FARMAKOLOJİ
1
FARMAKOLOJİ;

Kelime bilgisi olarak ilaç bilgisi anlamına gelmektedir.

Yunanca farmacon (ilaç) ve logos (bilgi) anlamına gelen
kelimelerin birleşmesinden oluşmuştur.

İlaçların etkisini, özelliklerini ve tedavide kullanışlarını
inceleyen bir bilim dalıdır.

Hastalıkların
tedavisi,
önlenmesi,
teşhis
ve
tanısında
kullanılan maddeler ile bu maddelerin kaynakları, hazırlanış
şekilleri
vücuda
verilmeleri
bahseden bilim dalıdır.
ve
vücuttaki
yazgılarından
2
FARMAKOLOJİNİN ANA KONUSU
İLAÇ
3
İLAÇ;

Fizyolojik fonksiyonlar için zorunlu olmayan
ancak dışardan verildiğinde organizmada bir etki
meydana getirebilen maddelerdir.

Dünya Sağlık Örgütü (WHO) ilacı, fizyolojik
sistemleri ve patolojik durumları alıcının yararı
için değiştirmek veya incelemek için kullanılan
maddeler olarak tanımlamıştır.
4
FARMAKOLOJİNİN BÖLÜMLERİ

Farmakokinetik

Farmakodinami

Farmakoterapi

Klinik Farmakoloji

Toksikoloji

Biyofarmasi

Farmakope

Farmakografi
5
Ünlü bilgin Paracelsus (1493-1541)’un dediği gibi
‘ Her ilaç zehirdir, hiçbir madde yoktur ki zehir
olmasın; ilacı zehirden ayıran dozdur’.
İlaç doğru ve yerinde kullanıldığında yararlı
olabilmekte, aksi taktirde sağlığa olduğu kadar,
sosyal ve ekonomik zararlara da yol
açabilmektedir.
6
İLAÇLARIN ELDE EDİLDİĞİ KAYNAKLAR
1- Doğal kaynaklardan elde edilen ilaçlar

Bitkiler

Mikroorganizma ve mantarlar

Hayvanlar

Madenler
2- Sentez yoluyla elde edilen ilaçlar
7
İLAÇLARIN SINIFLANDIRILMASI
İlaçlar çeşitli özelliklerine göre sınıflandırılabilirler.
1- Etki yerlerine göre sınıflandırma
2- Kullanma amaçlarına göre sınıflandırma
3- Kökenlerine göre sınıflandırma
4- Uluslar arası standartlara göre sınıflandırma
8
1-ETKİ YERLERİNE GÖRE SINIFLANDIRMA

İlaçlar organizmada etki yaptıkları yere göre
sınıflandırılır.

Örneğin; Santral sinir sistemini uyaran ya da
deprese eden ilaçların tümüne ‘Santral Sinir
Sistemi İlaçları’ ; Kalp ve damarlar üzerine
çeşitli etkileri olan ilaçlar ‘Kardiyovasküler
Sistem İlaçları’ ; vb. diye adlandırılır.
9
2- KULLANMA AMAÇLARINA GÖRE SINIFLANDIRMA

Koruyucu(profilaktik):olası bir hastalıktan korunmak veya
fizyolojik bir olayı geçici olarak değiştirmek amacıyla sağlam bir
insana ilaç uygulanmasıdır. Örneğin aşı vb.

Tamamlayıcı (Substitif-replasman): organizmadaki endojen
horman yada eksojen bir eksiklikten ileri gelen bir hastalığa karşı
doğrudan yada dolaylı olarak bu eksikliği tamamlayacak ilaç
uygulamasıdır. Örneğin, İnsulin, K vitamini vb.

Radikal tedavi: hastalığın nedenine yönelik ilaç uygulanmasıdır.
Örneğin, enfeksiyon tedavisi

Semptomatik-palyatif tedavi: hastalığın nedenini ortadan
kaldırmadan, sadece patolojik bozuklukları azaltmak amacıyla ilaç
uygulamasıdır. Örneğin ağrının dindirilmesi vb.
10
3- KÖKENLERİNE GÖRE SINIFLANDIRMA
Özellikle bitkisel ilaçlar, tür, familya ve bitki
adına göre sınıflandırılırlar.
Örneğin, konjestif kalp yetmezliğinde kullanılan
ve
digital
bitkisinden
elde
edilen
ilaçlar
‘digitalikler’ , narkotik analjezik olarak kullanılan
ve afyon (opium) bitkisinden elde edilen ilaçlar
‘opiyatlar’ şeklinde sınıflandırılırlar.
11
4- ULUSLAR ARASI STANDARTLARA GÖRE
SINIFLANDIRMA

Liste I: Reçete ile verilen ve çok düşük dozda etkili olan, toksik etkisi
yüksek ilaçlar. Non-steroid antienflematuvar ilaçlar

Liste II: Daha az etkili, normal reçete ile alınan ilaçlar.

Uyuşturucu ilaçlar: kırmızı reçete ile verilen uyuşturucu kapsamına
giren, öfori ve bağımlılık oluşturan ilaçlardır.

Psikotrop ilaçlar: anksiyete,stres, panik bozukluk, sosyal fobiler,
obsesif kompulsif bozukluklar ,uyku düzensizlikleri ve değişik psişik
bozuklukların tedavisinde kullanılan ilaçlardır. Yeşil reçete ile satılır.

Liste dışı ilaçlar: bağımlılık oluşturmayan ve toksik etkileri düşük
olan beyaz reçete ile verilen ilaçlardır.
12
İLAÇLARIN ADLANDIRILMASI
Tedavide kullanılan ilaçlar başlıca 3 şekilde
adlandırılır.
1- Kimyasal (Bilimsel) Ad
2- Jenerik (Genel) Ad
3- Ticari Ad
13
1- KİMYASAL (BİLİMSEL) AD

İlaçların kimyasal yapılarına göre yapılan bir
adlandırmadır.

Genellikle uzun ve karmaşık olduğundan pratikte
kullanılmamaktadır.


Ör. N-(4- hydroxyphenyl)-acetamide ya da
N- acetyl para-amino-phenol
14
2- JENERİK (GENEL) AD

Klinikte ilaç kullanımında yanlışlık olmaması
için Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ_WHO), 1955 ten
itibaren ilaçları genel adalarıyla sıralamıştır.
Böylece ilaçların adlarında uluslar arası birlik ve
beraberlik sağlanmıştır.

Ör. Parasetamol
15
3- TİCARİ AD

Üretici firmaların kendi ilaçlarına verdikleri özel
ad’dır.

Ör. Parol
16
parasetamol
Ticari Ad
Jenerik Ad
Kimyasal Ad
N-acetyl
para-aminophenol
Parol
17
İLAÇLARIN FARMASÖTİK ŞEKİLERİ
KATI
• Toz
• Kaşe
• Kapsül
• Tablet
• Draje
• Pilül
• Süpozituvar
• Sabunlar
YARI KATI
• Pomat-merhem
• Lapalar
• Yakılar
• Transdermal
terapötik
sistem TTS
SIVI
• Solüsyon
• Tentür
• Ekstre
• Şurup
• Posyon
• İksir-eliksir
• Süspansiyon
• Lavman
• Gargara
• Losyon
• İnfüzyon
• Aerosal
• Sprey
18
TOZ

Doğal ve sentetik kaynaklardan elde edilen
ilaçların ezilerek çok ince parçalara ayrılmasıyla
elde edilen ilaç şekilleridir.

Kaşık ya da paket içerisinde ağız yolundan (oral)
alınabildiği gibi dıştan cilt ve mukoza yaralarına
serpme şeklinde de kullanılabilir.
19
KAŞE

Tad ve kokuları hoşa gitmeyen toz şeklindeki
ilaçların konması için pirinç unu yada nişastadan
yapılmış, oval yada silindir şekilli iç içe geçen
koruyuculardır. Çaplarının büyüklüğüne göre
değişik isimler alırlar.
20
KAPSÜL

Tad ve kokuları hoşa gitmeyen katı ve sıvı
ilaçların silindir, yassı ve zeytin şeklindeki
jelatin koruyucularıdır.

Mide asidinden etkilenen ilaçlar keratin ve diğer
kaynaklı maddelerle kaplı kapsüller şeklinde
uygulanırlar.

Barsakta açılan bu kapsüllere barsak kaplamalı
kapsül (enterik kapsül) ler adı verilmektedir.
21
TABLET

Toz şeklindeki ilaçların özel aygıtlarla
sıkıştırılmasıyla hazırlanan kesik silindir ve yuvarlak
şekillerdeki preparasyonlardır.

Tabletlerin köpüren (efervesan), emilen (pastil) ya da
dil altı (sublingual, perlingal) şekilleri bulunmaktadır.
22
DRAJE

Tadı acı olan tabletlerin alınmalarını kolaylaştırmak
amacıyla , üzerleri koruyucu bir şeker yada çikolata
tabakası ile kaplanarak elde edilen ilaç şeklidir.
23
PİLÜL

Çok aktif toz şeklindeki ilaçların bal, koyu şurup
gibi bazı inert maddelerle karıştırılıp yassı ve
küçük küreler şeklinde hazırlanan preparatlardır.
Ağırlıkları 0,03-0,05 g arasında olanlara granül,
0,05 g dan büyük olanlara da bol adı verilir.
24
SÜPOZİTUVAR

Rektuma uygulanan, kakao yağı, gliserin, bitkisel
yağlar ya da diğer sentetik maddelerden yapılan ve
rektum sıcaklığında eriyen konik ya da oval
şeklindeki 82-3 g ağırlığında) preparatlardır.

Halk arasında fitil diye de adlandırılmaktadır.

Vajinaya
uygulanan
süpozituvarlara
vajinal
süpozituvar ya da ovül, üretraya uygulan şekline
ise buji adı verilmektedir.
25
SABUNLAR

Cilt hastalıklarında kullanılan ve yapılarında katran,
kükürt, ihtiyol ve heksaklorofen gibi antiseptik
maddeler bulunduran sabunlardır.
26
POMAT-MERHEM

Cilt ve mukozaya uygulanmak üzere hazırlanan,
tereyağ kıvamında, vazelin, lanolin, domuz yağı vb.
gibi katkı maddeleriyle hazırlanan yarıkatı ilaç
şeklidir.
27
LAPALAR

Cilde sıcak olarak uygulanan hamur kıvamındaki
preparatlardır.
28
YAKILAR

Cilde yapıştırılan katı ve yarı katı ilaç şekilleridir.

Kullanılacakları zaman biraz ısıtılarak
yumuşatılırlar.
29
TRANSDERMAL TERAPÖTİK SİSTEM
(TTS)

Etkin maddenin (nitrat, hormaon, skopolamin, vb. )
bir flaster içine yerleştirilip, göğüs, kulak arkası,
kol yada bacak derisine yapıştırılmasıyla uzun
süreli ilaç emilmesi sağlanır.
30
SOLÜSYON

Etkin ilaç maddesinin su, bitkisel yağ yada diğer bir
eriticide eritilmesiyle elde edilirler.

Parenteral uygulanacak solüsyonlara
enjektabl solüsyon adı verilir.

Göz, kulak, burun ya da küçük kaviteler için, dıştan
kullanılan küçük hacimdeki solüsyonlara damla adı
verilir.
31
TENTÜR
Bitkisel ve hayvansal kaynaklı ilaçların, alkol ya
da eterdeki çözeltisidir.
 Reçetelerde damla (50-60 damlası 1 g.) yada
gram olarak belirtilir.

32
EKSTRE

Bitkisel maddelerin su, alkol ve eter gibi sonradan
uçurulabilen bir yada birkaç eritici ile karıştırılıp,
sonradan eriticinin uçurulmasıyla elde edilen ilaç
şekilleridir.

Yoğunluklarına göre sıvı, yumuşak, katı ve kuru
ekstreler diye gruplara ayrılır.
33
ŞURUP

Yüksek miktarda (%60 dan fazla) şeker içeren
sıvı ilaç şekilleridir.

Fazla şekerli olduklarından içerisinde bakteri ve
mantarlar üremez.
34
POSYON

Şeker oranı düşük ve kaşıkla içilmeye elverişli
sıvı ilaç şeklidir.

İçerisinde bakteri ve mantar üreyebileceğinden
4-5 dozdan fazla hazırlanmalıdır.
35
İKSİR-ELİKSİR

Etkin madde ile birlikte su, alkol, şeker ve
koku verici madde bulunduran sıvı ilaç şeklidir.

Eğer tadı hoş değilse tentürler iksir şeklinde
hazırlanır.
36
SÜSPANSİYON

Katı şeklindeki ilaçların bir
sıvı içinde tam olarak
çözünmeden ufak parçalar
şeklinde bulunması ile elde
edilen sıvı ilaç şekilleridir.

Çöküntü yaptığından
kullanılmadan önce
çalkalanması gerekir.
37
LAVMAN

Rektal yolla uygulanan solüsyon ve süspansiyon
şeklindeki ilaçlardır.

Boşaltıcı ya da besleyici lavmanlarda vardır.

Küçük hacimdeki lavmanlara enema adı verilir.
38
GARGARA

Ağız boşluğu ve farenks
boşluğu dezenfeksiyonu ya da
lokal anestezi için kullanılan
sıvı ilaç şekilleridir.
39
LOSYON

Cilde uygulanan solüsyon,
süspansiyon ya da
emülsiyon şeklinde
preparatlardır.
40
İNFÜZYON

Bitkisel kaynaklı ilaçların
üzerine kaynar su
dökülerek elde edilen
süzüntüdür.

Eğer bitkisel ilaç ıhlamur
gibi 30 dakika su içinde
kaynatılırsa dekoksiyon adı
verilen ilaç şekli elde edilir.
41
AEROSOL

Özel
eriticiler
içinde
hazırlanan ve inhalasyon
yoluyla kullanılan ilaç
şekilleridir.
42
SPREY

Cilt yada mukozalara
püskürtme şeklinde uygulanan
sıvı ilaç şekilleridir.
43
44
Download

Farmakoloji 1 - Bologna Bilgi Sistemi