FİİLLERDE (EYLEMLERDE)
ÇATI
Çatılarına Göre
Eylemler:
Fiiller çatıları bakımından şu alt iki gruba ayrılarak incelenir.
1) Nesnelerine Göre Fiil Çatıları
2)Öznelerine Göre Fiil Çatıları
NESNELERİNE GÖRE FİİL
ÇATILARI
• Kendi içinde dört alt
gruba ayrılır.
Geçişli
Fiiller
Geçişsiz
Fiiller
Oldurgan
Fiiller
Ettirgen
Fiiller
a) Geçişli Eylemler:
• Öznesinin yaptığı iş başkasına geçen ,
yani nesne alan fiiller çatıları yönünden
geçişli fiil(eylem) olarak adlandırılır.
Nesne öznenin yaptığı işten etkilenen
varlıklardır.
Örnek: Adam, elindeki kağıtları hırsla yırttı.
(“yırtma” fiilinden etkilenen “elindeki kağıt”tır)
• Kendi elleriyle dikti bu ağacı.
(“dikme” fiilinden etkilenen “bu ağaç”tır.)
●Annem bulaşıkları duruluyor.
(“durulama” fiilinden etkilenen “bulaşıkları”dır.)
b) Geçişsiz Eylemler:
• Öznenin yaptığı iş başka bir varlığa
geçmeyen, yani nesne almayan fiiller,
çatıları yönünden geçişsiz fiillerdir.
Geçişsiz fiiller “neyi?, kimi?”
sorularından hiçbirine cevap vermez.
Örnek: Çocuklar koşarak evlerine gittiler.
(“gitme” fiilinden etkilenen varlık yani nesne yok)
● Kuşlar çok yüksekten uçuyor
(“uçma” fiilinden etkilenen varlık yani nesne yok)
●
Gece sabaha kadar yağmur yağdı
(“yağma” fiilinden etkilenen varlık yani nesne yok)
!Dikkat:
• Bir fiilin geçişli ya da geçişsiz olduğunu
anlayabilmek için fiile “ne? , kim?;
neyi?, kimi?”sorularını yönelterek
cevap ararız. Aldığımız cevap işten
etkilenen bir varlık ise fiil geçişli,
bulamazsak fiil geçişsizdir.
!Dikkat: Hem geçişli hem de geçişsiz; yani kimi anlamlarıyla
geçişli, kimi anlamlarıyla geçişsiz olan fiiller de vardır.
• Bu açıklamaya göre:
Taksi biraz önce buradan geçti.
»
- neyi geçti?, kimi geçti?
Cevap alamadığımızdan geçişsizdir.
Kısa boylu atlet, hepimizi geçti.
»
Cevap “hepimizi” bu yüzden geçişlidir.
- kimi geçti? –
!Dikkat:
Kimi fiiller aslında geçişli olmasına rağmen cümlede nesne
kullanılmayabilir.
• Öğrenciler, güzelce okudular.
»
•
(Cümlede nesne yok ama okumak fiili geçişlidir.)
(Öğrenciler, şarkıyı güzelce okudular.) » ( şarkıyı nesne)
Durakta, uzun süre bekledik.
fiili geçişlidir.)
» (Cümlede nesne yok ama bekledik
(Durakta, uzun süre onu bekledik.)
»
(onu nesne )
c) Oldurgan Filler:
• Geçişsiz fiillerin kök ya da
gövdesine “-()r, -()t, -dır”
eklerinden uygun olanını
getirilerek fiilin geçişli
olması sağlanır. Bunlara
oldurgan fiil denir.
• Geçişsiz
Oldurgan
•
•
uçmak
»
uyumak »
dalmak »
uç(ur)mak
uyu(t)mak
→
→
dal(dır)mak →
Kafesteki kuşu uçurdum. (uçurmak oldurgandır.)
Çocuğunu uyuttu. (uyutmak oldurgandır)
Kaşığı yemeğe daldırdı. (daldırmak oldurgandır
d) Ettirgen Fiilleri:
• Geçişli eylemlerin kök ya da gövdesine “-()r, -()t,
-dır” eklerinden uygun olanını getirilerek fiilin
geçişlilik derecesi arttırılır. Bunlara ettirgen fiil
denir.
Ettirgen fiiller, eylemi başkasına aktaran fiillerdir.
Bu tip cümlelerde özne iş yapmaz, başkasına
yaptırır.
!Dikkat:
• Oldurgan ve ettirgen yapan eklerin aynı
ekler olduğuna dikkat edilmelidir.
Oldurganlıkta geçişsiz fiiller geçişli
yapılırken; ettirgenlikte geçişli bir fiil
yeniden geçişli yapılarak geçiş derecesi
arttırılmaktadır. Ettirgen fiillerin yüklem
olduğu cümlelerde özne işi başkasına
yaptırmaktadır.
Geçişli
İçmek
Ettirgen
iç(-ir)mek
→
Çocuğa sütü içirdim.
(İçme işini ben yapmadım çocuğa yaptırdım.)
yıkamak
yıka(-t)mak
→
Arabayı yıkattım.
(Yıkama işini ben yapmadım, başkasına yaptırdım.)
ÖZNELERİNE GÖRE FİİL
ÇATILARI
Etken
Fiiller
Edilgen
Fiiller
Dönüşlü
Fiiller
İşteş
Fiiller
a) Etken Fiiller:
• Yüklemde bildirilen işi, oluşu, hareketi
yapan, yerine getiren bir kişi ya da
varlık varsa(gerçek özne) o cümlenin
yüklemi olan fiil, çatısı yönünden
etkendir. Kısaca fiillerin yapıcısının beli
olduğu cümleler çatı yönünden
etkendir.
Ahmet arkadaşını sınıftan çağırdı.
• (Çağırma eylemini gerçekleştiren Ahmet’tir.)
Çok geçmeden uyumuş.
(Uyuma eylemini gerçekleştiren o’dur.)
b) Edilgen Fiiller:
• Yüklemde bildirilen eylemi yapanın, yerine
getirenin belli olmadığı eylemler çatıları
yönünden edilgen fiil olarak kabul edilir.
Öznelerin bilinmediği fiillerdir. Edilgen
fiiller, fiil köküne, “-il, -in” eklerinin
getirilmesiyle yapılır.
Acele gelmesi için ona haber gönderdim. (Gönderme
eylemini yapan bendir.)
Acele gelmesi için ona haber gönderildi. (Haber gönderen
kim? Belli değildir.)
Çocuklar top oynarken cam kırılmış.(Kırma eylemini yapan çocuklardır.)
Top oynarken cam kırılmış. (Kırma eylemini yapan kim? Belli değildir.)
c) Dönüşlü Fiiller:
• Dönüşlü fiillerde gerçek özne vardır, bu
yönüyle etken çatılıdır
• Yüklemde bildirilen eylemi öznenin
kendi kendine, kendi başına yapması;
öznenin bu eylemden yine kendisinin
etkilenmesiyle oluşan fiiller
dönüşlüdür.
Bir fiilin dönüşlü olması iki özelliğe bağlıdır:
1 Yüklemde bildirilen işi özne kendi başına yapacak.
2 Özne bu yaptığı bu işten yine kendisi etkilenecek.
Örnek:
• Sınavı kazanan Ayşe, günlerce sevindi.
(Sevinme eylemini yapan da etkilenen de Ayşe.)
● Deniz yeni girdiği işten ayrıldı
(Ayrılma eylemini yapan da etkilenen de Deniz.)
!Dikkat:
• Dönüşlülük ekleri kullanılmadan da “kendini,kendi,
kendine” sözcükleriyle de fiile dönüşlülük anlamı
katılır.
Gülhan, kendini yoruyordu.
Tehlikeden, kendini korudu.
d) İşteş Fiiller:
• Fiile “-ış, -iş, -uş, -üş” eklerinin
getirilmesiyle oluşan fiillerdir.
Bu ekleri alan fiillerin işteş olabilmesi için, şu iki anlamdan birini
karşılaması gerekir.
1. Bir işin birden çok özne tarafından yapılması.
• İnsanlar trafik lambasının önünde bekleşiyorlar.
Kuşlar ötüştü, kuzular meleşti.
2. Bir işin en az iki kişi tarafından karşılıklı yapılması.
Yolda, orta yaşlı bir kadınla selamlaştık.
İki otobüs, hızla çarpıştı.
Çocuk, okulda yeni bir arkadaşla tanıştı.
GEÇMİŞ OLSUN !!!
Download

fiillerde (eylemlerde) çatı