja
obezbeđenosti biljaka hranljivim elementima
20-70
3. Uzorkovanje biljnog materijala u cilju utvrđivanja
obezbeđenosti biljaka hranljivim elementima
35
36
N
3,0 - 4,5
3,7 - 4,5
2,8 - 5,0
4,0 - 5,5
2,0-3,0
2,0-3,5
2,8-4,0
3,0-4,5
3,5-5,0
2,4-3,8
3,8-5,0
4,00-5,5
2,0-3,0
2,0-3,0
% (suve materije)
P
K
Ca
0,4 - 0,7
3,2 - 4,2
1,0 - 1,5
0,3 - 0,5
3,0 - 4,0
1,5 - 2,0
0,3 - 0,6
2,5 - 5,4
5,0 - 9,0
0,4 - 0,6
4,2 - 6,0
1,2 - 2,0
0,2-0,35
2,4-3,8
2,0-3,0
0,3-0,5
2,7-4,0
1,2-2,0
0,3-0,6
3,5-6,0
0,4-1,5
0,3-0,6
4,0-5,4
0,4-1,0
0,25-0,5
2,8-5,0
1,5-2,5
0,3-0,8
1,5-2,4
0,4-0,8
0,4-0,6
3,5-5,3
0,6-1,2
0,4-0,65
3,-6
3,0-4,0
0,2-0,45
2,5-3,5
1,5-3,5
0,25-0,4
2,5-3,0
0,6-1,5
Mg
0,25 - 0,5
0,25 - 0,5
0,5 - 1,0
0,35 - 0,6
0,25-0,5
0,4-0,8
0,25-0,6
0,3-0,8
0,3-0,8
0,15-0,30
0,35-0,8
0,35-0,8
0,4-0,8
0,25-0,5
B
30-80
25-80
40-80
25-60
40-60
30-80
30-80
40-80
35-80
40-100
40-80
40-80
30-80
30-50
N
2,2-2,8
2,3-2,8
2,2-3,2
2,0-3,2
2,2-3,2
2,8-3,2
2,6-3,0
2,5-3,5
2,2-3,5
2,5-3,2
2,8-3,5
2,8-3,5
% (suve materije)
P
K
Ca
0,2-0,35
1,1-1,8
1,3-1,8
0,15-0,30
1,2-2,0
1,2-1,8
0,18-0,35
2,0-3,2
1,2-2,5
0,18-0,35
1,5-3,0
1,5-2,5
0,18-0,35
1,5-2,5
1,2-2,5
0,2-0,35
1,6-2,0
1,6-2,5
0,18-0,30
1,6-2,0
1,2-2,0
0,15-0,40
1,0-2,4
0,8-1,5
0,15-0,40
1,2-3,0
0,8-1,0
0,25-0,40
1,5-2,5
0,8-1,5
0,25-0,50
1,8-2,5
0,8-1,5
0,25-0,50
1,5-2,5
0,8-1,5
Mg
1,3-2,0
0,25-0,5
0,3-0,6
0,3-0,6
0,3-0,6
0,3-0,5
0,3-0,5
0,25-0,4
0,3-0,7
0,25-0,6
0,3-0,6
0,25-0,5
B
25-50
20-50
20-60
20-60
30-60
30-60
30-60
25-80
30-80
30-70
35-80
25-50
N:K
1.5-1.6
1.7-2.0
2.2-2.5
Vrsta
Jabuka i kruška
Trešnja, višnja
Malina
Šljiva i kajsija
Kajsija
Kupina
Vrsta
0.8-0.9
1.0-1.2
1.7-2.1
N:K
Tabela 7. Optimalni odnos koncentracije azota i kalijuma u listovima nekih voćnih vrsta
*Koncentracija u suvoj materiji listova jednogodišnjih lastara u julu/avgustu
Jabuka
Kruška
Kajsija
Breskva
Šljiva
Višnja
Trešnja
Lešnik
Orah
Jagoda
Malina
Crna ribizla
Biljna vrsta
Tabela 6. Optimalna koncentracija neophodnih elemenata u listovima nekih voćnih vrsta
Karfiol
Kupus
Krastavac
Salata
Ren
Mrkva
Celer
Paprika
Cvekla
Špargla
Spanać
Paradajz
Lubenica
Crni luk
Biljna vrsta
mg kg -1 suve materije
Mo
Cu
Mn
5-12
40-280
40-150
5-12
60-200
30-150
5-12
60-140
30-150
7-15
60-400
40-150
5-12
60-200
25-150
5-12
80-120
35-150
5-12
80-120
30-150
6-12
230-500
25-120
5-12
30-150
7-15
70-80
40-150
7-15
35-150
6-12
35-150
mg kg -1 suve materije
Mo
Cu
Mn
0,5-1
5-12
30-150
0,4-0,7
5-12
30-150
0,8-2
7-15
60-200
0,2-1
7-15
30-150
03-1
8-12
60-150
0,5-1,5
7-15
50-150
0,5-1,5
6-12
40-150
0,2-0,6
8-15
30-150
0,2-1
7-15
50-150
0,15-0,5
6-12
25-150
0,3-1
7-15
40-150
0,3-1
6-12
40-150
0,2-1
5-10
30-150
0,15-0,3
7-15
40-100
Tabela 5. Optimalne koncentracije pojedinih neophodnih elemenata u nekim povrtarskim biljkama
Zn
20-50
20-50
20-50
20-50
20-50
15-50
15-50
20-60
20-60
20-70
20-70
20-70
Zn
30-70
20-60
35-80
30-80
35-70
30-80
30-70
20-60
20-60
30-60
20-70
30-80
20-70
20-70
3. Uzorkovanje biljnog materijala u cilju utvrđivanja
obezbeđenosti biljaka hranljivim elementima
3. Uzorkovanje biljnog materijala u cilju utvrđivanja
obezbeđenosti biljaka hranljivim elementima
37
4. Uzorkovanje zemljišta za analizu pesticida
Sanja Lazić
Zemljište je kompleksna sredina u kojoj se nalaze živi organizmi, mineralne čestice
i organska materija. Kada pesticid dospe u zemljište on se raspoređuje između vode i
vazduha prisutnih u zemljištu i površine zemljišnih minerala i organske materije.
Raspodela pesticida u zemljištu zavisi od fizičko-hemijskih svojstava, kao što su
rastvorljivost, napon pare i hemijska stabilnost (Walker i sar., 2006). Na razgradnju
pesticida u zemljištu utiču tip zemljišta, njegova struktura, sadržaj gline i organske
materije, kao i pH zemljišta.
Sudbina pesticida u zemljištu određena je efektima različitih fizičko-hemijskih i
bioloških procesa koji prouzrokuju kretanje, iščezavanje i razgradnju primenjenog
hemijskog sredstva. Ovi procesi mogu da transformišu pesticid u razgradne proizvode,
manje ili veće otrovnosti od polaznog jedinjenja (Šovljanski, Lazić 2007).
4.UZORKOVANJE
ZEMLJIŠTA
ZA ANALIZU
PESTICIDA
Pesticidi predstavljaju najvažnije zagađivače poljoprivrednog zemljišta i u njega
mogu dospeti direktno, primenom u cilju suzbijanja štetnih organizama, što može biti
pre i tokom setve, tretiranim semenom, tretiranjem u toku vegetacije, ili primenom u
kombinaciji sa mineralnim đubrivima.
Indirektnim putem pesticidi u zemljište dospevaju spiranjem sa tretiranih biljaka,
zalivanjem ili navodnjavanjem vodom koja je kontaminirana pesticidima, površinskim
i podzemnim vodama, zanošenjem pri tretiranju susednih kultura, aviotretiranjem,
strujom vetra, kišom (Šovljanski, Lazić 2007).
38
Slika 22. Kruženje pesticida
u ekosistemu
Slika 23. Sudbina pesticida u zemljištu
Iščezavanje pesticida sa površine zemljišta dešava se isparavanjem, kodestilacijom
i fotorazgradnjom, a u zemljištu hemijskom i mikrobiološkom (enzimatskom) razgradnjom, adsorpcijom i spiranjem. Najčešće hemijske reakcije su hidroliza i oksidacija,
zatim redukcija i izomerizacija.
Polarne komponente (sa niskim Kow) se rastvaraju u zemljišnoj vodi, dok se komponente sa visokim podeonim koeficijentom, koje se slabo rastvaraju u vodi, vezuju
za površinu čestica gline, ili organsku materiju prisutnu u zemljištu i pokazuju slabu
tendenciju spiranja vodom kroz zemljište. Hemijski stabilne lipofilne komponente
imaju dug polu-vek u zemljištu, jer su čvrsto vezane za glinu i organsku materiju, zbog
čega se veoma sporo metabolišu.
39
4. Uzorkovanje zemljišta za analizu pesticida
Značajni gubici pesticida dešavaju se za vreme i nakon primene i zavise od prirode
pesticida, oblika formulacije, atmosferskih uslova, metode primene i veličine čestica.
Gubici usled isparavanja su značajni jer dolazi do smanjenja efikasnosti primenjenog
pesticida u suzbijanju ciljanog organizma, kao i zbog mogućnosti izazivanja štete na
susednim kulturama (Šovljanski, Lazić 2007).
Fotorazgradnja je nebiološka razgradnja (transformacija) pesticida pod uticajem
svetlosti i zavisi od intenziteta sunčevog i UV svetla.
Mikrobiološka razgradnja je značajan činilac koji utiče na sudbinu, ponašanje i
toksičnost mnogih pesticida u zemljištu i životnoj sredini uopšte. Biomasa uključuje
bakterije, aktinomicete, gljive, protozoe, alge i mikrofaunu. Mikroorganizmi koriste
pesticide kao izvor energije, C ili N za sintezu ćelija.
Polu vek pesticida (DT50), vreme poluraspada u zemljištu se definiše kao vreme za
koje koncentracija prisutnog pesticida opadne na polovinu početne vrednosti. Kretanje
pesticida kroz zemljište odvija se na dva načina: difuzijom i protokom. Na kretanje utiče
adsorpcija, fizičko hemijska svojstva zemljišta i pesticida i klimatski uslovi.
Difuzija je proces kretanja čestica iz oblasti veće u oblast manje koncentracije.
Difuzija pesticida kroz zemljište zavisi od brojnih svojstava zemljišta uključujući sadržaj
vode, zapreminsku masu, poroznost i temperaturu i fizičko-hemijska svojstva pesticida,
kao što su rastvorljivost, napon pare i koeficijent difuzije. Pesticidi čiji je koeficijent
difuzije ispod 1x104 difunduju primarno putem vazduha, a oni čiji je koeficijent difuzije
> 3x104 difunduju putem vode.
Protok se dešava pod uticajem spoljnih sila. Pesticid je rastvoren, emulgovan ili
suspendovan u vodi, prisutan u obliku gasne faze ili adsorbovan na čvrste mineralne ili
organske materije zemljišta. Do protoka pesticida dolazi proticanjem vode i/ili zemljišnih
čestica za koje je molekul pesticida vezan. Ukupno kretanje je suma difuzije i protoka, a
pesticidi koji imaju visoki adsorpcioni koeficijent su relativno nepokretni u zemljištu. Na
spiranje pesticida utiče tip zemljišta, poroznost zemljišta, difuzija u vazdušnom prostoru
zemljišta, difuzija u zemljišnoj vodi, strujanje vode nadole i kretanje vode nagore.
Potencijal pesticida za zagađenje podzemnih voda izražava se univerzalnim
numeričkim indeksom (GUS – ‘’Groundwater ubiquity score’’) (Gustafson, 1989). GUS
indeks povezuje pokretljivost i postojanost pesticida. Ovaj model uključuje efekte
degradacije i sorpcije, pri čemu se DT50 određuje pod pretpostavkom da se degradacija
odvija po kinetici reakcije I reda
GUS = log (DT50) × (4-log Koc)
Pesticidi čija je vrednost GUS indeksa iznad 2,8 u velikom procentu se pojavljuju u
podzemnim vodama, dok oni sa GUS ispod 1,8 uglavnom nisu opasni po životnu sredinu.
Od herbicida najperzistentniji su derivati triazina, fenilureje, imidazolinoni. Biološki
poluvek im je preko 6; 18 i više meseci, dok za ostale herbicide iznosi oko 3 meseca.
Perzistentni herbicidi se zadržavaju u zemljištu i mogu biti fitotoksični, o čemu treba
voditi računa kod izbora naredne kulture (plodoreda). Od insekticida najperzistentniji
40
4. Uzorkovanje zemljišta za analizu pesticida
su organohlorni insekticidi,pri čemu je polu vek razgradnje DDT približno 2,8 godina, a
vreme potrebno za 95 % razgradnju od 4-30 godina.
U zemljištu se mogu naći i vezani ostaci pesticida, koji se vezuju na organsku materiju,
ili glinu i teško se ekstrahuju. Problemi koji mogu nastati zbog prisustva vezanih ostataka
pesticida su: prenošenje pesticida u naredne kulture, izazivanje fitotoksičnosti i uticaj
na zemljišne mikroorganizme.
Analiza zemljišta, u cilju provere ostataka pesticida, najčešće se radi nakon primene
perzistentnih herbicida, koji mogu izazvati fitotoksičnost na narednoj kulturi u plodoredu.
Analize se rade i za potrebe sertifikovanja zemljišta za organsku proizvodnju, ili sa
ciljem sistematskog praćenja kvaliteta zemljišta, definisano Uredbom o programu
sistematskog praćenja kvaliteta zemljišta, indikatorima za ocenu rizika od degradacije
zemljišta i metodologiji za izradu remedijacionih programa (Sl.glasnik RS, br. 88/2010).
Ovim Pravilnikom definisane su granične vrednosti sadržaja nekih pesticida u zemljištu
izražene u mg/kg apsolutno suve materije:
• DDT/DDD/DDE 0,01
• Endosulfan 0,3
• Suma aldrina; dieldrina i endrina 0,1 • Heptahlor 0,3
• HCH jedinjenja 1,0
• Heptahlorepoksid 3,0
• Atrazin 150,0
• Maneb 0,1
• Karbaril 50,0
• MCPA 50,0
• Karbofuran 100,0
• Organo kalajna jedinjenja 0,7
• Hlordan 0,2
Granične vrednosti sadržaja nekih pesticida u zemljištu u EU i Mađarskoj
(Odal et al, 2006) iznose (mg/kg suve mase zemljišta):
EU Mađarska
Atrazin
0,05 (µg/kg) 0,01(µg/kg)
Karbofuran
Fenoksikarb
DDT/DDD/DDE 0,002
0,2
Aldrin
0,002
Endrin
0,001
Ukupni drin
0,002
0,1
HCH
0,1
Pravilnikom o dozvoljenim količinama opasnih i štetnih materija u zemljištu i
metodama za njihovo ispitivanje iz 1990. godine (Sl. glasnik RS, br. 11/1990) propisane
su maksimalno dozvoljene količine opasnih i štetnih materija u zemljištu do kojih dolazi
ispuštanjem, ili nepravilnom upotrebom mineralnih đubriva i sredstava za zaštitu bilja,
a koje mogu da oštete ili promene proizvodnu sposobnost poljoprivrednog zemljišta, ili
kvalitet poljoprivrednih kultura.
41
4. Uzorkovanje zemljišta za analizu pesticida
4. Uzorkovanje zemljišta za analizu pesticida
Ovim Pravilnikom definisane su granične vrednosti ostataka atrazina i simazina u
srednje teškim i teškim zemljištima za proizvodnju poljoprivrednih kultura (sloj zemljišta
0-30 cm), izražene u mg/kg zemljišta:
• za lucerku, uljanu repicu i šećernu repu • ovas, soju, ječam i krastavce • suncokret • pšenicu i raž • krompir, lan i crni luk • šparglu masa uzorka velika, uzorak se četvrtanjem smanji na potrebnu količinu. Ako je proizvodna
parcela veća od 5 ha, parcelu treba podeliti na manje delove i sa svakog dela uzeti uzorke
po dijagonali. Veći broj poduzoraka utiče na smanjenje greške određivanja.
0,06-0,09;
0,5-0,20;
0,20-0,25;
0,25-0,30;
0,30-0,40;
1,0
Odlukom Uprave za zaštitu bilja, Ministarstva poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede
Republike Srbije od 31.12.2007. godine herbicidi na bazi atrazina isključeni su iz
upotrebe.
4.1. Uzorkovanje zemljišta
Slika 25. Uzorkovanje zemljišta sondom
Prilikom uzorkovanja zemljišta za analizu ostataka pesticida, u cilju dobijanja
pouzdanih podataka, veoma je važno obezbediti reprezentativni uzorak (Carter at al,
1993). Uzorkovanje zemljišta može se izvesti sondom, ili ašovom, a dubina uzorkovanja
zavisi od cilja analize.
Slika 24. Alat za uzorkovanje
Za proveru prisustva perzistentnih herbicida u ratarskoj i povrtarskoj proizvodnji
najčešće se uzorkuje sloj zemljišta dubine od 0-30 cm.
Uzorkovanje zemljišta nakon primene perzistentnih pesticida, najbolje je uraditi pre
setve osetljivih useva, kako bi se na osnovu rezultata izvršene analize utvrdilo da li se
oni na tom zemljištu mogu gajiti, a da ne dođe do pojave fitotoksičnosti.
Da bi se obezbedio reprezentativan uzorak, potrebno je sondom ili ašovom po
dijagonalama parcele uzeti od 20-25 poduzoraka sa proizvodne površine (sa 5 ha),
pomešati ih i formirati prosečan uzorak mase od 500 do 1000 g za analizu. Ukoliko je
42
Slika 26. Uzimanje poduzoraka zemljišta
Prilikom uzorkovanja treba voditi računa da alat kojim se uzorkuje, kao i vrećice u koje se
uzorak pakuje budu čisti, kako bi izbegli eventualnu kontaminaciju uzoraka pesticidima.
Slika 27. Uzorkovanje zemljišta nakon
Slika 28. Vrećice za pakovanje
proizvodnje arpadžika
uzoraka zemljišta
Uzorci moraju biti obeleženi permanentnim markerom, ili olovkom, ili na drugi
način, koji će obezbediti da se oznaka očuva tokom transporta/čuvanja uzorka.
Na svakom uzorku treba da bude identifikacija, kao i podatak o mestu uzorkovanja,
datumu uzorkovanja i tipu uzorka.
Prema SOP za rutinsku analizu pesticida u zemljištu/sedimentu, uzorci se transportuju
do laboratorije u frižideru, na temperaturi od 4°C. Ukoliko se uzorak u laboratoriji ne
analizira isti dan, uzorak je potrebno zamrznuti na -20°C do momenta analize.
43
4. Uzorkovanje zemljišta za analizu pesticida
Sanja Lazić
5.PESTICIDI
U BILJKAMA,
UZORKOVANJE
BILJNOG MATERIJALA
Pesticidi dospevaju u biljke direktnim ili indirektnim putem. Direktan put dospevanja
odnosi se na tretiranje pesticidima nadzemnih delova biljke, ploda ili semena.
Indirektan način dospevanja je najčešće posledica navodnjavanja biljaka vodom koja
sadrži pesticide, zanošenja prilikom tretiranja susednih kultura ili usvajanja pesticida
koji su zaostali u zemljištu iz prethodne godine.
Primena pesticida može biti jednokratna ili višekratna, pre i u toku vegetacije, pre i
posle berbe (žetve), ili tokom uskladištenja poljoprivrednih proizvoda.
Primenjeni pesticidi mogu biti kontaktnog delovanja, pri čemu pesticid ostaje na
površini tretirane biljke, ili sistemičnog delovanja kada pesticid prolazi kroz kutikulu i
transportuje se kroz biljku ksilemom ili floemom.
Neposredno nakon tretiranja na biljci se zadržava određena količina primenjenog
pesticida, što nazivamo depozitom. Ubrzo nakon obrazovanja deo depozita padne
sa biljke, a deo ispari. Deo koji se zadržava na površini biljke, podvrgnut je različitim
meteorološkim uticajima i procesima koji izazivaju hemijske promene početnog
jedinjenja (obrazovanje kompleksa sa biljnim konstituentima, izomerizacija, razgradnja,
migracija i dr.). Ovaj deo se naziva rezidua, odnosno ostatak pesticida. Ostaci
pesticida predstavljaju aktivnu supstancu, izomere i metabolite (proizvod metaboličke
razgradnje) i nalaze se na/u poljoprivrednoj kulturi, životnim namirnicama, dečijoj
hrani, stočnoj hrani i dr. (Šovljanski, Lazić 2007).
44
5. Pesticidi u biljkama, uzorkovanje biljnog materijala
Rezidue pesticida mogu biti ekstrakutikularne, površinske, priljubljene na voskasti sloj
kutikule, koje se većim delom mogu ukloniti pranjem, ili mehaničkim putem (brisanjem,
trljanjem); kutikularne, koje se nalaze unutar kutikule, rastvorene ili suspendovane u
voskastom sloju. Ne uklanjaju se pranjem, ali mogu da se uklone struganjem ili ljuštenjem
i subkutikularne, transportne, ili unutrašnje rezidue, koje su prošle kroz voskasti sloj
kutikule i mogu biti transportovane u pulpu (jestivi deo voća ili povrća).
Na površini biljke pesticidi su podvrgnuti abiotskim procesima, isparavanju, kodestilaciji
i fotorazgradnji, dok se u biljci dešavaju biotski procesi izazvani metabolizmom, koji
dovode do obrazovanja, u konačnom ishodu, netoksičnih proizvoda. Karakter i brzina
metabolizma su različiti, u zavisnosti od vrste pesticida, biljke i spoljašnje sredine.
Biološki poluvek razgradnje (RL50) je vreme koje treba da prođe da bi se početna
prisutna količina pesticida, na ili u biljci razgradila za 50 %. Izražava se u danima. Pesticide
sa RL50 do 3,6 dana smatramo kratko perzistentnim; od 3,6 do 6,75 dana umereno
perzistentnim; od 6,75 do 10,6 dana srednje perzistentnim, dok su perzistentni pesticidi
sa polu vekom razgradnje do 15 dana, a najperzistentniji i preko 15 dana (Šovljanski,
Lazić 2007). Karenca je vreme koje treba da prođe od poslednje pimene pesticida do
berbe ili ževe, izražava se u danima. Poštovanjem karence, obezbeđujemo vreme koje
je potrebno da se pesticid razgradi do količina koje su ispod maksimalno dozvoljenih
(MDK) propisanih Pravilnikom o maksimalno dozvoljenim količinama ostataka sredstava
za zaštitu bilja u hrani i hrani za životinje i o hrani i hrani za životinje za koju se utvrđuju
maksimalno dozvoljene količine ostataka sredstva za zaštitu bilja (Sl. glasnik RS br.
25/2010; 28/2011 i 20/2013).
Način i metode uzorkovanja sa ciljem ispitivanja hrane, definisani su Pravilnikom o
metodama uzorkovanja i ispitivanja hrane radi utvrđivanja ostataka sredstava za zaštitu
bilja u hrani (Sl. glasnik RS, br. 110/2012). U daljem tekstu će biti navedeni delovi
Pravilnika koji se odnose na uzorkovanje hrane biljnog porekla.
45
5. Pesticidi u biljkama, uzorkovanje biljnog materijala
5.1. Postupak uzorkovanja
Preventivne mere u postupku uzorkovanja
U postupku uzorkovanja preduzimaju se mere radi sprečavanja kontaminacije ili
kvarenja uzorkovane hrane, što može uticati na analitički rezultat ispitivanja ostataka
sredstava za zaštitu bilja u hrani.
Svaka proizvodna partija hrane koja se kontroliše radi provere usaglašenosti sa MDK
mora biti uzorkovana posebno.
Oprema za uzorkovanje hrane
Za uzorkovanje hrane koristi se oprema za uzorkovanje, i to: lopatice, pumpe,
sonde, nož i slično i koristi se za:
1) uzimanje jedinica iz proizvodne partije koja je u rasutom stanju (zbirni paket);
2) uzimanje jedinica iz upakovane proizvodne partije
3) pripremu laboratorijskog uzorka iz zbirnog uzorka;
4) pripremu analitičkih delova od analitičkog uzorka.
Prilikom uzorkovanja hrane, u zavisnosti od vrste proizvoda, koristi se i specifična
oprema za uzorkovanje, koja je opisana sledećim međunarodnim standardima:
• ISO 950 (1979): Žitarice – uzorkovanje (kao zrno) (International Organisation for
Standardisation, 1979. International standard ISO 950: Cereals – sampling (as grain));
• ISO 951 (1979): Mahunarke u vrećama – uzorkovanje (International Organisation
for Standardisation, 1979. International standard ISO 951: Pulses in bags – sampling);
• SRPS ISO 1839 (1980): Uzorkovanje – čaj (International Organisation for Standardisation, 1980. International standard ISO 1839: Sampling – tea);
• U slučaju rastresitih materijala (npr. lisnati proizvodi) uzimanje uzoraka vrši se rukom.
Identifikacija jedinica
Identifikacija jedinica, u zavisnosti od vrste hrane koja se uzorkuje,
vrši se na sledeći način:
1) za hranu koja je u rasutom stanju ili upakovana u obliku velikih pakovanja,
koji su veoma veliki da bi se uzeli kao primarni uzorci - jedinice se uzimaju
uz pomoć opreme za uzorkovanje;
2) za upakovanu hranu kao jedinice uzimaju se najmanja pojedinačna pakovanja.
Ako su najmanja pakovanja veoma velika, jedinice se uzimaju uz pomoć
opreme za uzorkovanje. Ako je najmanje pakovanje veoma malo,
jedinicu čini jedno pakovanje malih pakovanja;
3) za sveže voće i povrće jedinicu čini svaki ceo plod voća, povrća ili složenog ploda (npr.
grožđe), osim u slučaju kada su jedinice male. Na ovaj način formiraju se jedinice kada se
za uzorkovanje može koristiti oprema za uzorkovanje tako da se materijal koji se uzorkuje
ne oštećuje. Sveže voće ili povrće ne sme se seći i slično, da bi se dobile jedinice;
46
5. Pesticidi u biljkama, uzorkovanje biljnog materijala
Sakupljanje i priprema primarnog uzorka
Svaki primarni uzorak uzima se sa slučajno izabranog mesta u proizvodnoj partiji,
a ako je to fizički nemoguće, primarni uzorak uzima se sa slučajno izabranog mesta u
pristupačnom delu proizvodne partije. Kada se primarni uzorci uzimaju tokom utovara
i istovara proizvodne partije u vremenskim razmacima, kao mesto uzorkovanja smatra
se vreme uzimanja primarnog uzorka.
Broj jedinica koje su potrebne za formiranje primarnog uzorka određen je potrebnom
minimalnom veličinom i brojem laboratorijskih uzoraka.
Za hranu biljnog porekla uzima se više od jednog primarnog uzorka iz proizvodne
partije, a svaki primarni uzorak treba približno da odgovara proporciji zbirnog uzorka.
Jedinice se mogu, metodom slučajnog izbora u procesu formiranja primarnog uzorka,
izabrati kao kopija (replikat) laboratorijskog uzorka, i to u slučajevima kada:
1) su jedinice srednje veličine, ili
2) su jedinice velike, ili
3) mešanje velikih jedinica ili jedinica srednje veličine u zbirni uzorak
neće dovesti do formiranja reprezentativnog laboratorijskog uzorka, ili
4) jedinice mogu da se oštete procesom mešanja (npr. jaja, meko voće).
Primarni uzorak treba da sadrži dovoljnu količinu materijala kako bi se obezbedio
laboratorijski uzorak iz proizvodne partije.
Tabela 8. Minimalan broj primarnih uzoraka koji se uzima iz proizvodne partije
Vrsta / Kategorija proizvoda
Minimalan broj primarnih uzoraka
koji se uzima iz proizvodne partije
a) Upakovani proizvodi ili proizvodi
koji su u rasutom stanju za koje se
smatra da su dobro izmešani
ili homogeni
1
(mešanje ili homogenost proizvoda može
se postići klasiranjem ili tokom
procesa proizvodnje)
b) Upakovani proizvodi ili proizvodi
koji su u rasutom stanju, a koji nisu
dobro izmešani ili homogeni
Za proizvode koji sadrže velike jedinice,
kao što su primarni proizvodi biljnog porekla,
minimalni broj primarnih uzoraka mora biti
u saglasnosti sa minimalnim brojem jedinica
koje se zahtevaju za laboratorijski uzorak
ili
Težina proizvodne partije u kg
Minimalan broj primarnih uzoraka
koji se uzima iz proizvodne partije
< 50
50 – 500
> 500
3
5
10
47
5. Pesticidi u biljkama, uzorkovanje biljnog materijala
5. Pesticidi u biljkama, uzorkovanje biljnog materijala
Ili
Broj pakovanja u proizvodnoj partiji
Minimalan broj primarnih uzoraka
koji se uzima iz proizvodne partije
1-25
26-100
> 100
1
5
10
Маhunarke
Žitarice
2.
Priprema zbirnog uzorka
Da bi se formirao zbirni uzorak primarni uzorci se dobro izmešaju, ako je to izvodljivo.
Primarni uzorci treba da sadrže dovoljnu količinu materijala, kako bi se obezbedilo da
se svi laboratorijski uzorci uzimaju iz zbirnog uzorka.
U slučaju kada se laboratorijski uzorci pripremaju u toku uzorkovanja primarnog
uzorka, zbirnim uzorkom će se smatrati ukupan broj laboratorijskih uzoraka uzetih
tokom uzorkovanja iz proizvodne partije.
Kada je mešanje zbirnog uzorka neodgovarajuće ili nepraktično, odnosno kada
jedinice mogu biti oštećene procesom mešanja ili podelom zbirnog uzorka (a time
i ostaci), ili kada velike jedinice ne mogu biti izmešane da bi se dobila uniformna
distribucija ostataka, potrebno je metodom slučajnog odabira uzeti dodatne jedinice
koje će predstavljati kopije (replikate) laboratorijskog uzorka. Dodatne jedinice se
uzorkuju u isto vreme kada se uzimaju i primarni uzorci. U tom slučaju, konačni rezultat
predstavlja srednju vrednost rezultata analitičkih izveštaja iz više jedinica.
Primeri
Оpis primarnog
uzorka koji se uzima
4.
Min. veličina
laboratorijskog
uzorka
1.1.
1.2.
1.3.
48
Sveže povrće, uključujući krompir i šećernu repu, a isključujući začinsko bilje
Sveži proizvodi
male veličine < 25 g
Sveži proizvodi srednje veličine,
jedinice od 25 do 250 g
Jabuke, pomorandže
Veliki sveži
Kupus, krastavac,
proizvodi,
grožđe
jedinice > 250 g
(grozdovi)
Cele jedinice ili
pakovanja ili jedinice
uzete opremom za
uzorkovanje
Cele jedinice
Cela jedinica,
odnosno jedinice
1 kg
1 kg
(najmanje 10
јеdinica)
2 kg
(najmanje 5
јеdinica)
Оsim kokosa
Коkоs
1 kg
5 јеdinica
Кikiriki
0,5 kg
Каfa
0,5 kg
1 kg
Začinsko bilje
Peršun svež
Drugo začinsko
bilje, sveže
Cele jedinice
Začini
Sušeni
Cele jedinice
ili uzimanje
uzoraka alatima za
uzorkovanje
0,5 kg
0,5 kg
0,1 kg
Proizvodi biljnog porekla
Sekundarni proizvodi biljnog porekla, sušeno voće, povrće,
lekovito bilje, hmelj, proizvodi od mlevenih žitarica.
Čajevi, čajevi od lekovitog bilja, biljna ulja, sokovi i različiti proizvodi,
kao što su obrađene masline i baza citrusa.
Upakovani ili neupakovani proizvodi biljnog porekla, jednokomponentni i
li sa dodatkom male količine sastojaka (boje, začini i sosovi), a koji su
konfekcionirani i spremni za konzumiranje sa ili bez kuvanja.
Prerađena mešovita hrana biljnog porekla, uključujući i hranu sa sastojacima
životinjskog porekla, ako su sastojci biljnog porekla dominantni,
hleb i drugi pekarski proizvodi od žitarica.
4.1.
Proizvodi koji imaju
jedinice velike
vrednosti
4.2.
Čvrsti proizvodi u
rasutom stanju
Hmelj, čaj, čaj od
lekovitog bilja
4.3.
Drugi čvrsti
proizvodi
Hleb, brašno,
suvo voće
4.4.
Tečni proizvodi
Biljna ulja, sokovi
Primarni proizvodi biljnog porekla
1.
Uljarice
Zrnasti proizvodi
namenjeni za
spravljanje pića i
slatkiša
1 kg
3.
Tabela 9. Biljni proizvodi - Opis primarnog uzorka i minimalna
veličina laboratorijskih uzoraka
Кlasifikacija
Коštunjavi plodovi
Pasulj i grašak
(suvi)
Pirinač, pšenica
Pakovanja ili jedinice
uzete alatima za
uzorkovanje
Upakovane
jedinice ili jedinice
uzete alatima za
uzorkovanje
Pakovanja ili cele
jedinice ili jedinice
uzete alatima za
uzorkovanje
Upakovane
jedinice ili jedinice
uzete alatima za
uzorkovanje
0,1 kg (*)
0,2 kg
0,5 kg
0,5 l ili 0,5 kg
Iz proizvoda velike vrednosti može biti uzet mali laboratorijski uzorak,
ali razlog mora biti naveden u zapisniku o uzorkovanju.
*
49
5. Pesticidi u biljkama, uzorkovanje biljnog materijala
Priprema, pakovanje i dostavljanje laboratorijskog uzorka
Kada je zbirni uzorak veći nego što je potrebno za dobijanje laboratorijskog
uzorka, zbirni uzorak se deli kako bi se dobio reprezentativni deo. U tu svrhu može
se koristiti oprema za uzorkovanje, metoda četvrtanja ili drugi odgovarajući postupak
za smanjenje veličine, ali se jedinice svežih biljnih proizvoda ne smeju seći. Kada je
potrebna kopija (replikat) laboratorijskog uzorka, kopija (replikat) se uzima u fazi
pripreme laboratorijskog uzorka.
Priprema zbirnog uzorka
Laboratorijski uzorak se pakuje u čistu, nepropusnu, suvu i neupotrebljavanu
ambalažu u kojoj se ne mogu promeniti svojstva uzorka, koja obezbeđuje zaštitu od
kontaminacije, oštećenja i curenja i koja se hermetički zatvara. Upakovani laboratorijski
uzorak se pečati službenom plombom, obeležava i uz njega se prilaže ili se za njega
prikači zapisnik o uzorkovanju. Kada se koristi bar-kod za obeležavanje laboratorijskog
uzoraka obezbeđuju se i alfanumerički podaci.
Uzorak se dostavlja u laboratoriju što je pre moguće. Mora se sprečiti kvarenje u toku
transporta, to jest sveži uzorci moraju biti držani na hladanom, a zamrznuti uzorci moraju
ostati zamrznuti. Laboratorijskom uzorku se dodeljuje jedinstvena identifikacija koja se,
zajedno sa datumom prijema i veličinom uzorka, unosi u zapisnik o uzorkovanju hrane.
Zapisnik o uzorkovanju hrane
O izvršenom uzorkovanju hrane sačinjava se zapisnik o uzorkovanju.
U zapisnik o uzorkovanju hrane unose se podaci o datumu i mestu uzorkovanja, prirodi,
poreklu, vlasniku, dobavljaču ili prevozniku proizvodne partije, svakom eventualnom
odstupanju od metoda uzorkovanja, kao i drugi podaci.
Jedan primerak potpisanog zapisnika o uzorkovanju zadržava nadležni inspektor,
a jedan primerak se izdaje vlasniku proizvodne partije/uzorkovanog materijala ili
njegovom predstavniku. Primerak potpisanog zapisnika o uzorkovanju je prateći
dokument uz svaku kopiju (replikat) laboratorijskog uzorka.
Priprema analitičkog uzorka
Analitički uzorak uzima se od laboratorijskog uzorka odvajanjem dela koja će se
ispitivati, a analitički delovi dobijaju se mešanjem, mlevenjem, finim seckanjem i slično,
analitičkog uzorka u cilju postizanja minimalne greške uzorkovanja.
Analitički uzorak može da sadrži i delove proizvoda koji se u normalnim okolnostima
ne konzumiraju.
Pri pripremi analitičkog uzorka mora biti evidentirana i težina delova koji su odvojeni
od analitičkog uzorka (delovi koji nisu ispitivani, kao što su koštice koštičavog voća, ali
se nivo ostataka obračunava pod pretpostavkom da su i ti delovi uključeni, ali da ne
sadrže ostatke).
50
5. Pesticidi u biljkama, uzorkovanje biljnog materijala
Priprema i skladištenje analitičkog dela
Analitičke uzorak treba usitniti, ako je to potrebno, i dobro izmešati da bi se uzeli
reprezentativni analitički delovi. Veličina analitičkog dela zavisi od analitičke metode i
efikasnosti mešanja. Metode za usitnjavanje u prah i mešanje, moraju se zabeležiti i ne
smeju da utiču na ostatke sredstava za zaštitu bilja prisutne u analitičkom uzorku.
Kada je potrebno, analitički uzorak treba da bude obrađen pod posebnom uslovima,
npr. na temperaturi ispod nule, kako bi se nepovoljna delovanja svela na minimum.
Kada obrada uzorka može uticati na ostatke sredstava za zaštitu bilja i kada praktično
alternativni postupci nisu dostupni, analitički deo može da se sastoji od cele jedinice,
ili segmenata uzetih iz cele jedinice. Ako se analitički deo sastoji od nekoliko jedinica ili
segmenata, nije verovatno da će se postići reprezentativnost analitičkog uzorka. U tom
slučaju mora se ispitati dovoljan broj kopija (replikata), da bi se utvrdila nesigurnost
srednje vrednosti replikata.
Ako se analitički delovi skladište pre ispitivanja, način i dužina skladištenja moraju
da budu takvi da ne utiču na nivo prisutnih ostataka sredstava za zaštitu bilja. Ako se to
zahteva, uzimaju se dodatni delovi za ponovno, odnosno potvrdno ispitivanje.
Principi uspostavljanja MDK ostataka sredstava za zaštitu bilja
Uspostavljanje MDK ostataka sredstava za zaštitu bilja se zasniva na dobroj
poljoprivrednoj praksi i sirovinama-primarnim proizvodima, kao i hrani koja se dobija
iz primarnih proizvoda koja je u skladu sa MDK i toksikološki prihvatljiva.
MDK ostataka sredstava za zaštitu bilja za biljne proizvode, jaja i proizvode od mleka
odnose se na maksimalni nivo ostataka koji se očekuje u zbirnom uzorku dobijenom
spajanjem više jedinica koji predstavlja prosečan nivo ostataka sredstava za zaštitu bilja
u proizvodnoj partiji.
Zbirni uzorak za biljne proizvode, jaja i proizvode od mleka formira se od jednog do
deset primarnih uzoraka.
Usaglašenost proizvodne partije sa MDK ostataka sredstava za zaštitu bilja
Analitički rezultat se dobija ispitivanjem jednog ili više laboratorijskih uzoraka uzetih
iz proizvodne partije i primljenih u stanju koje je odgovarajuće za izvođenje ispitivanja.
Rezultat mora biti potkrepljen odgovarajućim podacima iz sistema upravljanja
kvalitetom ispitivanja.
Ako je nivo ostataka sredstava za zaštitu bilja iznad MDK, identitet i koncentracija
tih ostataka se potvrđuje ispitivanjem jednog ili više dodatnih analitičkih delova koji
su izvedeni od originalnog laboratorijskog uzorka, odnosno uzoraka, pri čemu se MDK
vrednost primenjuje na zbirni uzorak.
Kada analitički rezultat pokaže da nivo ostataka nije iznad MDK, smatra se da je
količina ostataka u proizvodnoj partiji usaglašena sa odgovarajućim MDK.
51
5. Pesticidi u biljkama, uzorkovanje biljnog materijala
Literatura
Kada analitički rezultat za zbirni uzorak prelazi MDK, prilikom odlučivanja
o usaglašenosti proizvodne partije sa MDK uzimaju se u obzir:
1) analitički rezultati dobijeni iz jednog ili više laboratorijskih uzoraka, ako je moguće;
2) tačnost i preciznost analize iz parametara kontrole kvaliteta.
Literatura
Carter, M. R. (Ed) (1993): Soil Sampling and Methods of Analysis, CRC Press LCC, USA.
Gustafson, D.I. (1989): Groundwater Ubiquity Score: A simple method for assessing
pesticide leachability. Environmental Toxicology and Chemistry, 8:339-537.
Kennedy at al 1998
Odal, B., Moloschik, E., Uzinger, N., Anton, A., Szekacs, A. (2006): Pesticide residues
in Hungaran Soils, Geoderma 135, 163-178.
Waker, C.H., Hopkin, S. P., Sibly, R.M., Peakall, D.B. (2006): Principles of Ecotoxicology,
Taylor &Francis, Boca Raton, London, New York.
Slika 29. Vrećica za pakovanje Slika 30. Priprema
uzoraka za analizu laboratorijskog uzorka
Slika 31. Merenje
uzorka za analizu
Ispitivanje ostataka sredstava za zaštitu bilja u Republici Srbiji u toku 2013. godine
propisano je Pravilnikom o utvrđivanju godišnjeg programa postregistracione kontrole
sredstava za zaštitu bilja (Sl. glasnik RS br. 12/2013), koji je doneo ministar poljoprivrede,
šumarstva i vodoprivrede.
Godišnji program sprovodi se u cilju:
1) praćenja stanja (monitoringa) u oblasti ostataka sredstava za zaštitu bilja u hrani
u smislu prisustva i nivoa ostataka sredstava za zaštitu bilja
u hrani biljnog i životinjskog porekla u Republici Srbiji;
2) upoznavanja proizvođača, distributera,
uvoznika i potrošača o utvrđenim nepravilnostima;
3) isključivanja iz prometa u Republici Srbiji hrane biljnog i životinjskog porekla koja ne
ispunjava uslove maksimalno propisanih količina ostataka sredstava za zaštitu bilja u hrani.
Uzorkovanje hrane biljnog i životinjskog porekla vrši se u skladu sa posebnim propisom
kojim se uređuju metode uzorkovanja i ispitivanja hrane radi utvrđivanja ostataka sredstava
za zaštitu bilja. Uzorkovanje hrane vrši nadležna inspekcija u skladu sa ovlašćenjima utrđenim
zakonom kojim se uređuje bednost hrane.
Uzorkovanje se vrši u objektima za promet hrane na veliko i malo i kod primarnih
proizvođača hrane u toku 2013. godine, u zavisnosti od vrste hrane.
Za 2013. godinu predviđeno je uzorkovanje 670 uzoraka hrane biljnog porekla na prisustvo 53 pesticidne aktivne supstance.
52
James, D., Westervelt, Harold, F. Reetz, Ir. (2004): GIS in Site-Specific Agriculture.
Department of Agricultural and Consumer Ekonomics, University of Illinois at Urbana.
Interstate Publishers Inc. Danville, Illinois, 1-58.
Kastori R., Ubavić M., Hadžić V., Bogdanović Darinka (2001): Higijena zemljišta
Vojvodine i zdravlje ljudi. Čovek i priroda, zdravlje ljudi u Vojvodini, Matica Srpska,
Univerzitet u Novom Sadu 37-45.
Kastori R., Bogdanović Darinka., Kadar I., Milošević Nada ., Sekulić P., Pucarević Mira.,
(2006): Uzorkovanje zemljišta i biljaka nezagađenih i zagađenih staništa. Monografija,
Urednik R. Kastori, Naučni institut za ratarstvo i povrtarstvo- Novi Sad, 1-224.
Ubavić, M., Bogdanović, D. (2001): Praktikum iz Agrohemije. Poljoprivredni fakultet,
Institut za ratarstvo i povrtarstvo, Novi Sad.
Vukadinović, V. (2005): Kompjuterski model analize tla i gnojidbenih preporuka useva
u Hrvatskoj, Zbornik sažetaka. Naučno-stručno savjetovanje Agronoma Republike Srpske.
Poljoprivreda RS kao sastavni dio Evropskih integracionih procesa. Jahorina, 35.
Bergman, W. (1992): Nutritional Disorders of Plants – Devolopment Visual and
Analytical Disagnosis, Fischer Verlag, Jena, Germany.
Kastori, R., Bogdanović, D., Kadar, I., Milošević, M., Sekulić, P, Pucarević, M. (2006):
Uzorkovanje zemljišta i biljaka nezagađenih i zagađenih staništa. Institut za ratarstvo i
povrtarstvo, Novi Sad.
53
Literatura
Pravilnik o maksimalno dozvoljenim količinama ostataka sredstava za zaštitu bilja
u hrani i hrani za životinje i o hrani i hrani za životinje za koju se utvrđuju maksimalno
dozvoljene količine ostataka sredstva za zaštitu bilja, Službeni glasnik Republike Srbije
25/2010, 28/2011, 20/2013.
Pravilnik o metodama uzorkovanja i ispitivanja hrane radi utvrđivanja ostataka
sredstava za zaštitu bilja u hrani, Službeni glasnik Republike Srbije, broj 110/2012.
Pravilnik o utvrđivanju godišnjeg programa postregistracione kontrole sredstava za
zaštitu bilja, Službeni glasnik Republike Srbije, broj 12/2013.
Pravilnik o dozvoljenim količinama opasnih i štetnih materija u zemljištu i metodama
za njihovo ispitivanje. Službeni glasnik Republike Srbije, br. 11/1990.
Uredba o programu sistematskog praćenja kvaliteta zemljišta, indikatorima za
ocenu rizika od degradacije zemljišta i metodologiji za izadu remedijacionih programa,
Službeni glasnik Republike Srbije, br. 88/2010.
Šovljanski, R., Lazić, S. (2007): Osnovi fitofarmacije, Poljoprivredni fakultet,
Univerzitet u Novom Sadu.
54
Evropsku uniju čine 28 zemalja članica koje su odlučili da postupno povežu svoja
znanja, resurse i sudbine. Zajednički su,tokom razdoblja proširenja u trajanju više od 50
godina, izgradile zonu stabilnosti, demokratije i održivog razvoja, zadržavajući pritom
kulturnu raznolikost, toleranciju i lične slobode. Evropska unija posvećana je deljenju
svojih postignuća i svojih vrednosti sa zemljama i narodima izvan svojih granica.
Ova publikacija izrađena je uz pomoć EU.
Sadržaj ove publikacije je isključiva odgovornost nosioca ovog projekta
i ni na koji način se ne može smatrati da odražava gledište Evropske unije.
Projekat finasira EU
This project is funded by the European Union
Download

PDF datoteka