FİİLİMSİLER
(EYLEMSİLER)
Fiilimsiler, fiil kök ya da gövdesinden türeyen
sözcüklerdir. Bu sözcükler, cümlede anlam olarak
fiil, görev olarak da isim soylu sözcüklerin
özelliğini taşırlar.
Fiilimsiler, cümlede fiil anlamı taşır. Fakat, fiiller
gibi zaman ve kişi ekleri alarak çekime girmezler.
Sadece olumsuzluk eki alırlar.
Fiilimsiler; isim-fiiller (mastarlar),
sıfat-fiiller (ortaçlar) ve bağ-fiiller (ulaçlar)
olmak üzere üç ana gruptadır:
A) İSİM-FİİLLER (MASTARLAR)
Fiil kök ya da gövdelerine getirilen
-mak, -mek; -ma, -me; -ış, -iş, -uş, -üş
ekleriyle yapılır. İsim-fiiller, fiil anlamı
taşımalarına rağmen cümlede isim görevinde
bulunur.
ÖRNEKLER:
okumak, almak, bilmek, görmek ...
okuma, alma, bilme, görme ...
okuyuş, alış, biliş, görüş ...
Aşağıdaki örneklerde altı çizili sözcükler isim-fiildir:
Okuma, davranışların en güzelidir.
Bu olaya gülmenizi anlayamadım.
Okumayı öğrenmek sanatların en güç olanıdır.
Bütün gün oturmaktan sıkılmıştı.
Konuşmak için ayağa kalktı.
UYARI:
İsim-fiiller, cümlede, isimlerin aldıkları
her görevi üstlenebilir; sıfatlarla ve
isimlerle tamlama kurabilir:
ÖRNEKLER:
Gülmek, hayatı kolaylaştırır. (Özne; isim-fiil)
Bakışı sizi rahatsız etmesin. (özne; isim-fiil)
Gitmenize bir anlam veremedim.(D. Tüm.; isim-fiil)
Çalışmanın sonucunu yarın bildiririm.
(Tamlayan isim-fiil)
B) SIFAT-FİİLLER (ORTAÇLAR)
Hem sıfat hem de fiil görevli sözcüklerdir.
Cümlede sıfat görevinde bulunurlar ve isimlerle
birlikte sıfat tamlaması oluştururlar. Ancak
zaman ve hareket özeliklerini de korurlar.
Sıfat-fiil ekleri şunlardır: -an, -en:
gel-en, başla-y-an, bitme-y-en,
oku-y-an ...
ÖRNEKLER:
Vapurdan inen yolcular bekleme salonuna geçti.
Sıfat-fiil
İsim-fiil
Orhan Veli, şiirin bilinen kurallarına karşı çıkmıştı.
Sıfat- fiil
Herkes payına düşeni almalıdır.
Sıfat-fiil
Beğendiğim bir şiiri olmayan şair yoktur.
Sıfat-fiil
ÖRNEK SORU
(I) Küçük bir parktı burası. (II) Şehrin yüksek
tepelerinden birindeydi. (III) Yeni yapılmıştı.
(IV) Küçük çamlar, çiçek öbekleri, çimenler,
daracık yollar... (V) Belediyeye ait, üzerinde
numaralar bulunan kanepeler ...
Yukarıdaki numaralanmış cümlelerin
hangisinde sıfat-fiil vardır?
A) I.
B) II.
C) III.
D) IV.
E) V.
1998 ÖYS
ÇÖZÜM:
Sıfat fiil, yukarıdaki cümlelerden sadece
beşincisinde vardır: “bulunan”. Bu sözcük,
cümlede "kanepeler" sözcüğü ile sıfat tamlaması
kurmuştur. Doğru cevap, E
2. -r; -ar, -er; -ur, -ür :
ol-ur (şey), gör-ür (göz), tut-ar (el) ...
Okur
yazar insanların oranı geçen yıla göre arttı.
Sıfat-fiil Sıfat-fiil
Sıfat-fiil
UYARI :
Bu eki, fiillere getirilen geniş zaman ekiyle
karıştırmayınız. Sıfat-fiil cümlede "sıfat"
görevindedir. Geniş zaman eki almış fiil ise,
cümlede yüklemdir ve bildirdiği hareketin uzun
süredir yapıldığını bir kişiye bağlayarak söyler.
ÖRNEK:
Kapıyı açar, içeride oturanları selamlar, güler
yüzle defterini muhasebeciye uzatır.
Yukarıdaki cümlede "açar, selamlar, uzatır"
sözcükleri geniş zaman eki almış fiillerdir ve
cümledeki görevleri yüklem'dir. Oysa "güler"
sözcüğü bir sıfattır ve "güler yüz" biçiminde bir
sıfat tamlaması oluşturmuştur.
3. -mış, -miş, -muş, -müş :
yan-mış (kömür), geç-miş (gün),
oku-muş (adam) ...
Tanınmış bir şair olmak için çok çalışmıştı.
Sıfat-fiil
İsim-fiil
UYARI:
Bu eki de öğrenilen geçmiş zaman ekiyle
karıştırmayınız:
Seçilmiş eserleri okumaktan zevk alıyormuş.
Sıfat-fiil
Yüklem
4. -dık, -dik, -duk, -dük; -tık, -tik, -tuk, -tük:
tanı-dık (insan), görülme-dik (olay),
gezme-dik (yer) ...
Aradığı gölü, karşısına çıkan bütün insanlara
Sıfat-fiil
Sıfat-fiil
sordu.
5. -acak, -ecek :
kal-acak (yer), gel-ecek (ay) ...
Tutunacağı bir dalı kalmamıştı.
Sıfat-fiil
6. -maz, -mez:
çık-maz (sokak), tüken-mez (kalem) ...
Görünmez kaza diye buna derler.
Sıfat-fiil
Çıkmaz yola girdiniz.
Sıfat-fiil
ÖRNEK SORU
Aşağıdaki atasözlerinin hangisinde sıfat-fiil,
ötekilerden farklı bir görevde kullanılmıştır?
A.
B.
C.
D.
E.
Sona kalan, dona kalır.
Veren eli herkes öper.
Varını veren utanmamış.
Yaş kesen, baş keser.
Tekkeyi bekleyen, çorbayı içer.
1989 ÖYS
ÇÖZÜM:
Sıfat-fiiller, tıpkı sıfatlar gibi tek başlarına
kullanıldıkları zaman "isimleşirler", yine sıfatlar
gibi "sıfat tamlaması" kurarlar. Cümlelerdeki
"kalan, veren, kesen, bekleyen" sözcükleri
kendilerinden önce gelen sözcüklerle birleşerek
sıfat grubu oluşturmuşlar (sona kalan, varını
veren, yaş kesen, tekkeyi bekleyen) ve
kullanıldıkları cümlelerde "özne" görevini
üstlenmişlerdir. B seçeneğindeki "veren" sıfat-fiili
"el" sözcüğüyle sıfat tamlaması kurmuş ve
cümlede "belirtili nesne" görevinde kullanılmıştır.
Cevap, B
3. ZARF-FİİLLER (ULAÇLAR)
Cümlede, sözcükler arasında bağlayıcılık özelliği
taşıyan sözcüklerdir. Zarf-fiiller, özellikleri
yönüyle zarflara yakındır. Bu nedenle cümlede,
zarf görevi üstlenirler. Önüne geldikleri fiilin nasıl
oluştuğunu, durumunu, yerini, zamanını
belirleyen bir görev alırlar.
Zarf-fiil ekleri şunlardır:
1. -a, -e:
koş-a koş-a, gez-e gez-e, gül-e oyna-y-a ...
Merdivenlerden bağıra çağıra indi.
Zarf-fiil
2. -ıp, -ip; -up, -üp:
al-ıp, gel-ip, koş-up, gül-üp ...
Arkadaşına bakıp güldü.
Zarf-fiil
Çantasını kapıp sokağa fırladı.
Zarf-fiil
3. -arak, -erek:
koş-arak, gül-erek ...
Başarıya ancak çalışarak ulaşabilirsiniz.
Zarf-fiil
4. -ınca, -ince; -unca, -ünce:
yaz-ınca, gel-ince, oku-y-unca, gör-ünce ...
Üzüntüler paylaşılınca azalır.
Zarf-fiil
Onu görünce çok şaşırdı.
Zarf-fiil
5. -alı, -eli:
duy-alı, bil-eli ...
Yola çıkalı bir saat olmamıştı.
Zarf-fiil
6. -madan, -meden:
bak-madan, gör-meden ...
Bize görünmeden nereye gidiyorsunuz?
Zarf-fiil
Durmadan çalışıyor.
Zarf-fiil
ÖRNEK SORU
İnsanoğlu yüzlerce yıldır ölümsüzlük, dirlik düzenlikle
ilgili özlemlerini çoğunlukla uzak bir ada görüntüsüyle
birleştirerek dile getirmeyi seçmiş, günlük yaşamın katı
I
II
gerçekliğinden bunaldıkça hayalindeki adanın mutlu
III
IV
yalnızlığına sığınmıştır. İnsanın gönlünde yatan bu
V
eğilim, edebiyatın en zengin kaynaklarından biri
olmuştur.
Yukarıdaki parçada numaralanmış sözcüklerden hangisi
fiilimsi değildir?
A) I.
B) II.
C) III.
D) IV.
E) V.
1997 ÖYS
ÇÖZÜM:
Fiilimsilerin fiil kök ya da gövdelerinden
türeyen,anlamca fiil özelliğini koruyan, ancak
cümlede "sıfat, isim ve zarf" görevlerinde bulunan
sözcükler olduğunu artık biliyoruz. Cümledeki
numaralanmış sözcüklere, aldıkları ekleri de
belirleyerek bakarsak; birleştir-erek (zarf-fiil),
getir-me-y-i (isim-fiil), bunal-dıkça (zarf-fiil),
yat-an (sıfat-fiil) olduğunu görürüz.
"gerçekliğinden" sözcüğü "gerçek" isim
kökünden türemiş bir sözcüktür ve isim kökünden
türeyen sözcükler zaten fiilimsi olamaz. Cevap, C
DENEME SINAVI
(FİİLLER)
1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ek-fiil
kullanılmıştır?
A.
B.
C.
D.
E.
Sigarayı geçenlerde bırakmış.
Doğduğu köyünü özlüyor.
Şimdi orada olsaydı.
Belki, yapacak bir iş bulur.
Sözünü her zaman tutar.
2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bileşik
zamanda çekimlenmiş bir fiil vardır?
A.
B.
C.
D.
E.
Son günlerde rahatsızdı.
Biliyorsun, bu akşam evde olmalısın.
Kimi bekliyordunuz?
Bizi beklemeden gitmiş.
Ağaç yaşken eğilir.
3. Aşağıdaki cümlelerin hangisi nesne-yüklem
ilişkisi yönünden diğerlerinden farklıdır?
A.
B.
C.
D.
E.
Bana telefonla da sorabilirdin.
Sınava ben de girmiştim.
Akşamki yağmur nihayet dindi.
Onun şakalarına çok güleriz.
Çocuklar sonunda bahçeden geldi.
4. Aşağıdaki cümlelerin hangisi özne-yüklem
ilişkisi yönünden diğerlerinden farklıdır?
A.
B.
C.
D.
E.
Bu toprağı ancak kürekle atarsın.
Eski arabalara büyük ilgi duyuyor.
Gecikirsek bizi beklemeyiniz.
Benim için böyle düşünmenize çok kırıldım.
Okulu hiç bu kadar özlememiştim.
5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem
edilgen çatılıdır?
A.
B.
C.
D.
E.
Çocuğu bir istasyonda indirdiler.
Bu pastaların tadına çok alıştık.
Satıcı, dükkanın önündeki iskemleye oturdu.
Aklından da ne ince hesaplar yapıyorsun.
Ev kiranız bankadaki hesabınıza yatırıldı.
6. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem
geçişsizdir?
A.
B.
C.
D.
E.
Tabloyu salondaki duvara asın.
Gözleriyle etrafı uzun uzun süzdü.
Her gün öğleye kadar uyuyorsun.
Vitrindeki kitaplar okuyucusunu arıyor.
Kaldırımdaki çocuklar otobüs bekliyorlardı.
7. Aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi
bileşik yapılıdır?
A.
B.
C.
D.
E.
İşini çarçabuk bitirivermişti.
Kardeşiniz biraz önce çıktı.
Yemekten sonra arkadaşıma gideceğim.
Gün eksilmesin penceremden.
Konuşması ayakta alkışlandı.
8. Aşağıdaki cümleleri hangisinde yüklem
gereklilik kipindedir?
A. Okula zamanında varabilmek için evden erken
çıkmalısın.
B. Yaşlı adam küçük bir fidan dikmeye
çalışıyordu.
C. Ben İstanbul'u sizden iyi bilirim.
D. Gümrük memuru arabaları yol kenarına
çektirdi.
E. Doğal güzelliklerle dolu bir sahil yolundan
geçtik.
9. Aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi
yapıca farklıdır?
A. Müzik ruhsal hastalıkların iyileşmesine yardım
eder.
B. Yaz tatili boyunca mektuplaştılar.
C. Erken gitmezsen evdekiler fırça atabilir.
D. Sürücü belgesini kolayca alabileceğini
zannediyor.
E. Sana sertçe davranmasının sebebini
öğrenebildin mi?
10. Gereklilik kipi, aşağıdaki cümlelerin
hangisinde farklı bir anlam bildirmiştir?
A.
B.
C.
D.
E.
Ayağını yorganına göre uzatmalısın.
Hızlı okuma tekniklerini artık öğrenmelisiniz.
Ormanlara zararlı hayvanları sokmamalıyız.
Onun yüzündeki şaşkınlığı görmeliydin.
Yaptığın hatalardan bir ders almış olmalıydın.
11. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem
olumsuzdur?
A. Masanın üstündeki kağıtları heyecanla
karıştırdı.
B. Aradığı notları bir türlü bulamadı.
C. Öfkesini içinden atabildi.
D. Televizyonda yeni bir film başladı.
E. Bu çayı kardeşin demledi.
12. "-mış, -miş" eki almış sözcük, aşağıdaki
cümlelerin hangisinde farklı bir görev
üstlenmiştir?
A.
B.
C.
D.
E.
Doğru söylediğimi yeni anlamış.
Okumuşun hali başkadır, derler.
Dün de işe geç kalmışsın.
Babası yeni bir bilgisayar almış.
Bebekken çok yaramazlık yapmışım.
13. "-mış, -miş" eki, aşağıdaki cümlelerin
hangisine "başkasından duyulma anlamı"
katmamıştır?
A.
B.
C.
D.
E.
Bu evi yıllar önce yaptırmışlar.
Bu elbise sana çok yakışmış.
Kardeşini trafik kazasında kaybetmiş.
Alışverişe sabah gitmişsin.
Zilin sesini bile duymamış.
14. Aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi
"geniş zamanın hikayesi" biçimindedir?
A.
B.
C.
D.
E.
Arkadaşları tarafından çok sevilen biriydi.
Mektubu sekreterine yazdırmış.
Sana güvenseydi bize sormazdı.
Yazınızı bir dergide görmüştüm.
Sana eskiden beri güvenirmiş.
15. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde sıfat,
ekeylem alarak yüklem olmuştur?
A.
B.
C.
D.
E.
Yemek yemeye ne zaman gideceksiniz?
Ne halden anlayan var, ne derdimi soran.
Sokağımızın eski adı daha güzeldi.
Horoz ölür, gözü çöplükte kalır.
Bu yıl yakasız gömlekler moda oldu.
16. Unutma ki, şairleri haykırmayan bir millet
sevenleri toprak olmuş öksüz çocuk gibidir.
Yukarıdaki cümlede kaç tane fiilimsi vardır?
A) 1
B) 2
C) 3
D) 4
E) 5
17. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili
sözcük fiilimsi değildir?
A.
B.
C.
D.
E.
Atı alan Üsküdar'ı geçti.
Seninki de çekilecek dert değil.
Bilir bilmez konuşmasan olmaz mı?
Görünmez kaza diye, buna derler.
Şimdiye çoktan uyumuştur.
18. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir sıfatfiil vardır?
A.
B.
C.
D.
E.
O, gözüyle görmediğine inanmaz.
Yalan söylemesi hiç de hoş değil.
Sabahtan beri maç izliyor.
Bu kadar çalışmakla ne kazanacaksın?
Kendi düşünceni kendine sakla.
19. "Bu çalışmayı hazırlaması birkaç gününü
almıştı." cümlesinde kaç tane isim-fiil vardır?
A) 1
B) 2
C) 3
D) 4
E) 5
20. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde bir
isim-fiil vardır?
A.
B.
C.
D.
E.
Çiçekleri sehpanın üzerine koyarsan iyi olur.
Yarınki gezimize sen de katılabilirsin.
Bu gün oldukça tedirgin görünüyorsun.
Kardeşler hasretle kucaklaştı
Bencil davranışınız bizi çok üzüyor.
21. Aşağıdaki cümlelerden hangisinin fiil
kipinde anlam (zaman) kayması vardır?
A.
B.
C.
D.
E.
Bu köprüyü yıllar önce yapmışlar.
İki saatten beri yazmaya çalışıyorum.
Kitabınızı dün akşam titizlikle inceledim.
Boş zamanlarında evde oturmak istemez.
Siparişleriniz ancak haftaya gelir.
22. Aşağıdaki cümlelerden hangisinin eylem
kipinde bir anlam kayması vardır?
Her gün iki kilometre koşuyor.
Buraya kadar bir taksiyle geldim.
Bu yolculuk beni bayağı etkiledi.
Doktorlar, durumunun kötü olmadığını
söylemiş.
E. Gelecek hafta siz konuşacaksınız.
A.
B.
C.
D.
23. Aşağıdaki cümlelerden hangisinin eylem
kipinde bir anlam kayması yoktur?
A.
B.
C.
D.
E.
Sizin geleceğinizi unutmuşum.
Dergimiz çıkalı iki ay oluyor.
İşine her gün erkenden gidiyor.
Gözleri eskisi kadar iyi görmüyor.
Magazin haberlerini izlemeye bayılıyor.
24. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde
ekeylem kullanılmıştır?
A. Az ışıkta okumak, göz sağlığınızı olumsuz
etkiler.
B. Kalem kılıçtan daha üstündür.
C. Suya sabuna dokunmayan bir kişiliği var.
D. Yaz ayının bunaltan havasını biliriz.
E. Sen de tedirgin, kaygılı bir insan oldun.
25. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem
gelecek zamanın şartıyla çekimlenmiştir?
A. Bunu da kırarsan sana bir daha oyuncak
almayacağım.
B. Gelseydin, sen de eğlenecektin.
C. Güncel olayları sürekli izler.
D. Beni dinlemeyeceksen konuşmamın ne anlamı
var.
E. Bundan sonra söz verse de yine inanmam.
CEVAP ANAHTARI
(FİİLLER)
1-C 2-C 3-A 4-D 5-E 6-C
8-A 9-B 10-D 11-B 12-B
14-C 15-C 16-C 17-E 18-A
20-E 21-E 22-A 23-D 24-B
7-A
13-B
19-B
25-D
Download

FİİLİMSİLER (EYLEMSİLER)