Orta Asya’dan
Anadolu’ya
Türklerde
Akupunktur ve
Moksa
Doç. Dr. H. Volkan ACAR
Ankara Eğitim ve Araştırma Hastanesi
Anesteziyoloji ve Reanimasyon Kliniği
Zhenjiu
• Zhen (İğne)
• Jiu (Moksa)
Dr. Kayır DOY
(1908-1965)
Anadolu Halk Hekimliği
Alazlama – Yakma – Yaktırma – Göyündürme –Dağlama – En vurma
 Bebeklerde Mongol lekesinde topuk dağlanır
 Kuduzda dilaltı (Jinjinyuye) dağlanır
 Çocukların baş ve göz ağrılarında başta bir bölge
ustura ile traş edilip ustura ile dağlanmaktadır
 Nezlede saçlı deri traş edilip ustura ile dağlanır
 Engin (nezle) kafanın üstü kazınıp nişadır sürülür
 Dolaylı dağlama
 İnfertilitede erkeklerde bilateral alın yan kenarı,
bilateral lateral abdominal bölge ve bilateral
humerus kol kasları
 Büzmece (çocuklardaki yara, çıban) karına ve sırta
3 defa dağlama
 Başağrısında şakaklar dağlanır
 Sarılıkta göbeğe üç defa dağlama
 Bir araya getirilmiş 3-4 iğne, su ile
ıslatılmış baruta batırılarak ağrılı
bölgeye saplanır
Refii Cevat ULUNAY (29.11.66, Milliyet)
• II. Abdülhamit
– Mesela Beşiktaş’ta Parsih Efendi adında hususi kırık ve
çıkıkçısı vardı
– Sancılar için dağlayıcısı (Keyci) vardı
– Agah Paşa adında bir basurcusu vardı
Akupunktur Noktaları?
Gözün kuyrugında
(GB 1)
Sudgında
(Taiyang)
Köpricek gemüginün çukurında
(ST 12)
Sen elünün aslını yani ayanın altın, alilün kaşı altına
burnınun kertiline koyasın, elüni uzadasın, alilün
depesinden yana orta barmagun irişdügi yirde
barmagun ucında mürekkebile nişan idesin
(GV 20)
İki tutak kavuşdugı yirde, agız guşesinde
(ST 4)
Göbeginden iki barmak aşagada
(CV 5)
Başun boynuz yirinde
(ST 8)
Gögsinde, iki emceginün ortasında
(CV 17)
Ebu el-Kasım Halife ibn el-Abbas el-Zehravi (936-1013)
Kitab et-Tasrif fit-Tıb
Diş agrısı
Makadede olan bevasür
Sulu uyuz
Kızıl demregü
Diş agrısı
Diş
agrısı
…bir
…müellif-i
kişinünkitab
sag tarafındagı
Şerefeddin
dişieydür,
agrısa
bensol
birbilegünün
tecribe buldum,
alt
gemüginün üzerine
30 kerre tecribe
itdügümden
sonra bu
dag idesin,
kitaba
yazdum…
sol
agrısa
sagına
Makadede olan
Makadede
olanbevasür
bevasür
…müellif-i
kitab
Şerefeddin
…bir büyük
başlu
nokta
daglaguyıla
eydür,
göbegün
cirmini
bu marazın
mualecesinde
daglayasın,
dagun
bir tecribe bu
buldum,
hassıyyeti şöyle bilindi kim,
ta kim 113 kişiye dag urup
bevasire
tecribe ayib geldüginden
ve göbek düşdügine
sonra bu kitaba yazdum…
ve müzmin ishale
fayide itdi
Sulu uyuz
Sulu
uyuz
…alilün iki elinün iki
bileginün üst gemüginün
başına yahın yirde şol
daglaguyıla kim, sikkini
dirler, amma ol
daglagunun agzı galiz
ola, kesegen olmaya,
iki bileginün üstinde dag
urasın, gemügün
başından iki barmak
yukarurak ola…
Kızıl demregü
demregü
Kızıl
…ve
iki tamarlar
ikiarkasına
bilek üstinde
…tabib,
alilün
iki tamar kim vardur etıbba ol
nazar
ide, dirler,
tamarlara
hablü’z-zira
bilekkim
mafsılından
dört barmak
göre
alilün arkasında
ölçdi,
büre ısırmış gibi kızılca
dört barmak irişdügi yire nişan
bula,
itdi, olalametler
iki tamarı dahı
kesdüm, ve
iki
tamar
iki
iç topuk
üzerinde
tabib
ol
kızılca
yirlere
kim vardur etıbba ol iki tamara
igneyile
safin
dirler, sança,
ol tamarları
topuk
dört barmak
bir
niceüzerinden
günler böyle
ide,
ölçüp nişan itdi,
taolkim
ol gözlerde
baki
iki tamarı
dahı kesdüm…
nesne kalmaya…
Diş agrısı
Makadede olan bevasür
Sulu uyuz
Kızıl demregü
Wang Shu He
(M.Ö. 280-201)
 Dağlama, suyu çeşmenin başından
kesmeğe benzer. Çünki bir uzuv
hastalanır ve işten düşerse hıltlar
oraya yürür. Bu yürüyüş, o uzva
mensup bulunan damarlar
vasıtasiyle olabilir. Hıltların geçeceği
yer dağlanırsa oraya gidemezler
 Muayyen bir damar, anlattığımız
veçhile dağlanırsa geçidi
kapatılacağı cihetle hıltlar hasta
uzva gidemez
 Dağlamanın bir kısmı da bizzat
illetli uzva yapılır
 Hatay halkı … dağlama hususunda ise
büsbütün ihtimam göstermişlerdir
Hataylılar bazı vakitlerde hastalığın
sağ tarafta olduğunu görünce sol
tarafı dağlarlar
 Her ne kadar dağlamak, bizim
tabiplerimiz indinde de cari ve
mücerreb bir keyfiyettir. Fakat Hatay
ve Moğol tabipleri bu hususta
mübalağa ederek birçok
hastalıkların ilacını dağlamakla
yaparlar
 Mal ve davarların hastalıklarına
vakıf olan Türklerle göçebeler ve
baytarların ilaçları, ekseriyetle
dağlamaktır. Yara ve şiddetli
ağrılara, dağlamakla mualece
ederler ve dağlamak bu suretle
faide verir
 Anlatıldığı veçhile Hatay halkiyle
Türkler, dağlamada mübalağa
göstermişler ve bu hususta
kitaplar tedvin ederek dağlanma
yerlerini resimlerle
göstermişlerdir
Reşidüddin
Fazlallah
(1247-1318)
M.S. 1300
İlhanlılar
1256-1335
Yuan
1271-1368
Uygur Kağanlığı (742-840)
Uygur Kağanlığı (742-840)
Uygur Kağanlığı (742-840)
Horasan’da bir Türk hekimi
• Horasan'da Türk hekimlerinden bir kimse gördüm ki bu zat bunlarca
pek ziyade tazim ve tebcil ediliyordu. Bunun yegâne tedavisi
dağlamaktı
• Bu zat ile benim aramda tercümanlık eden kimse bu zatın humma,
bersam, istiska, verem, felç vesaire gibi pek mühim hastalıkları yalnız
dağlamakla iyi etmekte olduğunu haber verdi
• Bu zat sıhhatte olan kimseleri dahi hastalığa tutulmamaları için
dağlardı
 İbn Kuteybe (ö. 890), Tevîl‐i Muhtelef ül‐Hadîs

 Yaltkaya Ş, Atsız Mecmua 1932
 Sayılı A, Turkish Medicine 1934
Bayat AH, İslam Öncesi Orta Asya Türk Dünyasında Tababet 2003
Song (960-1279)
Karahanlılar (840-1212)
• İmparator Gaozong’un (1127-1162) şiddetli
başağrısı tutar. İmparatoriçenin isteğiyle
Müslüman bir hekim çağrılır. Bunun yaptığı
akupunkturla İmparatorun başağrıları geçer
 Rossabi M. Eurasian Influences on Yuan China, Iseas Publishing, 2013
Gök-Türk Kağanlığı (552-744)
Gök-Türk Kağanlığı (552-744)
Karluklar dağlamada iyidirler
• Yuthog Yonten Gonpo (M.S. 708-833)
– Biyografisinde, Tibet’e komşu ülkelerin tıbbın hangi
alanlarında ileri olduğu anlatılır
– Karluklar dağlamada iyidirler
 Rinpoche R. Tibetan medicine: Illustrated in original texts. Chapters from the Second Book of the rGyud-bzhi,
called bShad-rgyud. Berkeley and Los Angeles: University of California Press; 1976
• Bu cümlenin farklı bir yorumu
– Metnin bütünü değerlendirildiğinde, buradaki Karluk
ifadesini, aslında Türk (Drugu) olarak kabul etmek
gerekmektedir. Metinde Drugu yerine Qarluk yazılmıştır
 Schaeffer KR, Kapstein M, Tuttle G. Sources of Tibetan Tradition. New York: Columbia University
Press: 2013
Gök-Türk Kağanlığı (552-744)
Türk usulü dağlama
• PT 127 kodlu belgenin “Epidemik Ateş”
bölümündeki cümle:
1. The practitioner may also apply bloodletting with
needles from Tujue region
 Zhao Q. Chin J Integr Med 2012;18:230-2
2. The Turkic (Dru gu) method [using] iron for cautery
is also suitable
– Hem kan alma hem de dağlama/moksa
 Schaeffer KR. Sources of Tibetan Tradition, 2013
 Yoeli-Tlalim R. Scribes, texts, and rituals in early Tibet and Dunhuang, 2013
Proto-Bulgarlar
• Bugün Bulgaristan topraklarında yaşayan üç
halk
– Traklar, Slavlar ve Proto-Bulgarlar
• Proto-Bulgarlar 2. yüzyıldan itibaren Orta
Asya’dan göçeden Türk kavimleridir
• Orta Asya kökenli bu halk, hastalıkların
tedavisi için moksa kullanmaktaydı
 Dimitrova Z. The Heirs of Orpheus: Bulgarian Medicine and Pharmacy over the
Centuries. In: Pötzsch, R (editor). The Pharmacy - Windows on History, 1996
Hunlar (M.Ö. 209)
Hunlar (M.Ö. 209)
Hunlar (M.Ö. 209)
• Akupunkturun ilk uygulandığı bölgenin de
Moğolistan coğrafyası olduğuna dair bulgular
vardır
• İç Moğolistan’da İkh Zuu Manastırı (Da Zhao)
yakınında Hun devrine ait birkaç bronz iğne
bulunmuştur
• Araştırmacılar, bu iğnelerin yalnızca tıbbi
amaçla kullanılmış olabileceğini
belirtmektedirler
 Bold S, Ambaga M. History and Fundamentals of Mongolian Traditional Medicine, 2002
Hunlar (M.Ö. 209)
• M.Ö. 2. yüzyılda Çin sefiri Su-u, bir Hun hekimi
tarafından tedavi edilmiştir
• Ağır yaralı olan Su-u, sıcak bir çukura
yerleştirilmiş ve kanamanın durdurulması için
moksa ve dağlama kullanılmıştır

Colleoni A. The history of Mongolian Traditional Medicine, 2009
Hunlar (M.Ö. 209)
• Huang Di Nei Jing
• Bu insanlar iri yapılıdırlar. Soğuk, iç organlarını olumsuz
etkiler. Bu durumda en uygun tedavi yöntemi moksadır. Bu
nedenle de, moksanın çıkış yerinin Kuzey olduğunu
söyleyebiliriz
 Bold S, Buyant B, Namtai B, Khugjilt G. Origin of moxibustion. Mongolian Journal of Health Sciences, 2006, 3(2):
51-53
• Kuş uçmaz, kervan geçmez yerler, Çin’in kuzeyinde yer
alırlar. Buralar yüksektir, iklim çok soğuktur. Buralarda
yaşayan halk süt ürünleriyle beslenir ve açık havada yaşar.
Soğuğa bağlı hastalıklar sık görülür ve moksayla tedavi
edilir

Colleoni A. The history of Mongolian Traditional Medicine, 2009
Hunlar
Gök-Türkler
Uygurlar
Osmanlılar
Türkiye Cumhuriyeti
Download

In Central Asia to Anatolia, Turkey Acupuncture and Moxa