151
TİBET VE TÜRK GELENEKLERİNDE BOZKURT SEMBOLÜ
FİDAN, Giray
TÜRKİYE/ТУРЦИЯ
ÖZET
Türk ve Tibet geleneklerinde ve kültürlerinde birçok benzer yön
bulunmaktadır. Bozkurt bu benzerliklerden sadece biridir. Tibet kültürü, Türk
tarihi ile ilgili yapılacak çalışmalarda anahtar rol oynayabilecek bir referans
noktasıdır.
Anahtar Kelimeler: Tibet, Bozkurt, Türk kültürü, Tibet kültürü.
ABSTRACT
Grey Wolf Symbol in Turkish and Tibetan Traditions
There are many similarities in Turkish and Tibetan traditions. Grey Wolf
symbol is only one of these similarities. Tibetan culture is one of the key
reference that could lead the deeper reasearch about the Turkish history.
Key Words: Tibet, Grey Wolf, Turk, Turkish culture, Tibetan culture.
--Kurt ve Bozkurt sembolleri Orta Asya göçebeleri için oldukça önemli
sembollerdir. Bozkurt sembolünün sadece Türklere has olduğu düşünülmektedir.
Ancak Bozkurt’un başta Tibetliler gibi başka uluslarca da kullanıldığını
görmekteyiz. Çince Orta Asya Türk tarihinin araştırılması açısından son derece
önemli bir araçtır. Tibetçe ve Tibet tarihi de Orta Asya Türk tarihinin
araştırılması açısından en az Çince kadar önemlidir. Fakat ne yazıktır ki, Tibet
ve Tibetçe ile ilgili ülkemizde yapılmış çalışma yok denecek kadar azdır.
Üzerinde çok fazla araştırma yapılmamış olmasına rağmen yüzyıllarca aynı
coğrafyayı paylaşmış olan Türkler ve Tibetlilerin kültürlerinde ve
geleneklerinde birçok ortak yön bulunmaktadır. Bozkurt, bu iki milletin
kültürlerinde önemli bir yer işgal eden ortak noktalardan biridir.
Kurt sembolünün Tibet geleneğindeki yeri ile ilgili ilk yazılı kayıtlar
Kanjur1‘ ve Tenjur2‘da Mahakala3 ve Kila4 üzerine yapılan çalışmalarda ortaya
1
Tibetçe ‘bka’ kutsal ve ‘gyur’ kelime sözcüklerinden oluşur. Tibet Budizm’inin ilkelerinin
bulunduğu temel kitaptır.
2
Tibet Budizm’inin ikinci kitabıdır.
3
Sanskrit’te ‘Büyük’ ve ‘Siyah’ kelimelerinden oluşur. 4. hiyerarşiye ait bir tanrıdır.
4
Vajra Kila, Hareket tanrısı (phur ba 'phrin las)
152
çıkmıştır. Bozkurt sembolü ise Sakya Kahbum ‘da Rinchen Terzod ve 5. Dalai
Lama’nın çalışmalarında bulunmaktadır. (Tulku, Mynak, 1967, “Grey Wolf in
Tibetan Tradition”, Bulletin of Tibetology, No: 2).
Tanrısal bir varlığın Mandala’sı5 kötü ruhlar tarafından tehdit edildiğinde;
tanrısal varlık kaplan, fil ya da kurt gibi hayvanlar kılığında Mandala’sını korur.
Kurt yağı Tantrik6 (Rgyud) kimyada kullanılır. Mandala sekiz mezar ve sekiz
hayvan tarafından kuşatılır. Kurt bu sekiz hayvandan birisidir.
Tibet’te dolaşan biri yolculuğu sırasında bir şahin, uçurtma ya da kurda
rastlarsa, bunu iyiye işaret olarak görür. Bu inanışın kökleri Kral Gesar7‘a kadar
uzanır. Kral Gesar; Efsanevi Ling ülkesinin kralı, özellikle Gesar Destanı
dünyaca ünlüdür. 20 milyon kelimeden oluşan destan dünyanın en uzun
destanlarından birisidir. Bugün hala bu destanı anlatan 140 kadar ozan
bulunmaktadır. Gesar’ın üç yaratık tarafından temsil edilen üç generali vardır.
Gesar destanında generallerden birisi kurt tarafından temsil edilir ve bu general
kendini düşmanlarını koyun gibi yiyen bir kurt gibi gösterir.
Bozkurt sembolünün Hotan8‘da ortaya çıkarak Hindistan üzerinden Tibet’e
gelmiş olma ihtimali çok kuvvetlidir. Bu da Bozkurt sembolünün Türklerden
Tibetlilere geçmiş olma ihtimalini düşündürmektedir. (Tulku, Mynak, 1967,
“Grey Wolf in Tibetan Tradition”, Bulletin of Tibetology, No: 2).
Tibet edebiyatında kurt simgesine (spyang-k’i-rgyal-mtsan) Moğolistan’da
“tobun-qaghan” olarak bilinen Gyalpo Ku-nga (Manastırların ve Tibet devlet
kâhinlerinin koruyucusu beş kral) kitaplarında rastlanır. Bu kitaplardaki
sembolik anlama yukarıdaki paragraflarda değindik. Bu tanrılar (tanrısal
varlıklar) arasında baş tanrı olarak bilinen Pehar 9 ya da Pekar bazen bütün
erkeklerin savaş tanrısı ya da basitçe büyük savaş tanrısı olarak adlandırılır ve
Tibet’e 8. yüzyılda Bhata Hor10‘dan geldiğine inanılır. Bu kitapların tümünde
Pehar’ın ortaya çıkış hikâyesi neredeyse aynı sırayla anlatılır: Hotan, sonra
Bhata Hor (Moğolistan) ve en sonunda da Tibet. Bu tanrılar ile ilgili kitapların
tamamı neredeyse Pehar’ın ortaya çıkışı ile ilgili aynı hikâyeyi anlatırlar.
Denilir ki Samye manastırının, Tibet’te inşa edilmiş ilk Budist manastırı. (MS
775), (Bsam Yas) tamamlanmasından sonra Guru bir iblise manastırın bekçisi
5
Sanskrit’te daire anlamına gelir.
6
M. S. 7. yy. dan sonra ortaya çıkan birkaç temel noktada geleneksel Budizm’den ayrılan öğreti.
7
Efsanevi Ling ülkesinin kralı, özellikle Gesar Destanı dünyaca ünlüdür. 20 milyon kelimeden oluşan destan
dünyanın en uzun destanlarından birisidir. Bugün hala bu destanı anlatan 140 kadar ozan bulunmaktadır.
8
Tarihi İpek Yolu üzerindeki önemli kentlerden birisidir. Bugün Çin Halk Cumhuriyeti’nin batısındaki Xin
Jiang özerk bölgesi sınırları içerisinde bulunuyor.
9
Tibet Budizm’inin dört büyük ekolünden (Diğer üçü Kagyu, Sakya ve Gelug) Nyingma (Tibetçede eski
anlamında) ekolünün koruyucusu kabul edilen tanrı.
10
Moğolistan’da bir kent.
153
olmasını söyler ve reddedilir. Bunun üzerine Guru, Kral Thrisong Detsen11‘e
Gomda’dan (Sgom Grwa, Meditasyon Okulu) bazı şeyleri alması için bir ordu
yollaması için tavsiyede bulunur. Ordu yollanır ve okul yağma edilir. İçlerinde
bir maske ve Buda’nın bir turkuaz heykelini getirir. Bunlar 1959’a kadar Samye
manastırında saklanmaktaydı. Pehar, bu okulun ruhani objelerinin koruyucusu
olmuştur. Guru tarafından da manastırın koruyucusu seçilmiştir. Samye’de
Pehar Chog (pe-har-lcog) adıyla bilinen bir manastır vardır. Bu manastırın
çatısında kuzey tarafında bir kurt sembolü bulunur. Moğolistan’ın da Tibet’in
kuzeyinde olması nedeniyle kuzey önemsenir.
Şu da ilginçtir ki Tibet geleneğinde bozkurt’a binen ya da bozkurt kafalı bir
tanrı hep kuzey veya kuzey batı yönünde ve temel tanrı figürünün arkasında
bulunur. Moğolcada kuzey için kullanılan ‘umar-a’ sözcüğü de ‘arkasında’
anlamı taşır.
Türkler ve Tibetlilerden başka Bozkurt sembolü Moğollar için de son derece
önemlidir. Orta Asya’nın önemli göçebe milletlerinden biri olan Moğollar da
Bozkurt sembolünü Türkler ve Tibetlilerle paylaşmaktadırlar.
Moğollar için kurt’un önemli olmasının sebebi ilk Moğol hükümdarının
adının bozkurt anlamına gelen Borte-chinua olmasıdır. Moğollar ayrıca
hükümdarlarının Tibet hükümdarlarının soyundan geldiğine inanmaktadırlar.
Moğol tarihçilere göre hükümdar Dalai Subin Aru Altan Shiregtetu (Tibetçe grigum-btsan-po)’nun oğludur ve adı Shaza Thi (Tibetçe: sha-za-khri, et yiyen
anlamına gelir)’dir. Ayrıca Moğol tarihçiler, iki kardeşinin de babalarının
suikasta uğramasından sonra Kongpo’ya kaçtığını bildirirler. ‘Oradan yola çıkar
ve Tenggis denizini geçerek Moğolların diyarına ulaşır. ‘ 17. yy. Moğol
kayıtlarına göre ‘tere gong-bo yin utus-i ulu itigegsen’ anlamı ‘o (Borte chinua)
Kongpo halkına güvenmedi ve Moğolistan’a geldi’dir . Diğer taraftan
Golotsawa ve Sonam Gyaltsen gibi Tibetli tarihçiler ve V. Dalai Lama ilk
Moğol kralını Borta Che (sbor-tha-che) Göğün oğlu olarak tanıtırlar, Shaza
Ti’nin ise daha sonra Kong Po kralı olduğunu söylerler. Kurt ayrıca gezginlerin
tanrısı olarak tanımlanır (gro-lha). Elbette bunun Bön 12 dininden mi yoksa
Budizm’den mi geldiğini anlamak kolay değildir (Tulku, Mynak, 1967, “Grey
Wolf in Tibetan Tradition”, Bulletin of Tibetology, No: 2).
Bozkurt sembolüne gerek Türk gerekse Tibet geleneklerinde kutsal varlık
olarak bakılmaktadır. Bu da iki kültürün sembollerinde bile ciddi paralellikler
olduğunu göstermektedir. Gelecekte yapılacak Tibet kültürü ile ilgili
araştırmalar; Orta Asya Türk kültüründen bu coğrafyaya geçmiş ve Tibet’in
kendine has uzaklığı ve erişilmesinin zorluğu nedeniyle iyi korunmuş Türk ve
11
M. S. 755-797.
12
7. yüzyılda Budizm’in Tibet’e girmesinden önceki inanç sistemi.
154
Orta Asya Kültür öğelerinin, Türk tarihi ve kültürü ile ilgili yapılacak
çalışmalara ışık tutacağı inancındayız.
KAYNAKÇA
Tulku, Mynak, “Grey Wolf in Tibetan Tradition”, Bulletin of Tibetology,
No: 2, Namgyal İnstitute of Tibetology, Sikkim, 1967.
Rene de Nebesky, Oracles and Demons of Tibet, Londra 1956.
Dungkar Büyük Tibetolojik Sözlük, Çin Tibetoloji
Yayınevi, Pekin, 2002.
藏族文学研究, Zang Zu Wen Xue Yan Jiu, Zhong Mian Hua, Çin
Tibetoloji Yayınevi, Pekin, 2002.
Download

TİBET VE TÜRK GELENEKLERİNDE BOZKURT SEMBOLÜ