1
2. Hafta
2
MEKANİZMALAR
VE
DETAY
3
Kavramsal Çerçeve
• Neden gerekli?
• Mekanizma nedir?
• Temel elemanlar
-
Bağlantı
Hareket Dönüştürme / Güç ve Kuvvet İletme
Birleştirme / Yataklama
• Mekanizmalar / Çeşitleri /
• Problemler / Sorular / Çözümler
• Detay örnekleri / Çalışmaları
4
Tanımak
Karşısındakini ne kadar tanırsa insan,
o kadar iyi iş çıkarır ondan.
A. Togay
5
6
Dahi misiniz?
7
Dahi misiniz?
İçerik
…..
problemler üzerine kurulu bir süreç,
çözümler
ve
detayları.
8
9
Mekanik
· Statik: Cisimlerin sükunet halindeki durumlarını inceler.
· Dinamik: Cisimlerin hareket halindeki davranışını inceler.
· Kinematik: Dinamiğin alt dalıdır. Cisimlerin hareketini, hız ve ivme yönünden inceler.
· Kinetik: Dinamiğin alt dalıdır. Cisimlerin hareketini, o hareketi doğuran
kuvvetlere nazara alarak inceler.
10
Mekanizma nedir?
Belli bir sonuca ulaşmak için karmaşık bir
biçimde düzenlenmiş organ veya parçalar
birleşimi, sistem yada düzenek.
Mekanizmayı oluşturan temel elemanlar;
gövde, miller, muylular, yataklar, kollar, dişli
çarklar, kayış-kasnak tertibatları, kamlar,
bağlama elemanları vb.dir.
11
Birleştirme
İki veya daha fazla parçayı bir arada tutmak için
yapılan işleme birleştirme denir.
Sökülebilir ve sökülemeyen olmak üzere iki türde
yapılır.
12
Sökülebilir Birleştirmeler
Sökülebilir birleştirmeler; iki veya daha fazla parçanın
birbiri ile tahrip olmadan birleştirilmesi şeklinde yapılan
birleştirme çeşididir. Bu tür birleştirmelerde parçalar
sökülse dahi kendi özelliklerini kaybetmezler. Sökülebilir
birleştirmelerin türleri aşağıda sıralandığı gibidir.
Ø Vidalı birleştirmeler
Ø Kamalı birleştirmeler
Ø Pimli birleştirmeler
Ø Perçinli birleştirmeler
13
Vidalı Birleştirmeler
İki veya daha fazla parçayı birbirine bağlamak ve daha sonra
parçaları tahrip etmeden sökmek için, özel şekillendirilmiş
elemanlar kullanılır. Bu elemanların görevlerini yerine
getirebilmesi için silindirik olan gövdelerine özel profilli yivler
(dişler) açılmıştır.
Vidalı bağlama (birleştirme) elemanlarının görevlerini
yapabilmesi amacıyla, kullanma yeri göz önünde
bulundurularak değişik isim ve şekillerde yapılır. Ayrıca vidalı
birleştirme elemanlarının anahtar, tornavida, el vb. araçlarla
sökülüp takılması amacıyla baş adı verilen kısımlarının
oluşturulması gerekmektedir.
14
15
Vida Çeşitleri
16
Ölçü sistemlerine göre vidalar
Metrik vidalar: TS 61/1’de tanımlanan metrik vidalarda,
vida elemanlarının boyutsal birimi mm’dir. İki diş arası
adımla ifade edilir.
Whitworth vidalar: Boyutlandırılması inch (parmak)
ölçü sistemine göre yapılan vida türüdür. Metrik
vidalardaki adım değeri yerine, bu vidalarda 1” (25,4
mm) uzunluktaki diş sayısı esas alınmıştır. İnch
sisteminin kullanıldığı ülkelerde hazırlanan
standartlarda, whitworth vidanın anma çapına göre;
serileri, boyut ve diğer özellikleri belirlenmiştir.
Ülkemizde de whitworth vidalar kullanılmaktadır.
17
Cıvatalar ve Somunlar
Cıvatalar: Özel baş biçimine sahip, silindirik gövde
üzerine belli boylarda diş açılmış bağlantı
elemanlarına cıvata denir. Cıvatalar kullanma
yerinde bazen tek başına bağlantı elemanı olarak
bazen de uygun bir somunla birlikte kullanılır.
Cıvataların diş açılmış kısımları üçgen vida profillidir.
Baş kısımları özel tezgâhlarda dövülerek sıcak veya
soğuk şekillendirilerek yapılır. Dişler TS’ de
belirlenen standartlara uygun olarak açılır.
18
19
20
Cıvatalar ve Somunlar
Somunlar: İç yüzeyine vida açılmış, dış yüzeyi
altıgen, kare, yuvarlak ya da farklı profilde olan,
saplama veya cıvatalarla kullanılan makine
elemanlarına denir.
21
Kamalı Birleştirmeler
Kamalar: Mil üzerinde çalışan ve mille birlikte
dönmesi istenen; dişli çark, kasnak, kavrama vb.
makine parçalarını sökülebilir biçimde bağlayan
elemanlara kama denir.
22
Pimli Birleştirmeler
Pimler: Birden fazla parçayı, istenilen konumda tutma, parçalar
arası yatay ve düşey kaymayı önleme, merkezlemeyi sağlama
amacıyla kullanılan makine elemanlarına denir.
Pimler, parçaları hareketsiz; fakat sökülebilir şekilde birleştiren
silindirik veya konik elemanlardır.
Pimlerin Kullanıldığı Yerler
Pimlerin görevi, parçaların karşılıklı
durumlarını sabit olarak merkezlemek,
Birbirine geçen parçaları bağlamak
ve eksenine dik olmak şartıyla,
bağladığı parçaların etkilendiği
kuvvetleri karşılamak veya iletmektir.
23
Rondelalar
Rondela; parçaların, cıvata,
somun ve benzeri vidalı
elemanlarla birbirine
bağlanmaları sırasında, oturma
yerindeki yüzeylerin
zedelenmesini önleyen ve/veya
bağlantının kısmende olsa
kendiliğinden gevşemesine engel
olan, ortası delik metal makine
elemanlarıdır.
24
Halkalar
Halka, parçaların cıvata, somun ve benzeri vidalı elemanlarla birbirine
bağlanmaları sırasında, oturma yerindeki yüzeylerin zedelenmesini önleyen
ve/veya bağlantının kısmende olsa kendiliğinden gevşemesine engel olan,
ortası delik bir noktadan kesik, metal makine elemanlarıdır.
Halka aşağıda belirtilen amaçlar için kullanılır;
Kısmen bağlantı elemanlarının birbirine temas eden yüzeyinin genişletilmesi
için.
Zorlanmaya maruz kalan bağlantının kendiliğinden gevşemesini önlemek için.
Bağlanan parçalardan, cıvata geçecek deliklerin çapı normalden olduğu
durumlarda.
25
Emniyet Sacı
Emniyet sacları, parçaların cıvata, somun ve benzeri vidalı elemanlarla birbirine
bağlanmaları sırasında, oturma yerindeki yüzeylerin zedelenmesini önleyen ve/veya
bağlantının kesin olarak kendiliğinden gevşemesine engel olan, ortası delik, dışında
ve ortasında çeşitli geometrilerde kulak ve gaga (tırnak) bulunan metal makine
elemanlarıdır.
Titreşimli ve darbeli çalışılan yerlerde somunlar gevşeyip, çözülmemesi için altlarına
konulacak emniyet sacları ile emniyete alınır. Sıkıştırılmış bir cıvata da vida dişleri
somun dişlerine tek taraflı dayanır.
Dayanma yüzeyindeki sürtünme,
somun veya vidanın çözülmesini önler.
Darbe ve sarsıntılar cıvataların ve
somunların çözülmesine sebebiyet
verdiğinden, emniyet saclarına
ihtiyaç duyulur ve kullanılır.
26
Pernolar
Perno, makine, aparat ve
mekanizmalarda, parçaların genellikle
hareketli birleştirme yapmaya ve
çözülebilir şekilde birbirine
bağlanmasına yarayan, silindir gövdeli ve
çeşitli şekillerde yapılan makine
elemanlarıdır. Şekil bakımından silindirik
pimlere benzerler.
Hareketli birleştirme yapmaya yarayan
pernolar mafsallı birleştirmelerde,
makaralarda çok kullanılır. Pernolar genel
olarak, makine imalatında,
lokomotiflerde, vagon yapımında,
madencilikte, motorlu taşıt yapımında ve
kaldırma iletme makinelerinde kullanılır.
27
Ayar Bileziği
Millerin üzerine takılan dişli
çark, kasnak, makara, vb.
makine elemanlarının eksen
doğrultusunda kaymasını
önlemek ve aynı konumda
tutabilmek için kullanılan,
çözülebilen makine
elemanlarına, ayar bilezikleri
denilir
28
Gupilya
Titreşimli çalışan
makinelerde, somunların
kendiliğinden çözülmesini,
perno ve ayar bileziklerinin
ekseni boyunca çözülmesini
emniyete almak amacıyla
kullanılan standart
makine elemanlarına
gupilya denir.
29
Emniyet Segmanı
Mil üzerine veya delik içine açılan kanallara
yerleştirilerek, mil üzerindeki veya delik
içindeki elemanların, eksenel kaymalarını
emniyete alan makine elemanlarına emniyet
segmanı denir.
30
Emniyet Segmanı
Mil üzerine veya delik içine açılan kanallara
yerleştirilerek, mil üzerindeki veya delik
içindeki elemanların, eksenel kaymalarını
emniyete alan makine elemanlarına emniyet
segmanı denir.
31
Sökülemeyen Birleştirmeler
3. hafta
32
Sökülemeyen Birleştirmeler
İki veya daha fazla parçanın birbiri ile birleştirilmesi
işleminden sonra parçalar tekrar ayrılmak istendiğinde,
birleştirilen veya birleştiren elemanlarda sökülme
sonucunda şekillerinde bir bozulma oluyor ise bu tür
birleştirmelere sökülemeyen birleştirmeler denir.
Başlıca sökülemeyen birleştirme çeşitleri:
1- Perçinli birleştirmeler
2- Yapıştırıcılar ile birleştirmeler
3- Kaynaklı birleştirmeler
33
Perçinler
Makine parçaları, sac levhalar, kayış, balata vb. elemanların
sökülemez biçimde birleştirilmesinde kullanılan; bir başı
hazır, diğer başı montajda biçimlendirilen, silindirik yapılı
elemanlara denir. Perçinler TS 94’de standartlaştırılmış ve
sınıflandırılmıştır.
34
35
Yapıştırıcılar ile Birleştirmeler
Eskiden ahşap, kösele, kâğıt, porselen, lastik gibi
malzemeler için kullanılan yapıştırma usulü, son
zamanlarda yeni yapıştırma malzemelerinin
geliştirilmesiyle, büyük ölçüde madeni parçaların
bağlanmasında kullanılmaktadır.
Bağlantının mukavemeti, zamkın molekülleri ile
parçaların yüzeyleri arasında meydana gelen
adhezyon olayına dayanır. Böylece yapıştırma
bağlantıları fiziksel bir nitelik taşır.
36
Güç ve Hareket İletimi
Mekanizmalarda güç ve hareket iletimi önemli
bir konudur. Üretilen gücün ve hareketin
aktarımı mekanizmalarda; miller, dişli çarklar,
kayış kasnak tertibatları kullanılarak aktarılır.
37
Güç ve Hareket İletimi
38
Miller ve Muylular
Milin Tanımı ve Çeşitleri;
Enine kesitleri daire, çapına göre boyları uzun, dönme hareketi
yaparak üzerindeki elemana hareket veren ya da hareket alan
makine elemanıdır.
Çeşitleri;
1- Düz miller
2- Krank mili
3- Eğilebilen miller
4- Kamalı miller
5- İçi boş miller
39
Miller ve Muylular
Muylunun Tanımı ve Çeşitleri
Millerin yataklar içinde kalan
(çalışan) kısımlarıdır.
Sürtünerek çalıştıkları için
yüzeyleri hassas işlenmelidir.
Milin kullanım ömrünü
uzatmak için, muylular üzerine
burç yapılabilir.
Çeşitleri; uç muylu, ara muylu,
konik muylu, küresel muylu ve
taraklı muyludur.
40
Yataklar
Mekanizmalarda güç ve hareket iletimi önemli
bir konudur. Üretilen gücün ve hareketin
aktarımı mekanizmalarda; miller, dişli çarklar,
kayış kasnak tertibatları
kullanılarak aktarılır.
41
Yataklar
Milleri muylu kısımlarından destekleyen, radyal ve eksenel
yükleri karşılayan, minumum sürtünme ve maksimum taşıma
kapasitesine sahip elemanlardır. Makinede hareket iletmek
için kullanılan miller mutlaka yataklanmalıdır. Kullanılan
yatağın özellikleri; makinenin gücünü, kapasitesini, verimini ve
kullanım ömrünü doğrudan etkiler. Yataklar, dönme anında
oluşan sürtünme direnci ve gelen yükün doğrultusuna göre
sınıflandırılır.
Yatak burcu:
1- Kayma dirençli (Kaymalı) yataklar
Kayma dirençli yatakların en
a- Radyal kaymalı
önemli elemanıdır. Yapımı ve
değiştirilmesi kolay olduğu
b- Eksenel kaymalı
için muylu gerecinden daha
2- Yuvarlanma dirençli (Rulmanlı) y.
yumuşak olması istenir.
a- Radyal rulmanlar
Burçlar; dökme demir, bronz,
pirinç, beyaz metal, fiber,
b- Eksenel rulmanlar
teflon, grafit gibi
malzemelerden yapılır.
42
Dişli Çarklar
Üzerinde özel profilli dişleri bulunan, çeşitli konumda çalışan,
miller arasında hareket iletimi sağlayan düz, silindirik ve konik
yüzeyli elemanlara dişli çark denir. Eksenleri birbirine yakın
miller arasında kaymasız hareket ilettikleri için her anda
kullanılır.
Çeşitleri;
1. Düz dişli çark
2. Helis dişli çark
3. Kremayer dişli
4. Konik dişli çark
5. Sonsuz vida karşılık dişlisi
6. Zincir dişli çark
43
Dişli Çarklar
Düz dişli çark: Eksenleri paralel millerde kullanılır.
Dişleri dönme eksenine paraleldir. Kendi özelliklerine
uygun düz dişli veya kremayer dişli ile çalışır.
Yapımları kolay, yataklamaları basit olduğundan; iş
tezgâhları ve motorlu taşıtların hız kutularında
kullanılır.
44
45
46
47
Dişli Çarklar
Helis dişli çark: dişleri
dönme eksenine paralel
olmayan dişli çarktır.
Birlikte çalıştığı eş dişli
çark, kendi zelliklerine
uygun helis dişli çark ya da
kremayer dişlidir.
Eksen uzantıları birbirini
kesmeyen, eksenleri
paralel, dik ve açılı millerde
büyük kuvvetlerin sessiz
iletilmesinde kullanılır.
48
Dişli Çarklar
Kremayer dişli çark: Üzerinde düz ya da açılı diş açılmış
doğrusal çubuklara denir. Çubuk kesitleri; daire,
dikdörtgen veya karedir. Diş profilleri 30º - 40º açılı,
trapez biçimlidir. Çalıştığı eş dişlinin adıyla anılır.
49
Dişli Çarklar
Konik dişli çark: diş yüzeyleri kesik koni biçimli, diş
doğrultuları eksenle kesişecek şekilde açılmış dişli çarktır.
Eksen uzantıları kesişen millerde
hareket iletmek amacıyla, iş tezgâhları ve motorlu
taşıtların diferansiyellerinde kullanılır.
50
Dişli Çarklar
51
Dişli Çarklar
Sonsuz vida ve çarkı: eksenleri birbirine dik, fakat eksen
uzantıları kesişmeyen miller arasında, tek yönlü hareket
iletimini sağlayan sistemdir. İç-dış vida prensibiyle çalışır.
Hızın önemli oranda düşürülmesi istenen yerlerde (vinç,
asansör, redüktör, mikser, divizör vb.) kullanılır.
52
Ne öğreniyoruz? Neden?
Ne öğreniyoruz? Neden?
53
Uzak Mesafelere Güç İletimi
4. hafta
54
Uzak Mesafelere Güç İletimi
Kayışlar: Oldukça esnek bir yapıya sahip olan kayışlar,
döndüren kasnaktan döndürülen kasnağa güç ve hareketi,
temas yoluyla aktarır. Hareketin iletimi sürtünme yolu ile
olmakta ve meydana gelen titreşim kayış tarafından
emilmektedir.
55
Uzak Mesafelere Güç İletimi
Kayışla iletimin avantajları;
· Eksenleri birbirinden uzakta olan miller arasında güç ve hareket
iletir.
· İletim oranı serbestçe seçilebilir.
· Kayış malzemesi esnek olduğundan darbeleri emer.
· Elemanları ucuzdur ve bulunmaları kolaydır.
· Kademeli kasnak ya da çapları bir mekanizma ile değiştirilebilen
kasnak kullanılarak değişik hız aralığı elde edilebilir.
· Ani yük büyümelerinde kayma yaptığından emniyet görevi de
üstlenirler.
56
Uzak Mesafelere Güç İletimi
Kayış-kasnakla iletiminin dezavantajlı yönleri;
· Kayış-kasnak arasındaki küçük kaymalardan dolayı tam
ve sabit güç aktarımı
olmaz.
· Kayışta zamanla meydana gelebilecek gevşemeler, ek
gerdirme tertibatına
ihtiyaç duyulmasına neden olmaktadır.
57
Uzak Mesafelere Güç İletimi
Düz Kayışlar
Düz kayışlar uzak mesafeler arası güç iletimini sessiz ve
etkili bir biçimde sağlar.
Eksenleri paralel miller arasında güç iletinde kullanıldığı
gibi eksenleri açılı, hatta 90 derece olan
millerde dahi kullanılır. Kayış, kasnak üzerine düz ve
çapraz olmak üzere iki tür sarılır. Düz
sarımda her iki kasnak da aynı yönde
döner. Çapraz kayışta ise zıt yönde
döner. Özellikle kademeli kasnaklarda
kullanılmaya elverişlidir.
58
Uzak Mesafelere Güç İletimi
V-Kayışı
V kayışları düz kayışların aksine kısa mesafelerde kullanılır.
V Kayışı ile iletimde büyük sürtünme kuvvetleri oluşur.
Kayış kaynak üzerindeki kanallara oturduğundan kayışın
kasnak üzerindeki kayması azdır. Kayışın eni dar
olduğundan kasnak üzerinde birkaç kayış
gerdirmek mümkündür.
59
Uzak Mesafelere Güç İletimi
Zaman (Triger) Kayışlar
Zaman kayışlarının üzerinde dişler vardır. Bu yüzden
bunlara dişli kayış da denilmektedir. Bu dişler kasnak
üzerinde açılan oluklara geçmektedir. Güç aktarımı
sırasında dişlerinden dolayı kasnakla arasında bir kayma
olmamasından dolayı sabit açısal hızda hassas güç
aktarımı mümkün olmaktadır. Gürültüsüz çalışması, küçük
çaplı kasnaklarda bile kullanılabilmesi, gıda ve sağlık
sektöründe, ofis makinalarında
kendine geniş kullanım alanı
bulmasına sebep olmuştur.
60
Uzak Mesafelere Güç İletimi
Yuvarlak Kayışlar
Güç ve hareket iletimi için kullanılan termoplastik
poliüretandan ya da köseleden üretilen bu kayışlar pratik
kaynak işlemi ile isteğe göre boyutlandırılmaktadır.
Yuvarlak kesitli kayışlar, dikiş makinesi, sinema ve kamera
teçhizatı, pamuklu ve yünlü üretim makineleri, gıda, baskı
ve paketleme makineleri, vantilatör ve benzeri
makinelerde ufak güçlerin iletilmesinde kullanılır. 5, 6, 7,
8 ve 10 mm çaplarında yapılır.
61
Uzak Mesafelere Güç İletimi
Kayış Uzunluğunun Hesabı
Kayış-kasnak hesabında ilk adım iletim oranının
belirlenmesidir. Döndüren mildeki
devir sayısı, dolayısıyla döndürme momenti, döndürülen
mile arttırılarak mı yoksa
azaltılarak mı aktarılma sorusunu, iletim oranı
cevaplamaktadır. Döndüren mile bağlı olan
kasnağa çeviren kasnak, döndürülen mile bağlı olan
kasnağa çevrilen kasnak denilmektedir
62
Uzak Mesafelere Güç İletimi
Çeviren kasnağın devir sayısı n1, çapı D1, çevrilen
kasnağın devir sayısı n2, çapı D2
olduğuna göre kasnağın iletim oranı aşağıdaki ifade ile
gösterilebilir (kasnak ile kayış arasındaki kayma ihmal
edilmiştir).
İfadeden de anlaşılacağı üzere iletim oranı
büyüdükçe çevrilen kasnaktaki devir sayısı
düşmekte; buna bağlı olarak döndürme
momenti artmaktadır.
63
Uzak Mesafelere Güç İletimi
Bir kasnaktaki hareketi diğer bir kasnağa aktararak
hareketin yönünü değiştirmek istediğimizde ne
yapabiliriz?
64
Uzak Mesafelere Güç İletimi
Bir kasnaktaki hareketi diğer bir kasnağa aktararak
hareketin yönünü değiştirmek istediğimizde ne
yapabiliriz?
65
Uzak Mesafelere Güç İletimi
Bir kasnaktaki hareketi diğer bir kasnağa aktararak
hareketin yönünü değiştirmek istediğimizde ne
yapabiliriz?
66
Uzak Mesafelere Güç İletimi
Bir kasnaktaki hareketi diğer bir kasnağa aktararak
hareketin yönünü değiştirmek istediğimizde ne
yapabiliriz?
67
Uzak Mesafelere Güç İletimi
Bir kasnaktaki hareketi diğer bir kasnağa aktararak
hareketin yönünü değiştirmek istediğimizde ne
yapabiliriz?
68
Uzak Mesafelere Güç İletimi
Basit Makaralar
· Basit makara yani tek bir makaranın kullanıldığı
sistemlerde uygulanan kuvvetten kazanılmaz. Sadece
kuvvetin yönü değişir.100 kg’lık yük varsa 100
kg kuvvet uygulaması gerekir.
· Sabit bir makara bir mesnede ya da duvara irtibatlanır.
Taşınan yükle beraber yükselmez ya da alçalmaz. Çubuk
ekseninden mesnetlenmiş bir
kaldıraca benzer.
69
Uzak Mesafelere Güç İletimi
Hareketli Makaralar
Hareketli makara, taşına yükle beraber iner ya da çıkar.
Yükün mesnet ve uygulanan kuvvetin arasında olduğu bir
kaldıraca benzer.
Birçok uygulamada hem sabit hem de hareketli makaralar
aynı anda kullanılır. Böyle mekanizmalara palanga adı
verilir. Palangalar hem kuvvetin yönünü değiştirir hem de
mekanik avantaj sağlarlar.
70
Uzak Mesafelere Güç İletimi
Diferansiyel Palanga
Eş merkezli ve birlikte dönen iki sabit ve bir de hareketli
serbest makaradan meydana gelir. Boyutlarının küçük
olması dolayısıyla küçük atölye ve işletmelerde yaygın
olarak kullanılırlar.
Diferansiyel palanga esasında çıkrıkların gelişmiş halidir.
Çıkrık bir mil üzerine tutturulmuş disk farklı yarıçaplara
haizdir. Cisim diske sarılı iple asılır.
71
Uzak Mesafelere Güç İletimi
Zincir dişli çark: Diş profiline uygun zincirle çalışan dişli
çarktır. Eksenler arası uzaklığın fazla olduğu millerde,
hareket iletmek amacıyla kullanılır. Motorlu taşıtlarda,
vinçlerde, kaldırma ve taşıma araçlarında, konveyörlerde
kullanılır. Birlikte çalıştığı zincir türünün adıyla anılır.
72
Kamlar
Kamların temeli;
73
Kam Mekanizmaları
Giriş olarak verilen bir hareketi ki çoğunlukla bu bir
dönme hareketidir, başka bir hareket türüne
dönüştürmede kam mekanizmalarından da yararlanılır.
Diğer dönüşüm elemanları bir sonraki modülde ayrıntılı
olarak incelenecektir. Kam, hareket dönüşümünde
tek başına kullanılmaz. Şekilde
de görüldüğü gibi İzleyici adı
verilen ve ileri-geri hareket
eden bir eleman da kamın
hareketini diğer elemanlara
iletir.
74
Kam Mekanizmaları
Kam, eğrisel bir dış ya da iç yüzeye sahip makine
elemanları olarak tarif edilir. Kamın hem şekli hem de
hareketine (salınım ya da dönme) bağlı olarak rasgele
seçilen bir çok hareket izleyiciden elde edilebilir.
75
Kam Mekanizmalarının Sınıflandırılması
Kam mekanizmaların bölümleri:
a) Hareket Modu
b) İzleyicinin Biçimi
c) İzleyicinin Yerleşimi
d) Kamın Şekli
76
Kam Mekanizmalarının Sınıflandırılması
a) Hareket Modu
77
Kam Mekanizmalarının Sınıflandırılması
b) İzleyicinin Biçimi
Düz
Noktasal/Bıçak Uçlu
Makaralı
Eğik Yüzeyli Küresel Yüzeyli
78
Kam Mekanizmalarının Sınıflandırılması
c) İzleyicinin Yerleşimi
· Hizalı İzleyici: İzleyicinin merkezi ile kamın merkezi aynı
doğru üzerindedir.
· Kaçık İzleyici: : İzleyicinin merkez doğrusu ile kamın
merkez doğrusu arasında kaçıklık vardır.
79
Kam Mekanizmalarının Sınıflandırılması
d) Kamın Şekli
İki Boyutlu Kamlar
· Dairesel: Pürüzsüz bir eksantrik hareket verir.
· Kalp Biçimli: Sabit hızla düşme ve alçalma imkânı verir.
· Armut Biçimli: Belli bir anda izleyicinin sabit kalmasını sağlar.
· Disk: Değişik hızlarda yükselme ve düşme sağlar.
· Ani Düşmeli: Belli bir anda izleyicinin ani düşmesini sağlar.
80
Kam Mekanizmalarının Sınıflandırılması
Üç Boyutlu Kamlar
· Silindirik / · Konik / · Küresel / · Eğrisel / · Oyuklu
81
Kam Mekanizmaları
82
Kam Mekanizmaları
83
Kam Mekanizmaları
84
Kam Mekanizmaları
85
Kam Mekanizmaları
86
Kam Mekanizmaları
87
Kam Mekanizmaları
88
Kam Mekanizmaları
89
Kam Mekanizmaları
90
Kam Mekanizmaları
91
5. hft.
92
Düzlemsel Mekanizmalar
İş yapan mekanik parçalar zümresi…
93
Düzlemsel Mekanizmalar
İş yapan mekanik parçalar zümresi…
94
Mekanizmalar / Sınıflama
Mekanizmalar hareket tipine bağlı olarak düzlemsel, küresel ve
uzaysal olmak üzere üçe ayrılır. Mekanizmanın kinematik yapısı
hangi uzvun hangi uzva ne çeşit mafsalla bağlandığı bilgisini sağlar.
Kuvvet uygulandığında her cisim şekil değiştirir. Fakat mühendislik
hesaplamalarında cisimlerin, kuvvetlerin etkisi altında şekil
değiştirmediği, cisme ait iki nokta arasındaki uzaklığın sabit kaldığı
ya da ihmal edilebilir derecede olduğu kabul edilir. Böyle cisimlere
rijit cisimler ya da katı cisimler denir. Cismi rijit kabul etmek,
mekanizmanın kinematik hesaplarını kolaylaştırır. Buna rağmen
ağırlıkça hafif ve hızın yüksek olduğu yerlerde cismin şekil
değişiminin olabileceği de gözden uzak tutulmamalıdır.
95
Mekanizmalar / uzuv
Bir makineyi ya da mekanizmayı meydana getiren her bir elemana
“uzuv” denir.
Kinematik açıdan aralarında herhangi bir göreceli hareketi olmayan
iki ya da daha fazla eleman da bir uzuv olarak kabul edilir. Örneğin
bir takım çantasındaki her eleman bir uzuvdur. Çünkü birbirlerine
göre izafi bir hareketi vardır. Uzuvlar mekanizma ya da makinede
çifter bağlanır. Yani tek başına bir değer ifade etmez. Bu iki uzuv
arasındaki bağlantıya “mafsal” denir. Mafsallar iki eş uzuv
arasındaki göreceli harekete sınırlama getirir. Mafsal tarafından izin
verilen bağıl hareketin cinsi, iki mafsal arasındaki temas yüzeyinin
biçimiyle alâkalıdır.
96
Mekanizmalar
Serbestlik Derecesi
Bir mekanizmada uzuvlarının konumunu bulmak için gerekli olan
parametredir. Uzuv ve mafsal sayısına göre değişmektedir.Şekil
1.5’te görülen üç çubuktan oluşan mekanizmanın her bir uzvunun
konumunu söylemek için çubuklarının boyutunun yanında
iki uzuv arasındaki bir açının da
bilinmesi gerekir. Bu açıdan
yararlanarak uzuvların
uç koordinatları bulunabilir.
97
Mekanizmalar / mafsal
Mafsal çeşitleri:
98
Mekanizmalar / mafsal
99
Mekanizmalar / mafsal
100
Mekanizmalar
Kinematik zincirler: Kinematik zincirdeki uzuvların biri bir
yere yada bağlanırsa bu zincire mekanizma denir.
Kurallara bağlı uzva, sabit uzuv denir. Seçilen bir uzva
kuvvet uygulanarak kurallara göre hareket ettirilirse, diğer
tüm uzuvlar, serbest halde değilde mafsallara bağlı olarak
zoraki hareket ederler.
101
Mekanizmalar
Krankbiyel: Şekil de çeşitli uzuvlardan meydana gelen bir
krankbiyel mekanizmasını göstermektedir. Bu mekanizma
krankın daimi dönme hareketini pistonun gidip geri
hareketine çevirmektedir.
102
Mekanizma Çeşitleri
103
Mekanizma Çeşitleri
Mekanizmaları kesin olarak sınıflandırmak mümkün olmamakla beraber belirli
görevleri üstlenenleri bir araya toplanabilir. Aşağıdaki liste, hareket tiplerine göre
mekanizmaların fonksiyon listesidir.
a) Salınım Hareketi Yapan Mekanizmalar
b) İleri-Geri Çalışan Mekanizmaları
c) İndeksleme Mekanizmaları
d) Tersine Hareket Üreten Mekanizmalar
e) Düz-Çizgi Üreteci Mekanizmalar
f) Kaplinler
g) Kayıcı Mekanizmalar
h) Durma ve Bekleme Mekanizmaları
ı) Eğri Üreteçleri
i) Sıkma ve Konumlama Mekanizmaları
f) Doğrusal Hareketlendirici Mekanizmalar
104
Mekanizma Çeşitleri
a)
Salınım Hareketi Yapan Mekanizmalar:
Bu tip mekanizmalar salınım hareketi yapar. Salınım hareketi ileri-geri hareketi
yaparken her seferinde aynı yolu takip eder. Duvar saatlerinin sarkacı gibi…
105
Mekanizma Çeşitleri
b) Dört çubuk mekanizması: Dört çubuk mekanizması en sık karşımıza çıkan
mekanizmadır. Biri sabit üçü hareketli dört uzuvdan meydana gelir. Uzuvlar arası
mafsallanmıştır.
106
Mekanizma Çeşitleri
b) Dört çubuk mekanizması: Dört çubuk mekanizması en sık karşımıza çıkan
mekanizmadır. Biri sabit üçü hareketli dört uzuvdan meydana gelir. Uzuvlar arası
mafsallanmıştır.
107
Mekanizma Çeşitleri
108
Mekanizma Çeşitleri
Hızlı Dönüş Mekanizması
109
Mekanizma Çeşitleri
Kam ve İzleyici Mekanizması
110
Mekanizma Çeşitleri
Krameyer Düz Dişli Mekanizması
111
Mekanizma Çeşitleri
İleri-Geri Çalışan Mekanizmaları
- İskoç Boyunduruğu: İskoç mekanizması, kapalı bir alanda dairesel hareket eden
bir kolun hareketini değişken doğrusal harekete; yani harmonik harekete çevirir.
Tersi de mümkündür. Bir piston ya da bir mil doğrudan bir çerçevenin içindeki
yarık içinde hareket eden kayan parçaya bağlıdır. Kayıcı parça ise dönen diske bir
pimle bağlıdır. Kayıcı parça sürgü olarak adlandırılır.
112
Mekanizma Çeşitleri
113
Mekanizma Çeşitleri
- Eksenleri Kaçık Krank Sürgü
Mekanizması
Bazen krank ekseni ile sürgü
ekseninin farklı olması istenir.
Burada geri dönüş hızı, ilerleme
hızından çok daha fazladır.
114
Mekanizma Çeşitleri
Cenova (Geneva) Mekanizması
Disk dönerken disk üzerinde bulunan pim, haç şeklindeki parça
üzerindeki yarığa girer ve dörtte bir döndürür. Pim yarıktan kurtulur
ve tekrar diğer yarığa girerek bir çeyrek daha döndürür.
115
Ödev
116
6. hft.
117
Mekanizma Çeşitleri
118
Mekanizma Çeşitleri
Mandal Dişliler
Mandal dişli mekanizması çevresine belli bir şekilde diş açılan bir
çarktan ve bu çark dönerken çark dişlerini takip eden bir
mandaldan meydana gelir.
119
Mekanizma Çeşitleri
Cenova (Geneva) Mekanizması
Disk dönerken disk üzerinde bulunan pim, haç şeklindeki parça
üzerindeki yarığa girer ve dörtte bir döndürür. Pim yarıktan kurtulur
ve tekrar diğer yarığa girerek bir çeyrek daha döndürür.
120
Mekanizma Çeşitleri
121
Mekanizma Çeşitleri
Tersine Hareket Üreten Mekanizmalar
Bir yönde uygulanan hareketin tersi yönde hareket elde etmek için
kullanılır. Günümüzde daha çok hidrolik ve pnömatik silindirlerle
elde edilmesine rağmen rijit cisimlerin hala revaçta olduğu yerler
de vardır.
122
Mekanizma Çeşitleri
Tersine Hareket Üreten Mekanizmalar
123
Mekanizma Çeşitleri
Tersine Hareket Üreten Mekanizmalar
124
Mekanizma Çeşitleri
Tersine Hareket Üreten Mekanizmalar
125
Mekanizma Çeşitleri
Tersine Hareket Üreten Mekanizmalar
126
Mekanizma Çeşitleri
Tersine Hareket Üreten Mekanizmalar
127
Mekanizma Çeşitleri
Düz-Çizgi Üreteci Mekanizmalar
Günümüzde doğrusal hareket üretmek kolay olsa da geçmişte bu
hiçte kolay olmamıştır.
128
Mekanizma Çeşitleri
Kaplinler
Eksenleri paralel, eş, kesişen ve açılı olan millerde hareket iletimi,
mekaniksel kaplinlerle yapılır. Kaplinlerin birçok çeşiti vardır. En
basit kullanımı iki eş merkezli mil arasında hareket ve güç iletimidir.
129
Mekanizma Çeşitleri
Kayıcı Mekanizmalar
Bir yuva içinde kayan sürgünün hareketi, aynı düzlemde bulunan
fakat farklı yönlerdeki başka bir sürgüyü kaydırır
130
Mekanizma Çeşitleri
Durma ve Bekleme Mekanizmaları
Çalışma anında bazen durup bir süre bekledikten sonra harekete
devam etmesi istenen yerler vardır. Örneğin, içten yanmalı
motorlarda valf sistemi gibi…
131
Mekanizma
132
Mekanizma
ne kadar detay?
133
Mekanizma
134
Mekanizma
135
Mekanizma
136
Mekanizma
137
Mekanizma
138
Mekanizma
139
Mekanizma
140
Mekanizma
141
Download