İSTANBUL
TİCARET ODASI
Yayın No : 1988-14
TİCARETTE VE
ÜRETİMDE FİRE
VE RANDIMAN
NİSPETLERİ
İSTANBUL, 1988
Dizgi - Baskı - Tertip :
TÜRKİYAT Matbaacılık
Telefon : 591 83 95
İstanbul, 1988
ÖN
SÖZ
5590 Sayılı Kanunun Odalar'a verdiği görevler arasında, ticaret ve sa­
nayi erbabının mesleklerinin icrasında ihtiyaçları olabilecek her çeşit bil­
giyi müracaatları halinde kendilerine vermek, ticaret ve sanayie ait her
türlü incelemeleri yapmak ve derlemek hususları da yer almaktadır.
Üyelerimiz ve resmî merciler tarafından, ticarette ve üretimdeki fire
ve randıman oranları ile ilgili müracaatları gözönüne alan Oda'mız, mez­
kûr konuda Meslek Komitelerince tesbit edilmiş ve Yönetim Kurulunca
onaylanmış; bulunan nispetleri alfabetik sıraya göre derlemiş olup, ilişikte
ilgililerin istifadesine sunmaktadır.
İstanbul Ticaret Odası
İÇİNDEKİLER
— A—
'
.•
Sahife
ABRASİV MAMULLERİ ...
......
...
AHŞABIN EMPRENYESÎ
...
...
•;•
AKARYAKIT
...
...
'..
AKÜ
...
...
ALTIN
•
ALÜMİNYUM . . . . . . ... ...
...
......
ALÜMİNYUM MUTFAK EŞYASI ... ...
... ... ... ... ••.
AMBALAJ MALZEMESİ
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . i..
•••
Torba ve Branda
......... ...... ......
Çuval
. . . . . . ... ... ...
....
Kutu
... ... ...
'
... " . ...
AMBALAJ SANDIĞI
...
.........
ANASON ...
...
...
• •••
ANTİFİRİZ ... ... ... ... ... . . . . . . . . . ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . ...
ARPA . . . . . . ...
....
ATERMİT
... . . . . . .
...
... ... ... ... . . . . . . . .
AYAKKABI ... . . . . . . . . . . . . ...
...
AYÇİÇEĞİ ...
. . . . . . . . . . . . . ...
AYNA
...
...
...
•••
1
.1
1
2
2
2
3
33
4
4
5
5
5
5
5
5
6
7
—B—
BAĞIRSAK ... . . . . . .
BAHARAT
...
Karabiber
... . . . . . . ... ...
... . . . . . . ...
...
...
••
•••
...
••
8
8
8
Karanfil ...
Tarçın ...
. . . . . . . . . . ... ... ...
Karabiber
... ... ... ...
... ... ... . . . . . . ...
Kimyon . . . . . .
... ... ... . . . . . . . . . . . . ... ... ... ...
Tarçın
...
... ... ...
Mahlep . . . . . . ...
. . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ,
...
Tane Haylıcan (Çin) ... ...
.........
.........
Kabuk Tarçın (Endonezya) ve Kabuk Tarçın (Çin) ...
Toz Kına (Hindistan, Pakistan) ... . . . . . . . .... ... ... ...
Tane Küçük Hindistan Cevizi (Endonezya)
.........
Tane Zencefil (Traşlı, Çin) ... . . . . . . . . . . . . ... ... . . . . . . . . . . . .
Tane Yenibahar, (Meksika, Jamaika, Honduras) .... . . . . . . ...
Tane Karanfil (Madagaskar, Seyschell, Hindistan, Endonezya ..
Tane Karabiber (Hindistan, Endonezya, Brezilya) ... ... ... ...
Anason
............
... ... . . . . . . ... . . . . . . . . . ... ...
Adaçayı . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ...
Buhur
...
... .... ... ...
......
... ... ...
Çam Fıstık ... . . . . . .
... ...
...
Çörek Otu . . . . . .
... .... ... . . . . . . . . . . . ... ...
Ihlamur ... ... ... ...
... ... ... ... ... ... ...
Kişniş
... ... ... ...
... ...
Tane Kimyon . . . . . . ...
... ... ...
Kuşüzümü ...
... . — . .
.
. . . . . . ... ...
Kekik (Kuru) ...
... ... ... ... ... ...
Nane (Kuru)
..; ... ...
... ... . . . . . . . . . . . . . . .
Pul Kırmızı Biber, Toz Kırmızı Biber
....... ......
Susam (İşlenmiş)
... ... .... ... .... . . . . . . . . . ... ...
Tane Sahlep ...
......
... . . . . . . ...
Sumak
... ...
... ... ...
.;. ... ...
Mahlep ... ...
......
... . . . . . . . . . . . . ... ... ...
Rendelenmiş Hindistan Geyizi (Seylan-Endonezya) . . . . . . . . . . . .
BAKIR LEVHA ...
... .... . . . . . . .
... . . . . . . . . . ... ...
BAKKALİYE
... . . . . . . ...
... ...
...
...
BALIK
... ... ... ... ... ... ... .... ... ... .... ...
...
Sudak Balıkları . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...
... ... ... ...
Yayın Balığı ... . . . . . . . . . ... ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Hamsi
... ... ... .... ...
... ... ... ...
Yılan Balığı ... ... . . . . . . . . .
... . . . . . . . . . . ... ... ...
Turna ve Sudak ... ... ... ... ... ... ...
... ... ... . . . . . .
BALIK YAĞI ve UNU ... ... ... ... . . . . . . ...
...... ......
9
9
9
9
9
10
10
11
11
11
H
11
12
12
12
12
12
12
13
13
13
13
13
13
14
14
14
14
14
14
14
15
15
16
16
16
.17
17
18
18
Sahife
19
19
19
19
BAYRAK
BEZ .. ',' '" '" ...... " 0 ' 0 '
BORU ................................................... .
~OYA
, ................. , ........ , .... ";" ....,............. . ,.. ,t .•••
BOYNUZ - TIRNAK
.. .. .. ..
""" .... ,. .... " .. " lO.. """ ."," ..
BUGDAY ........
~
..
....
......
..
..
"
........
..
..
..
"""
........
o"
..
..
....
..
of
..
••••••••••
..
....
','
•
.... '
.
..
....
.
ii .. "
...............
. . . . ..
••••••••••••
~..
"0
......
"
20
1
20
....
..
,
-cç-
·CA;M
CAM ARMATÜR ... ... ..; ... '" ... ... ... ... ...
CAM EŞYA ............ ; '" '" ..... ,. ... ... ....
CANLI HAYVAN .... '" .... .... .... ... ... ... ...
CıVATA .... '" ............ '" '" ............ '" ... ... ... ...
cİvATA - SOMUN - PİM - REFOR - PUL .... .... •.. .., .. ,
cİvcİv '" '" .........
ÇADIR BEZİ ... .... ... .., ... ;.. ....... ....... ... .... ... ... ... ...
çAMAşıRSUYU' ... '" .. , ......... '" ..... , ...... :.. .........
ÇANTA ......... '" .... '" ............ , . . ,. ...
... ...
ÇAY ... '" '" ......... '" ............ ,.. ....
. .. "'0
ÇELİK .... ... .... ... ... .... ... ..... ... ... ... ....
ÇiÇEK
'" .......
ÇiMENTO ....... .. ... '" .... .... .
ÇİNKO
......... '" .......
çİvi ... '" '"
ÇUVAL ....................................... '" .....
'0'
"0
•••
••••
.•••.•••••••• , ••••
•••
••••
•••
o<
o"
•••
o"
•••
•••
...
'"
•••
•••
•••
•••
25.
25'
25
25
25
26
•••
....
•••
"o
...
........
...
...
•••.
•••
•••
•••
•••
••••
'"
21
22
22
23
24
24
24
•••
•••
0
•
26
'26
26
27
-DDEMİR'
................ '" .... ... .... ... ...
... ... ....
DE'Rİ
....... '" ............... '" ... ... ... ... ... ... ... ... ...
DERİ (SUN'İ) ..
~
DERİ KAzıNTILARı ~ .. '" ............... '" ....... : ......... ,
DERİ KONFEKSİYON ... ....... ... ... ...... ... ... ... ... .... ...
28
30
32
33
33
DETERJAN ............... '" ........... "... ... ... ... ... ...
DiKiş MAKİNESİ .. ; ...... '" .... ..'. ... .... ... '" ... .... ... ..'.
DONDURMA '" .......... ~.~ ............ ",. ... ... ... ... ......
34
34
34·
o
...
...
...
•••
'"
...
...
-'VII -
...
...
...
'"
.'..
.:.
...
••
Sahife
DÖKÜM (PİK ve BRONZ) ... ... ... ... . ..
DUVAR K1\GITLARI ... ... ... .... ... .. ..
35
35
--E,F-
ECZANE
......... o" • • • • • • • • • • • . • • • • '" •• , • • • • • •
ECZAHANE ve ECZA DEPOLARı ... .... ... . ..... .
EKMEK ... ... ... ... ... ... .•. .... ... .... .•.
. ELEKTRİK MALZEMELERİ ... ... ... ... ....
Elektrik Kabıosu ... . ... ... .... ... . ... .
EMAYE LİNYİT SOBASI ... ... ... ... ... ...
......
EMAYE YUVARLAK-TEPsİ-TABAK-KASE ...... ....
ET ........... .... .... .... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
ET RA:N'DIMANI ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .... ... .'.....
~ ETIKET ". . . ".. .." " .... ' "ıo" "" " ••• • • • , •
,FASULYE KONSERVESİ ...................... ~..
... ....
FERMUAR ... .... ... ... .... ... ....
... ...
FERMUAR ve DÜGME ... ... ... ... ... ... ... ... ...
......
FINDIK ...... ... ... ... ... ... ... ... ... .... ......
......
FOTOGRAF ................................................
FOTOGRAF FİLMi ............. ~. ... ... ... ... ... ...... ... ...
FOTOKOPİ KAGIDI ........................ :.. ....... ... ... ...
FOTOKOPİ SARF MALZEMESİ ............. ,. .... ... ... ......
o •
11
,
,
..
•
"I'
."..
" . ..
......
. " ..
. " ..
36
36
36
37
37
37
37
38
39
40
41
41
41
41
41
4l
41
41
-G":'"
GAZ
GAZETE
...
GAZOZ
,,~,
\
"0
o"
••••••
o"
••••••
"0
•••
............... ".... " ............... ".
GIDA MADDELERi' (KURU) ... ...
Fasulye .................. .. J •••
Yeşil Mercimek .: ..... :............ .
Nohut- ............................. .
Pirinç ." . "...
Dermason Fasulye .. .
· Nohut ........... . .. ". .... . .. .. " ... .. . ,. '" .. ".. . .. . . .. .... "" ..
· Bulgur .. : ............................................ .
· Yeşil ve Kırmızı Mercimek ... ... . .. ... ... .. . ~.. ... . .. ... . ..
o o'
i
...
...
... .
"\
-
Vın
---
...
• ...
42
42
42
44
45
45
45
45
45
45
45
45
Sahile
Barbunya .........
. .................... ..
Kırık Pirinç ... . . . .. . ,.. ... ... .. . ... . .. ... .. .
.
GOFRET ............. , .................... , ... ~ ..... ~
GÖMLEK ve pİJ AMA .:. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
GÖZLÜK CAMI .................................... '"
GÜBRE ırAMULESİ ... ... ... ... ... ... ... .'.. ... ... ... ...
GÜL YAGI .......... , ................. .
"
t
"MU"Ş
GU
.~
............ ,
45
45
.
46
..... .
46
..... .
46
.... ..
46
.. ... ,
46
46
., . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . t . . . . . . . . . . . . . . . . . .
.o ••
-HHALAT
HALI
..
..
....
...
....
..
..
..
,.
..
..
......
..
"
....
.. ..
Lo
......
.. ....
.."
......
•
ol
LO
....
....
......
"""
lO....
"....
.. . . . .
.. .. "
..
•
'I..
... "
"""
.. " . . . .
..
"..
"""
•
.. ..
. . . . ..
.. ....
......
.. "<10
.. . . . .
"""
' .....
' ... "
İpek Halı
, ...... ..
Yün - Pamuk Halı .. , ... ... ... ... ... ... ... . ..
HALIFLEX
HAYVAN YEMLERİ ... ... ... .... ... .... o... .... ...
~ELVA' ...... "
Tahin Helvası ve Bal ........................... .
HİDROLİK FREN YAGI ........................ .
HİNDİsTAN CEvİzİ ... ... ... ... ... .... ... .... ... .
HUBUBAT
....... ..
Buğday
........... , .............. .
Kendir Tohumu ... ... ... ... ... ... . ..
. .,,*
Kilspe ... ... ... ... ... .... ... ... ....
Çeltik .......... ....... 0 .
·HURDALAR ........................... .
HURDA DEMİR
HURMA ................. .
o •••••••••• ,
i
,
51
51 ,
52
52
52
52
52
52
••••••••••••••••••••••••
............
"
••
' • • • • "" . . . . . . . . . . . . . . . .
~
o'
47
47
47
48
54
. ..
••••••••••••••••••••••••••••••
...
54
54
54
55
55
-I,İ-
ITRİYAT
... o.. ... ... ... .... ....
......... .
ITRİYAT DEPOLARıNDA ................... ..
iç ÇAMAŞıRI ................................ ..
İÇKİLİ LOKANTA ........................... ..
-ıx-
56
56
56
57
. Sahife
İLAÇ ...... '" .. ; ...... ',' ... '" '" ..........
İNŞAAT MALZEME sİ ........................... .
Kireç
.. "" .. ".. ..
.. .... """ ..... "., .. , .. " ......
...... .."" ......
< ••
~..
~
Kiremit ................................................ .
İPEK DÖKÜNTÜSÜ ... ... ... ... ... ... ... ...... ... ... ... . ... ..
İPLİK
.................. '" ................. .
Havlıı
'" ......
Kundura Bağı ... ... ... ... ... ... .... .. .. ' ...
çorap· .................................. ;
..Eldiven
. .. !,. ••• ••• •. • ••• ••• •••.••• • •• •• • ••• • •• ' ••• •••• ••
İSPİRTO ..
o"
0
'"
'"
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..
••••••••••••
'"
•••
•••
• •••••
İYON EŞANJÖRÜ
57
57
58
58
58
58
58
59
60
60
63
63
-KKADAYIF
KAG:IT
KAHVE ... '" ............... '" ............ .
KAKAO ... '" '" ............ '" ....... , ... .
KALEMTRAŞ
. . . .. . ... ... ... ... . .. .;. .... .., ....
KAPAK BASKıSı ... . .'. ... '" .... .... . ..
KAUÇUK ....................... .
KEÇE .......... '" ............. : ....... .
IZEMER
... '" '" ............ '" ..... .
KENDİR ELYAFI ... .,. ... '" .... .... .. .
KERESTE
.............................. ..
KEREVİT (TATLı su İSTAKOZU) ................... .
KESE KAGIDI .......................................... .
.KETEN TOHUMU .......................... , .............
, ..
KIL ... '" ............................................ , ... .
KİMYEVİ MADDELER ... ... ... ... ... '" ... ... ... ... ... .. ....
IZİTAP
.................................... , .... .
KOLONYA .... :. ... ... ... ... ... ... ... .... ... ... ...
. .... .
KONFEKSİYON· . .. ... '" '" ... ... .... .... .... ... ...
.... ..
KONSERVE ............................ ....
KONTRAPLAK - SUNTA - DURALİT - FORMİKA - KAPLAMA o'
KOMÜR ... '" ......... o.' •••••• '" ••••••••• o•• "0 •••.•••.• ,.
KÖSELE. MAKİNA KAYIŞI - KETEN ve PAMUK HORTUMLAH.
o.'
-x-
. . . ' . •.•
. . . . ..
64
64
65
66
66
66
66
67
67
68
68
70
70
71
71
71
74
75
75
77
77
77
.78
Sahife
78
..................... '" ...... '"
79
I{UMAŞ
'" ...... '" ...... '" .. ~ ....... , ..... '"
81
. Perdelik Kumaşlar ~ ..
81
Döşemelik Kumaşlar ........................ '"
81
Mantoluk Kumaşlar ... ... ... .:. ... ... ......... ... . ...... ..
82
Pardesülük Kumaşlar ...
.............. . .. ... ... ... . ..
84
KUMAŞ KONFEKSİYON ... ..: ...... ... .:.... .... ... ..... ...
84
KUM TOZU ... ... ... ... .... ... ....
....... ... ......
. ..
I{URBAGA .................. . ... ... . ı' .••. ..• '" .•. ... •.• ...•. 84
85.
KURBAGA BUDU ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .... .., .. ..
85
I{URU YEMİş .... .... ... ... ... ... ... ... .... .... ... ... ... . ....... .
86,
I{URŞUN
....................................... .
'86
. I{UTU· ......................................... .
87
KUYUMCULUK ........................ .. . .. .
87
KÜLÇE KALAY... ...
. .. ... ... ... ... .., ...
I<REMA
i
... . ...
...
...
...
...
•••
...
.
1
-L-
8'8
88
LASTİK
.............. ,
LPG TÜPLERİ (BÜTANGAZ) ...
-M-.
MADENLER ............................ , .... '"
MANİFATURA (FANTAZİ MANIFATURA ve
EMPRİME TOPLARI) ......
. MAKARNA ... '" ........................... .
MANTAR LEVHA ... ... ... .... ...
MECMUA BAYİLİGİNDE .... ~....
.. ........ '"
MENBA SUYU ... ......
.......
...... .
MENSUCAT BOYASI ... ... ... ....
..... ..
MENTEŞE
.............................. ..
MERMER
MEŞRUBAT ....... '" ....... '" ....... '" ...
MEŞHUBAT BAŞ BAYİİ ..
MICIR
...
. ........................... ..
MISIR
'00
:
. . . . . . . .
o
.........
j
......
i;
•
.o . . . . . . . . . . . . . .
0
1;
;
••
....
••••
....
•
"
..
.
................ .
-
XI-
•
..
..... .
89
90
91
91
9i
91
92
92
92
93
93
93
94
Sahife
MOBLEN ...................................:......
MUKAVVA ..
MUTFAK TEZGAHI ... ... ... ... ... ...
MÜREKKEP
.... ... '......
0
o •••••
o ••
o ••••••• 0
'.0'
•••
....
•••
...
94
94
94
94
...
•••••••••••••••••••••••• '
o..
o
o
...
.. o
•••
•••
-N-
...
...
o..
...
...
...
• o.
...
•• o
...
...
•••
,
NİşASTA
95
-O,öODUN ......... .... ... ... .... ... .... ...
OTO DÖŞEMESi ... ... ... ... ...
OTO FİL TRESİ . .. ... ... ... ... ... ... ...
OTO LASTİK KAPLAMA ... ... ... .. ~ ...
OTO YEDEK PARÇALARI ... ... ..
OTOKOPİ KAGIDI o.. o.. ••• . . o . . . ••• . . .
OYUNCAK . ..
o
o • ;
o..
...
...
• • •
.. •
...
...
...
o..
.'. •
...
...
....
...
...
...
o"
...
96
96
96
97
97
97
97
o..
.........
...
...
• ','
...
•••
.. •
...
o ••••••••••••••
0.0
••••••••••
-p-
PAMUK
PARAFİN
... , ............ ,.
0'0
o ••
98
98
98
o ....................................... .
PARKE - KAPLAMA ........................... ..
PATATES
o.. ... ... ... .... ... .... ... ...
..... .
PEYNİR .
pİK DÖKÜM ... o.. ••• ••• ... ••• ..: ... ... ••• ... ...
... ...
PİLİç ..........................,........................... .
PİRİNÇ ........
PİRİNÇ KÜTÜK İMALİ ., ....... o" "0 . . . . . . ' ' ' , o .. o.' . . . . . .
PİRİNÇ RAMATİ (CURUFU) ...........
PİRİNÇUNU
..............................
PLASTİK AMBALAJ ... ... ... ... ..
PLASTİK AY,AKKABı ... ... ... ... ..
PLASTİK BiDON ve çE,şİTLERİ? ... ... ...
............. .... .
o.
o o o
• o.
o
o o.
0'0
•••
• •• ' . . .
••••••
0.0
o
.'..
00:
•••
•••
•••
••••
0.0
•••••••••
o
.. o
0
o
• o.
o
..;... XII -
...
...
.. o
•••
...
•••
o o.
. . . . ..
....
. . '.
•••
; ..
•••
o •••••
• ••
'• • • • •
0
99
99
101
101
101
102
102
103
/
103
103
103
Sablfe
PLASTİK HAMMADDELERİ ... ... ... ... ... . ..
PLASTİK (HURDA) ... ... ... ... ... ... ... ... . ..
. PLASTİK OYUNCAK ... ... ... ... ... .... ... . ...
PLASTİK YEDEK PARçALARı ............. ..
'pOLİETİLEN TORBA ............................... ..
.. . ...
..... ...
POMZA TASı
.
. .............................
.
PORSELEN EŞYA ... ... ... ... ... ... ... .... .. .
PROFİL
..................... , .............. .
. PUDRA ŞEKERİ ............................. .
PVC AMBALAJ ...
o.'
o ........
,,,
........ .
103
104
105
105
105
105
105,
106
106
106
-R-':"
RADYO
........... , ............. oo. ... ••• ... ... ••• ... . . . . . . 107
REÇEL ... ... ... ... ... ... .... ... .... ... ... ... ... ... ... ...... 111
REKLAM FİLMİ ... ... ... ... ... .... ... ... ... ....... ... ... ...... 111
RÖNTGEN FİLMİ .............. ,. .... ... ... ...
... ... ... 'lll
-sSAÇ ... ... ... ... ...
. .................. .
SAÇ LEY,fIA ............................. ,. _..
SALAM .................................... .
SALYANGOZ ..........................................
SARMISAK ... '" .. , ..
o.'
SIHHİ TESISAT
' .
.
..... , ........ , ........ , ; ........... .
. ... 112
112
112
113
113
113
SİMİT
114
. "" fe... ...... "" " ... " .... " """ """.. .... .... """ ....... , . ,. ...... " ...
SİZAL - İp - HALAT
.. '...................... .
114
SOGAN ................
114
SUCUK ............................... , ........... .
114
SUCUK ve . PASTIRMA ... ... .., ... ... ... ... ... ... .. .
115
SUDKOSTıK ... ... ... ... ... ... ... .... ... ... ... ... ... ...... ... 115
. SUN'İ GÜBRE .......... ; ..................................... ~. 115
SU ŞiŞESİ ...................................................' 115
SUSAM .................................................... , 115
SÜNGER
.... t.
t., • • • • • • • • • • • •
115
0
••••• ,
00
••••••••••••
o ••••••••••••••••••••••••
.
,t • • • • • • • • • • • • • • • • •
-
XIII-
•
t.,
•••
•••
Sabife
SÜT ... .... ... ...
. ........ '" ... .... ....
. .......... .
SÜT TOZU. ... ... ... .... ... ... ... ... .... ... . ......... ; ...." ."
ŞARAP
........ , ... ... ... ... ... ... .... ... ...
',"
ŞEKER
...... ; ..................... ; ......... ,
ŞEKERLEME
............... '" ............. .
ŞEKERLİMA.DDELER ....................... .
ŞEKERLİ MAMULLER ... ... ... ... .... ... ... ... ... ... .., ......
ŞEKERLİ MEYVELER ... ... ... ... ... ... ....... ... ... ... : ..
ŞiŞE ...
SODYUM SÜLFAT o" ••• ••• . . . . . . . . . . . . . . . . • ..
o"
•••
•••
•••
••••
•••
• •••••
0
•••
116
116
116
LLS
ı1'6
ı17
117 '\
1ı7
LLS
llS
-TTAHİN
... .... ... ...
. ...............
TARÇIN ......... , .. ,.. ... ... ... ... ... ... ... ...
TART i F ARKLARI ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
TEBEŞİR TOZU ... .;. ... ... ... ... ... ... ... ... ...
TEL' ...... : ............................. ,. ... ...
TEMİzLEME (KURU SİSTEM) ... ... ... .... ... ....
TEMİzLİK MADDELERİ ... ... ... ... ... ... ... ....
TENEKE KUTU ...
TON BALlGI ..... , .............. , .......... ... ...
TUGLA
., ..... ,. " 0 • • • • • • • • • • " • • • • • • • , . •••
TURŞU
....... .. ;". .... ... ... ... ... '" .... ...
TU·TKAL
......... ... ... ... .... .... .... ...
TUZ ~ .... , " .......... , .......... , ..... , ....
o"
•••
o
•••
•••
•••
•••
... .... ......
... ... . .... ,
...
...
•••
0'0
120·
120.
120
120
120
121
122
123·
124·
124
124
124
124
/
~U,ü-
UN
ÜSTÜPÜ ....
ÜZÜM "0 • • • • • •
.................
o.
'"
'"
' •••
•••
.,.
LO
'"
o"
.........
•••
•••
• ' ••
. . . . . . . '"
•••
•••
........
•••
.,'
••••••••••••• "
"
•••
•••••
.,.
•••
'"
•••
•••
•••
•••
•••
•••
•••
•••
125
125
125
-V,yi
YAPAK
YAG
.... .... .... ... '.
Likit Yağlar .,
o
127
'
...
•••
.. •
II'
...
-
....
..
.. . . .~
......
xıv-
..
....
..
..
11
......
....
;0;....
127.
.. .. :.
128
Terjeyağ
...
Ayçiçeği Yağı ... ...
Soya Yağı
... ....
YAŞ MEVYE ve SEBZE ...
YER KAROLARI ... ...
YOĞURT
YTONG
YUMURTA ... ... ...
......
,
...
, . ... . . . . . . . . . . . .
... .... ...
......
. . . . . . ... ... •••
.... ...
•••
.........
. . . . . . ...
...
...
...
....
••• •••
128
128
129
129
130
130
132
133
— Z —, .
ZEYTİN
......
...
ZEYTİNYAĞI
. . . . . . ... ... ... .... ,.ı
ZÜCCACİYE . . . . . . :
...
......
134
134
135
j
j
j
j
j
j
j
j
j
j
j
j
j
j
j
j
j
j
j
j
j
j
j
j
j
j
j
j
j
j
j
j
j
j
j
j
j
j
j
j
j
j
j
J
— A —
A B R A S I V
M A M U L L E R I
ir Abrasiv mamullerinin hammadde imalâtmda, nakliyesi, liman stoklamalarmda ve yükleme boşaltma safhalarında % 2 ile % 5 arasında değişen
fire vermesi normaldir.
A H Ş A B ı N
E M P R E N Y E S Î
ir Ahşabın emprenyesi sırasında muhtelif sebeplerle wolmanit CB. Emprenye maddesinde ortalama % 2,5 civarında fire husule gelebilir.
A K A R Y A K ı T
*
Akaryakıt ana depodan ^.alınarak perakende satıcılarının bulunduğu
pompa depolarına nakli ve satışı esnasında ortalama olarak;
Gazda (% 0.7,5) binde yedi buçuk,
Motorinde (% 0.6) binde altı,
Fuel-Oilde (% 0.5) binde beşnisbetinde fire ve zayiat verebilir.
Benzin istasyonlarında satışı yapılan benzin, gaz yağı Fuel Oil ve ma­
kine yağlarının satışları sırasmda veya tahmil, tahliye anında depolamadan
mütevellit ortalama fire nisbetleri;
Benzin % 0.10 (binde on),
Gazyağı % 0.7,5 "(binde yedibuçük),
Motorin % 0.6 (binde altı),
Fuel-Oü % 0.5 (binde beş),
Makine yağı % 0.5 (binde beş)
*
•
olup, bu nisbetler tatbikatta hadisenin şekline göre;
Benzin % 0.20 (binde yirmi),
Gazyağı % 0.15 (binde onbeş),
Motorin % 0.10 (binde on),
Fuel-Oil % 0.7,5 (binde yedibuçuk),
Makine yağı % 0.10 (binde on)
nisbetlerine kadar yükselebilir.
•
Benzin, süper benzin, gaz ve motorin satışı litre esasına göre yapıl­
makta olup, uzun depolama süreleri içinde % 04 nisbetinde fire ve zayiat
verebilirler.
AKÜ
*
Sadece hurda olarak alım satım esnasında verebilecekleri fire nisbeti:
Akü
Akü toprağı ^
:
:
%5
%5
ALTIN
*
Altın, eritilmesi esnasında % 2-3 oranında erimek suretiyle fire ve za­
yiat verebilir. Bunun dışında, alman emtiaların üzerinde görülen damga­
lardan kaynak v.s. nedeniyle %o 50 civarında milyen (ayar) düşüklüğü olabi­
lir. Bundan dolayı da % 8-10 civarında eksilme meydana gelir. Ayrıca, al­
tının işlenirken verdiği fire, işleme şekillerine göre değişir.
1) 22 ayar bilezikler, bunlar el kalemi veya makine kalemi ile işlenir.
Eğe ile tesviyeleri az olduğundan kiloda 1,5 ile 2 gr. arasında fire verir.
2) Alyanslar, bunlar eğe ile tesviye edilir. Sonra zımpara ve sonra da
cila yapıldığından, fire miktarı 100 gramda 3-4 gr. arasındadır.
3) Diğer ince işlerde, yani sadekâr işlerinde bu miktar daha fazlaşır.
Çünkü bunlar eğeden çıkma işlerdir. Sonra da cilalanır. Firesi % 10'a ka­
dar çıkar.
ALÜMİNYUM
ic Alüminyum potada eritilip platina kalıplarına kepçe ile. dökülmesi esa­
sına göre levha imali için platina dökümünde kullanılmış kap kaçak hurda­
sından % 8-12 fire, % 15-20 rimat vetoz husule gelir.
Külçe alüminyum, döner ocaklarda eritilip kalıplara dökülerek silin­
dirlerde plaka haline getirilmesinden sonra plakaların müşteri talebine gö­
re muhtelif ebad ve kalınlıklarda yuvarlak halde makaslarla kesilmesi es­
nasında % 2-5 civarmda fire verebilir.
. Alüminyumun' sadece hurda olarak
fire nisbeti o/61,5-2'dir.
i
*
.
alım. satım esnasında verebileceği
Alünıinyum üretiminde: (Profil)
1) Külçeelen biyek dökümünde fire % 1,5-3
2) Külçeden biyek dökümünde ranıat ve toz: % 2,5-4
3) Ara işden biyet döküınünde fl're: % 2-4
4) Ara işden biyet dökümünde ramat ve toz: %3-6,6
5) Kümiile alümindan mamul üretimde fire: %1,75-3
6) Eloksal üretinlinde fire: % 1,5-:-2
7) Polisaj işleminde fire: % ı
8) Kalıpların ömrü her ne kadar· kanuni amortismana tabi ise de, baskı, imalat hatası biyetteki hatalar, kalıpların her an kırılabileceğini gösterdiğinden, bu hususta tam bir kanaat belirlenmesi imkansızdır.
ALÜMİNYUM
MUTFAK
EşYASı
*
Alüminyum disk'ten başlıyarak alüminyum mutfak eşyası imalatında
firnıaların yaptıkları im.aıahn nevine ve çalışma tarz ve imkanlarına naza-:ran fiJle nisbeti . % 2ile % 5 arasında değişebilir.
AMBALAJ
MALZEME sİ
.Torba ve Branda
*.
1) Naylon torba ünalatında, standart polietilende % 5'e, sup standart
polietilende % 8'e kadar fire verebiİir.
Standart polietilende % 15'e, sup standart polietilende % 25'e kadar
zayiat verebilir.
2) Naylon branda imalatında, standart polietile~de % 4'e, sup standart
polietilende % 6'ya kadar fire verebilir.
Standart polietilende % 10'a, sup standart polietilende % 20'ye kadar
zayiat verebilir.
*
F -12 tipindeki polietilenc1en film çekerek ınuhtelif ebadlarda naylon
torba imalinde genelolarak polietilen ham nıaddesinin % 8 civarında, G03
tipindeki polietilenden aynı şartlarla torba imalinde polietilenin % 9 nisbetinde fire vermesi normal görülmüştür.
Plastik kanaviçeden imal edilen torba, çuval ve hararlarda
nisbeti % 2 civarındadır.
-3-
dikiş
fire
ir Polietilenden plastik torba; brandalık, sulama hortumu imalâtı esnasmda % 10 civarında fire ve zayiat olabilir.
iır Kerevit ihracmdakullamlan ambalaj malzemesinin ihracatla ilgili ha­
zırlık safhasında isimleri aşağıda bildirilen , malzemelerin-pastörizasyon
odalarında, vakum makinalarmda dondurulma tünellerinde ani değişen ısı
farkııidan dolayı, ayrıca paketleme esnasında manipülasyon hatasından
meydana gelecek fire nisbetleri malzeme cinslerine göre şöyledir :
^ Yazılı resimli karton kutu
Plastik torba
Plastik kap
'
Kâğıt kapak
Plastik bant
.
Kâğıt etiket
Büyük mukavva kutu
% 13
% 10
% 5
% 36
% 3
% 1
% 1
Çuval:
^
UN fabrikalarından şehir dahilindeki fırınlara sevk edilen 10 onsluk
kanaviçe un çuvalları zaman zaman tamir ve bakımı yapılmak suretiyle 6 ilâ 8 defa kullanılabilir.
Hurda olarak alınıp gerekli tamir ve düzeltmeler yapıldıktan sonra sa­
tışa arzedilen hurda çember ve çuvalların bu ameliyeler esnasında verebi­
leceği fire ve zayiat nisbetleri esnasında;
Hurda çemberde % 5 (yüzde beş),
Hurda çuvalda % 10 (yüzde on)
civarında fire ve zayiat verebilir,
^
Satılan plastik ve kânaviçe çuvallardan özürlü olanların müşteri tara­
fından iadesi halinde yenileriyle değiştirilmesi gerektiği ve bu özürlü çuvairarm toplam satış üzerinden oranının % 1 civarında olması uygundur.
^
Ambalaj malzemelerinde :
A) , G-03-5 Standard polietilenden branda çekme esnasında % 8 civa-
varmda,
B) F-2-12 Standard polietilenden naylon torbahk çekme esnasında %8
dolayında fire olabilir.
Kutu:
*
Oluklu mukavva ve karton kutu imalâtında fire yüzdesinin % 10 ol­
ması normaldir.
AMBALAJ
SANDIĞI
Ambalaj sandıkları imalâtındaki fire oranı % 5-8 civarındadır.
ANASON
İr Anason nakliyede %o'5, depolamada ^^2 civarmda fire ve zayiat ve­
rebilir.
, .^
ANTİFİRİZ
^
Batı Almanya'dan 1-1,5-3 ve 3,5 litrelik plastik kaplarda ve 3,5-50 ve
200 litrelik saç kaplarda ithâl edilen antifiriz ve özel sınaî yağların ithâli,
depolanması ve bilâhare satışı sıralarında kapların hırpalanmasından mü­
tevellit sızmalar neticesi % 07 (binde yedi) nisbetinde fire ve zayiat ver­
mesi normaldir.
^
ARPA
I
' '
' • • •
,
*
Arpanın nakliye firesi %'1,5; muhafaza firesi % 1 (6ay içîn) civarın­
dadır.
ATERMİT
Çatı kaplaması atermit'in satışında % 5'e kadar fire vermesi normal­
dir.
,
AYAKKABI
ir Japon köselesi kullanılarak ve ortalama 43 numara imal edilen ayak­
kabı ve postallarda kullanılan malzeme miktarı :
— Bir çift ayakkabıya 20 desi, bir çift postala 30 desi vidala sarf edilir.
— 90 cm.^enindeki 1 metre kaput bezinden'8 çift ayakkabı sayası yüz
ve 9 çift postal sayası yüz astarı çıkar.
— 140 cm. enpdeki 1 m. vinyleksten 13 ayakkabı gamba astarı ve 7
çift postal gamba astarı çıkar.
— Bir çift ayakkabı gambası için 15 desi meşin ve bir çift postal gambası için 22,5 desi meşin harcanır.
— Bir çift mostra (patoz) 260 cm. (2.6 desi)'den çıkar.
-— Bir çift ayakkabı veya postal için 130 cm2. bombeliğe ihtiyaç vardır.
— Bir çift ayakkabıya (hertür çivi dahil) ortalama 60 gr. çivi harcanır.
—
—
—
—
—
Bir çift taban astarı (1200 cm2.) 12 dm2'den kesilir.
Bir çift ayakkabı sayası 4-5 gr. naylon iplikle dikilir.
Bir çift ayakkabı için 200 gr. ilaç kullanılır.
Bir çift ayakkabı için 10 gr. alt boyası gerekir.
Solüsyon, çiriş ve bıçaklardan sarf edilecek miktarlar büyük ölçüde
kullanıcıya bağlıdır. Bu nedenle bunlarla ilgili rakamlar hesaplanmamaktadır.
—' Bir çift ayakkabı için 12 dm2 japon köselesine ihtiyaç vardır.
^
Erkek ayakkabısı imalatında kullanılan malzemelerin verebileceği fire
nisbeti:
1) Malzemenin kalitesi, (düşük kaliteli malzemenin daha çok fire ve­
receği açıktır.)
2) Model, (iki ayak2'den çıkan modeller yanında 2,5 ayak2'den kesi­
len modeller de vardır. Vardolalı bir ayakkabının taban yüzölçümü
daha fazladır, vb.)
3) Personel, (kesimi yapan elemanın yetenek ve tecrübesi).
Yukarıda sayılan faktörler fire oranını büyük ölçüde etkiler. Bu yüz­
den fire nisbetlerine ilişkin bir aran verilmesi doğru değildir.
Fire nisbetleri ancak, kullanılan malzeme ve model bilindiği zaman
personel unsuru da dikkate alınarak bulunabilir. Bu konuda bir genelleme
yapılamaz.
A Y Ç I Ç E Ğ I
^
Yağ elde edilecek ayçiçekleri imale sevk edilmeden önce % 3'e kadar
yabancı madde firesi verir.
a) Presyon suretiyle ayçiçeğinden çıkarılabilinecek yağ nisbeti orta­
lama olarak % 38 ilâ % 38,5'dur.
b) Presyon suretiyle ayçiçeği tohumundan elde edilecek küspe nisbe­
ti ortalama olarak % 38 ilâ % 40'dır.
c) Ayçiçeği tohumunun iimbar firesi, nakliye firesi, tartı farkı ve ru­
tubet firesi olarak ortalama % 1 ilâ % 1,5'dur.
d) Ayçiçeği tohumunda imalât esnasında çıkabilecek işe yaramaz çı­
kıntı miktarı, bu tohumlarda ortalama olarak % 2,5 ilâ % 3 nisbetinde ya­
bancı maddedir.
e) Ayrıca ayçiçeği tohumundan ortalama olarak % 17,5 ilâ % 19,5 nis­
betinde kabuk çıkabilir ve bu kabuklar umumiyetle fabrikalarda yakacak
olarak kullanılır.
AYNA
*
Dikdörtgen aynalarda kesim fire nisbeti % 5, işleme firesi ise % 5 ile
% 7 arasındadır. Oval ve şekiUi aynalardaki kesim firesi % 10 ile % 15
arasında, işleme firesi de % 5 ile % 7 arasında değişme gösterebilir.
— B—
BAĞIRSAK
*
1) Mahalli mezbahalarda kesimi yapılan küçükbaş hayvanların bağır­
sağı, karnından alınır.
^
2) Bu bağırsakların içindeki pislik temizlenir.
3) Şehir haricinde bulunan işyerlerinde bu bağırsaklar hamlatılır (ta­
va getirilir).
,
4) Kamışlama işlemi ile içindeki kaba et kısım ve dışındaki çenber
(dürent) ayrılır.
Bu işlemleri gören bağırsak tuzlanır ve orijinal bağırsak ismini alır.
Normal sayılan bu işlem tarzı, vilâyetlerin belediye veya Et Balık Ku­
rumu mezbahalarında yapılmaktadır.
Bu işlemde bağırsakların cinslerine göre verdikleri fire nisbeti 12 ay
ortalaması itibariyle aşağıda görüldüğü gibidir :
Karaman bağırsağı
Dağlıç bağırsağı
Kıvırcık bağırsağı
Kuzu bağırsağı
Kara keçi bağırsağı
Tiftik keçi bağırsağı
% 2-3
% 3-5
%^ 8-10
% 10-12
% 8-10
% 12-15
BAHARAT
*
Karabiber:
Üç cins karabiber vardır : Saravak, Malabar, Lampon.
Saravak menşeli karabiberin ihraç limanı Singapur olursa, fire nisbeti
% 4-6 arasındadır. Avrupa limanlarından yükleme olursa, % 3'e kadardır.
Hindistan menşeli Malabar karabiber, hangi limandan yüklenirse yük­
lensin, fire nisbeti % l'e kadardır. Zira bu mal' kalburlanmış ve fırınlan­
mıştır.
Malezya menşeli Lampon karabiber menşeinden yüklenirse % 3'e ka­
dar fire mevzubahis olabilir. Menşeinden yüklenmeyip de Avrupa liman­
larından yüklendiği takdirde % 2'ye kadar fire verebilir.
ir
Karanfil :
Madagaskar ve Zanzibar menşeli karanfiller menşeinden yüklenirse
% 8'e kadar fire ve zayiat verebilir. Avrupa limanlarından yüklenirse bu
dar fire mevzubahistir.
^
"
.
*
Tarçın:
Çin menşeli tarçın, balyalı olarak Honkong limanından yüklenirse,
% l'e kadar fire verebilir. Avrupa limanlarından yüklenirse. %yarım'a kadar' mevzubahistir.
Endenozya menşeli tarçın, Endonezya limanından yüklenirse % 2'ye
kadar fire ve zayiat verebilir. Avrupa limanlarından yüklendiği takdirde
% l'e kadar fire ve zayiat normal kabul edilebilir.
^
Karabiber:
—^^Aiııbar firesi % 0,5 ile % 1 arasında,
— Yabancı maddelerden ayrılma % 0,5'e kadar,
— Öğütme ve eleme firesi % 3-% 4 arasında,
— Paketleme firesi, % 2'ye kadar.
Not : Paketler 5, 10, 20, 30 gramlıktır.
Kimyon
: —Ambar firesi (yoktur).
— Yabancı maddelerden ayrılma firesi % 8-12 ara­
sında,
— Yıkama, kurutma firesi % 2-3 arasında,
— Kavurma firesi % 8-10 arasında,
—• Öğütme firesi % 3'e kadar,
— Paketleme firesi % 2'ye kadar.
Tarçın
: —Ambar firesi % l'e kadar,
— Yabancı maddelerden ayrılma firesi % l'e kadar,
. —Fırınlama firesi % lO'a kadar,
-—Öğütme firesi % 5'e kadar,
— Paketleme firesi % 2'ye kadar.
Mahlep
: Mahlep'in şeMrden şehire nakliye firesi % 0,5'e ka­
dar, muhafaza firesi % 2'ye kadar, perakendeci fire­
si % 2'ye kadardır.
^
Muhtelif baharat ve kuruyemişlerin verebilecekleri fire nisbetleri
maddeler itibariyle hizalarında gösterilmiştir.
•
Azamj depolama
Cinsi
Karabiber
Kimyon
Kuru Bira mayası
Tarçın
Yenibahar
Ihlamur
Toz acı biber
Toz tatlı biber
Pul biber
Yaprak biber
Susam
Kuş Üzümü
Çamfıstık
Mahlep
Sahlep
Somak
Karİsonat
Karanfil
Limon tuzu
Rendelenmiş Hindistan
cevizi
Kekik ,
Nane
Firesi »/o
Azami Öğütme
Fırınlama firesi"/«
2
2
0,5
2
3
7 .
1
1
2
2
1
2
2
1
2
2
1
3
0,5
0,5
1
1
Tane Havlıcan (Çin) :
a)
b)
c)
d)
Menşeinden ithalat % 3
Avrupa limanlarından ithalat % 1,5
Toptan ambar %o 5
Perakende satış firesi % 2
Azami
Paketleme firesi %
—
2
2
0,5
2
2
2
2
2
0,5
0,5
1
1
1
0,5
1
1
2
2
1
—
—
2
2
2
.4
5
—
5
4
—
- —
— .
—
—
—
—
1
5
2
—
5
— Kabuk tarçın (Endonezya) ve Kabuk Tarçın (Çin)
^ a)
b)
c)
d)
e)
f)
g)
Menşeinden ithalat % 2-3
Avrupa limanlarından ithalat % 1-2
Toptan ambar % 2
Perakende satış % 2
Kavurma (Fırınlama) % lO'a kadar
Öğütme % 5
Paketleme % 3-5
— Toz Kına (Hindistan, Pakistan) :
a)
b)
c)
d)
e)
Menşeinden ithalat %o 5
Avrupa limanlarından ithalat —
Toptan ambar % 2
Perakende satış % 2
Paketleme % 2
— Tane Küçük Hindistan Cevizi (Endonezya) :
a)
b)
c)
d)
e)
f)
Menşeinden ithalat % 2
Avrupa limanlarından ithalat % 1
Toptan ambar %o 5
Perakende satış % 2
Öğütme % 4-5
Paketleme fireleri % 2
— Tane Zencefil (Traşlı, Çin):
a)
b)
c)
d)
e)
f)
Menşeinden ithalat % 2-3
Avrupa limanlarından ithalat % 1
Toptan ambar % 2
Perakende satış % 2
Öğütme % 5
Paketleme % 3-5
— Tane Yenibahar (Meksika, Jamaika, Honduras):
a)
b)
c)
d)
e)
f)
Menşeinden ithalat % 5
Avrupa limanlarından ithalat % 2
Toptan ambar % 2
Perakende satış % 2
Öğütme % 2-3
Paketleme % 3-5
— Tane Karanfil (Madagaskar, Seyschell, Hindistan, Endonezya)
a)
b)
c)
d)
e)
f)
Menşeirıden ithalat % 8
Avrupa limanlarmdan ithalat %3
Toptan ambar % 3
Perakende satış % 5
Öğütme' % 3-5 ,
Paketleme % 3-5
— Tane Karabiber (Hindistan, Endonezya, Brezilya) :
a)
b)
c)
d)
e)
f)
Menşeinden ithalat % 4-6
Avrupa limanlarından ithalat %3
Toptan ambar % 2
Perakende satış % 2
Öğütme % 2-3
Paketleme % 3-5
— Anason :
a)
b)
c)
d)
Toptan ambar % 2
Perakende satış % 3
Paketleme % 2
Yabancı maddeleri ayırma % 6-8
— Adaçayı:
a)
b)
c)
d)
Yabancı maddeleri ayırma %o 5
Toptan ambar % 1-2
Perakende ^satış % 2
Paketleme ^% 3-5
— Buhur :
a) Toptan ambar % 10
b) Perakende satış % 3
c) Paketleme % 3-5
—• Çam fıstık :
a) Toptan ambar-%o 5
b) Perakende satış % 2
c) Paketleme % 5
-
— Çörek Otu :
a)
b)
c)
d)
e)
f)
Toptan ambar % 2
Perakende satış % 2
Yabancı maddeleri ayırma % 2-3
Yıkama kurutma % 1-2
Fırınlama —
Paketleme .% 4-5
— Ihlamur :
a) Toptan ambar % 5-7
b) Perakende satış % 4
c) Paketleme % 8-10
— kişniş :
a)
b)
c)
d)
Toptan ambar % 2
Perakende satış % 2
Yabancı maddeleri ayırma %'4
Paketleme % 2-4
~
Tane Kimyon :
a)
b)
c)
d)
e)
f)
ğ)
Toptan ambar % 3
Perakende satış % 2
Yabancı maddeleri ayırma % 6-8
Yıkama kurutma —
Öğütme % 3-5
.
Kavurma % 8-10
Paketleme % 4_6
— Kuş Üzümü ;
a) Toptan ambar %o 5
b) Perakende satış % .1
c) Paketleme % 6-8
— Kekik (Kuru) :
a)
b)
c)
d)
Toptan ambar % 4 kadar
Perakende satış % 2
Yabancı maddeleri ayırma % 6-8
Paketleme % 3-5
— Nane (Kuru) :
a) Toptan ambar % 4 kadar
b) Perakende satış % 2
c) Paketleme % 2-4
— Pul kırmızı biber, toz kırmızı biber
a) Toptan ambar % 2
b) Perakende satış % 1-2
c) Paketleme % 4-6
— Susam
(İşlenmiş):
a) Toptan ambar % 1
b) Perakende satış % 1
c) Paketleme % 4-6
— Tane Sahlep :
a)
b)
c)
d)
Toptan ambar % 1-2
Öğütme % 5-7
Perakende Satış % 2
Paketleme % 4-6
— Sumak :
a) Toptan ambar % 1
b) Perakende satış % 1
c) Paketleme % 4-6
— Mahlep :
' ct)
b)
c)
d)
Toptan ambar % 2
Perakende satış % 2
Öğütme % 5-6
Paketleme % 4-6
— Rendelenmiş Hindistan Cevizi (Seylan, Endonezya)
a) Toptan ambar % 1
b) Menşeinden ithalat % 0,05
c) Avrupa limanlarından ithalat % 0,05
BAKIR
LEVHA
*
İmalât sırasmda tahassül edecek kendi arayişinin kullanılması suretiy­
le bakır levha imalâtında ham hammde bazına göre fire ve tali madde yüz­
de nisbetleri :
Mamulün Cinsi
% Nisbeti
1) Elektroliz ameliyesinden başlayan tesislerde elektrolitik ,
bakır külçeden levha imalâtında toplam fire nisbeti
(0.50 - 0.99.mm. kalınlıkta)
'
Bu imalâtta tahassül eden küllü değirmen arayişi.
7,5
12,4
2) Rafine bakır külçeden levha imalâtından toplam fire
nisbetleri (0.50 - 0.99 mm.) (daha kaim levhalarda bu
fire % 3'e kadar olabilir.)
Bu imalâtta tahassül eden küllü değirmen arayişi.
6,3
10,5
3) Kalaylı veya kalaysız hurda bakırdan levha imalâtında
toplam fire nisbetleri.
Bu imalâtta tahassül eden küllü değirmen arayişi.
9-12
10,5
BAKKALİYE
^
Konserve
Pirinç
Yeşil mercimek
' Nohut
Bulgur
Nişasta
Şehriye
Çay
Pirinç unu
Tuz
Toz şeker
Un
Patates
Tereyağ
Beyaz peynir
% 1-2 civarında zayiat verebilir.
Toptan satışta % 1-2, perakende satışta
% 3'e kadar fire ve zayiat verebilir.
% 1-2'ye kadar (perakende satışta)
% l'e kadar (perakende satışta)
% 2-3'e kadar (perakende satışta)
(Çuvalda) % 3'e kadar (perakende satışta)
% l'e kadar.
(Pakette fire vermez).
(Çuvalda) % 3'e kadar.
% 1-5'e kadar.
%1
% 1-2'ye kadar.
3 aydan fazla depolanması halinde % 5'e
kadar, daha kısa depolanmalarda % 3'e ka­
dar.
% 2'ye kadar.
Perakende satılması halinde % 10.
Dil peyniri
Kaşar peyniri
Tulum peyniri
Gravyer peyniri
Mağiıç peyniri
Zeytin
Salça
'.
Arap sabunu
Sabun tozu
Vinerize edilmiş ayçiçek yağı
Toz deterjan
Krem. deterj an
Fazla tahammüllü olan bir peynir çeşidi
değildir. En fazla 10 gün dayanır ve bu sü­
re içinde % 10 civarında fire verebilir.
Sıra malı orta kalite kaşerler % 4-5, daha
iyi kalite Balkan tipi kaşerler % 6-8 civa­
rında.
% 5-8 civarında.
% 4-8 civarında.
% 10 civarında.
Perakendeci firesi % 1 civarında.
Rutubeti normal olan salçaların açık kap­
larda tabii olarak firesi % 10 civarındadır.
% 4 civarında.
% 15 civarında.
% 10 civarında.
5 kg. ve daha büyük polietilen torbalarda
satıldığında % 1-2, içi karton dışı oluklu
mukavva kutularda satıldığında ise % 01 % 02 civarında fire ve zayiat verebilir.
% 01 civarında fire ve zayiat verebilir.
BALIK
*
Sudak Balıklan :
. 700 gramdan aşağı sudak balıklarının pullarının temizlenmesi, baş ve
kuyruğunun atılması, içinin temizlenmesi ve kılçığının çıkarılması ve iki
parça halinde dondurulmasmdan mütevellit fire nisbeti % 60-65'dir.
Yayın Bahğı:
1-5 kiloya kadar yayın balığının fileto imalâtı esnasında verebileceği
fire-nisbeti % 40-50'dir.
İhraç etmek maksadiyle stok yapılarak dondurulan balıkların tuzlama
ameliyesi sonunda verebileceği fire nisbeti :
,,
Sazan balığı
300-1000 grama kadar'
Yayın başsız temişlenmiş 1500- 300 grama kadar
% 30-40
% 25-30
Dondurulmuş balığın Avmpa'ya nakli esnasında % 2'ye, Amerika'ya
nakli esnasında % 3'e kadar fire kabulü normaldir.
ir
Dondurulmuş balıklarda dondurulmadan ötürü fire ve zayiat :
— ilk üç ay için % 2
— 6 ay için % 3
— I sene ve yukarısı için % 4 civarındadır.
Taze balıklarda fire ve zayiat :
— Olduğu gibi bir kaç gün için buzhanede buzla muhafaza edilip ih­
raç edilen balıklarda % 1-2.
—' İçleri temizlenmiş, derileri yüzülmüş ve kafası atılmış balıklarda
% 50-60 civarındadır.
' Karides satışı ve ihracatında ise ortalama % 1 civarında fire verebilir.
*
Hamsi:
Hamsi balığı tuzlanması ameliyesinde sarfedilen tuz miktarı :
1 — Paçal (Büyük fıçı ve depolama) dökme olarak yapılan tuzlama saf­
hasında tuz miktarı % 25'dir.
2 — Birinci safhadaki depolardan daha küçük depolara istif edilerek
yeniden yapılan tuzlamada da % 25 tuz sarfedilebilir.
3 — Bu şekilde tuzlanan balıklar baskı altında günde iki kere salamu­
rası tamamlanmak şartiyle mevsime ve ihraç edilecek memleket talep şek­
line göre 6-8 ay süreyle bu şekilde bakıma tabi tutulur.
Bu bakımlar esnasında l^yıl süreli bir muamele için asgarî % 150 nis­
betinde tuz sarf edilir.
Canlı hamsiden salamura hamsi imali neticesinde, verebileceği fire :
1 — Temizlenmemiş hamsi balıklarında (tuzlu) % 30,
2 — Kafaları kesilmiş hamsi balıklarında irilerde % 35^ ufaklarda
% 40 (Bu cins hamsilere tuzlu Ançuez balığı denilmektedir.)
3 — Kafaları kesilmiş, karınları da boşaltılmışlarda % 40 - % 45 (Bu
cins hamsilere barsaksız tuzlu Ançuez balığı denilmektedir.)
*
Yılan Balığı:
a) Yılan balığının üretimi, içinde yabancı maddeler bulunmayan bir
avlama sistemiyle yapılır, yani avlanan yılan balıkları içinde başka tür ba­
lık yoktur.
,
b) Yılan balığının cildinde tutulduğu zaman leze tabir edilen bir taba­
ka mevcuttur. Bu tabaka kaygandır ve balık tutulduktan sonra silinerek
atılır, bundan dolayı ambalajlanmadan evvel % 1 civarında fire verir.
e) Balığın ambalajlanması sırasında alıcıların isteklerine göre büyük­
lü ve küçüklü gruplara ayrılması mümkündür, bu operasyon sırasında fire
daima mevcuttur. Bu gibi manipülasyonlarda % 10 kadar fire meydana
gelebilir. Değerlendirilemeyen kısımlar vardır, bunlara çıkma balık tabir
edilir.
d) Dondurulmamda da % 3 ila % 5 civarında fire vermektedir. (Bu nis-'
bet buzhanede kalma müddetine göre değişir.)
*
Köpekbalığından barsaklarm temizlenmesi, derisinin yüzülmesi esna­
sında, fileto hale gelinceye kadar oluşan fire nisbeti takriben % 70 ile
% 75 arasında, karidesin haşlanıp kafası ile kabuklarından ayıklanması ha­
linde ise fire nisbeti % 70 civarındadır.
^
Turna ve Sudak :
1) Turna ve Sudak balıklarının göllerden alınıp İstanbul'a kadar taze
olarak naklinde % 3 nisbeti civarında;
2) Bu balıkların içi açılarak (vide) temizlenmesi halinde büyüklükle­
rine ve küçüklüklerine göre % 20 ilâ % 30 nisbetinde;
3) Flato yapıldığı takdirde;
a) Derisi üstünde iken büyüklüklerine ve küçüklüklerine göre
% 30 ilâ % 40 nisbetinde;
b) Derisi yüzüldüğü takdirde yine büyüklüklerine ve küçüklükle­
rine göre % 40 ilâ % 50 nisbetinde fire verebilir.
BALIK
ir
YAĞI
ve
UNU
— Hamsideki balık unu oranı: ortalama % 15 ilâ 17 arasında
— Hamsideki balık yağı oranı: ortalama % 7 ilâ 10 arasında ,
— İstavrit (kraça) balığmdaki balık unu oranı ortalama % 8 ilâ 12 ara­
sında
— İstavrit (kraça) balığmdaki balık yağı oranı ortalama'% 3 ilâ5 ara­
sında
— Net 201.527 kg. balık yağı elde edebilmek için kullanılacak hamsi
ortalama 100.000 kg. ilâ 105.000 kg.
— İmalâta giren 1.355.527 kg. istevrit (kraça) balığından çıkan balık
yağı ortalama; 54.000 kg.'dır.
— İmalâta giden hamsi balığının imal safhasında verdiği fire ortalama
% 70 .
İmalata giren istavrit balığının imal safhasında verdiği fire ortala­
ma % 85 dir.
BAYRAK
(Bayrak İmalinde İplik Fireleri)
a)
b)
c)
d)
Hazn-lanma su-asmda % 1-1,5
Dokm-na saflıasmda % 2-3
Terbiye safhasmda boya ve apre firesi % 4-7
Bayrağm rafta beklerken bazı nedenlerle satılamaz hale gelmesi
halinde firenin % 1 civarında olduğu tesbit edilmiştir.
BEZ
(Hambez)
^
Hambezin kasar merserize ve emprime muamelesini müteakip bezin
genişliğinin aynı kalması nazara alındığı takdirde % 5 ilâ % 11 arasında
eksildiği müteaddit tecrübelerle tesbit edilmiş bulunmaktadır.
Ham bezlerin boya terbiye işlemlerinde proseslere göre fire yüzdeleri
değişebilir. İpek No.su konstrüksiyon, örgü şekli farklılık sebebidir. Sanforsuz mallarda % 2-5 arası uzama, sanforlu mallarda % 3-8 arası kısalma
olabilir.
BORU
^
Boru fabrikalarından satınalman, toptan ve perakende satılan siyah ve
galvanizli su borularının satışından ötürü alış ve satışı arasında binde üç
ölçü firesi normaldir.
Sert plâstikten (PVC) v^ polietilenden boru çekim esnasında % 5 civa­
rında fire olabilir.
BOYA
*
İnşaat ve Sanayi Boyaları ve Malzemeleri İmalâtında Verilebilecek Fi­
re ve Zayiat Miktarları:
İmalâtta Alım-Satımda
Dolgu maddesi ihtiva eden boyar maddeler.
Tinerler
a) Sentetik (karışım halde)
b) Sellülozik
Yaldız boyalar
Müstahzar boyalar (Sellülozik hariç)
Pasta boyalar
Sellülozik boyalar
% 2-4
% 0,5-2
% 3-5
% 5-7
% 5-7
% 3-5
% 2-4
% 8-10
%l-2
%2-3
% 0,5-1
% 0,5-1
% 0,5
% 0,5-1
İmalâtta Ahm-Satımda
Vernik
a) Soğukta eritme usulü ile
%4-6
% 0,5-1
(Sellülozik hariç)
% 0,5-1
% 7-9
b) Sellülozik soğukta eritme usulü ile
% 0,5-1
%8-10
c) Sıcakta eritme usulü ile
Cevherden imâl edilen boyayıcı
% 0,5-2
0/012-20
topraklar ve dolgu maddeleri
% 0,5-1
% 5-7
Sellülozik macunlar
% 0,5-1
% 8-10'
Mayi Skatif
O/b 1 -3
% 2-3
Cam macunu
0/0 0,5-2
(X)
Organik ve inorganik pigmentler
*
Toz boya, tiner, yçıldız boya, sülyen ve renkli boya ile sentetik pasta
boyaların imalinde kullanılan ham madde ile neticede mamullerin verdiği
fire nisbeti :
1) Dolgu maddesi ihtiva eden karışım toz boyaların imalinde % 2-4 civa­
rında,
2) Tinerler : a) sentetik tinerler (karışım halde) % 3-5 civarında
b) Sellülozik tinerler % 5-7 civarında
3) Yaldız boyalar % 5-7 civarında,
4) Müstahzar boyalar % 3-5 civarında,
5) Pasta boyalar
% 2-4 civarında fire vermesi normaldir.
^
Yağlı boya ve plâstik boyaların imalâtta % 3-5 toptan ve perakende
satışlarda ise % 0,5 - % 1 civarında fire ve zayiat vermesi normaldir.
Toz boyalar, paketlenmesi esnasında % 2 civarında fire verir.
BOYNUZ - TIRNAK
ir Taze küçük ve büyük baş hayvan boynuz ve tırnakları için fire mik­
tarı % 10-15 civarındadır.
,
BUĞDAY
ık 100 kg. buğdayın içindeki analiz düşüldükten sonra, geri kalan net buğ­
daydan, fabrikanın vals uzunluğuna göre, asgari % 68 un, % 12 bonkalite,
% 12 kepek, % 8,5 razmol; azami % 70 un, % 10 bonkalite, % 9,5 razmol,
% 12 kepek elde edilir.
(x)
imal nev'i şekilleri degrişik
edilememiştir.
kimyevî usullere dayandığından, imalâttaki fire miktarı tesbit
- c ç G AM
1^ İthâl malı arnuvo camında ithalâtçıda % İye kadar ve toptancıda %3'e
kadar kırık çıkması normaldir. İthalâtçı ve toptancıhk halinde her ne kadar
ithalâtçı ve toptancı aynı firma ise de ithalâtta zuhur eden kırık menşeinden gümrük depolarına kadar geçen zaman esnasında, yani tahmil-tahliye
ve nakliye anında meydana gelen kırıktır.
Gümrükten firmanın deposuna nakli, depoda indirme bindirme ve nak­
liye ambarına sevkde husule gelen kırık da toptancı kırığı olarak mütalâa
edilmekle iki rakamın toplamı olan % 10\m toptan ve ithalâtı birleştiren
firma için normal kırık kabul edilmesi icap eder. Bazı hallerde bu kılığın
çok daha yüksek olduğu hadiseler bulunmakla beraber ortalama rakkamın
% 10 olarak kabul edilmesi icabeder. Yerine montajdaki fire ise % 2;5 nisbetindedir.
*
Oto camı imalâtında,
2 ve 3 mm.lik pencere camlarmm toptancıdan imalât mahalline şevkin­
de verebileceği fire nisbeti % 1, bu pencere camlarından oto camı imâl edi­
lirken, imalât safhasındaki fire nisbeti ise % 10 - % 12 arasındadır.
*
Çayırova cam fabrikasından açık ve çıplak alman muhtelif kalınlıkta­
ki camların taşıma, yükleme, indirme ve depolama dahil müşteriye intikâ­
line kadar azamî % 2 zayiat vermesi normaldir.
Kelebek ve kapı camları,
Bombeli oto camlarının fire nisbetleri :
Mikalı ve Sekürit çamlarda :
, îmalciden depoya
% 2
Depolarda stok esnasında
% 2
Tahmil, tahliye esnasında
% 2
Vasıtaya montaj esnasında
%4
îmalciden montaj sonuna kadar bu nisbet azamî % lO'dur. Bunun üs­
tüne çıkmaz.
*
Camın muhtelif safhalarda verebileceği fire nisbetleri aşağıda gösteril­
miştir :
20-30 m^lik
kâğıtlı
sandıklarda
1) Toptancıda (Fabrikadan İstanbul ve
Hiterlandma) naklinde
2) Toptancıdan perakendecinin mağa­
zasına naklinde
3) Mağazada istifleme ve manipülasyon
4) İmalâtta (Ayna, sehpa v.s. kesim
neticesinde eb'adlardan doğan, ke­
silip atılan)
5) İnşaat mahalline nakil ve müşteri­
ye teslimde
6) Yerine yerleştirilmesi ve takılma­
sında
40m2'îik
kağıtsız
sandıklarda
Paletli
sehpalı
veya blok
halinde
% 2
% 3
%4
% 1
% 1
%2
% 2
% 2
%3
% 10
% 10
% 10
% 2
%2
%3
% 2,5
%2,5 _
% 2,5
*
Cam kesiminden sonra, rodaj işlemesi esnasında kırılmadan mütevel­
lit % 2 nisbetinde - fire verir.
Cam mamullerinin dekor atölyelerinde dekorlanması ve parlatılmak
üzere asit atölyelerinde asitlenmesi esnasında % 5 fire doğabilir. Dekorlanıp asitlenip depolara gelen bu cam mamulleri yıkanıp temizlenmesi, am­
balajlanması esnasında da % 1 nisbetinde fire verir.
CAM
ARMATÜR
,
ir Cam armatürlerin toptan alım-satımmdaki fire; Bu konuda esas olan,
YASA'lann kabul ettiği belge ve bilgilerin temini ve hadisenin yasal ola­
rak tevsiki ile züccaciye ticaretinde % 1-5 civarında fire ve zayiat olabi­
lir.
CAM
EŞYA
*
Avize camları ve züccaciyenin toptancıda % 3-4 (yüzde üç-dört), pera­
kendecide % 2-3 (yüzde iki-üç) arasında zayiat (kırık payı) vermesi nor­
maldir.
Avize camları, —• ambalaj sandıklarından çıkarılırken,
—• boyama ameliyesi sırasında,
— fırınlama ameliyesinde,
— buzlama ameliyesinde,
— mamul hâle gelmiş camların ambalajı sırasında,
— nakil esnasında
^
% 10'a kadar fire ve zayiat verilebilir.
ık Çeşitli cam eşya üzerinde zımpara taşı ve boya usulü ile yapılan dekor
ve tezyinat işlerinde :
a) Taşlama usulüyle dekor yapımında,
b) Fırınlama usulüyle elişi baskı yapımında, verilecek fire ve zayiat
nisbeti % 5 civarında olabilir.
CANLI
HAYVAN
Canlı ha3rvan kantar ağırlığından indirilmesi gereken fire yüzdesi .ko­
yun için % 5, kuzu için % 3'tür.
ic Taze koyun, kuzu, sığır ve dana etleri dükkâna gelişinden satışına ka­
dar geçen sürede bekletilmesinde dolayı % 1,5-2,5 civarında fire ve zayiat
verebilir.
^
1) Canlı Hayvanlar (koyun, kuzu, sığır, manda) kesilmeleri halinde
ortalama;
Sığır
•
Kıvırcık ve Karayaka
*
Karaman, Dağlıç
Kuzu (Baş ve ciğerler)
Kuzu (6 Mayısa kadar başsız ve ciğersiz)
Kuzu (6 Mayıstan sonra başsız ve ciğersiz)
Sucukluk Manda
Kasaplık Manda (Yem kelik olarak)
Sosislik Manda
nisbetinde randıman verebilir.
% 44-46
% 40-42
% 43-45
% 56-59
% 46-49
% 41-44
% 52-54
% 46-48
% 37-39
'
2) Komisyoncudan alınıp soğuk haya depolarında saklanan etler, ciıiö,
kalite ve bekleme sürelerine göre değişik nispetlerde fire ve zayiat verece­
ğinden bu konuda kesin bir rakam verilememektedir.
3) Mezbahada kesilip, soğuk hava depolarına konulmadan, doğrudan
doğruya kasaplara gönderilerek satılan etler; kan akması, rutubet zayii, iş­
letme ve tartı sebebiyle % 1-3 arasında fire ve zayiat verebilir.
4). Küçük baş hayvan etleri memleketimizde kemikli olarak satılmak­
tadır. Büyük baş hayvanlarda ortalama % 25 kemik payı çıkabilir.
5) Kümes hayvanlarından kesilmiş tavuk perakende satışta % 10-12
civarında fire ve zayiat verebilir.
ir Borsaca canlı manda ve sığır alımlarında % 8 nisbetinde tokluk firesi
düşülür.
Karkas, et randımanı fire düşümünden sonra hesaplanır.
Fire düştükten sonra manda ve sığırdaki kaı^kas et randımanı :
a) Sığırlarda (besilerde) ortalama % 48-58 randıman,
b) Sucukluk mandada ortalama % 50-58 randımandır.
CIVATA
ir Sıcak baskı sislemi ile demir ve çelik civatalarm imalât safhasındaki
ortalama firesi % 20 ilâ % 25 nisbetindedir.
Civatalık kütükten civata imalinde meydana gelebilecek fire ve zayiat
nisbeti ortalama % 3-5 civarında olabilir.
C ı V A T A
— S O M U N — PİM — R E F O R — PUL
ir Cıvata, somun, pim refor, pul ile montaj sanayi standartlarına uygun
olarak imal edilen aynı çeşitlerin imalâtından doğacak fire nisbeti, imalât
sırasında
imalât
kesme
imalât
imalât
bozukluğu firesi
firesi
firesi
bozukluğu firesi
% 0,8-'% 1
'
% 0,8-% 1
% 25 -% 30
% 5 -% 10 olmak üzere cem'an
% 31,6-% 42 arası normaldir.
CİVCİV
it Bir civcivin yumurtadan çıktıktan yetişkin hâle gelinceye kadar (ke­
sim haline gelinceye kadar) verebileceği J^ayıp, herhangi bir hastalık ol­
maması, yem'in kaliteli ve iyi olması, kümeslerin bakımlı ve çok temiz
tutulmaları kaydı ile asgari % 5 olabilir.
ir Sağlıklı, iyi selekte edilmiş dolayısıyla çok küçük ve sakatları ayrılmış
civcivler, özel havaİ£^ndırma ve ısıtma tertibatına haiz civciv nakil araba­
ları ile sevkedilirse,
— Sevkedilecek mesaferin uzunluğuna,
— Sürücünün dikkatine (çok hızlı gitme, ani fren yapma, v.b.)
—- Havanın çok sıcak ve çok soğuk oluşuna göre nakil esnasında .% 0,5
% 2 arasında ölümler görülebilir. Bu da ortalama % 1 (yüzdebir)
olarak kabul edilmektedir.
ÇADIR
BEZİ ^
İr Çadır bezi bulunduğu yerin rutubet ve sühunet derecesine göre bir se­
ne içinde % 2-% 3 nisbetinde çekebilir. Buna % 2 makas payı da ilâve edil­
diğinde, çekme ve makas pay i olarak % 5 tolerans normaldir.
ÇAMAŞIRSUYU
ic Çamaşır suyu ana solisyonu; nebati maddelerden yapılmış çamaşırları
temizlemek ve beyazlatmak için kullanılan ve alkali hipoklorit halinde ak­
tif kloru, bazen da sodyum perboratı ihtiva eden solisyonlardır.
Çamaşır suları ana solisyonunun litresinde 20 gr.'dan az aktif klor
bulunmamalıdır. Perboratı ihtiva edenlerin litresinde, 50-100 gr."sodyum
perborat bulunabüir.
Çamaşır suları ana solisyounun 40 misline sulandırılmasiyle elde edi­
len solisyonun alkalitesi (Na OH hesabiyle) %o 5'i geçmemelidir.
ÇANTA
İr
Kadın çantası imalâtında % 10-12, civarında fire meydana gelir.
1975 yılı moda ölçülerine göre orta boy bir kadın çantası imalâtı için
ortalama 60-70 dm^ deri gerekir.
'
^
ÇAY
*
Çay pakette fire^ verm.ez.
Çay paketleme işinde, çaylar açık ve paketler halinde alınarak harman­
lanıp, 100 gr.'lık kutulara konulması halinde (dökülme-saçılma gibi olay­
larda) meydana gelebilecek fire ve zayiat oranı % 1 olabilir.
ÇELİK
ir Piyasada alıcı arzusuna göre kesmek suretiyle satılan çelikte bu işlem
neticesinde verebileceği fire ve zayiat nisbeti için, çeliğin hangi metod ve
vasıtalarla kesildiğinin bilinmesi gerekir. Buna rağmen böyle bir işlemde
ortalama olarak % 2 ilâ % 4 arasında fire ve zayiat normal bulunmuştur.
*
Sanayi çeliğinin testere ,ile kesimi esnasmda testere kalmlığı 2-5 mm.
kadar olursa fire verilebilir. Kesilecek parçanm uzunluğuna göre fire nis­
beti %o 5 ile % 2 arasmda değişebilir. Oksijen ile kesimde, kesilen parça­
nm büyüklüğüne göre zayiat nisbeti %o 5 ile % 2 arasmda değişebilir. Ma­
kasla kesimde fire sözkonusu değildir.
ÇİÇEK
Kesme çiçeklerin bütün safhalarda toplam % 20 civarmda fire ve za­
yiat verebilirler.
(Çiçeklerin kamyon ve trenlerle nakliyesi, tahmil ve tahliyesi, hava
şartlarmm uygun olmamasmdan dolayı üreticiden toptancıya intikal etme
safhasında, toptancıda işyerlerine geçene kadar ve işyerlerindeki bekleme
ve satılmayıp imha edilmeleri esnasmda verebileceği fire ve zayiat mikta­
rının ne kadar olabileceği hususu.)
*
Gül:
Bir kök gülün yıllık üretimi, kaliteli yetiştirilmesi halinde; 8-10 adet­
tir,
ÇİMENTO
rk Çimentonun patlama ve dökülmesinden % l'e kadar fire vermesi nor­
maldir.
^
*
Çiment-onun fabrikadan tesliminden sonra motor veya kamyonla nak­
ledilmesi, depoya boşaltılması, tekrar yüklenmesi sırasında % 5 (yüzde
beş)e kadar zayiat vermesi (nakliye ve depolama zayiatı beraber), toptan
veya perakende alım satımında depolamadaki zayiat, nişbetinin ise % 1
(yüzde bir)e kadar (yalnız depolama) normal kabul edilebilir.
ÇİNKO
*
Çinko firesi kullanılan çinkonun % 12-13'ü kadardır.
ÇİVİ
*
1) Çatal çivide tel firesi % 2 olup,
2) Çatal çivide presbant firesi % 10 civarmdadır.
3) Çubuk tel çekimi ve belirli boylara bölümünde tel firesi yoktur.
ir
Çivinin toptan sandıklı satışlarında fire söz konusu olamaz.
ic Çivinin depolama, ve perakende satışlarmda zayiat ve tartı farkından
mütevellit % 2 (yüzde iki) ye kadar fire verebilir.
*
Filmaşinden inşaat çivisi üretim firesi % 5 ve ıskarta % 1,5, FilmaşinV den tel çivi üretimi firesi % 7,5 ve ıskarta % 1,5 olarak kabul edilir. Filma­
şinden demir tel üretiminde. % 2,5 fire, % 1,5 da ıskarta kabul edilmiş ol­
duğundan, telden inşaat çivisi üretim firesi .% 2,5 ve telden tel çivi üretim
firesi ise % 5'dir.
ÇUVAL
^
Sentetik çuval dikişi esnasında kesin ayırma yapılamamakla birlikte
ortalama % 2,5-3 civarında fire ve zayiat verilebilir.
— D —
D E M I R
ir İthal malı çubuk demir, oluklu düz galvanizli saç, çinko levha, gemi
saçları, siyah ince soba saçları ve profil demirlerin gerek ambalajlarının
sökülmesinde, gerekse bir mahalden diğer mahalle naklinde ve perakende
satışları esnasında kantarlanmasmdan mütevellit ne nisbette fire verebile­
ceği konusunda yapılan incelemede :
Avrupa'da tatbik edilen siklet tesbiti usulleriyle memleketimizdeki
usuller arasında bir fark bulunduğu bildirilerek, perakende olarak yapılan
her türlü düz galvanizli saç ve her çeşit demir ve çinko levha, teneke ve
emsali eşya satışlarında orijinal Avrupa faturalarmdaki vezinlere nazaran
% 5'e kadar bir noksanlık vaki olabileceği, tesbit edilmiştir.
İthal malı yuvarlak demirlerin limanlarımızda FOB tesellüm edilerek
yurdun muhtelif yerlerine kamyon veya trenle şevkleri sırasında:
a) İki memleket arasındaki hava basınçları sebebiyle,tartı farkı ve pksidasyon neticesi %1 ilâ 1,5 nisbetinde,
'
b) Her birisi için ayrı olmak üzere, toptancı ve perakendecilerde ise
tartı farkından mütevellit yüzde yarım nisbetinde fire ve zayiat olabilir,
^
Anlaşmalı ve APA memleketlerinden kütük ithal ederek sanayici had­
dehanelerine teslim edilen bahse konu kütüklerin depoda kesilmeleri ve
tartılmaları esnasında zuhur edecek noksanlık % 1/2 (yüzde yarım)'a ka­
dar normal addolunabilir.
ir
Saç, profil demir, teneke ve çinko levha, çinko külçe firesi :
Aşağıda isimleri yazılı emteanm muhtelif tarihlerde ithallerinde vapur
ve yolda zayii, depoda tartı ve oksidasyon neticesinde husule gelebilecek
fire nisbetleri :
ithalatçıda Toptancıda Perakendecide
İthal malı otomat çeliği yuvarlak ve
altı köşe
İthal malı yuvarlak imalat çeliği 10
mm. den 100 mm.'ye kadar
Halitalı çelikler 10 mm.'den 150 mm.'ye kadar demirler
1 mm. kadar siyah saç
1 mm. kadar galvanizli saç
Teneke levha
Çinko levha
%2
% 0,5 . :
%2
%2
%2
%2
%2
%3
%3
0/0
0,5
% 0,5
o/o 0,5
0/0 0,5
o/o 0,5
% 0,5
. o/o 0,5
. % 0,5
0/0 0,5
% 0,5
0/0 0,5
% 1
% 1 .
Dökümü aşağıda gösterilen malzeme için nevine göre % 5 ilâ 10 nisbe­
tinde fire verir, çok hususî bir imalât olursa bu nisbet % 15'e kadar yük­
selebilir.
32'lik boru,
25'lik boru,
2İ'lik boru,
. 19'lukboru,
lO'hk boru,
13'lük boru,
8'lik boru,
40x40x4
25X25X5
30X30X3
Galvanizli
'
.
"
ebasmda köşebent demir,
ebadında köşebent demir,
ebadında köşebent demir,
çember.
k İthal malı elektrolitik ve kok tenekelerin toptan satışlarında, amba­
laj farklarından, tartı farklarından, ithal edilen bu nevi malların libreden
kiloya tahvilli sırasında % 2'ye kadar eksilme zuhur edebilir.
*
İthal malı ve Karabük kütüklerinden, inşaat demiri imali esnasında
% 6 fire ve hadde bozuğu, 130'luk yerli izabe kütüklerden inşaat demiri
imali esnasında ise % 10 nisbetinde fire ve hadde bozuğu normal görül­
müştür.
.
*
Pik 10ar tonluk partiler halinde satın alınıp, 500 ilâ 1.000 kiloluk pe­
rakende satışlarında tartı, çapak ve tozlardan pıütevellit % l'e kadar fire
vermesi normaldir.
ir İnşaatta kullanılan muhtelif eb'attaki demirlerin alış, satış arasındaki
fire nisbeti bekleme müddeti, pas vaziyeti ve kantar farkı gözönünde tutu­
larak % l'e kadar normal kabul edilebilir.
Galvanizli saçlarm fabrikada veya mağazada satışı esnasında tartıdan
mütevellit % 05 (binde beş)'e kadar kantar farkı normal kabul edilebilir.
*
Yuvarlak inşaat demirin Karabük ve îstanburdaki haddehanelerden
kamyonla nakli ve satışa arzı sebebiyle fire durumu :
Demirde nakliye firesi yoktur.
Demir satışlarında toptancı ve perakendecide ayrı ayrı olmak üzere
tartı farkından mütevellit % 0,5 (yüzde yarım) fire verebilir..
*
Yuvarlak çubuk demirler toptan ve perakende alım satımlarda bekle­
me müddetleri, pas vaziyetleri ve vezin farkları göz önünde bulundurula­
rak % 1 (yüzde bir)'e kadar fire verebilir.
*
Perakende oluklu galvaniz saç satışlarında % 5'e kadar, DKP saç lev­
halarda % 5'e kadar noksanlık vaki olabilir.
Siyah saçın yerli ve oksidasyondan mütevellit toptancı ve perakendeci­
de ayrı ayrı olmak üzere % 0,5 (yüzde yarım) fire vermesi normaldir.
ic 15 mm. saç, 20 mm. saç, 25 mm. saç, 30 mm. saç, 40 mm. saç, 50 mm.
saç, 60 mm. saç, 70 mm. saç, 80 mm. saç, 90 mm. saç, 100 mm. kalınlığında­
ki saçlar oksijen ile kesimlerinde beher metre boyda ve beher milimetre
kalınlık için 72 gr. fire ve zayiat verebilir.
^
Kütük demirlerden yuvarlak inşaat demiri imalinde muhtelif safha­
larda doğabilecek fire nisbetleri:
1 — Sıcak haddeleme yöntemi ile kütükten ilk imalattaki tufal firesi,
A) Yuvarlak demir ve filmaşin işlenmesinde
6 0 mm. ile 120 için ortalama % 6
140 mm. ile 2 0 0 için ortalama % 5
B) Lama ve pofiUer için ortalama % 6
2 — Değerlendirilebilen hadde bozuğu ve imalât artığı oram ise %6,5-7
dir.
DERİ
*
Büyükbaş olan manda ve sığır derilerinin fire nisbeti yaş ve taze ola­
rak kesim yerinden depoya kadar % 1-2 arasındadır.
Bu deriler yaş ve tazeâen salamuraya % 20, salamuradan salamuraya
% 4 nisbetinde fire vermektedir. Cem'an fire nisbeti % 25-26 arasındadır.
Manda derilerinin fire nisbeti % 30'a kadar da çıkar.
Anadöludan gelen salamura derileri, tam salamura olmayıp, havuz ma­
lı olmasından dolayı, bunların firesi % 5-8 arasında değişmektedir.
ir Rugan ve vidala derilerinin ayakkabı imalinde verebileceği fire nis­
betleri;
Rugan deri :
Vidala deri :
^
% 25-30 arası,
% 20-25 arası'dır.
Büyükbaş hayvan derilerinde:
Yaş olarak alınıp, yaş olarak satıldığı takdirde
.
Yaş olarak alınıp, salamura olarak satıldığı takdirde .
Salamura olarak alınıp, yine salamura olarak satıldığında
nisbetinde fire verebilir.
% 3
% 20
% 5
Küçükbaş hayvan (koyun, keçi, kuzu) derilerinde:
Yaş olarak alınıp yaş olarak satıldıkları takdirde adetle satıldığından
fire mevzuubahis değildir.
Yaş olarak alınıp, tuzlu kuru satıldığı takdirde
Yaş olarak alınıp, hava kurusu olarak satıldığında
Tuzlu kuru alınıp, tuzlu kuru satıldığında
ı
Hava kurusu olarak alınıp, hava kurusu olarak satıldığında
nisbetinde fire verebilir.
% 15-20
% 30-40
% 10
%
5
ik Muhtelif cins derilerde bir yıl .zarfındaki fire nisbetleri ile sonradan
tuzlanmış olarak alman ham derilerdeki fire nisbetleri arasında farklılık­
lar vardır.
Yaş : Mezbaha sığır
ve süt danası
derisi
Umumî Zayiat İhzarlarımda
fire nisbeti
fire nisbeti
Toptancıda
1 nci 2 nci
1 —Salamura
%25'e kadar
2 — Tuzlu kurusu %37'ye kadar
3 —Hava,kurusu %52'ye kadar
%20'ye kadar
%35'e kadar
%50'ye kadar
%3'e
%1'e
%1'e
Yaş : Manda ve malak derisi
1—Salamura
%30'a kadar
2 — Tuzlu kurusu %42'ye kadar
3 — Hava kurusu %52'ye kadar
%23'e kadar
%40'a kadar
%52'ye kadar
%3'e %2'ye kadar
%1'e %1'e kadar
%1'e %re kadar
Yaş: Koyun derisi
1 — Tuzlu kurusu
2 —Havakurusu
%40'a kadar
%55'e kadar
%3'e %2'ye kadar
%1,5'a %l,5akadar
%45'e kadar
%58'e kadar
%2'ye kadar
%1'e kadar
%1'e kadar
Yaş : Keçi derisi
1 — Tuzlu kurusu
2 —Hava kurusu
%40'a kadar
%58'e kadar
%35'e kadar
%55'e kadar
%3'e %2'ye kadar
%1,5'a % 1,5a kadar
Yaş : Kuzu derisi
1 — Tuzlu kurusu
2 —Hava kurusu
%40'a kadar
%53'e kadar
%35'e kadar
%50'ye kadar
%3'e %2'ye kadar
%l,5'a%l,5a kadar
Yaş : Oğlak derisi
1 — Tuzlu kurusu
2 —Hava kurusu
%40'a kadar
%53'e kadar
%35'e kadar
%50'ye kadar
%3'e %2'ye kadar
%1,5'a %l,5a kadar
ir 4,5-5 milyon desimetrekare zig deriden pantolon ve mont kesildiğinde
% 5 civarmda ıskarta ve fire doğabilir.
Kulak, kuyruk kemiği ve tırnaklar % 5 ile % 7 arasında fire verir.
DERİ
*
(SUNİ)
1 —Suni deriden imal edilen 5 parçalı sumen için,
65 veya 70 cm. suni deri gerekir.
1 metre beatris veya ipek astar gerekir.
1 adet kaim, 1 adet ince mukavva gerekir.
1 plaka 5 takım sünger gerekir.
2 — Suni deriden imal edilen tek ve iki parçalı sumen için,
55 veya 60 cm. suni deri gerekir.
1 metre beatris veya ipek astar gerekir.
1 adet kalın, 1 adet ince mukavva gerekir.
1 plaka 5 takım sünger gerekir.
3 — Vidala deriden imal edilen 5 parçalı sülnen için,
— 120 dm. vidala gerekir.
— 1 metre astar gerekir.
—^1 adet kaim, 1 adetince mukavva gerekir.
^—^1 plaka 5 takım sünger gerekir.
4 — Bu inialâtta kullanılan deri, mukavva astar ve sünger için-% 10
ilâ % 15 civarında fire verilebilir.
^
ir
1) 1.40 metre eninde suni deri üretimi için :
PVC Pasta : 200-500 gr. (1 kg.dan 2,5 mt. uzunluk) I
Plastolin diop : 200-300 gr. (1 kg.dan 3,3-5 mt. uzunluk)
Vayt sprit : 50-100 gr. (1 kg.dan 10-20 mt. uzunluk)
Poliüretan : 250-400 gr. (1 kg.dan 2,5-4 mt. uzunluk)
ham madde kullanılır,
2) Süngerli sun'i deri imalinde PVC emülsiyon,
DOP, stabilizator, azodi karbonamid, kalsit, pigmentler kullanılır.
3) Kullanım yerleri ve kalınlıkların değişmesi metrekareyi etkiler.
Bu konudaki fire oranı ise % 8-10 arasındadır.
DERİ
KAZINTILARI
ic Kemik ve deri kazıntılarının rutubet ve yabancı maddelerden dolayı
% 1,5 oranında firesi normaldir.
ir
1) Küçükbaş ham~mamul deri randıman ilişkileri :
1 adet kuzu derisi hava kurusu
1 kg.'a tekabül eder.
1 »
»
- » tuzlu kuru
1.5 »
»
»
1 »
»
» yaş olursa
2 »
»
»
1 adet koyun derisi hava kurusu . 2 »
»
»
1 »
»
» tuzlu kuru
3 »
»
»
1 »
»
» yaş olursa
4 »
»
»
1 adet kuzu derisi....
...30dm^ mamul verir.
; 1 » koyun derisi.
..OOdırf mamul verir.
2) Deri konfeksiyon için (ortalama olarak)
Boy (em) Zig Napa, Süet dm^ Kuzu kürk adet
a) Erkek
Erkek
Erkek
Erkek
Erkek
yelek
ceket
ceket
Turvakar
Palto
55/62
59/65
65/80
76/92
95/115
150/200
280/320
300/420
420/480
500/640
4/5
7/9
8/10
9/12
11/16
b) Kadın giyim eşyaları imalinde erkeklere oranla ortalama % 5-6
arası noksan deri sarf edildiği gözönünde tutulmalıdır.
DERİ
KONFEKSİYON
•ic Deriden mamul konfeksiyon imalatında kullanılan deri miktarları, be­
den numaralarına göre ortalama sarfiyat tespit edilmek suretiyle aşağıda
gösterilmiştir. Ancak bu ölçüler klasik modeller gözönünde bulundurularak
verilmiştir. Bol pileli, kloş, verev kesimli, büzgülü, iri yakalı, iri cepli, iki
cep üstüste, kapişonlu, pelerinli, katlamalı gibi, deri sarfiyatını arttıran
teferruatlı modeller için aşağıdaki miktarlarda % 2 artma, en küçük beden­
lerde de % 2 eksilme olabilir.
—^ Erkek Mont
— Kadın
»
:
:
37 ayak (370 desimetrekare)
35
» (350
»
)
—
—
—•
—
—
—
—
—
—
—
Erkek
Kadın
Erkek
Kadın
Etek
Kadın
Kadın
Erkek
Erkek
Yelek
Ceket
Ceket
Pantolon
Pantolon
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
Elbise
Manto
Palto
Kaban
32
30
26
23
23
55
55
55
40
18
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
(320
(300
(260 ;
(230
(230
(550
(550
(550
(400
(180
»
»
>>
>>
»
»
»
»
»
»
DETERJAN
ic
Koli halinde toptan deterjan dağıtılmasında fire hâsıl olmaz.
DİKtŞ
*
MAKİNESİ
Dikiş makinaları imalâtında mevcut olan pik parçaların döküm firesi:
— Döküm, kupol ve döner ocakları ile yapıldığında;
ergitme ve döküm fire oranı: % 7-%9,5
— Döküm, endüsksiyon ocakları ergitmesiyle yapıldığında;
ergitme ve döküm fire oranı: % 3,3
— Dikiş makinası kafa ve tabla kısımlarının montaj esnasında kırılaıv
veya çatlayanlar, yukarıda bildirilen ocaklara şarj edilerek tekrar
ergitilir ve döküm yapılır ve neticede aynı fire oranları meydana
gelir,
Mekanik taşlama, işleme firesi; işleme esnasında yanlış delme, freze­
leme ve dökümden gelen parçaların işleme yerlerinde karıncalanma çık-^
ması durumlarında % 6 ilâ % 9 arasında fire verebilir.
DONDURMA
ic Hazır ambalajlı dondurma kolilerinin düşmesi, patlaması, yanlış yük­
leme gibi nedenlerle servislere yüklenirken yapılan zayiat'% 1-2 civarın­
dadır,
îade alınırken yapılan zayiat da % 1-2 arasında, kolilerin açıklarak
dolaba konması durumunda bazı mamullerde şekil bozukluğu görülebilir.
Yine kolilerin düşmesi sonucu bir miktar zayiat olabilir.
Elektrik kesilmelerinde, soğutucunun kapakları açılmadan 2-3 saat
mamul muhafaza edilebilir, bu süre zarfında mamul soğutuculu servis
arabalarına alınır, ya da buzla korunur. Bunlar mümkün olamadığın­
da eriyen mal fabrikada imha edilir. Buradaki zayiat miktarı o anda do^
lapta bulunan miktardır.
Bunların yanında gerek İstanbul servis araçlarında, gerekse, Anadolu'
ya giden servis araçlarında arızadan dolayı meydana gelen zayiat da var­
dır. Özellikle nakil sırasında araçların soğutma ünitelerindeki bozukluklar
tüm malın özelliklerini bozduğu için olduğu gibi zayi olmaktadır.
DÖKÜM
(PİK ve BRONZ)
^
Pompa imalatı ile ilgili olarak pik ve bronz dökümünde fire nisbeti, dö­
küm kalitesi işleme tezgahı ve sistemlerine göre değişmekle birlikte pik
ve bronz dökümünde % 7-10, taşlamada % 1-2, diş açılma esnasında ise
% 2-3 civarında olabilir.
DUVAR
KAĞITLARI
^
Gofreli veya kalın duvar kâğıtları kaplamasında (pia ve masüz gibi)
metrekareye ortalama 50-70 gr. glotolin tutkal kullanılır.
Diğer kâğıtlarda ise metrekareye ortalama 30-50 gr. glotolin tutkal kul­
lanılır.
Büyük desenli kâğıtlarla metrekare hesabiyle kaplama yapıldığmda
% 12, ufak veya düz desenli kâğıtlarda ise % 6 civarında fire verilebilir.
ir Her nevi duvar kâğıtları ve duvar kâğıdı tutkalları tatbikat esnasında
% 1 civarında fire ve zayiat verebilir.
— EF —
EGZAHANE
İr Eczalıanelerde perakende satılan tıbbı müstahzarat ve veteriner ilâç­
larının miadı geçmiş olması, bekletilme, yeni ilâçların çıkması ile elde kal­
ma, nakil anında kırılma, imalat esnasında dökülme gibi nedenlerle % 3-5
civarmda fire ve zayiat verebilir.
EGZAHANE
ve
EGZA
DEPOLARI
İr Eczahane ve ecza depolarında, toptan ve perakende satılan muhtelif cins
emtianın (tümü üzerinden ve miadı geçip iadesi mümkün olmayan ve bü­
yük bir yekûn tutan mühtahzarlar da gözönünde tutularak) fire ve zayiat
nisbeti ortalama % 2 (yüzde iki) dir.
Şekerden mamul kıldökücü müstahzarda fire nisbeti :
İmalat esnasında % 10 (bütün macunlarda), ambalaj.plâstik kap ise
% 5, cam ise % 10 olarak kabul edilebilir.
ir Ecza depolarında satılan maddeler alelitlak % 5 fire ve zayiat verebi­
lir. Uçucu maddeler muhafaza edildikleri ambalaj uı cinsine göre daha yük­
sek fire verebilir. ^
. •
EKMEK
ir
a) 71,5 kg. gelen bir çuval undan yanık ve fire hariç 96 kg. ekmek çık­
maktadır.
b) Tuz, çuval basma 1.000 gr.'dır.
c) 1 çuval un için yaz sezonu 1,5 veya 2 kg., kış sezonu için 2,5-3 kg.
maya kullanılır.
d) Un, tuz, maya kullanımında % 3 fire meydana gelmektedir.
e) Bir paket maya 500 gr.'dır. ^
Not : Ekmek ağırlığı 500 gr.'mm altında olursa fire fazlalaşır..
E LEK TR i K MA LZ EMELE Ri
ıkr Elektrik Kablosu
ll/2mm^ ile 10 mm- araşmdaki kesitlerde plâstik izoleli bakır elektrik
kablosu imalinde bakır ve plastiğin verebileceği fire % 2 ilâ % 3 (yüzde ikiyüzde üç) arasında olabilir.
*
Aşağıda isimleri yazılı elektrik malzemelerinin perakende ve toptan
satışlarında verilebilecek bozuk ve tartı fireleri hizalarında gösterilmiştir :
Kapalı fiş
Balast
Spiral Kromlikel
Tablo Sigortası
Ütü
Spiral Telefon kordonu
Elektrik Buşonu
Mikanik
Starter
EMAYE
LİNYİT
%1
%1
°/ö 1
%3
%1
. %1
%3
% 1
%3
SOBASI
*
Emaye Linyit Sobasının yapılışına ait proses ve plânlar (imalat hazır­
lığı, imale sevkedilen saç miktarı, işlemlerin adedi ve mahiyeti) ve nihaî
mamulün plânları incelenmeden imalat safhasındaki firenin tesbitine im­
kan yoktur.
İmalat sonrası «emayeleme» safhasında azami fire % 1 olabilir.
Emayelenmiş mamul sobanın sevkiyat öncesi ambarda, ambalajlanma
sırasında veya muhafaza edildiği esnadaki fire oranı % 0,5 olabilir.
Mamulün sevkiyatı esnasındaki (kamyon veya trenle) fire ise % 2,5-3
civarında bulunabilir.
EMAYE
Y Ü V A R L A K - T E P S İ - T AB A K - K A S E
k Emaye yuvarlak tepsi, tabak ve kase im'alâtmdaki fire ve zayiat nisbetini iki kademede düşünmek gerekir ı
a) Saçın yarı mamul hale gelene kadarki safhada ortaya çıkan fire
oranıdır ki, ortalama % 23-24 dolayındadır.
b) Saçın yarı mamul hale geldikten sonra emayelenip mamul hale
gelene kadarki safhada zayiat oranı ortalama % 5 dir.
Şu husus özellikle belirtmelidir ki, verilen doneler her firmaya göre
çalışma şekilleri, emaye hammaddesi ve saçın özellikleri dikkate alındığın­
da değişik değerler ortaya çıkabilir.
ET
1 — Müşteriye verilen etlerin hayvandan kesilmesi parçalanması ve
tartılması sırasında kopup fırlamaları ve müşteri lehine atılan kemikler dolayısıyle ortalama terazi fire nisbeti % 2-2,5 (Yüzde iki-iki buçuk) arasın­
dadır.
2 —• Mezbahada kesilip tartıldıktan sonra kasap dükkanına teslim edi­
len etlerin kurumasından, sidik torbası ve gât bağırsaklarının atılmasın­
dan, hayvanın karnının yarılmasından ve mezbaha kilosuna dahil olan su
ve pisliklerin akmasından etlerin kokma ve bozulma gibi haller karşısın­
da imha edilmesinden ortalama olarak koyun-kuzu-sığır-dana-süt dana ve
keçideki sair fire nisbeti;
İstanbul Canlı Hayvan Borsası alım satım teamüllerine göre canlı bas­
kül kilolarında: .
a) Koyun ve keçide
b) Kuzularda
c) Sığır ve danalarda
% 5 (yüzde beş)
% 3 (yüzde üç)
% 8 (yüzde sekiz)
toMuk firesi düşülmektedir. Ayrıca kesim yapıldıktan kasap dükkâna gi­
dinceye kadar ikinci paragrafta zikredilen maddelerin atılmasından dolayı
% 5-6 (yüzde beş-altı) nisbetinde fire verebilir.
3 —Kesimi yapılmış yaş danası ve sığırdaki azamî ve asgarî kemik
nisbeti % 25-35 (yüzde yirmibeş-otuz beş)
4
Kesimi yapılmış yaş danası ve sığırdaki adet başına azamî ve as­
garî iç yağ miktarı:
Kış mevsimi mallarında % 4-8 (yiizde dört-sekiz) yaz mevsimi malla­
rında -% 1-4 (yüzde bir-dört) nisbetinde iç yağı hesaplanmaktadır.
Perakendeci kasap dükkânlarında satılan her cins etlerin bekleme ve
müşteriye satış yapıldığı esnadaki fire ve zayiat nisbeti % 3'dür.
Kasap dükkânlarında satılan dana, tosun, öküz, inek malak ve manda
etlerinin mevsim ve kalitelerine göre, kemiksiz satılması halinde % 25-35
arasında kemik payı çıkar ki, safi olarak % 65-75 nisbetinde kalır.
ir Tavuk çiftliklerinde kesilen piliç ve tavuk etlerinin çok dondurulmuş
olarak perakende satış yerlerine gelişleri ve bunların satışa verilmesinden
önce çözülen buzdan dolayı piliç ve tavukların % 1 ilâ % 3 oranında fire
vermesi normaldir.
ir Etlerin yurt dışından tam donmuş halde frigorik kamyonlarla getiril­
mesi halinde fire vermez. Ancak, kesilen etler kesildiği yerde, 24-48 saat
bekletildikten sonra kamyona yüklenirse ki, 24 saat sonra firesi kesilen yer­
de kalmaktadır. En fazla % 1-2 civarında fire verir.
*
Canlı hayvanların kesilmeleri halinde ortalama :
Canh sığır (kemikli)
Canlı dana-malak (kemikli)
Canlı sucukluk manda (kemikli)
olarak randıman verebilir.
% 44-46 /
% 44-46
% 52-54 nisbetinde et
Ayrıca kesimi yapılmış sığır, dana, malak ve mandanın azami ve as­
gari kemik nispeti ?/o 25-35 civarındadır.
ET
RANDIMANI
^
1 — Kesilen canlı hayvandan % 50-60 oranında sıfır sakat ağırlıkta et
temin edilir. .
2 — Kesimi yapılan hayvanın imalata girinceye kadar etin soğumasın­
dan ve suyunu bırakmasından dolayı % 23-24 nisbetinde fire verir.
3 — İmalata giren sıfır sakat ette % 14-22 nisbetinde kemik çıkar.
4 — İmalat sırasında % 1 nisbetinde et ziyan olur.
5 —a)
b)
c)
d)
Sucuktaki kuruma nisbeti % 15-35
Salamdaki kuruma nisbeti % 5-15
Sosisteki kuruma nisbeti % 10-20
Kavurma yapılırken etin kavrulmasından dolayı etteki fire
nisbeti % 35-45 arasındadır.
e) Pastırmalık et kuruyuncaya kadar % 30-45 arası fire verir.
100 kg.'lık kuru ete % 10-20 civarında çemen ilave edilir. Sa­
lamlarda fire nisbetleri bağırsağın tabii veya suni olmasına gö­
re değişir. Tabii bağırsağa koyulan salamlar daha fazla fire
verir.
6—- Sucuk, salam, sosis, kavurma pastırma imalatında her bir mamule
et dışında katılan maddeler ve bunların nisbetleri.
Sucuk
Cinsi
Kuyruk
Kırmızı B . .
Zencefil
Kimyon
(Ayıklanmış)
Kişniş
Karabiber
Yenibahar
Kekik
Çemen
Böbrek yağı
Nitrat
Nitrit
C Vitamini
Polifosfat Grubu
Sarmısak
Patates Nişastası
Tuz
Süt tozu
Fıstık -içi
Soya Proteini
5-15 kg.
800 gr..
—
ıı^g.
200 gr.
300 gr.
200 gr.
100 gr.
—
50 gr.
— •
, 50 gr. 300 gr.
Ikg.
—
2,5 kg.
• —
—
Salam
Sosis
Kavurma
15-30 kg. . 18-30 kg.
400 gr.
400 gr.
300 gr.
300 gr.
400 gr.
300 gr.
400 gr.
200 gr.
250 gr.
—
—
—
20 gr.
50 gr.
300 gr.:
300 gr.
5 kg.
2 kg.
500 gr.
400 gr.
. Ikg.
400 gr.
300 gr.
400 gr.
200 gr.
250 gr.
—
—
—
20 gr.
50 gr.
300 gr.
300 gr.
5 kg.
2 kg.
500 gr.
Ik^.
—
Pastırma
-.
—
3 kg.
-—
—
-—
—
, —-
1
. —
5 kg.
—
• 7 kg.
-—
200 gr.
-—
—-
—
—
—
3 kg.
—
2 kg.
—
—
—
2 kg.
NOT :
1 — Yukarıdaki miktarlar 100 kg.'lık ete katılan maddelerdir.
2 —• Bu miktarlar kesin olmayıp ortalama nisbetlerdir.
3 — Firmaların kendine özgü baharat formülleri olup yukarıdaki nisbetler azalıp çoğalabilir.
,
4 — Ete karıştırılan kuyruk yağı miktarı hayvanın yağlılık durumuna
göre değişir.
Yaz aylarında hayvanlar çok yağlı olduğundan genellikle kuyruk
yağı konmaz veya çok az konur.
ETİKET
ir 1 — Kâğıt etiketlerin imali sırasında kâğıtta meydana gelebilecek fire
azami % 3 nisbetindedir.
2 — Alüminyum nıadeni etiketlerde kullanılan malzemenin plâk, şerit,
disk veya levha olmasına ve mamulün de aynı, baskının ebadı ve ara boş­
lukların durumuna göre verilebilecek fire nisbeti değişiklik gösterebilir ve
oranları % 7-15 arasında bulunabilir.
FASULYE
KONSERVESİ
ir
Fasulye konservesi imalâtmdaki ameliyeleri :
1) Uç'kesme, 2) Ayıklama, 3) Haşlama, 4) Pişme ile meydana çıkan
ayıplı fasulyeleri ayıklama, 5),Doldurma, 6) Sterilizasyondur.
Yeşil fasulye, domates, domates suyu ve tuz konserve imalâtında kul­
lanılan diğer girdilerdir.
Normal yeşil fasulyenin 10 kilosundan takriben 11 kutu 3/2 ebatlı fa­
sulye konservesi çıkar.
•
FERMUAR
ir Blucin pantolon imalâtında kullanılan fermuarların taş-yıkama esna­
sında % 3 ile % 5 arasında değişen fire vermesi normaldir.
.
FERMUAR
ve
DÜĞME
k İthal malı fermuar ve düğmelerin konfeksiyon atölyelerinde kırılıp,
bozulması sonucu % 1 ile % 2,5 arasında fire vermesi normaldir.
FINDIK
ir
Fındığın depolanmasından mütevellit % 1-5 fire vermesi normaldir.
FOTOĞRAF
*
Renkli fotoğraf basımındaki fire oranı % 15 nisbetindedir.
FOTOĞRAF
FİLMİ
ic Fotoğraf filmi yıkama ve kâğıda tab etmedeki fire ve zayiat oranı
% 15'tir.
FOTOKOPİ
KAĞIDI
İr A4 fotokopi kâğıdının 21x29,7 ebadına dönüştürülmesindeki fire oranı;
% 4,5 ilâ 5'i bulmaktadır/
FOTOKOPİ
SARF
MALZEMESİ
ık Fotokopi makinalarmda kullanılan toner, developer ilaçları ile durum
isimli hassas fotokopi yedek parçalarının kırılma, parçalanma ve akmasın' dan dolayı verebileceği fire nisbeti % 4 civanndadır.
— 41 —
— G—
GAZ
Frigen-11, Frigen-12, Frigen-22 gazlarını müşterilerin 50-80 kg. civa­
rındaki tüplerine doldurularak dağıtımı esnasında % 2 nisbetinde fire ola­
bilir.
GAZETE
ir Gazete ve mecmua birinci el baş bayiliğinden dağıtım esnasmda mey­
dana gelecek firenin tesbitinde birçok etkenler rol oynamaktadır.
1 — Baskıyı yapan makinalarm özellikleri (Numaratör hataları nede­
ni ile 50'lik desteler 46-47-48-49 adet olarak paketlenebiliyor).
2 — Nakliye esnasında meydana gelebilecek kayıplar ve yıpranmalar.
3 —Paketler genellikle gece dağıtıldığında bırakıldığı yerde vukua
gelebilecek çalınma olayları,
4 — Yine paketlerin bırakıldığı yerde ıslanma -olayları (Ani yağmurlar
nedeni ile)
5 — Paketleme esnasmda meydana gelebilecek kaçaklar.
6 — İadelerin almışı esnasında meydana gelebilecek kaçaklar.
7 — Yaymevlerine iadesi tesliminde daha önceden yapılmış anlaşma­
lar mucibi günü geçmiş yayınların çıkması.
8 — Ulaşım esnasındaki muhtemel trafik kazalarının doğuracağı za­
rarlar vb. Bütün bu hususlar gözönünde bulundurularak fire nisbeti % 2
civarmda olabilir.
GAZOZ
+ Meşrubat imalinde, yükleme ve dağıtım sırasında, dolu şişelerin patla­
ması ve kırılmasından, bayiden uzun süre bekleme sonucu satılmayıp geri
alınarak imha edilmesinden dolayı meydana gelecek zayiat nisbeti satış
miktarı üzerinden % 3'e kadar ^normaldir. (Hem şişe olarak, hem de mamul
olarak).
Meşrubat imali sırasında, şişeye yapılan tazyik sonucu (Tazyiki otoma­
tik makinalarda ve sodalı makinalarda karbondioksit gazı verilirken mey­
dana gelen basınç dolayısıyle) patlayarak şişe kırılmaları olmaktadır. Bu
nispetler makinalarm cinsine, çalışma süratine ve verilen karbodioksit ga­
zının basıncına bağlı olmakla beraber % 0,5 ilâ 1 arasında değişebilmekte-^
dir. (Makinanın doldurduğu şişe miktarına göre). (Yalnız şişe firesi).
'
Yarı mamul hale gelen meşrubatta (Şurupta) şurupluk ile dolum makinası arasında kalan yarımamuller (Boruda kalanlar), cins değiştikçe yani
sadeden meyvalıya geçtikçe, su tazyiki ile dışarı atılarak temizlenir. Bu
arada şurubun terkibinde bulunan tüm hammaddeler kadar (Şeker, benzoat, esans, limontuzu) zayiattır. Zayiat miktarı şurupluk kapasitesi ile şu­
rupluk ile makina arasındaki borunun çapı ve uzunluğuna bağlıdır. Gaz
(Karbondioksit) kaybı tüpün içinde basıncın azalması sonucu kullanılma­
yan kısım ve soda makinasmm veya otomatik dolum makinasmm valfları­
nın komutası olan supapların teknolojik zayiatı olmaktadır ki, makina ti­
pine ve sürate bağlı olarak değişmekle beraber 25 kg.'lık Karbondioksit tü­
pünde 1 ilâ 5 kg. olarak değiştiği nispeten modern meşrubat fabrikalarında
tespit edilmiştir. Daha iptidai tesislerde bu rakam daha çok olabilmekte­
dir. Karbondioksit tüplerini dolduran fabrikanın dolum şekli, dolum sıra­
sında tüplere hava girmesi sonucu ile ve aynı zamanda dolu tüplerin meş­
rubat fabrikasında uzun süre durması ile kaçırması sonucu ilave fire mey­
dana gelmektedir. Sodyum Benzoat hava ile temas sonucu olarak (Ambalaj
şekli ile ilgili veya ambalajın uzun sürede sarfı sonucu ile yine hava tema­
sı neticesinde kullanılamaz hale gelir.) limon tuzu, uzun süreli kullanımda,
aktivite kaybına uğrar, bu ise kullanımı arttırır. Esans depolama sonucu
tamamen veya kısmen kullanılamaz hale gelebilir. Şurup filitrasyonu sıra­
sında kâğıt veya toprak filitre tipine bağlı olarak, şurup muhtevasına gi­
ren şeker, esans, limontuzu, benzoat gibi maddelerde filitrede kalan nim
mamul olarak % 1 ilâ 3 nisbetinde fire normaldir. Meyveli gazozlarda kul­
lanılan meyve konsantrelerinin ambalaj ve depolanmasına bağlı olarak
meydana gelebilen fireler mevcuttur.
Ayrıca yine meyve konsantrelerinin şurup terkibindeki filitrasyon ve
boru kayıpları da olmaktadır.
ic Sade gazoz imalinde;
oranları şöyledir :
sade gazozu oluşturan maddelerin cinsleri ve
Toz Şeker
Limon tuzu
Sodyum Benzol
Sodyum Nitrat
Asgari
Azami
510 kg.
6 kg.
750 gr.
2 kg.
560 kg.
10 kg.
2 kg.
2,5 kg.
Esans için yağ; uçan yağ ise, asgari 350 gr. azami 450 gr.; ekstrak tipi
ise, asgari 4 kg. azami 5,5 kg.
1000 İt. şurubu prenıiksi makinede gazoz haline getirebilmek için asga­
ri 50 kg. azami 60 kg. karbondioksit; satrotörlü makinede ise, asgari 60 kg.
azami 100 kg. karbondioksit gereklidir.
1000 İt. şurup genelde, 4000 İt. su ve karbondioksit ile karışıp 5000 İt.
mamul iade eder.
Mamul şişelenmek üzere doluma girerken muhtelif yerlerde % 2-3 za­
yiat verir. Daha sonra verebileceği fire ve zayiat oranı dolum makineleri­
nin tiplerine göre değişir.
GIDA
Kuru barbunya
Bulgur
Kuru mercimek
Makarna
•
Nohut
Pirinç
Kuru soğan
Patates
MADDELERİ
(KURU)
Yaz aylarmda
fire nisbetleri
Kış aylarmda
fire nisbetleri
%1'e kadar
%1'e kadar
% 1'e kadar
%1'e kadar
% l'ekadar
% l'ekadar
% 5'e kadar
% 5'e kadar
% 0,5'a kadar
%0,5'a kadar
% 0,5'a kadar ^
% 0,5'a kadar
% 0,5'a kadar
% 0,5'a kadar
% 2'ye kadar
% 2'ye kadar
^
Pirinç ve bakliyat gibi emtia, taşıma, bekleme, tahmil ve tahliye esna­
sında normal şartlar altında % l'e kadar fire ve zayiat vermesi normaldir.
^
Nohut ve fasulyenin nakliye firesi % 1,5'dur. Muhafaza firesi de 6 ay
için % 1 civarındadır. Şayet muhafaza 6 aydan az olduğu takdirde % 1 fi­
renin orantıya göre ayarlanması gerekir.
^
Fasulye:
1) Bekletilmeden toptan satışlarda fasulyenin fire durumu, yetiştiril­
diği bölgeye göre değişik durum arzeder. Karadeniz havalisi (Düz­
ce ve Adapazarı dahil) mahsulü yumuşak fasulyede % 1-2 nispe­
tinde fire olur. Anadolu havalisi mahsulü olan sert fasulyede fire
olmaz.
2) 4 ay bekletildikten sonra yapılan ^toptan fasulye satışlarında;
a) Karadeniz havalisi mahsulünde % 2-3,
b) Anadolu havalisi mahsulünde % 1
nisbetinde fire olur.
Yeşil Mercimek :
1) Bekletilmeden toptan satışta fire söz konusu değildir.
2) 4 ay bekletilmesi halinde % 0,5-1 fire olur.
Nohut:
1) Bekletilmemesi halinde fire söz konusu değildir.
2) 4 ay bekletilmesi halinde % 05 fire olur.
' ^.
Kalburlanma esnasındaki fire durumu:
1) Fasulyede % 3-4 nispetinde,
2) Pirinç arızî halde kalburlanır, içindeki yabancı maddeye göre fire
durumu değişir, % 5-10 nisbetinde olur.
3) Yeşil mercimek, Ankara havalisi mahsulünde % 6-8 Yozgat ve
Kayseri havalisi mahsulünde % 3-5 nisbetinde fire olur.
4) Nohutta % 3-4 nisbetindedir.
İr Pirinç : % 1 boş çuval darası kaydı, % 2'si paketlenirken olmak üzere
toplam % 3 nisbetinde fire verebilir.
Dermason Fasulye : Paketleme esnasında
bilir,
ı
% ı nisbetinde fire vere­
Nohut: Paketleme esnasında % 1 nisbetinde fire doğabilir.
Bulgur : Paketlenmesi sırasında % 2 nisbetinde fire verebilir.
„ Yeşil ve Kırmızı Mercimek : Paketlenmeleri esnasında % 1 ile % 2 ara­
sında fire verebilir.
Barbunya : Paketlenirken % 1 nisbetinde fire verebilir.
Kırık Pirinç: % 1 çuval darası kaydı, % 1'i de paketleme esnasında
olmak üzere % 2 nisbetinde fire verebilir.
G O F R E T
ık
Gofret imalâtı sırasında % 30 civarında fire ve zayiat olabilir.
G Ö M L E K
ve
P I J A M A
Gömlek ve pijamaların kesimi, dikimi esnasında doğabilecek fire nis­
beti, kumaşın cinsine, çizgili veya ekoseli olmasına göre % 1 ile % 3 ara­
sında değişiklik gösterir.
G Ö Z L Ü K
^
Gözlük camı ithalinde
Gözlük camı toptan satışında
Gözlük çerçevesi ithalinde
Gözlük çerçevesi toptan satışında
nisbetlerinde fire vermesi normaldir.
C A M ı
% 2-3
%2
%2
% 2
—
Gözlük camı ve çerçevesi için kabul edilen fire her envanterde (yıl so­
nu yapılan sayım) nazarı itibare alınır.
ir 1) Gözlük camlarının yurt içinde muhtelif sebeplerle yapılan nakil
ve paketleme dolayısıyla fire nişbetinin % 5-6 civarında,
2) Gözlükçülerin perakende satışlarında, camların kesilerek, çerçeve­
ye monte edilmesi için yapılan çeşitli işçilik safhalarında ortalama fire niş­
betinin % 20 civarında olması normaldir.
G Ü B R E
H A M U L E S I
ir Gübre hamulesinin deniz yolu ile nakliyesi esnasında doğabilecek fire
nisbeti azamî % 2 civarındadır.
G Ü L
Y A Ğ ı
ık. Müstahsillerden alman gülyağmm ihracı için yapılan filtraj ve bunla­
rın muhtelif ölçülerdeki ambalajlanması sırasında gülyağı % 2'ye kadar fi­
re verebilir.
GÜMÜŞ
ir Ham gümüş olarak tepsi, tabak, şekerlik, vazo, şamdan, kaşık v.s. fa­
son yaptırıldığında polisaj esnasında % 4 ile % 6 civarında fire ve zayiat
meydana gelebilir.
—H
HALAT
^
Katranlı halat (korda) depoda bekletilme süresinde ilk 6 aylık devre­
de % 7 ilâ % 10 civarında fire verebilir. Bu süre sonunda, kor damn tama­
men kurumuş olması nedeniyle herhangi bir fire ve zayiat vermesi müm­
kün değildir.
HALI
*
Makina halılarının döşenmesinden mütevellit
nisbetinde zayiat vermesi normaldir.
% 5-6 (yüzde beş-altı)
*
Halıların müşteriye teşhiri esnasında açılıp, kapatılması, sıcak yerde
kalması, yerde serili durmasında herhangi bir şekilde fire vermesi bahis
kollusu değildir.
Ancak metre ile alınıp satılan halıların yıkanmaları
% 2 nisbetinde fire vermesi mümkündür.
*
sonucu % 1 ilâ
ÎPEK HALI:
1 m2 8-10 No.lu Hereke ipek halıya 6.000 gr. ipek kullanılması gere­
kir.
4.500 gr. düğümlük
250 gr. ince atkılık
250 gr. kaim boy atkısı
100 gr. çözgülük
•Fire
Gr.
% 67
—
—
% 33
3.015 gr.
—
—
330 gr.
3.345 gr.
1 m2 halıda kalan ipek miktarı 2.655 gr. olup fire
%55,80 dir.
ve zayiat oranı
*
YÜN, Pi^MUK
HALı:
A — Nakliye-Ambar Fireleri :
a) Yün ipliği ham maddesi fireleri :
' 1) Taşradan gelen yün, yapak, tiftik, kasapbaşı ve çorap açmtısı
yünün nakliye firesinin % 3-5,
2) Bu maddelerin ambar firelerinin % 2 olacağı tesbit edilmiştir.
b) Yün ipliği fireleri :
1) Taşradan gelen yün halı ipliklerinin merkezdeki ana ambara
nakliyelerinde büjün mevsimlerde % 2 fire verebileceği,
2), Yıl içinde ambardan geçen boyalı ve boyasız her nevi yün halı
ipliklerinin ambar firesinin ortalama % 3 olacağı,
3) Merkez ambarlarından taşradaki imalât ambarlarına yapılacak
yün ipliklerinin nakliye, tahmil ve tahliyesinde % 3 fire verebileceği,
4) Halı yün ipliklerinin tezgâhlara intikalinden mamul halı hali­
ne gelinceye kadar % 4-5 nisbetinde fire verebileceği,
5) Halı imalâtı için yukarıda belirtilen safhalardan geçen yün ip­
liğinin halı imaline gelinceye kadar vereceği TOPLAM fire nisbetinin (Bo­
yama fireleri hariç) % 12-13 olabileceği tespit edilmiştir.
B) Yapak, Yıkama fireleri:
Halı ipliğinde kullanılan yapağıların sebil, veya İç Anadolu, Ege, Şark,
Trakya malı gibi çeşitli bölgelere ait olması, yapağının kalın veya ince el­
yaflı, çok kirli, çakıldakİL, gömlek veya döküntü gibi hususiyetleri randı­
mana etki etmektedir. Bu hususlar dikkate alındığında;
1) Kirli,yapağı yıkamasında % 45-55 arasında temiz yapağı elde
edilebileceği tesbit edilmiştir.
2) Kirli yünden elde edilen temiz yün tesbiti gayet güçtür. Kirli
yün denen tabak yününün çok veya az kireçli olması, temiz ^veya çok kirli
olması, yıkama şeklindeki çeşitlilikler, yıkanmadan yalnız toz' çarkından
geçirilerek kirecinin alınması gibi çeşitli faktörlere göre elde edilen temiz
yün randımanları çok değişik rakamlar arzetmektedir. Buna göre yıkama
sırasında;
a) Kırkım kuzu yünü % 10-20
b) Kirli tabak yünü % 20-40
c) Toz çarkından geçirilen kirli yünlerin % 18-20 arasında fire vere­
bileceği tesbit edilmiştir.
-
C) Yün ipliği Harman Randıman Firesi :
a) Yün ipliği yapmak için liazn-lanan, harman, yıkanmış yapak, güz
yünü, kasapbaşı yün, çorap açmtısı yün ve tarak altı gibi tâli hasılattan
meydana gelmişse, harman bünyesindeki ham maddelerin değişik nisbetlerine göre % 70-90 arasında yün ipliği elde edilebileceği,
b) Hazırlanan harman, yalnız yıkanmış yapağı ve yünden teşekkül et­
mişse harman bünyesindeki yün yapağı nisbetleri ve bunların elyafının
uzun ve kısahğına göre % 80-90 yün ipliği elde edilebileceği tesbit edil­
miştir.
c) 1 - Hazırlanan harman, % 80 Anadolu yapağısı % 15 kuzu yünü
veya besi yününden teşekkül ettiği takdirde, yoluk ve tarak altı gibi tali
hasılat nişbetinin % 5-6 arasında olabileceği,
2-Hazırlanan harman, % 30-60 nisbetinde yapağıdan olduğu tak­
dirde, yoluk, tarak altı gibi tali hasılatın %'15 yükselebileceği,
3 - Tarak altı ve Yoluk gibi tali hasılat satışa arz edilmeyerek
% 75-80 eksiği ile harmana katıldığı için ayrıca hasılat kaynağı olarak mü­
talaa edilemeyeceği, tesbit edilmiştir.
D) Boyama Fireleri:
Yün ipliklerin boyanması esnasında vereceği fire bu ipliği meydana
getiren yapak ve kasapbaşı yünün sıcak su veya sodalı su ile yıkanıp yı­
kanmadığına, harmana giren maddelerin nisbetlerine göre fire nişbetinin
asgari ^/o 8, azami % 15 olabileceği tesbit edilmiştir.
E) Hah İmalinde Kullanılan Pamuk İpliği Firesi:
1) Gerek çile, gerekse bobin halindeki pamuk ipliklerinin katlama ve
bükümlerinde, % 5'e kadar fire verebileceği,
2} Katlanıp bükülerek atkı ve direzi haline getirilmiş pamuk iplikle­
rinin tezgâha intikâline kadar % 3 fire verebileceği, tesbit edilmiştir.
•F) Tali Hasılatın Sarfiyat Kabul Edilmesi :
Son yıllarda kırpık, çekinti ve saçakların bedelsiz olarak işçiye bırakıl­
ması teamül haline gelmiş olduğu cihetle, kırpık, çekinti ve saçağın tali ha­
sılat olarak değerlendirilmeyip sarfiyat olarak kabul edilmesinin gerekece­
ği tesbit edilmiştir.
G) Halı Yıkama Pireleri:
a) İsparta tipi halıların yıkanmasında % 2-3 arasında fire vereceği,
b) İnce halılarda yıkamada çekme firesinin % 3 olabileceği, tesbit
edilmiştir.
H) İsparta Tipi Halılarda Yün ye Pamuk İpliği Sarfiyatı:
İsparta tipi halıların çeşitli kalitelerinde aşağıdaki ortalama miktarlar­
da yün ve pamuk ipliği sarf edildiği tesbit edilmiştir.
Hah Cinsleri
85.800
85.000
82.500
78.000
75.000
72.000
Yün ipliği Sarfiyatı Kg.
Düğümlü Halılar için
Düğümlü Halılar için
Düğümlü Halılar için
Düğümlü Halılar için
Düğümlü Halılar için
Düğümlü Halılar için
3.500
3.300
3.100
3.000
2.900
2.800
Pamuk İpliği Sarfiyatı
Atkı kg.
Çözgü kg.
1.000
1.000
1.000
1.000
1.000
1.000
0,900 '
0,900.
0,850
0,850
0,800
0,800
I) ince Kaliteli Halılar ve Yün Halılar :
Son yıllarda, bölgede atkısı ve çözgüsü yün halılar ile ince kaliteli, halı­
lar dokunmaya başlanmıştır. Bu halılara sarf edilen ilme, atkı ve çözgü
miktarları ile bunlardan tâli hasılat olarak elde edilen kırpık, çekinti, sa­
çak miktarları aşağıdaki cetvelde tesbit edilmiştir.
a) Atkısı, çözgüsü pamuk ipliğinden olan Halılar :
Hah cinsi Yün ipliği kg.
Çözgü Atkı kg.
40x50
40x40
32x40
30x30 *
50x50
60x60
0,850
0,850
1.000
1.000
1.100
1.000
4,5-5
4,5
4
3,5
5,5
5,5
1.750-2
1.600
1.600
1.250
2.250
2.500
Kırpık-Çekinü kg. Saçak kg.
1,250
0,900
0,900
0,800
1.500
1.750
0,200
0,250
0,250
0,250
0,250
0,250
b) Atkısı ve çözgüsü % 100 yün olan Halılar :
Atkısı ve çözgüsü yün ipliği olan 30x40 - 34x44 - 30x50 kaliteli halılar­
da (Atkı-çözgü dahil) bir metre karesine 5 kg. yün ipliği kullanıldığı, bu
halılarda bir metre kareden 250 gr. saçak, 1 kg. kırpık ve çekinti çıktığı,
c) Gerek ince halılarda, gerekse % 100 yün halılarda elde edilen sa­
çak, kırpık ve çekinti bedelsiz olarak işçiye bırakılmakta olduğu,
d) Genel olarak yeni dokuma bölgelerinde ve yeni Öğrenen işçiler ta­
rafından dokunan halılarda, yukarıda tesbit edilen yün ve pamuk ipliği
sarfiyatlarında normal miktarlar dışında % 5-10 arasında ayrıca bir zayiat
vermesinin normal olduğu, tesbit edilmiştir.
^
Dokumasız yer halılarının döşemesinde döşenen yerin şekline göre
% 2-3 civarında fire ve zayiat verilebilir.
HAYVAN
YEMLERİ
ir Aşağıda isimleri, yapılı hayvan yemlerinin satın alınmasından, işletme­
ye gelinceye kadar ve satılması sırasında meydana gelebilecek fire oranla­
rı hizalarında gösterilmiştir.
Razmol
Kepek (Kırmızı)
Kepek (Kuru)
Kepek (Çıplak) .
Kepek
Yağlı küspe
Arpa
Yulaf
Kırıntı ,
Kırma
Toz
Keten Küspesi
Tavuk yemi pelet
Piliç yemi pelet
Civciv yemi pelet
Süt ineği yemi pelet
Civciv yemi toz
Piliç yemi toz
Tavuk yemi toz '
Ex. Ex. un (Çuval)
Lux un (Çuval)
Tekkulak (kırmızı)
Süt ineği yem toz
%0.3
% 0.3
% 0.1
% 0.7
% 0.3
% 0.5
% 0.2
%0.2
% 0.2
% 0.2
% 1.
%2
% 0.3
% 0.3
%0.3
% 0.3
%0.2
% 0.2
% 0.2
%0.2
% 0.2
%0.3
% 0.2
Ancak bmılar norıııal firelerdir. Nakliyenin yapıldığı vasıta, ambalaj­
lama ve nakil esnasında gösterilen ihtimama göre normal fire nisbetlerinde değişmeler olabilir.
.
ir Yem sanayiinde hammadde olarak kullanılan balıklar hamsi ve istav­
rittir. Hamsinin fire oranı ortalama % 70, istavritin fire oranı ortalama
% 85'tir.
Kemik ise, hayvan yemi haline gelinceye kadar % 40-50 civarında fire
verebilir.
HELVA
ir Helva imalinde kullanılan glikozun verebileceği fire nisbeti % 15-18
(yüzde onbeş-onsekiz) arasındadır.
Her nevi helvanın her mevsimde perakende satışında husule gelen za­
yiat nisbeti ise % 2-3 (yüzde iki-üç) arasında bulunmaktadır.
ir
Helva imalinde % 2-4 civarında fire olabilir.
ir
Tahin Helvası ve Bal
Tahin helvası imalât ve ambalajlanmasında, tahinin işlenip şişelenip
konserve edilmesinde % 1-2, balın işlenip kavanozlanmasmda % 4-5 civa­
rında fire ve zayiat olabilir.
—
HİDROLİK
FREN
YAĞI
ir Fıçılı Hidrolik fren yağı nakliyesinde taşıma hasarı dışında fıçı açıl­
madığı sürece hiçbir fire ve zayiat düşünülemez.
HİNDİSTANCEVİZİ
^
Taze Hindistan cevizi yaş meyve olarak mütalâa edildiğinde, katedilen
yolun uzunluğu, hava ısısının değişimi gibi nedenlerle % 15'e varan fire
verebilir. Fire nisbeti dış görünmünden değil, içinin yeşillenmesinden an­
laşılır.
HUBUBAT
*
.Buğday :
1) Buğdayın temizlenme esnasında bünyesindeki yabancı maddelerin
miktarı kadar fire ve zayiat verir. Bunun dışında öğütülme esnasında her
hangi bir fire ve zayiat bahis konusu olmayıp buğdayın nem kazanması
suretiyle ağırlığı artabilir.
«
2) Un ve irmik imalinde yabancı maddeler taş, toprak, fiğ, karanııl
v.s.'den oluşur,
3) Buğdayın fabrikalarda un haline gelirken yıkanma ameliyesi esna­
sında almış olduğu nem ve ayrıca sert buğdaylara verilen sudan mütevellit
ağırlık artışı buğdayın cinsine ve bünyesindeki rutubet miktarına göre de­
ğişebilmekle beraber ortalama olarak % 1-2 civarında bir artış meydana
gelebilir.
*
1 — Aşağıdaki yüzdeler, buğday bünyesindeki yabancı madde nisbetine ve buğdayın normal veya fazla kırıklı olmasına göre değişir.
2 — Temizlenmiş buğdaydan % 80 un (80 randımanlı), % 21 kepek,
razmol alınır. 80 randımanlı unlarda ekseriyetle bonkalite çekilmez. Arzu
edilirse % 1 civarında alınabilir. (Bu piyasada çift sıfır tek sıfır tabir edilir
o takdirde buğdayın cinsi ve verimine göre % 79-95,5 un ve % 1-1,5 bon­
kalite alınabilir.
Bonkalite alındığı takdirde, takriben % 79,5 un ve 21,5'e kadar razmol
ve kepek alınır (yani 100 kg., temizlenmiş buğdaydan rutubet farkı ile be­
raber 101 kg. civarında un ve tali hasılat alınabilir.)
,3 — Buğdayın cinsi ve kalitesine göre : temizlenmiş buğdaydan %74 76 takriben 74/76 randımanlı un, % 5 bonkalite, % 21 razmol kepek elde
edilir.
4 —Gıda nizamnamesine göre; çavdar nisbeti, buğdayın bünyesindeki
çavdarla birlikte % lO'nu aşamaz. Buğdayla beraber kırılır. Ayrıca bir yan
ürün veya fire mevzuu bahis değildir.
5 — Un 74/76 randımanla çekildiğinde takriben 80 randımana kadar
(yani % 5-6) ikinci kalite un verir, buna bonkalite denir.
Un fabrikalarında imalâta verilmek üzere dökme olarak kamyonla
sevkedilen buğday ve çavdarın, doldurma-boşaltma ve nakli sırasında nor­
mal şartlarda verebileceği fire nisbeti % l'i geçmez.
k Buğday, kepek ve razmolun yıllık fire ve zayiat nisbeti takriben % 0,5
ilâ % 1 civarındadır. Ancak bu oran, bahsi edilen emtianın muhafaza edil­
diği yerin durumuna, muhafaza süresi içindeki hava şartlarına göre deği­
şebilir.
Buğday, kepek ve razmolun normal şartlarla doldurma, boşaltma ve
nakli sırasında verebilecekleri fire ve zayiat nisbetleri ise nakil vasıtasının
cinsine (kamyon, traktör, demir ve deniz yolu) hava şartlarına, nakliyenin
dökme'veya çuvallı oluşuna göre değişmekle birlikte, bu oranın da % Ve
kadar olması normaldir.
*
Buğday:
Normal ve bazen çift aktarma suretiyle nakliye esnasında ve açıkta
depolama sebebiyle buğdayın verebileceği fire ve zayiat oranı % 1,5 ilâ
% 2'ye kadar normal kabul edilebilir.
ir
Kendir
Tohumu:
Kendir tohumu azami % 3'e kadar, İstanbul'da deniz kenanndaki bir
depoda çuvallı olarak muhafaza edilen kendir tohumu ise, Ağustos-Eylül
ayları içinde daha fazla fire vereceğinden, böyle yerlerdeki fire nisbeti
% 5'e kadar yükselebilir.
ir
Küspe:
İstihsal edildiği ilk ayda % 3, müteakip aylarda % 1-1,5 arasında, mal
aynı yerde kalıp üzerinden bir yaz geçerse % 5'e kadar fire verir. Ancak
bütün yekûn nisbeti % dO'u geçemez.
*
Çeltik:
r
•
•
•
Herhangi bir suretle ıslatılmış çeltikler kurutulduktan sonra % 15-25
oranında fire verir ve eski durumuna göre evsafından kaybedeceği için,
alacağı şekle göre değeri de % 20-40 oranında düşer.
HURDALAR
*
Hurda emtianın oksidasyon (pas) kurum, toprak ve kireçlenme, yükle­
me, boşaltma, nakliye v.s. aşağıda bilfiiren durumlar neticesi verebileceği
fire nisbetleri:
1) Hurda bakır (mutfak eşyası, tencere, kazan v.s.)
2) Hurda alüminyum (mutfak eşyası, tencere, kapkaçak, otomobil karoserlerinden ve muhtelif motor
ve makinalardan çıkma)
3) Hurda sarı (pirinç) ve tornadan çıkma sarı talaş
4) Hurda kızıl (bronz) ve tornadan çıkma kızıl talaş
5) , Hurda pik (döküm)
6) Hurda teneke (çöplükten toplanmış muhtelif te­
neke, boya ve konserve kutuları)
7) Hurda demir
8) Hurda kurşun
9) Hurda çiniko
10) Hurda amtimuan (ordubozan)
11) Hurda akü
12) Hurda naylon (plastik ayakkabı eskileri)
% 1,5-2
% 1,5-2
%1 -1,5
% 1 -1,5
%1
%5
%2
% 1,5
% 2,5
%5
%5
% 7.
ir - Teneke hurdası, çelik ve pik talaşı, köylü toplama hurdası, kaporta
parçaları, eski sobalar, eskimiş variller ve ithâl hurdalarm ark ocaklarm-
da işlenmek üzere fabrika dahiline gelinceye kadar ve fabrika dahilinde
aşağıda hizalarında gösterilen miktarlarda fire verebilir.
1)
2)
3)
• 4)
5)
6)
Boşaltma, yükleme ve taşıma firesi
Tufal firesi
Stoktaki hurdaların oksidasyon firesi
Toprağa karışma firesi
Ocağa geri verme firesi
a) İmalât firesi
'
b) Metal olmayanlarda (plastik, çöp, paçavra)"
HURDA
% 01
% 02
% 02
% 01
% 01
% 01
% 03
DEMİR
ir 1) Hurda demirin dış kenarlarının uygun pres ve makas kullanılarak
kesilmesi sırasında arta kalan parçaların şekil ve büyüklüğü çok değişik
olacağı cihetle ortaya çıkacak arayış hakkında her vakit geçerli bir rakam
verilmesi mümkün değildir. Her parti hurdanın ayrı incelenmesi gerekir.
2) Kenarları uygun pres ve makas kullanarak kesilen saçların soğuk
düzeltilmesi sırasında silme ameliyesinde kayda değer bir fire söz konusu
değildir.
3) Sıcak haddeleme suretiyle silme yapıldığında :
a) Hurda demirin üzerindeki oksit tabakası kalınlığına bağlı ola­
rak değişmek üzere % 10 civarında tufal firesi ortaya çıkar.
b) Standart boyda (6 mt) imalata teşebbüs edildiğinde % 15-20 ci­
varında ıskarta çıkabilir. Bu artık demirler esas demir fiyatının
1/3'üne satılabilir ve izabede değerlendirilebilir.'
4) Saç levhaların depoya almışı ile satışı âırasmda normal şartlar al­
tında ortaya bir fire çıkmaz. Sadece tartı farkı olabilir.
*
inşaat demiri, kaim saç, profil, mil gibi hurda demirler imalatta kulla­
nılmadan satılırsa % 1 ilâ % 2 nisbetinde fire ve zayiat verir. İmalatta kul­
lanılırsa bunun tesbiti imkansızdır. Çünkü % 5 fire ve zayiat verdiği gibi
imalatın şekline göre % 25 hatta % 40 dahi fire ve zayiat olabilir. İmalat­
tan artan fire halindeki hurda demirler hurda bedelinden % 30 eksiğine
değerlendirilir.
HURMA
ir Hurmanın nakliye anında % 6 civarında fire ve zayiat verebileceği tes­
bit edilmiştir.
- l İ -
ITRİYAT
ir
Kolonya Losyon, Parfüm:
Kolonya, losyon, eau de toilette parfüm imalatı, doldurma, nakliye, sev­
kiyat ve alım-satımı aşamalarında meydana gelebilecek fire ve zayiat nis­
betleri şöyledir:
a) Gerek Tekel İdaresinden alkol alımı esnasında, gerekse satın alı­
nan bu alkolün firmaya nakli sırasında % 3'e kadar ,
b) İmalât safhasında % 5'e kadar,
c) Cam ve plastik şişelere doldurmada % 2,5'e kadar,
d) Mamul malın sevkiyatı sı^-asmda.% 2'ye kadar,
e) Ayrıca cam ve plastik şişelerin kırık ve kusurlu çıkma sebeplerin­
den % 3'e kadar,
f) İmalât safhasından esans zayiatı % 2'ye kadardır.
ITRİYAT
DEPOLARINDA
rk Itriyat depolarında toptan ve. perakende satılan muhtelif cins emtia­
nın (miadlı, emtia olmadığı için) ortalama % 1 (yüzde bir)'e kadar fire ve
zayiat vermesi normal kabul edilebilir.
İÇ
ÇAMAŞIRI
k Fanila, don, kaşkorsenin dışarıda yaptırılmasında kasar ve ütü firesi
% 3 ilâ % 6, konfeksiyon firesi % .10 ilâ % 20 oranında olması normaldir.
Sakat durumlarda ise kumaşın dokunduğu makina ve kullanılan ipliğe göre
değişir. Bu miktar piyasada % 5 ilâ % lO'a kadar kabul edilir.
ic Pamuk ipliğinden fanila imar edilirken numaraları aşağıda belirtilen
pamuk iplikleri hizalarında gösterilen miktarlarda fire ve zayiat verebilir.
6/1 no.lu iplik ortalama
12/1 »
»
»
16/1 »
»
»
20/1 »
»
»
24/1 »
»
»
30/1 »
»
»
36/1 »
»
»
40/1 »
»
»
50/1 »
»
»
İÇKİLİ
^
% 6-7
% 5-6
% 5-6
% 5-6
% 4-5
% 4-5
% 4-5
% 4-5
% 3-4
LOKANTA
İçkili ve müzikli bir lokantada içki ve yemek firesi mevcuttur.
1 — Hazırlanan mezelerin yenmeyip bozulması,
2 — Bazı müşterilerin parasını ödemeden kaçması,
3 — Çarpışma sebebiyle bardak kırılması veya içkilerin dökülmesi,
4—^ Bazı s.ebeplerle müşterilerin iadesi,
5 — Garsonun bahşiş temini için fazla içki vermesi sebebiyle hem içki­
de hem de yemekte fire vardır. Bunlardan yemek firesinin % 5-8
arasın, içki firesinin ise % 5-10 arasında olması normaldir.
ir İçkili lokantalarda meşrubat, içki ve diğer içecekler işyerine taşınma,
servis v.s. nedenlerle % 8-12,, her türlü yiyecek maddesi işyerine taşınma
servis v.s. nedenlerle % 7-10 fire ve zayiat verebilir.
İLAÇ
İlaç imalâtında kullanılan talk, nişasta, stearede de mağnezi ve ispirto
(alkol) meydana gelebilecek fire miktarları aşağıya çıkarılmıştır.
Talk için
Nişasta için
Stearede de mağnezi için
İspirto (alkol) için
İNŞAAT
%
%
%
%
2
2
2
8-10 nisbetinde fire verebilir.
MALZEMESİ
ir Kum, çakıl, torba kireç, tuğla, asmolen, biriket ve künk,
dahil satış mahalline kadar asgarî ve azami :
depolama
Kum, çakıl
Torba kireç
Tuğla, asmolen, biriket, künk
nisbetinde fire verebilir.
*
% 5-% 6
% 2-% 3
% 2-% 4
Kireç:
Öğünmüş kireç toptan satışlarda % 5, perakende satışlarda % 10 civa­
rında fire ve zayiat verebilir.
*
K i r e m i t:
Kiremidin depolama ve satışından mütevellit verebileceği zayiat nisbe­
ti % 8'e (sekiz) kadar normal kabul edilebilir.
*
İmal edilen tuğla, kiremit ve asmolenlerin imalatında % 10 (yüzde on)
fabrika ve depolardan mağazaya nakli esnasmdaki zayiat delikli tuğla, ki­
remit ve asmolenlerde % 6 (yüzde altı), dolu ve presse tuğlalarda ise % 3
(yüzde üç)'e kadar normal kabul edilir.
Nakliyeden mütevellit zayiat tatbikat ve teamüle göre daima alıcıya
aittir. Toptan ve perakende satışlarda, depolama zayiatı % 5'e kadar nor­
maldir.
İPEK
DÖKÜNTÜSÜ
İpek döküntüsü nevilerinden olan (kamçıbaşı) ve (kelebek) veya (delik
koza)nın ihraç maksadiyle prese makineleri ile ambalajlandıklarında, bun­
lara % 5 ilâ % 6 nisbetinde su verilmesi zaruridir. Verilen bu rutubet ma­
lın preslenmesinden itibaren gideceği yere kadar nakli esnasmda azalıp
zayi olur.
İPLİK
*
Havlti
Ham pamuk ipliğinden kaşarlanarak imal edilen bir havlunun firesi
takriben % 18 ilâ % 20 arasındadır. Yani 100 kg. kaşarlı iplik fabrikaya
verildiğinde 80 kg. kadar mamul mal elde edilebilir. ^Firede kaybolan kı­
sımlar şunlardır :
1)
2)
3)
4)
5)
Boya ve sargı firesi
Çözgü firesi
Atkı firesi
İmalat firesi
Konfeksiyon firesi
k Karde imalâtında kullanılan 100 kilo akala 1 pamuğundan 84 kilo safi
iplik, 15 kilo döküntü ve 1 kilo uçuntu ve rutubet hasıl olur.
Ayrı ayrı ifadesi lâzım gelirse, fire miktarı takribi olarak :
Hallaç altı
Tarak altı
Kirli meydan
Üstüpü
Hava zayiatı ^
^
% 4,7
% 4,8
%2,5
% 1,5
% 2,5'tür.
1) Bobinden bobine sarılırken yün ve sentetik iplikte % 2 nisbetinde,
2) Rutubet kaybı sebebiyle yün ve sentetik iplikte % 1 nisbetinde,
3) Tüylenme sebebiyle yalnız, yünde % 3, sentetik iplikte yoktur.
4) Makinede çalışmada hasıl olan sakat nisbeti yün ve sentetik ip­
likte % 2-3 arasında,
5) Aprede yün ve sentetik iplikte % 2 nisbetinde fire normaldir.
k
Kundura bağı
1) Kundura bağı imalinde kullanılan ekrü pamuk ipliğinin boyatıl­
ması halindeki bu renkler siyah, beyaz, kahverengidir; fire nisbeti
% 8 (yüzde sekiz).
2) Mezkûr boyanmış ipliklerin makaraya aktarılması
vereceği fire nisbeti % 3 (yüzde üç),
ameliyesinde
3) Sarılmış makara halinde bulunan boyalı ipliklerin dokunma ameli­
yesinde vereceği fire nisbeti % 2 (yüzde iki),
4) Dokunmuş olan bu bağların bilâhare kundura bağı haline getiril­
mesini temin için yapılan ameliyeden mütevellit fire nisbeti ise
% 2 olarak tesbit edilmiştir.
*
Sentetik
îplik:
Poliester teksturize poliamid orlon vb. sentetik iplikler gerek tabu yün
gerekse pamuk iplikleri ile karıştırılarak örüldüğünde pratik olarak % 3-5
civarında fire verir. Top boyama, fiksaj terbiye veya yalnız fiksaj terbiye
ameliyeleri sırasında ortalama olarak % 4 fire verir.
Trikotaj makinalarinda sentetik ipliğin rahatça çalışması için yağlan­
ması gerekir, bu yağ da yıkamada zayi olur. Burada % 5-6'lık bir kayıp
meydana gelir, ancak bu kaybın fire olarak kabulü mümkün değildir.
^
Dikiş ipliklerinde meydana gelebilecek fire nisbeti söz konusu^ ipliğin
kalitesine göre değişmekte olup, genel olarak 24/2,26/2 numara,
Tek kat ipliğin katlanarak çift kat haline getirilmesinde
Bükümünde
Gaze yapılmasmda
Merserize yapılmasmda
Kaşarlanmasında
.
Boya ameliyesinde
_
Çileden bobin yapılmasında
Bobinden makara ve masm-a yapılmasında
civarında fire ve zayiat meydana gelebilir.
k
%3
%3
%5
%5
%8
%4
%4
%3 ,
Çorap
Naylon ve yün iplik olarak işletmeye girip örgü ve forma işlemleri ya- pilarak çor-ap olarak işletmeden çıkması halinde naylon iplik % 3, yün iplik
ise % 5 civarında fire ve zayiat verebilir.
*
Dünya normlarına göre, kamganı iplikler % 18.25 rutubetli olarak
fabrikadan satışa arz edilir. Dolayisiyle toptancı firmalara bu norma göre
teslim edilmiş olması lâzımdır.
Kış aylarında normal hava rutubetine göre bu iplikler % 2 (yüzde iki)
oranında, yaz aylarında da % 4-5 (yüzde dört-beş) oranında rutubet kay­
betmesi normaldir.
Kamganı (yün ve orlon) ipliklerin toptancı depolarında vasati olarak
% 3 (yüzde üç) ve % 4 (yüzde dört) rutubet kaybetmesi ile ağırlığından bu
nisbette fire vermesi mümkündür.
k
Eldiven
1) Yün eldiven imalâtında kullanılan iplikler, örme atölyelerine sar­
gılı olarak geldiğinden bu konuda herhangi bir sargı firesi bahis konusu
değildir. Bununla birlikte yumaklar ambalajlı olarak tartıldığmdan, atılan
ambalaj malzemesinden dolayı, ayrıca sargılı yumaklar üzerindeki yağ ve
rutubetin zamanla uçması sonucu % 1-2 civarında,
2) Örme safhasında % 3-4 civarında,
3) Monte safhasında % 1-2 civannda,
4) Tüylendirme safhasında % 1-2 civarında fire meydana gelir.
5) Ütü safhasında bir fire söz konusu değildir:
Bu belirtilen fire miktarlarına sakat ve parçalar dahil değildir.
k
Sentetik elyafın (naylon muz) muhtelif safhalarda verebileceği fire ve
zayiat nisbetleri:
İplik boyanırken
%1
İplik sarılırken
%2
İplik dokunurken
% 2-3 civarındadır.
*
Türk standartlarına ait 240-UDK/667.01'de tayin edilen standart at­
mosfer şartları altında normal kondisiyonlu ve rutubetli yün ipliklerinden
imal edilen mallar için dokumada iplik firesi :
a) Hazırlama safhasında (çözgü çözümünde) :
Kamgam kumaşlarda
% 1-1,5
,
Straygarn'kumaşlarda
% 1,5-2
b) Dokuma safhasında:
Kamgarn kumaşlarda
%2-3
Straygarn kumaşlarda
%3-5
civarındadır.
Terbiye Safhasında :
a) Tamamen yün, normal bükümde kamgarn ipliklerden mamul, yal­
nız boya ve apre muamelesi yapılan kumaşlarda fire % 4-7 arasında,
b) Yünden krep, onde, bukle, frize ve mümasih fazla bükümlü kam­
garn, straygran veya bunların karışımı ipliklerden imal edilip, yalnız boya
ve apre firesi % 8-12.
c) Tamamen yün straygran ipliklerden imal edilip dink ve şardonile
beraber boya ve apre yapılan kumaşlarda fire % 8-15 olabilir.
Toptan orlon satışında % 0,5-1,5 civarında fire vermesi mümkündür.
*
Yün
İ p l i k te :
1) a — Dokumada ılplikteki rutubet kaybından (kondisyonman) müte­
vellit % 3-4,
b — Bobin üzerinde değerlendirilmeyen iplik artıklarından ve işle­
me firesi olarak % 3,
c — Boyada % 4,
d — Fikse (Apre'de) % 4 civarında fire olabilir.
S ente tik i p l i k t e :
2) a —• Rutubet yoktur. Bunun yerine yağ kaybı olarak % 3,
b -— Bobin üzerinde değerlendirilmeyen iplik artıklarından ve işle­
me firesi olarak % 2-4,
c — Boyada % 4,
•
d — Fikse (Apre'de) % 4 civarında fire olabilir.
^
1 — Piyasadaki ticari teamüle göre bobin darası pamuk ipliklerinde
düşülmekte, Straygran ipliklerinde düşülmemektedir. Bu konuda kesin bir
kaide bulunmayıp alman bu ipliklerden bobin daralarının düşülüp düşüle­
meyeceği tarafların anlaşmasına bağlıdır.
Sentetik ipliklerde ise, iplik, pamuk tesisinde çekilmiş ise bobin dara­
sı düşülmez, yün tesisinde çekilmiş ise bobin darası düşülebilir.
2 — Dokuma firesi; kullanılan ipliğin ve imal edilen kumaşın cins ve
kalitelerine göre değişmektedir. Bununla birlikte ortalama % 5 civarında
fire vermesi mümkündür.
_
;
Yün ipliğinin nem kaybından dolayı verebileceği fire miktarı takriben
% 6-10, orlon ipliklerinde ise % 2 civarında olabilir.
ir Penj^e pamuk ipliği (No 30/1 gibi) üretimi, harman, halaç, tarak, fitil
penyöz, ring ve bobinaj aşamalarında gerçekleştirilir. Bu işlemlerden son­
ra pamuğun mıntıka ve kalitesine göre toplam olarak % 24-25 nisbetinde
fire meydana gelir.
*
1) Kaşarlı, pamuk iplikleri (Kasar safhasında) % 8-10
(İplik numarasına göre)
2) Merserize pamuk iplikleri (Merserize safhasında) % 8-10
(İplik numarasına göre)
3) Boyalı Pamuk iplikleri (boyama safhasında) % 7-9
4) Merserize-boyalı pamuk iplikleri (boyama safhasında) % 10-12
5) Boyalı sentetik iplikler (boyama safhasında) % 3
6) Boyalı pamuk-poliester iplikler (boyama safhasında) % 6-8
(iplik numarasına göre)
7) Boyalı poliester-viskon iplikler (boyama safhasında) % 6-8
^
(iplik numarasına göre)
8) Gazeli pamuk iplikleri (Gaze safhasında) % 8-10
9) Pamuklu iplikten imal edilen havlu (Havlu imalât safhasında) % 7 ci­
varında fire ve zayiat verebilir.
10) Bükümlü pamuk ve sentetik iplikler (Büküm safhasında) % 2-3
^
Bobin halip.de teslim alman akrilik ipliğin çileye alınmasında % 1, çi­
le halindeki akrilik ipliğin boyanmasında % 1,5-2, çile boyalı akrilik ipliğin
bobipe alınmasında % 2-3, bobin halindeki ipliğin şarlolanmasmda % 3-5,
bobin halindeki boyalı akrilik ipliğin kuka yapılması esnasında % 1-2
fire vermesi normaldir.
Akrilik iplik elyaftan iplik haline gelinceye kadar % 3-4 fire verebilir.
Yün iplik, tiftik, kangarn, angora iplik boyalı alındığı takdirde :
Rutubet firesi
Aktarma (sargı firesi)
Dokuma ameliyesindeki fire
%5
%4
%5
Mamulün konfeksiyon saflıasmdaki fire oranları ise;
Kazak ve bluz :
Takma kol olduğunda
Reglan kol olduğunda
Elbise Triko olarak alındığında
Etek Triko olarak alındığında
Ceket Triko olarak alındığında
Süveter Triko olarak alındığında
% 18-20
% 5-7.
% 20
% 10
% 18-20
% 20-25 civarmda fire verir.
*
30/1, 24/1, 20/1 türündeki ipliklerden üretilen, T. Short iplikleri bo­
yalı ve boyasız olmak üzere ikiye ayrılır. Her iki tür iplikten de sözkonusu
mamulleri elde edebilmek için geçirilen üretim safhaları ve bu safhalarda
doğabilecek fire nisbetleri aşağıya çıkarılmıştır :
'.
Boyasız ipliklerden üretilenler, yuvarlak örgü makinalarinda doku­
nur. İplik dokunulurken % 2-3 arası fire doğabilir. Ütülenerek kesime ha­
zır vaziyete getirilen kumaşlarda kesim esnasında % 5-6 fire vermesi nor­
maldir.
ir 1-1 adet pantolonun dikimi ve overioğu için kullanılabilecek ortala­
ma dikiş ipliği miktarının 90-100 metre civarında,
2-1 adet çocuk pantolonunun dikimi ve overioğu için kullanılabilecek
dikiş ipliği miktarının 40-60 metre civarında,
3-1 adet normal mont dikim ve overioğu için kullanılabilecek dikiş ip­
liği miktarının 300-400 metre, civarında,
4-1 adet kot yelek dikimi ve overioğu için kullanılabilecek ortalama
dikiş ipliği miktarının 80-100 metre civarında bulunduğu, ayrıca dikiş ip­
liğinin kullanımı sırasındaki fire miktarı (bant olarak çıkıyorsa) % 2 (tekmakina olarak çıkıyorsa) % 5 civarındadır.
I S P I R T O
*
îspirto'nun ambar ve yol fire nisbeti %o 5 (binde 5) civarında olabilir.
Î Y O N
E Ş A N
J Ö R Ü
îyon eşanjörü (permatit olarak kullanılanlar) katı raçirie yapısında
bulunduğundan bu maddeye ^it bir fire mevcut değildir.
— K—
KADAYIF
İr 1) Bir çuval (71,5 kg.) 60-72 randıman undan 75 kg. civarında çiğ ka­
dayıf elde edilebilir.
2) Elde edilen bu çiğ kadayıf, kızarmış rulo kadayıf haline getirilip
kutulandığında :
a) Pişme nedeniyle % 25,
. •
b) Kırılma ve ufalanma nedeniyle % 5 civarında fire ve zayiat ve­
rebilir.
KAĞIT
^
Farmakopi bastırılmasında kâğıt sarfiyatında matbaacı lehine % 2 fire
hakkı tanınır.
ir Matbu evrakın basım ve cilt işinde tesbit edilebilen kâğıt fire nisbeti,
o işin mahiyetine, şekline, rengine ve teknik hususiyetine göre % 2 ilâ 10
arasında değişebilir.
ir İmalatçıların İzmitten bobin olarak aldıkları kâğıtların kanca yarası,
patlak veya kesme firesi:
\
Nakliyede normal şartlarda ambalaj durumuna göre % 3 kadar fire
olabilir. Ancak, ambalaj parçalanmasında, ambalaja kanca geçmesinde,
yükleme ve boşaltmada iyi sarılmadığr için yağmurlu havalarda firenin çok
yüksek nisbetlere çıkması muhtemel ise de bu normalin dışındaki özel du­
rumlar için özel bir zabıt tesbiti gerekir.
Bobin halindeki sülfit, birinci hamurdan kâğıt, karton kraft, hutbak,
yağ kağıtlarının kesilip paketler haline getirilmesi sırasında %. 1 ilâ % 1,5
nisbetinde fire olabilir, bobinler hasarlı olduğu takdirde bu hasarın özel bir
zabıtla tesbit edilmesi gerektiği gibi bu hasardan doğan eksilme fire sayılamıyacaktır.
k Karton fabrikasında hammadde olarak kırpıntı kâğıt kullanıldığında,
imalât sırasında bu kırpıntı kâğıtların % lO'a kadar fire vermesi normaldir.
ic
Ambalaj kâğıdı, basılması anında % 3-5 oranında, fire verir,
k Mumlu kâğıt imalinde ise ambalaj kâğıdının mumlanması sırasında
% 3-5 arasında fire verir. Mumlu kâğıtlar, mumlandıktan sonra üzerine al­
dığı mum veya parafin nisbetinde de ağırlaşırlar.
k Toptan kâğıt ticareti yapanlarda, kağıtların iş yerine nakli ve ufak
kolilere bölünmelerinde verebileceği fire nisbetinin % 4 olması normaldir.
*
1. ve 2. hamur biletlik kağıtlar için % 2-3 fersude payı, pelür kâğıtlar
için ise % 5-6 bozuk payı fire ve zayiat olarak kabul edilebilir.
Kâğıt ve karton, gününde yapılan tartıda, yani malın alındığı günde
yapılan tartıda fire yoktur. Kâğıt ve kartonun, dükkânda veya depoda bek­
leme süresinde bir fire meydana gelir. Malın rutubetini kaybetmesinden
husule gelen ve zamanla orantılı olarak artan bu fire nisbeti % 3 kadardır.
ir Bobin halindeki sülfit, birinci hamurdan kâğıt, karton 'kraft, hutbak
yağ kâğıtlarının kesilip paketler haline getirilmesi sırasında % 1 ilâ % 1,5
nisbetinde fire olabilir. Bobinler hasarlı olduğu takdirde bu hasarın özel
bir zabıtla tesbit edilmesi gerektiği gibi l^u hasardan doğan eksilme fire
sayılamıyacaktır.
KAHVE
*
Kavrulan ve öğütülen kahve, taze olduğu takdirde % 2l'e kadar ve es­
ki olduğu takdirde % 18-19 arasında fire verir. Ancak kahveciler arasında
kavrulma ve öğütülme firesi ortalama % 20 olarak kabul edilir.
*
Bîr kg. çiğ çekirdek kahve bulunduğu yere göre sıfırdan, azami % 3'e
kadar fire verebilir.
k Kahve, bütün çekirdeklerde oldvığu gibi su ihtiva eden bir maddedir.
Suyunu kaybetmesinden mütevellit fire vermesi de tabiidir. Sıcak havalar­
da kamyonla nakledilen kahvelerin mesafenin uzun veya kısa oluşuna, ha­
raret derecesine göre ve bilhassa rüzgârın tesiriyle % l'den aşağı olmamak
üzere azamî % 2'ye kadar fire vermesi normal kabul edilebilir.
k
Bir kilo çiğ kahve kavrulduğu zaman 180 (yüzseksen) gram fire verir.
Bir kilo kavrulmuş kahve, çekildiği zaman bir gram. fire verir.
KAKAO
*
Tane Kakao :
a)
b)
c)
d)
Menşeinden ithalat sıhrdan azami % 3'e kadar.
Avrupa limanlarmdan ithalat % 1-1,5
Toptan ambar %1
Perakende satış % 1-1,5
Toz Kakao :
a)
b)
c)
d)
Menşeinden ithalat —
Avrupa limanlarından ithalat % 1-1,5
Toptan ambar % 1-1,5
Perakende satış sıfırdan %2'ye kadar.
KALEMTRAŞ
^
Kalemtraş imalatının plâstik işlerinin yapımında % 5, vida ve bıçak
işlerinin yapımında ise, % 1 civarında fire vermesi normaldir.
KANAVİÇE
^
Polipropilen ham maddesinin temini safhasından başlıyarak kanaviçe
olarak mamul hâle gelinceye kadar verdiği fire ve zayiat oranı % 15 civa­
rındadır.
KAPAK
BASKISI
_
k Matbu evrakın basım ve cilt işinde tespit edilebilen kâğıt fire nisbeti,
o işin mahiyetine, şekline, rengine ve teknik hususiyetlerine göre %' 2 ile
%, 10 arasında değişebilir.
Çok renkli baskılarda genelde her renk başına % 2 ile % 5 arasında
değişen fire verebilir.
Kapak baskılarında, karton ıkullamldığmda % 2 ile % 4 arası değişen
fire doğabilir.
KAUÇUK
ir
a) Stearin:
Dış înemleketlerden ithal yolu ile memleketimize gelen Stearin 25-50
kiloluk kâğıt ve bez ambalajlıdır, imalâtçıya intikaline kadar, nakliye
anında yükleme, indirmede, yırtılma, patlama neticesinde, dökülmeden ve
yağlı madde olması hasabıyle %3 civarında fire-zayiat verebilir.
b) Asfalt:
Yurdumuzda üretilmektedir. Kauçuk sanayiinde umumiyetle 10/20 ti­
pi kullanılmakta ve bu da sert ve kartona sarılıdır. Tahmil, tahliye ve nak­
liye esnasında, ufalanma, erime, akma nedeniyle % 6 civarında fire ola­
bilir.
c) Sentetik Kauçuk:
1976 yılma kadar doğu ve batı bloklarından ithal edilmekte idi. 1976
yılında Petkim üretmeye başladı. Bir memleketin malı, diğer bir memle­
ketin malı ile kilg standardı bakımından aynı değildir. Yurda gelişleri bi­
rer tonluk palet içinde 30, 33, 35, 40, 44 adet torbalar halindedir. Bu tor­
balar standard olmayıp, tümü bir tondur. Yaz aylarında sıcaktan eriyip bir­
birine yapışmadan, etrafa akma gibi sebeplerden takribi olarak %,2,5 ora­
nında fire olabilir.
d) Tabii Kauçuk :
Memleketimize Londra Borsası kanaliyle Singapur (Malezya)'dan 240,
245, 250 libre esasına göre balyalar halinde gelir. Bütün balyalar tip ve dış
görünüş itibariyle birbirlerine benzerler. Dış yüzeylerinde koruyucu, bir
tabaka olsun diye tebeşir tozu gibi bir madde ile kaplıdırlar. Yurda gelirken
aynı gemide bir kaç firmanın kauçuğu vardır ve böyle gümrüğe girer. Bu­
rada firmaların malları tamamen birbirine karışır. Birbirine benzer oldu­
ğundan ayırmak mümkün değildir. Bazı balyaların üzerindeki koruyucu
maddenin ayrılması, kaybolması neticesinde ve kantar tartı farkı olarak
% 2 civarında fire-zayiat olabilir.
• .
• KEÇE
^
Presli yuvarlak polisaj keçeler yurdumuza ithâl yolu ile gelmektedir,
îthâl edilen keçelerin çıkış memleketlerinin havası soğuk ve rutubetlidir
(Batı Almanya, Fransa, İsviçre, Avusturya, Doğu Almanya gibi). Buralar­
dan İstanbul'a gelen keçeler kuruma farkı olarak % 3 ilâ % 4 fire verir.
Anadolu, özellikle Güneydoğu Anadolu'da iklim nedeniyle bu fire oranı
% 5'e kadar çıkabilir.
KEMER
*
Sun'î deriden kemer imalâtında % 5 ilâ % 6 civarında fire verilmesi
normaldir.
.
K E N D I R
ELYAFI
*
Kendir elyafı sıfır rutubette el imalâtında % 12-15, fabrika imalatın­
da ise % 10-15 civarmda fire ve zayiat verebilir.
KERESTE
*
1 m^ tomruiktan kereste biçilmesi halinde elde edilen kereste miktarı,
geriye kalan odun ve hasıl olan fire nisbetleri şöyledir :
III. smıf meşe tomruğunmı 1 metreküpü biçildiğinde 0.650 dm^ keres­
te alınır, bakiyesi odun olur, % 5 fire verir.
III. smıf kayının 1 metreküpü biçildiğinde aynı miktar kereste, odun
ve fire verir.
III. sınıf kızılaçağ'm 1 metreküpü biçildiğinde aynı miktar kereste,
odun ve fire verir.
III. sınıf sazlı meşenin 1 metreküpü biçildiğinde aynı miktar kereste,
odun ve fire verir.
II. smıf meşe tomruğunun 1 metreküpü biçildiğinde;0,700 dm^ kereste
alınır, geriisi odun olur, % 5 fire verir.
Düşük evsaf meşe tomruğunun 1 metreküpünden 0.550 dm^ kereste
alınır, gerisi ödün olur, % 5 fire verir.
k Mamul kereste ticaretinde, toptancı firesi % 5, perakendeci firesi de
% 8'dir.
^
ı
*
Koltuk, kanepe, divan ve iskemle iskeletlerinin imalinde kullanılan ke­
restenin cins ve kalitesine göre % 25 ilâ % 50 arasmda, mobilya (büfe, ye­
mek masası, gardrop, sehpa ye şihonyer) imalinde yine kullanılan kereste­
nin cins ve kalitesine göre % 20 ilâ % 40 arasında fire ve zayiat vermesi
normaldir.
^ ıfcr Mamûl hâle gelmiş çam, köknar ve kayın kerestesi havanın tesiriyle
kemiyet ve keyfiyetinden kaybeder. Özellikle çam ve köknar kerestesin­
de kurumadan mütevellit fire % 5-8, kayın kerestesinde ise °/o 7-10 ara­
sındadır.
it
Köknar ve Çam:
Geniş ve dok^ geniş kuturlu tomruklar % 30-35 ,
Orta ve ince kuturiu tomruklar
% 35-40 fire verirler.
Bazı mıntıkaların III. smıf çam tomrukları % 5 fazla fire verebilir-
,. 1er.'
Yukarıdaki nispetlerin değerlendirilmesi:
% 10-12 Talaş
% 10-^12 Kırıntı
% 8-0 Kapak
Kapaklar işlenebildiği, kadar işlenir, bakiyesi kırıntı kalır.
Pazarlama imkânı olmayan yerlerde ise talaşlardan v ebir kısım kırın­
dan istifade edilemez.
k
Kereste zayiat ve firesine amil olan başlıca sebepler :
.
1 — Aktarmalarda, fire :
Mebdeinden müşteriye intikal edinceye kadar keresteler birçok aktar­
ma ameliyesine maruzdur. Bunların neticesi olarak kaybolma, kırılma gibi
sebeplerle % 4 kadar fire verir.
İzahı:
— Kereste fabrikalarından nakil vasıtalarının bulunduğu mahalere
(Mahreç istasyon ve iskeleler gibi) naklinde,
• — Buralardan gemi ve trenlere tahmilinde,
— Gemilerden vinçle ve trenlerden mavna veya kara vasıtalarına ak­
tarılmalarında,
— Bu vasıtalardan kereste mağazalarına tahliyelerinde.
— Vasıtaların istalyaya girmemesi için mağazalarda evvel iğretiye ko­
nan kerestelerin bilahare çeşitlerine istif edilmesinde,
— Ekseriya yaş olarak istife girmiş kerestelerin kurutulmak için isgara edilip tekrar istife salınmasında.
— Nihaye.t müşterilerin vasıtalarına yüklenmesinde.
2 — Dış etkenler firesi :
Kereste, havanın tesiriyle kemiyet ve keyfiyetinden kaybeden bir mad­
dedir. Bu sebeple % 5 kadar fire verir.
İzahı:
^ Mağazaların kapalı kısımları umumiyetle ihtiyaca kafi gelmediğin­
den, keresteler açık yerlerde istif edilmekte ve yağmur, güneş ve rüzgârın
tesiriyle kurumak, çatlamak ve çürümek suretiyle evsafmdan ve ebadmdan kaybetmektedir.
Açık depolarda fazla olan bu fire, kapalı depolarda daha az olur.
3 — Bağ firesi :
Kereste istiflerinin yıkılmaması için istif aralarına sık sık bağ konur.
Normal kerestenin kırılıp, bağ halinde gelmesinde '%2'ye kadar zayiat
olabilir.
4 —Çürük, kapak ve yalpak firesi:
Çürüklü, kapaklı ve yalpaklı kerestelerin bu kısımları ölçüden düşüle­
rek satıldığından:
~ Bu kabil keresteler yanında olan yalpak,
— Sathında olan kapak
— Ve her iki tarafındaki çürüklük derecesine göre % 10 ile % 15'e ka­
dar fire verir.
5 — Çap düşüklüğünden mütevellit fire:
Çap düşüğü olan kerestelerin satışı hakiki ölçüsü üzerinden yapıldığı
cihetle % 5'e kadar fire verir.
lir Pindus/Radiata Tomrukların keresteye biçilmeleri sırasında oluşan ka­
yıp ve randıman oranları % 40 ilâ % 45 civarındadır. Buna ilâveten Şili'
den ithal edilen bu tomruklar Türkiye'deki ölçümleme ile % 10-12 arasın­
da aleyhte bir farklılık olur. Bu nedenle de yukarıda belirttiğinıiz fire
nisbetlerine %.10-12 oranındaki bu ilâveyi de yapmak suretiyle, tam ka­
yıp ve randıman oranları % 50-55v civarında olur.
KEREVİT
(TATLI SU İSTAKOZU)
*
Canlı kerevitlerin av yerinden (300/800 km. mesafeden imalathaneye
teslimine kadar ölü ve ağırlığından kaybı dolayısıyle verebileceği fire nis­
beti % 20'ye kadar, ayrıca canlı tesellümden sonra imalatın muhtelif saf­
hasında (haşlamadan dondurulmasına kadar) azami % 10 kadar fire ve za­
yiat hesaplanması uygundur.
KESE
KAĞIDI
k Muhtelif ebatlarda fabrikalarca 25 kilo paketler halinde yapılan kese
kâğıtları % 2 civarında fire ve zayiat verebilir.
KETEN
TOHUMU
*
Yağ imali için toptan satm alman keten tohumımun ihtiva ettiği ya­
bancı madde miktarı:
— Kandıra Mallan : Yabancı madde en az: % 3,20
»
» ortalama: % 4,35
.
»
» e n ç o k : % 5,50
— Şark Malları : Yabancı madde en az : % 5,50
»
» ortalama : % 8
»
» en çok: % 10,50
Keten tohumunun toptan satm alımında ortalama firesi % l'e ka­
dardır.
KIL
ık Tiftik, keçi kılı ve kıl altı emteasmm toptan alım satımmdaki depo fi­
resi, kırkım ve kirli mallar için tiftikte % 2,5 — keçi kılında % 3,5'a kadar­
dır. Kıl altı ve tabak keçi kılları firelerinin umumî şdkilde tesbiti kabil de­
ğildir. Ancak kireç ve rutubet nisbetlerîne göre % 5 ile % 20 arasında fire
verebilir. Bu emtiada manipülâsyon ameliyesi mutattır.
KİMYEVÎ
MADDELER
*
1) Gölden çıkarılan kristal haldeki sodyum sülfat 10 molekül billur
suyu ihtiva eder. (Glaubersaltz Krist.)
Tam kurutma halinde bünyesindeki suyu tamamen kaybederek Kalsine Sodyum Sülfat'a dönüşür. Kütleden % 56'sını kaybetmiş olur.
Ancak, güneş altında zamana bırakılmış kurutulma halinde ortalama
% 50 kütle kaybına uğrayabilir.
2) Açıkta bırakılmış Sodyum Sülfat ister kuru, ister kristal halinde
olsun, suda kolay eridiğinden yağmur altında müddete bağlı olarak bir
miktar kütle kaybına uğrar.
Kuru halde bulunan sodyum sülfatın tekrar gölden çıktığı gibi kristal
hâle dönüşmesi, ancak doymuş mahlûl'lerinin uygun kaplarda soğukta bülurlandırılmaya bırakılması ile kabildir.
Açıkta bulunan kiitlede yağmur ve kar altında tamamen eski hâle dö­
nüş beklenemez.
ir Aşağıda adlan yazılı kimveyi maddelerin nakliyesinde, depoda ve de­
podan müşteriye kadar olan sevkiyatmda verebileceği fire nisbetleri hiza­
larında gösterilmiştir.
^
Sabunluk yağlar
Kostik'Csodjrum hidroksit)
Sabun esansları
Hidrojen peroksit!
Sodyum klorit
Tasfiye toprağı (Tonsil FF)
Sodyum karbonat (Solvey)
Sodyum Bi Karbonat
Çinko Oksit
Sodyum nitrat
Asetik Asit'
%
%
%
%
%
%
1-2
1-2
1-2
1-2
1-2
1-2
0/0 2,5
%2
% 1-2
% 1-2
% 1-2 (
İr Metanol ve üre depolama ve nakliye sırasında % 2,5 nisbetinde fire
verebilir.
ir Tahmü, tahliye ve nakliye sırasında taşıyıcıların dikkatsizliği ve am­
balajların da çuval oluşu nedeniyle:
Boraks
Solvey
Gliserininde
% 3,
% 2,5
% 2 nisbetinde fire vermesi normaldir.
ir Aşağıda adları yazılı kimyevî maddelerin bir yıl içinde verebilecekleri
fire nisbetleri:
Kalıp nisadır
Toz nisadır
Bikarbonat de sud
Boncuk tutkal
Şap
..
Boraks
Hiposülfit
Magnezyum sülfat
Anason
Kitre
%2
%3
%2
% 0,5
%3
% 3
0/0 2
0/0 2
0/0 3
o/o 2
İr , Metilalkol (methanol) toptan alım satımlarda % 2, perakende alım sa­
tımlarda %3 nisbetinde fire verir.
*
Esans ve tutti-fruttinin depolanma ve muhafazasındaki fire nisbeti
% 3, orange, donyağı, parafın, vazelin, hintyağı ve düz mum da ise % 2
civarındadır. )
rk Boya ve muhtelif sanayilerde eritici ve inceltici olarak kullanılan solventlerin özel demiryolu sarnıçları ile Halkalı istasyonuna getirilip, oradan
karnyon tankerlerle firmalara getirilip 200 litrelik saç varillere doldurulur­
ken ve daha sonra buharlaşma dolayisiyle,
Aseton,
ı .
^
Toluol,
Butil,
Asetat,
Etil asetat,
İsabutanol,
• Butanol,
îsabutil asetat.
Metil, etil keton,
Triklor etilen,
" ^
Perkloretilen % 2 nisbetinde fire verir.
,
Solventler :
Tiner imlâtmda kullanılan isimleri yazılı solventlerin 180 Kg.'lık fıçı­
larla piyasaya arzedîlmesindeki ameliye esnasında % 3 nisbetinde fire ver­
mesi normaldir.
Etil Asetat
Butil Asetat
Butenol
İzopropil Alkol
Metanol
Aseton
Toluol
Ksilol
/
*
Gıda esansı imalinde kullanılan uçan yağlar aldehitler-asedatlar-Butiratlar-alkol ve glikollerin muhtelif tip ve nevilerinin mamulün nevine
göre yapılacak karışım ve ısıtma neticesi imalât safhasında toplam fire ora­
nının % 2,5 olması nıormaldir.
ık TOLUEN : «Toluen» gemi ile nakliyesinde, tahmil, tahliye işlemleri
esnasında % 2 nisbetinde fire verebilir.
ZİRKONYUM SİLİKAT : Zirkonyum Silikat maddesinin ambalajı bu
maddede herhangi bir şekilde fire doğurmayacak şekilde gayet mahfuz ola­
rak yapılır. Bu nedenle fire vermez.
TOZ KÜKÜRT : Toz Kükürt herhangi bir hasar vuku bulmadıkça polietilen iç kılıfı olan, polipropilen torbalarda ambalajlanmış toz kükürt fi­
re vermez.
k Aşağıda belirtilen on beş kalem kimyevî maddenin nakliyesi, depolan­
ması, varillere doldurulması, buharlaşması halinde ortalama % 2,5 nisbeti
civarında fire vermesi normaldir.
— 60/120 Heptan
— 60/70 Heksan
— White Sprit
— Toluol
— Aceton
— Etil Acetat
— Butil Acetat
— îzo Butil Acetat
— îzo profil alkol
— Butil Glikol
— İzo Butanol
— Tricloretilen
— Metil etil Keton
—^ Tiner Konsantre
— Her Türlü Tiner
V
'
^
/
.
,
'
/
LİKÎT KOSTİK:
Likit kostiğin gemiden tanklara ya da depodan müşteriye nakli esna­
sında dökülmesi, akması veya depolanan tankın dibinde kalarî kostiğin kul­
lanılmaması gibi nedenlerle % 2 civarında fire vermesi normaldir.
KİTAP
*
Her firmada muhafaza ediliş ambalaj tarzı ve sair sebeplerin farklılık
arzetmesi nedeni ile bu hususta ortalama bir nisbetin tayinine imkan gö­
rülememekle birlikte, bedava dağıtımın ve telif olmanın tevsik ve tesbiti
halinde bu husus nazara alınabileceği gibi basım ve dağıtıma hazır olan ki­
tabın sayımı sırasında bozuk olanlar da dikkate alınır. Ancak bu durumda
fire ve zayiat nisbeti % 3,5 civarında olabilir.
"^'^
Okul kitaplarının piyasa basımevlerinde bastırılmasında meydana ge­
lebilecek fire nisbetlerinin tesbitinde baskı adedi, renk adedi ve kâğıt cin­
si büyük rol oynar. Bu sebeplerle meydana gelebilecek fire ve zayiat nis­
betlerinin takribi miktarları :
1) 4 renk ofset makinalarmda kullanılan:
a) 68X100 80 gr. 1. hamur kâğıtlarında
% 2-% 5
b) 60X100 60 gr. okul kâğıtı (ebad) kâğıtlarında % 2-% 8
(İzmit kâğıdında fire nisbeti % 8'in de üstüne çıkabilir.)
2) 4 renkli Web ofset makinalarmda kullanılan aynı cins bobin kâğıt­
larında ise baskı süresindeki fire oranı : % 5'dir. Kâğıt firesi işçiliğe göre
değiştiğinden bir rakam tesbiti mümkün değildir.
K O L O N Y A
ık. a) Kolonyacılıkda % diye anılan randıman; kolonyanın ihtiva ettiği al­
kol miktarını (etil alkol) ifade eder. Örneğin; 0/75'lik kolonya demek; 100
kg. kolonya içinde 75 kg. alkoL, 25 kg. su ve esans bulunduğunu gösterir.
b) Her mamulün içerdiği esans miktarı değişik olmakla beraber orta­
lama ve yaklaşık olarak kolonyada beher litrede 12 gr., losyonda 35 gr.
esans bulunmaktadır.
Kolonya imalinde 1 aya varari bekleme süresinde «Karbonat dö mag­
nezyum» gibi kimyevi maddeler kullanılmaktadır. Bilâhare filtreden geçi­
rilmektedir.
c) Kolonya filitrasyon ameliyesi yani imalât esnasında % 3, şişeleme
ve doldurma esnasında % 3, cem'an % 6 nisbetinde fire hasıl olur.
K O N F E K S I Y O N
ic Hazır giyim eşyası alım ve satımında maruz kalman kayıp, fire olma­
yıp zayiat anlamını taşıyabilir, bu da % 01-02 (binde bir-binde iki) nisbe­
tinde düşünülebilir. Giyim eşyasının stoka kalmaktan mütevellit moda ge­
çişi ve diğer faktörler zayiata sebebiyet vermeyip, ancak değer ölçüsünü
düşürebilir.
k
Deri konfeksiyon imalâtında bir adet kadın paltosu için 3 ile 3.20 metre
civarında astar kullanılmaktadır. Ayrıca kapitone için bir fire söz konusu
değildir.
*
Askerî başlık imalinde kullanılan yün molıer, örgü ve dikiş esnasında
% 12 civarında fire ve zayiat verebilir.
ic Örgü, kasar-boya, emprime, konfeksiyon kesim, konfeksiyon dikim fi­
re nisbetleri dokuma şekillerine göre şöyledir :
Mayöz ve suprem makinalarda
Düz
Örgü
Boya ve kasar
Emprime hazırlığı
için kenar kola
Emprime
Kesim hazırlığı
için kenar kola
Konfeksiyon kesim
ve dikim
Örgü
Boya ve kasar
Emprime
Konfeksiyon kesim
ve dikim
%5
% 13
%3
interlok makinalarda
%5
%5
%3
% 15-18
% 13
o/o 15-18
İr Konfeksiyon imalatında meydana gelecek fire nisbetleri, kumaşm ki­
losu sözkonusu olduğu takdirde cinsine ve yapılacak modele göre % 15 ilâ
% 25 arasında değişiklik arzedebilir.
k
Suni
1)
2)
3)
4)
iplikten
ipliğinden
mamul
konfeksiyon:
İplik boyanırken
% 2-3 arası
İplik sarılırken
%2
İplik dokunurken
% 2-3 arası
Kumaş konfeksiyon haline gelişinde takma kolda % 15, regianda
% 5, pantolonda % 10-15 arası, kaşkol imalinde % 5-8 arası fire
verebilir.
Yün
1)
2)
3)
4)
konfeksiyon:
İplik boyanırken
% 2-3 arası
İplik sarılırken
%4
İplik dokunurken
% 2-3 arası
Kumaş konfeksiyon haline gelişinde, takma kolda % 15, regianda
% 5, pantolonda % 10-15 arası, kaşkol imalinde % 5-8 arası fire ve­
rebilir.
Pamuk
1)
2)
3)
4)
mamul
ipliğinden
mamul
konfeksiyon:
İplik boyanırken
% 2-3 arası
İplik sarılırken
%2
İplik dokmıunken
% 2-3
Kumaş konfeksiyon haline gelişinde takma kolda % 15, regianda
% 5, pantolonda % 10-15 arası, kaşkol imalinde % 5-8 arası fire
verir.
Sentetik
1)
2)
3)
4)
iplikten
mamu1 k onf eksi y onda :
İplik boyanırken
%1 /
İplik sarılırken
%2
İplik dokunurken
' % 2--3 arası
Kumaş konfeksiyon haline gelişinde takma kolda % 15, reglânda
% 5, pantolonda % 10-15 arası, kaşkol imalinde % 5-8 arası fire
verir.
*
Mont, pantolon, etek ve elbise dikiminde, 11 ve 14,5 ONS bule jean ve
gabardinin verebileceği fire nisbeti % 1,5 civarında olabilir.
KONSERVE
^
Konserve imâlatından sonra:
a). Konserve edilmiş maddelerde % 3,
b) Sene geçmesi halinde % 5 normal ^fire verirler.
c) Kutu kapamada yapılan hata nedeniyle, bu oran çok büyüyebilir.
K O N T R A P L A K, S U N T A,
FORMİKA
DU RALtT
^
Kontraplak, sunta, duralit, özellikle formikanın tahmil, tahliyesinde ve
mağazalardaki aktarmasında kırılma, çatlama ve patlamaya maruz kaldı­
ğından, bu. nedenle % l'e kadar toptan, % 2'ye kadar perakende satış­
larında fire verebilir.
*
Kaplama:
Ağaç kaplamanın nakliyesi, depolanması, toptan ve perakende olarak
satışı esnasında, paketlerdeki kaplama tabakalarının bir kısmının yırtılma,
kopma, bozulma gibi sebeplerle % 5-nisbetinde fire ve zayiat vermesi nor­
maldir.
KÖMÜR
Maden kömürleri arasında linyit kömürlerinin muhtelif cinsleri bu­
lunduğundan her cins için havadaki nem dolayisiyle ağırlıkları değişmek­
tedir.
Yalnız rutubet miktarının iklim ve mevsime göre değişmesi kömür
ağırlığına tesir eden faktörlerdendir.
Stokda kalan maden kömürlerinde yığnım muhtelif yer ve seviyelerin­
de birbirinden farklı olarak, karbon ve hidrojen nisbetlerinin zamanla
azalmasına mukabil oksijen nisbeti cüz'i artmakta ve; kül nisbeti ziyadeleş­
mektedir.
Yukarda izah edilen bütün bu değişkenler nedeniyle kömürler için
fire nisbeti, evvelden tayin edilememektedir.
Linyit
Kömü r ü :
Soma-Dikili-Zionguldak-Gönen ve civarından kamyon ve motorlarla
İstanbul'da fabrikalara, kaloriferli binalar vesair müşterilere dağıtılan lin­
yit ve başka kömürlerin nakliyesinde % 2 fire, % 1 kantar farkı ayrıca
şehir içinde yapılan dağıtım neticesinde % 3 ilâ % 5 arasında fire ve zayiat
vermesi normaldir.
/
Kok kömürü, linyit ve taş. kömürleri gibi zamanla rutubetten kaybet­
me ve ufalanıp tozlanma neticesinde yükleme ve boşaltmalarda uçarak za­
yi olması mevzubahis değildir. Aksine yağmur mevsiminde sikleti artmak­
tadır. Tartıda dikkat edildiği takdirde zayiat vermemesi gerekir. Belirtilen
şeraitte tartı farkı olarak azamî % 2 fire normal kabul edilir.
KÖSELE MAKİNA
KAYIŞI
KETEN ve P A M U K
HORTUMLAR
k Yurda ithâl edilmekte olan kösele makina kayışı ile keten ve pamuk
hortumlarda takriben % 1 nisbetinde görülen fazlalık ticarette müteameldir. Bu imalâtçı firmalar tarafından fire ve ameliye payı olarak bırakılır
ve karşılığı faturaya ilâve edilmez.
KREMA
kr
Kremanın toptan alış ve satışında:
I — 1) Nakil farkları (Yükleme, nakliye, boşaltma, yazın sıcaktan pat­
lama),
'
2) Çekim farkları (Tek tek veya toplu olarak tartılma)
3) Buzhane farkları (Bdkleme müddeti içinde tenekelerin hava
alması ve paslanması ile suyun ve sütün dipte toplanması) gibi
nedenlerle % 3 nisbetinde fire vermesi,
II — Ayrıca işleme tekniği randımanlar farklarından dolayı da. % 2
nisbetinde fire vermesi normaldir.
.'ir 1 — Kremada randmian denilince, kaç kg. kremadan ne kadar tereyağ
elde edileceği anlaşılır. Meselâ 65 randıman krema denildiğinde; 100 kg.
kremadan 65 kg. tereyağ elde edilebileceği anlaşılır.
2 — İnek sütünden imal edilen kremada randıman ortalama % 5, man­
da sütünden imal edilen kremada ise randıman, ortalama % lO'dur.
3 — Kremadan tereyağ imalinde artık madde kalmaz.
Krema, randıman ve fire nisbetleri, aşağıda detaylı olarak verilmiştir.
. 1 — Krema imalatı
100 litre koyun sütünden 10 ilâ 14 kg. krema
»
» keçi
»
7 kg. krema
»
» inek
»
5 »
»
»
» manda . »
10 »
» elde edilir.
Bunlar ortalama rakamlardır. İstisnaî olarak büyük numune çiftlikler­
de iyi bakılmış manda ve koyun sütlerinden % 14'e kadar krema alına­
bilir.
Bu kremaların randımanı ortalama 60-65 dir. Yani 100 kg. kremadan
ortalama 60-65 kg. tereyağ elde edilebilir.
KUMAŞ
ir
1) Tekstüre polyester ve viskon terilen ipliklerin ortalama dokuma
firesi % 2 ile % 3,5, bunlardan dokunan kumaşların toptan satış firesi ise
%1 ilâ % 1,5'dur.
'
2) Pamuk ipliği, naylon ipliği ve sentetik polpester tekstüre renkli vö
ham ipliklerden dokunmuş kumaşlarda satış firesi % 1 ilâ % 1,5 —jarse
kumaşlarda ise bu firenin %2'ye çıkabilmesi normaldir.
^
Fabrikalardan toptan alman 30 mt. — 40 mt.'lik kumaşlar, müşterilere
kostümlük olarak 2.50-2.80 ve 5.20-5.60 metrelik partilere kesilerek satıl­
masında % 1 firesi, parçalanma adedi yani bir top 5 veya daha ziyade par­
çalara bölünürse bu miktar % 1,8-2'ye kadar çıkabilir.
k Kumaş toplarının baş ye sonlarında işe yaramayan top başı ve top so­
nu firesi '% 1 ilâ 2'dir. (Bu fire imalâtçıya aittir.)
Terilen yün kumaşların top halinde uzun müddet stokta kalmasından
dolayı (çekme) fireleri % 1 ilâ 1,5'dir.
a) Yünlü kumaş imalinde ham kumaş, gramaj ve iplik numarasının
bilinmesi halinde de ham kumaş dokuma firesinin kesinlikle tayinine im-
kân yoktur. Çünkü dokuma örgüsünün sıklığı, iplik mukavemeti, iplik kar­
masının terkibi, çok değişik dokuma firelerine sebebiyet verir. Buna rağ­
men iplik ve ham kumaşın rutubetleri aynı farz edildiği takdirde dokuma
fireleri normal şartlarda :
1.000-1.1.00 ğr. Strayhgarn paltolukta
850- 900 »
»
pardesülükte
550- 600 »
»
Blazerde
% 7-10
% 6-9
% 5-8 civarında olur.
ık Yünlü muline ham kumaşlarda boya ve apre muameleleri esnasında
hasıl olan boya ve apredeki çekme firesi % 4-7 (yüzde dört-yedi), boya ve
apreden gelen kumaşların top başları ile işe yaramaz kısmılar firesi % 1
(yüzdebir) delik ve apre kırığı firesi % 1 (yüzde bir) ve ambar satış firesi .
% 1 (yüzde bir) nisbetindedir.
*
İmal edilen malların kalite, cins, desen ve imalinde kullanılan ham
madde evsaf ve harmanlarına göre fire nisbetleri değişebilir. Hatta aynı
parti içinde muameleye tabi tutulan kumaşların topları arasında dahi fire
nisbetleri değişik olabileceği gibi, apre fabrikalarının kendi hususiyetleri
ve muamele tarzları ile dokuma gramaj ve şekli dahi boya ve apre firesine
tesir eden faktörlerdendir. Umumiyetle bü fireler şöyle hülasa edilebilir.
1 ~ Tamamen yün kamgarn ve normal bükümlü olup yalnız boya ve
apre muamelesi yapılan kumaşlarda boya-apre firesi % 4-7. (dört-yedi) ^
2 —Yünden krep, onde, frize, bukle ve mümasili kamgarn, staygarn
veya bunların karışımı ipliklerle imal edilip yalnız boya-apre muamelesi
yapılan kumaşlarda boya-apre firesi % 8-12 (sekiz-on iki)
3 —^ Tamamen yün straygarn ipliklerle imal edilip dink şarton ile be­
raber boya ve apre yapılan kumaşlarda boya-apre firesi % 8-18 (sekiz-onsekiz) olabilir.
^
Terilenli.ve yünlü erkek kumaşlarının toptan satışlarında muhtelif se-;
heplerle husule gelen fire ve zayiat nisbetleri:
1) Topun parçalanmasından mütevellit zayiatlar % i (bir) parçalan­
ma adedi yani bir top 5 ve daha ziyade parçalara bölünürse bu miktar
% 1,5-2 (bir buçuk-iki)'ye kadar çıkar.
2 — Topların baş ve sonlarında işe yaramayan top başı ve top sonu
fireleri % 1 (bir) ilâ (iki) (bu fire imalâtçıya aittir).
3 — Terilen yün kumaşların top halinde uzun müddet stokta kalma­
sından dolayı (çekme) fireleri % 1 (bir) ilâ 1,5 (bir buçuk)'dur.
4.— Sakat ve abrajlardandolayı kayıplar imalâtçılar tarafından top­
tancıya bırakılır. (Bu fire imalâtçıya aittir).
- '
k
Perdelik
Kumaşlar:
Ambar satış firesi
Delik ve apre kırığı firesi
' Perakende satış firesi
Top uzunluğu firesi
% 1 civarmda
%2
»
%1
»
%1
»
^
(Bir topun birden fazla parçaya bölünmesi halinde)
P e r de
R a y ı : '% 1 civarında fire verebilir.
*
Türk standartlarına ait 240-rUDK/677.01 de tayin edilen standart at­
mosfer şartları altında normal kondisiyonlu ve rutubetli yüri ipliklerinden
imal edilen mallar için dokürnada iplik firesi:
a) Hazırlanma safhasında (çözgü çözümünde) :
Kamgarn kumaşlarda
% 1-1,5
Straygarn kumaşlarda
% 1,2-2
. b) Dokuma safhasında :
Kamgarn kumaşlarda
Straygarn kumaşlarda
% 2-3
% 3-5
Terbiye safhasında:
a) Tamamen yün, normal bükümde kamgarn ipliklerden, mamul, yal­
nız boya ve apre muamelesi yapılan kumaşlarda fire % 4-7 arasında.
b) Yünden krep, onde, bukle, frize ve mümasili fazla bükümlü kam­
garn straygarn veya bunların karışımı ipliklerden imal edilip yalnız boya
ve apre muamelesi yapılan kumaşlarda fire 9/o 8-12,
c) Tamamen yün straygarn ipliklerden imal edilip dink ve şardonile
beraber boya ve apre yapılan kumaşlarda fire % 8-15 olabilir.
*
Döşemelik
Kumaş:
Mobilya sanayiinde kullanılan döşemelik kumaşların imalinde sarf edi­
len sentetik ve pamuk ipliklerinde imalât firesi nisbeti kullanılan ipliklerin
numara ve evsafına göre değişmekle beraber vasati olarak % 5-10 civarmd^dır.
*
M a 111 o l u k :
Beyaz krep iplikten yapılan, yıkanıp kaynatılan, boyanan şardon yapı­
lan makas ve lekatür muamelelerine tabi tutulan mantoluk kumaşın boy­
dan çekme miktarı normal şartlar altında % 4-8 civarındadır.
*
Pardesülük:
Safi yün olmıyan iplikten dokunacak pardesülük kumaşın genel olarak
boydan çekme miktarı % 2-5 arasındadır.
k Yünlü kumaş imali neticesinde elde edilen kumaşlar; son apre mua­
meleleri plan pres yapılmasından mütevellit kumaşlarda tabi olmayan bir
uzama hasıl olur, bilahare havadan , normal rutubetini almaya başlayan
kumaş stokfa kaldığı müddetçe cinsine göre metrajında bir kısalma meyda­
na gelirki, buna normal çekme firesi denir. Bu firenin ortalaması, yün teri­
len kumaşlarda % 1-1,5'tur. Kati bir çekme firesi rakkamı verebilmek için
imal edilen kumaşın cinsi, evsaf kalitesi ve örgü şeklinin ayrıca ham mad­
desinin evsaf ve kalitesinin ve dahi, tabi tutulduğu boya-apre muamelele­
rinin bilinmesi gerekir.
Topların baş ve sonlarında işe yaramayan topbaşı ve top sonu fire­
leri % 1 ilâ % 2'dir. (Bu fire imalatçıya aittir).
Sakat ve abrajlardan dolayı metraj Iskontosu yapılması, sakat ve abrajlı mallarm satışını temin için gerekli ve şarttır. (Bu indirim sakat ve
abrajm durumuna göre tayin edilir. Bu fire imalâtçıya aittir).
Bazı halerde metraj Iskontosu yerine fiat indirimi yapılır. Bu takdirde
fire toptancıya ait olur. Toptan kumaş satıcısında stokta beklemeden mü­
tevellit çekme firesi olabilir.
Bir de kumaşların toplarını muhtelif parçalara bölmekten mütevellit
bir satış firesi vardır ki % l'dir. Top çok parçalara bölünmüşse bu fire ar­
tar % 1,5-2 olabihr.
k Toptan kumaş satıcılarında topların parçalara bölünmesi sonunda el­
de kalan son parça normal ölçü birimlerine uygun olmayabilir. Böyle par­
çalara foskup denir. Böyle ölçü birimlerine uygun olmayan parçaların sa­
tışı içinde bir miktar Iskonto yapılması ticarî usuldendir. Bu firenin mik­
tarı yıllık ortalama olarak % 0,5 % 1 olabilir.
*
Fabrikalardan alman kumaş topları, imalâttan sandıklara konulduğu­
na göre, kumaşların bekleme süreleri hesaba katılarak satışa arzedileceği
zamana kadar muhtelif faktörler karşısındaki fire ile dükkândan toptan sa­
tışların ölçülerek ve bölünerek yapılması halinde % 1,5'dan % 2'ye kadar
fire vermesi normal kabul edilir.
k
Staygarn iplik ile Sentetik iplikten (yün tesisinde çekilen) paltoluk, par
desülük ve ceketlik kumaş doikuması sırasında verebileceği dokuma fireleri
topbaşı ve makas fireleri ile apre fireleri her cins kumaş için ayrı ayrı aşa­
ğıya çıkarılmıştır:
Yünlü mensucat imalinde yapılan kumaşın numunesi ve yamısmda
kullanüan ipliğin evsaf,-kalite ve ham maddesinih karışım nisbetleri, bu
ifılikten dokunan kumaşın desen ve örgü nevileri ve tabi tutulduğu apre
muamelesi bilinmedikçe kati bir fire rakkamı bildirmek hatalı olur.
1 — Umumiyetle yıllık ortalama fireler aşağıya çıkarılmıştır.
Bu fireler T.S. 240-4DK/677.Û1 de tayin edilen standart: Atmosfer
şartları altında, normal kondisiyonlu ve rutubetli yün ipliklerinden imal
edilen mallar için :
,
a) Hazırlama safhasında
Kamgarn kumaşlarda
Straygarn kumaşlarda
b) Dokuma safhasında
Kamgarn kumaşlarda
Straygarn kumaşlarda
c) Terbiye safhasında
çözgü çözümünde
% 1-1,5
% 1,5-2
% 2-3^
% 3-5
1) % 100 yün normal bükümde kamgarn ipliklerden mamul, yal­
nız Boya-Apre muamelesi (yaş ve kuru apre) yapılan kumaşlar­
da fire % 4 ilâ 7 arasında,
2) Yünden krep, onde, bukle, frize ve müsasili fazla bükümlü
kamgarn, straygarn veya bunların karışımı ipliklerden imal edi­
lip yalnız apre-boya muamelesi yapılan kumaşlarda Boya ve
apre firesi % 8 ilâ % 12 arasında,
3) Tamamen yün straygarn ipliklerden imal edilip dmk (Özel ta­
limatla yapılır, % 2,5 ilâ % lO'a kadar çektirilmek suretiyle
dink yapılması mümkündür) ve Şardon ile birlikte böya-apre
yapılan kumaşlarda fire % 8 ilâ % 15 olabilir.
1 —; Dokuma ve apre hatasından mütevellit sakatlıklar olmadığı tak­
dirde normal atmosfer şartlarında, ayrıca satış esnasında meydana gelen
topbaşı için bırakılan ve müteaddit parçalara bölünmeden meydana gelen
fireler ile stokta bekleyen mallarda rutubetten meydana gelen kısalmalar
ise topbaşı ve top sonu firesi kumaşın cinsine göre % 1-2 arasındadır.
2 -—Kumaşların muhtelif parçalara bölünerek satılmasından mütevel­
lit bir fire olur ki, bu miktar bölünen-parça adedi ile orantılıdır. Ne ka­
dar çok parçaya bölünürse fire o kadar artar ortalama olarak bu fire % 1
ilâ, 1,5 çok .parçaya bölünürse % 2 dahi olabilir.
3 — Kumaşlardaki dokuma ve apre muamelelerinden meydana gelen
sakatlıklar vardır ki, bunlarda şekline, büyük veya küçük sakatlıklar olma­
sıyla bir miktar fireye sebep olabilir.
k Kumaşlarm kalitesine ve cinsine göre ağırlıkları çok farklıdır. Kulla­
nılan malzeme ne olursa olsu;n genişliği 140-150 cm. olan türlerinin robluk,
tayyörlük, mantoluk ve erkek giyiminde de pantolonluk^ takım elbiselik ve
pardesü-paltoluk olarak her metresinin 300 gr. ile 700 gr. arasında değiş­
tiği ve 1 kg. polyester ipliği de bu ölçülere göre değerlendirilebilir.
* ' Pamuk ipliği, naylon ipliği, sentetik polyester ve tekstüre renkli ve
ham ipliklerden dokunmuş kumaşlarda % 1 ile % 1,5; jarse kumaşlarda ise
% 2 oranında uygulanmakta olan fire payları toptan ve perakende satışlar­
da ve aynı oranlarda uygulanması yerinde ve usulüne uygundur.
KUMAŞ
KONFEKSİYON
k Sun'i iplik, pamuk ipliği, yün ipliği ve sentetik iplikten mamul kuma­
şın konfeksiyon haline gelişinde takma kolda % 15, regianda % 5, panto­
londa % 10-15 oranında fire olabilir. Etek yapımında kumaşın desenine,
model ve boyuna göre değişiklik göstermesine rağmen pliseli kumaşlarda,
yatık plise için çift enden 150-175 cm;, plisoley için tek enden 200-220 cm.
civarında ve ayrıca plisesiz kumaşlar için 85-125 cm. civarında kumaş sarfedilir.
KUM
TOZU
ir — Cam sanayiinde kullanılan kum tozu mutlaka paketlenmiş amba­
lajlar halinde nakledilir. Kum tozu, sıfır rutubetli (kuru) olduğu takdirde
gemi ile nakliye esnasında %o 1 (Binde bir) civarında fire doğabilir.
% 5 rutubetli (yaş) olduğu takdirde nakliye esnasında % 1-1,5 civarın­
da, gemiden tahliyesi sırasında kepçe, v.b. ambalajı zedeleyici aletler kul­
lanılmış ise % 3'e varan fire doğabilir.
KURBAĞA
k Canlı olarak ihraç edilecek olan kurbağalar umumiyetle Trakya ve
Güney Anadolu'dan toplanmaktadır. Bjınlar köylüler tarafından nehir ke­
narlarında 5/10 kiloluk, partiler halinde ağ içinde alıcıların şantiyelerine
getirilmektediı\ Kurbağalar gerek şantiyelere gelinceye kadar, gerekse şan­
tiyelerde elden geçirilinceye kadar ve ondan sonra sevk yeri olan İstanbul
Havaalanına kadar Trakyadan gelen kurbağalar % 15'e varan bir fire ver­
mektedirler. Güney Anadolu'dan (Adana ve havalisinden) gelenler ibe
% 20 kadar fire vermektedirler. Bu miktar yfizm Trakya için % 17'ye, Ada­
na ve havalisinden gelenler için ise % 22'ye kadar olabilir.
KURBAĞA
BUDU
*
Dondurulmuş kurbağa budunun boylarma göre kg./fire nisbetleri yak­
laşık olarak;
Kurbağa budu
Büyük boy
Normal boy
Küçük boy
Kg.
10-20 adet
20-40 »
40-60 »
60-80
•
Fire (%)
50
54-55
58-60
.
KURUYEMİŞ
ir
Toptancı ve perakendeci tarafından çiğ olarak mubayaa edilen:
^ İç badem fırın veya kavurma motorlarında beyazlaştırılırsa
Çift kavurma yapılırsa
İç fındık fırın veya kavurma motorlarında beyazlaştırılırsa
Çift kavurma yapılırsa
Kabuklu Antep fıstığı kavrulduğu zaman tuz dahil
İç Antep fıstığı kavrulduğu zaman
Fıstık içi (yer fıstığı: Araşit tohumu) tuzlu kavrulduğu zaman
tuz dahil
«
Fıstık içi (yer fıstığı: Araşit tohumu) tuzsuz kavrulduğu zaman
Kabuklu fıstık (yer fıstığı : Araşit tohumu) kavrulduğu zaman
Ayçekirdeği tuzlu kavrulduğu zaman tuz dahil
Ayçekirdeği tuzsuz kavrulduğu zaman
Kabak çekirdeği motirlama, kalburlama ve kavurma yapıldığı
zaman
% 4- 5
% 7- 8
% 6- 7 •
% 10-13
% 10
% 12
% 10
% 15
% 13
% 6
% 10
,
% 15
fire verir. Perakendeci firesi işe % 15'dir:
^
Kuru erik,
Kuru üzüm,
Kuru kayısı,
Kuş üzümü,
yaz aylarında
»
»
»
»
»
»
%2'ye kadar, kış aylarında
%2'ye »
»
»
%2'ye »
»
»
% 2'ye »
»
»
% l'ekadar
%1'e »
% l'e »
% l'e »
fire verebilir,
^
Kuru yemişler, yarı otomatik makinalarda 100 gramlık paketlemede
fire nisbeti % 2.dir.
a) Toptan satışlarda % 1, perakende satışlarda % 2
b) İstihsal bölgelerinden İstanbula gelinceye kadar,
% 0,5, kavrulmuş olanlarda % 0,8,.
çiğ olanlarda
c) Kuruyemiş satışmda çiğ olanlarda % 2, kavrulmuş olanlarda % 2
nisbetinde fire verebilir.
ir Kabuklu An^erikan fıstığı kavrulma esnasında % 14-18 nisbetinde fir^
verebilir.
*
Kuru üzüm alım satımları FOB ve CİF üzerinden yapılmakta olup,
teslimatta bir firenin olmadığı, bununla beraber senenin Kasım ve Aralık
aylarında çuvallı yeni mahsûl kuru üzümün bir ay zarfında azami % 1 nis­
betinde fire vermesi normaldir.
ir Kabak Çekirdeği: Çerezlik kabak çekirdeği ve ayçekirdeğinin 70-100.
gr.'lık ambalajlamada % 4 civarmda fire ve zayiat olabilir.
•
Leblebi:
Leblebilerin çifte veya tuzlanarak kavrulmasında % 15, yarı otomatik
makinelerde ambalajlanmasında % 2-2,5 fire ve zayiat olabilir.
Kuru yemişte anlaşmaya bağlı olarak pahalı malın net, ucuz malın
ise brüt olarak satıldığı kefeli terazide 100 gr.'lık paketle % 15, 1 kg.'lık
pakette % 5, otomatik terazide ise 70-100 gr.'lık pakette % 10, 500 gr.'lık
pakette % 5, 1 kg.'lık paketlemede % 4 civarında fire ve zayiat verir,
len 62095/82 - YKK.7.4.1983)
8,5 mm.'lik elek altında sarı ve beyaz leblebinin asgari % lO'u kalabi­
lir.
ir Kuru incir: Kuru incir kış aylarında fire vermez. Yaz aylarında ise,
ambar ve yol fire nisbeti asgari % 3, azami % 4 civarında olabilir.
KURŞUN
*
Dökme halde işlenmiş Kurşun-Çinko konsantresinin gemi ile nakliye­
sinde, tahmil, tahliye işlemleri esnasında doğabilecek fire nisbeti % 3 civa­
rındadır.
KUTU
ir
Oluklu Mukavva ve Kutu:
Oluklu mukavva ve kutu imalatında % 5 civarında fire ve zayiat veri­
lebilir.
KUYUMGULUK
k Kuyumculuk toptan ve perakende imalatı ile meşgul olanlarda fire
nisbeti: 22 ayar bilezikte % 2-3, 14-18 ayar yaldızlı mallarda % 1, 14-18
ayar cilalı mallarda % 3-4 civarındadır.
KÜLÇE
KALAY
*
Külçe kalayın dökme ve perakende satış aşamalarında vereceği fire,
toplam % l'dir.
LASTİK
ir Tel lastik, dört köşe makarna lastik, muhtelif şerit, kauçuk paspas,paçalık, yanak ve çivili paspas imalatında meydana gelecek takribi fire nis­
betleri :
İmalât esnasında
fire nisbeti
Madde İsmi
1— Dortköşe tel lastik
2 — Dörtköşe makarna lastik
3 -—Muhtelif şerit
4
Kauçuk paspas
5 _ Paçalık
6 — Yanak
7 — Çivili paspas
LPG
'
% 5
% 15
% 15
% 25
% 25
% 20
• % 30
TÜPLERİ
(Bütangaz)
*
LGP tüplerinin valf kısmı, harici hasarlara karş ımümkün mertebe
korunmuş olduğundan, her kullanma nedeniyle hasar görerek kaçak mey­
dana gelmesi nisbeti nazarı dikkate alınmayacak kadar düşüktür.
Ayrıca, kaçak yaptığı görüleııbir tüp, yaratacağı tehlike bakımından,
ticarethanede bekletilmeden, geldiği dolum tesisine iade edilir, meydana
gelen fire de dolum tesisine ait olur.
Dolayısıyla, dolum tesisleri haricinde, LPG satışı yapan ticarethaneler
için LPG fire miktarı (tüplerin çalınması hariç) %o 1 (Binde bir)'den fazla
olamaz.
—M—
MADENLER
ir Taş ve toprak halindeki kaolin, talk, üstübeç, tebeşir ve amyant'ın fı­
rınlanarak toz haline gelmesi ameliyesi esnasında verecekleri fire nisbet­
leri aşağıdadır.
Bahis konusu maddeler odaklardan rutubetli geldiğinden bunların ku­
rutulması icabetmektedir. Ayrıca, ezme esnasında tozların uçması Ve dağıl­
ması yüzünden zayiat hasıl olmaktadır. Bu itibarla mezkûr maddelerden
kaolin, talk, üstübeç tebeşir ve amyant'tan toz istihsali ve ambalajlanmaya
(çuvallanmaya) kadar geçen ameliye esnasında % 7-12 arasında zayiat ve
fire vermeleri normal kabul edilmektedir.
•
Kalay:
Külçe kalaylar dökümde % l'e kadar fire verebilir.
Yalnız AID yoluyla ve Amerikan hükümetinin milli stokundan ithâl
edilen külçe kalaylarda binde 7,5'a kadar fire kabulü uygundur.
^' •
•
,
'
•
•
'
•
Çinko:
Toptan alınıp perakende olarak satılan çinkonun tartı, ambalaj ve ki­
reçlenmeden mütevellit % 3 nisbetinde fire vermesi normaldir.
k Pirinç (sarı döküm) imalâtında, bakır, çinko ve kurşun metalleri kulla­
nılmaktadır. Çubuklu malzeme % 1-3 kurşun, % 57-59,5 bakır ve geri ka­
lan kısniı çinko olacak şekilde dökülür. Bu alaşım MS-58 diye adlandırıl­
maktadır.
, Levha ve şerit elde etmek üzere yapılacak sarı döküm : % 62-65 bakır
ve gerisi çinkodan meydana gelmektedir. Bu alaşım da MS-63 olarak ta­
nınmaktadır.
Eritilmek üzere potaya atılan bu maddelerin eritildikten sonra ilk ağır­
lıklarından kaybettikleri fire miktarı ise:
Bilister'de
Hurda bakırda
Tutya (çinko) külçede
Hurda çinkoda
Kalayda
% 2-3
.
% 5-10
% 3-5
% 5-10
% 4-6 civarındadır.
Ancak imalâtçının kullandığı ham madde nevi ve nisbetleri ile mamu­
lün cinsine göre firelerde de değişiklik olabilir.
"
•
•
it Madenin ocaktan çıkarılmasından sonra kırma, eleme ön kurutma iş­
lemlerini takiben kamyonla limana şevki ve ihracı halinde fire bir hiç me­
sabesindedir. Torba yırtılması sebebiyle binde beş fire olabilir. Madenin
istihsali basit bir ayıklama işlemini takiben liman sahasında stok ve sonra
dökme olarak ihracında fire oranı yüzde üç buçuk ilâ beş arasında olabilir.
*
Aşağıda adları yazılı madenlerin alım ve satımında verebilecekleri fire
miktarları hizalarında gösterilmiştir :
Demir oksit, barit ve florit alım satımında:
1)
2)
3)
4)
Mütecanis parçalı sert cevherlerde fire
Gevrek ve irili ufaklı cevherlerde
Toz halindeki cevherlerde
Dökme halinde toz cevherlerde
% 0,5-1
% 2 -3
%3
%5
kadar fire kabul edilebilir.
MANİFATURA
(FANTAZİ MANİFATURA ve EMPRİME TOPLARI)
kc 1—-Fabrika ve boyahanelerden satın alınan fantazi manifatura ve
emprime toplarında imalat tekniği yüzünden top başları ve top sonlarında
istihlak edilemiyecek ve satılamıyacak derecede layık ve boyasız çık­
ması,
2 — Büyük top halinde gelen fantazi malların toptan satışının müşte­
rilere seri yapabilecek şekilde lO'ar veya 15'er metre kesilerek satıldığında,
piyasa adetlerine göre kesimlerde bırakılan makas payı,
3 — Bazı sentetik kumaştan,imal edilen malların (krep, bükümlü mal­
lar) rafta durdukça çekmesi,
4 — Fantazi manifaturaların servis yapılırken, istif edilirken tozlanma
ve solması,
5 — Mevsim başlarmda malm piyasaya tamtılması için toplardan müş­
terilere numuneler verilmesi gibi nedenlerle % 1,5 civarmda fire vermesi
normaldir.
MAKARNA
ir Makarna, nakliyede zayiat hariç, firesi yoktur. Muhafaza firesi % 1/2'
ye kadardır.
Perakendeci firesi ambalajlı mallar için sıfırdır. Perakende
mallarda % l'e kadar fire verebilir.
MANTAR
dökme
LEVHA
k Normal sühunette yani 20-22 dereceyi aşmayan hallerde mantar lev­
hanın normal bir depolama sırasında firesi mevzubahis değildir.
Açık depolarda ve 25 derecenin üzerinde güneşe maruz bırakılan yer­
lerde mezkûr maddenin verebileceği fire nisbeti en fazla % 2 (yüzde iki) ci­
varında olabilir.
MECMUA
BAYİLİĞİNDE
*
Mecmualar iade sırasında yırtılıp parçalanma ve ıslanmadan mütevel­
lit % l'e (bir) kadar bayi firesi verebilir.
MENE A
SUYU
^ 1 / 2 litrelik cam şişelerde ağzı alüminyum yapraklarla kapatılarak pazarlanan menba sularının dolum ve dağıtımını yapan menba su işletmele­
rinde;
1) 46 mm. eninde 0.060 mm. kalınlığında 1 metre alüminyum folyo
(yaprak)'dan ortalama 22-23 adet kapak elde edilebilir.
2) Bu tür menba suyu işletmelerinde, dolum sırasında şişe kırılma se­
bebiyle toplam imalâtta % 1 nisbetinde fire verilebilir.
3) Bu tür menba suyu işletmelerinde, dolumdan sonra bayiye teslime
kadarki devre içinde yükleme-taşıma-indirme sırasında şişe kırıl­
ması sebebiyle % 3 nisbetinde fire verilebilir..
ME Ns UCAT
Bo YAsI
*
Deniz aşırı nakliyelerde mensucat boyasının, plastik fıçı içerisinde ta­
şınması uygundur. Herhangi bir hasar vuku bulmadıkça, plastik kap için­
deki mensucat boyası fire vermez.
MENTEŞE
'A' Parça ve plaka saç kullanılarak yapılan menteşe imalinde verilebile­
cek fire nisbeti % 1,5-4 kadar normaldir.
MERMER
^
Mozaik imâl etmek için mermer taşlarını pirinç büyüklüğünde kırmak
suretiyle malzeme hazırlanırken, mermerin dağılma ve tozlanma netice­
sinde % IG'a kadar fire vermesi normaldir.
<•'
•
.
,
.
_
-
Levha halindeki mermerlerin kenar kesme makinesinde düzeltilmesi,
traşlanması ve ölçülere göre kesilmesinden mütevellit fire ve zayiat nisbe­
ti % 5-8'e kadar normal addolunur.
^
Katrak makinalarmda işlemek üzere bir metreküp beyaz Marmara
Mermeri için istihsal edilecek levha kalınlığına göre % 10 ilâ % 25 arası.
Somaki Mermerde % 20 ilâ % 30 arası fire vermesi normaldir.
Kenar kesme firesi umumiyetle yukarıda bildirilen miktara dahildir.
Ancak bazı ahvalde bilhassa renkli mermerlerde kenar kesme firesi mun­
zam olarak % 5'e kadar normal kabul edilebilir.
.
i
•
,
Fire. miktarı ve levha kalınlığı malûm olduğuna göre elde edilecek
metre kare miktarı kendiliğinden ortaya çıkar.
ir Tomruk mermerin plaka haline gelmesinde (plakanın kalınlığına göre)
% 20-33,, plaka mermerin temizlenme ile inşaat ölçülerine göre kesiminde
ve inşaata monte edilmesi sırasında % lO'na kadar fire verir.
*
Muayyen eb'atlarda kesilmiş ve parlatılmış mermerlerin inşaatlara
montajı sırasında verebileceği fire nisbeti % 2 ilâ % 3'tür.
Fire sonunda ortaya çıkan kırık mermer parçalarının muhtelif safha­
larda değerlendirilmesi mümkündür.
ir
1 m^
»
»
»
»
»
blok mermerden 32 plaka 2'lik çıkar
»
»
24 »
3
»
»
»
19 »
4
»
»
,»
14 »
6
»
»
»
9 » 10
»
»
»
6 » 15
»
A— K atrak
Fi re1 er i:
Beyaz blok mermerlerde ortalama levha firesi % 25, renkli
blok mermerlerde ortalama % 35'dir.
B — Kenar
Kesme
ve
Silme
somaki
Fireleri:
Beyaz levha mermerlerde ortalama %20, renkli somaki levha mermer­
lerde ortalama % 30'dur.
C —İnşaat
M onte
F i r e 1 eri :
Beyaz levhadan belirli ölçülerde kesilen mermerlerin fireleri % 5,
renkli somaki levhadan belirli ölçülerde kesilen mermerlerin fireleri %10'
dur.
, Beyaz levha mermerierin fireleri hiçbir şekilde değerlendirilemez.
Renkli somaki mermerlerin fireleri % 50 nisbetinde paladyen olarak değer­
lendirilir,
i
'
'
Oniks (Onyx)lerde, plaka imâli ile alâkalı işlemlerde toplam fire mik­
tarı % 35-40'dır.
MEŞRUBAT
*
Meşrubat imalinde, yükleme ve dağıtım sırasında, dolu şişelerin pat­
laması ve kırılmasından, ayrıca bayie tevzi edilmiş olanların zamanında
satılamayıp uzun müddet beklemesi neticesi bozulanların geri alınarak im­
ha edilmesinden dolayı husule gelecek fire nisbeti % 3'e kadar normal
kabul edilebilir.
ir
Maden suyu ve sodasının nakil, depolama ve şehir içi tevzii esnasında,
şişelerin kırılma ve patlamasından mütevellit meydana gelecek fire nis­
beti, bir yılda % 2'ye (yüzde iki) kadar "normal kabul edilebilir.
MEŞRUBAT
BAŞ
BAYİİ
ir Meşrubat dağıtımında, iç firesi (dolu şişe) ve dış firesi (boş şişe ve kasa)
toplam % 3'e kadar fire normal kabul edilir.
MICIR
ir Yol asfalt kaplama işinde kullanılan mıcır'ın tesellüm, inşa sahasına
teslim ve kullanma devrelerindeki toplam fire nisbeti % 2'dir.
MISIR
ir Mısır patlatılma esnasında üzerindeki rutubetten dolayı % 10 civann­
da fire ve zayiat verebilir.
MOBLEN
İK- Enjeksiyon moblen %5 civarında fire verebilir.
MUKAVVA
Oluklu mukavva ve kutu imalâtında % 5 civarında fire ve zayiat veri­
lebilir.
MUTFAK
TEZGAHI
kr Mutfak tezgâhlarının mutfaklara montesi esnasında doğabilecek fire
nispeti % 7 civarındadır.
MÜREKKEP
k Tifdruk ve serigrafi mürekkeplerinin imalât öncesi, imalat sırasında
kullanılan boyar maddeler (pigment, titan dioksit, karbonblak), bağlayıcı­
lar (poliamid reçine, sentetik reçine, PVC, nitro selüloz, epoksi reçine, etil
selüloz), eriticiler( ipa, sanayi ispirtosu, white spirit, toluol, butil asetat
siklo heksanon, izoforon plastifiyan ksilol) ve dolgu maddeleri (aerosil, plastifiyan, vinilit, stabilizan, gömme lack)'nde genel formülasyonlardaki-fire
% 3 nisbetindedir.
—N—
NİŞASTA
*
Buğday nişastası ambar firesi % 1 ile % 5 arasında, paketleme firesi
% l ile % 2 arasındadır.
*
Nişastada, fabrika veya imalâthaneden toptancıya nakliye'firesi % 1
ve perakendecide açık olarak satılan nişasta perakendeci firesi % 2,5'dur.
Bunun için ayrıca nakliye firesi düşülmez.
-
o
ö
-
ODUN
ir Odun mutad olarak yıllardan beri kesilmeden kantara doldurulur. Ke­
sildikten sonra tekrar tartılmadan kamyonlara yüklenip müşteriye sevk
edilir. Bugün depolarda tatbik edilen şekil böyledir. Zira odun depolarım
işletenler odunu kesilmeden tartarak alırlar.
Odun yaş, kuru, ince veya kaini qlsun kesim sonunda çekide 8 kg. ci­
varında fire verebilir.
k
1) Karışık cins yakacak odunlar, bir ya^ mevsimi depoda bekletilmesi
ve kesilerek satışı esnasında ortalama % 12 nisbetinde fire ve zayiat vere­
bilir.
2) Meşe azmanı odun, bir yaz mevsimi depoda bekletilmesi ve kesile­
rek satışı esnasında ortalama % 20 nisbetinde fire ve zayiat verebilir.
3) Tomruk parçalanarak satışı esnasında ortalama
fire ve zayiat verebilir.
% 25 nisbetinde
4) Kesilmiş odun alım-satımı ile iştigâl eden mahrukatçılarda, satın
alınıp depoya konmuş olan kesilmiş odunların miktarları ile aynı odunla­
rın satılan miktarları arasında kuruma vesair sebeplerle fire farkı olur.
Bu fire farkı ve zayiat asgari % 10, azamî % 15 ve ortalama'% 12 nisbe­
tindedir.
OTO
DÖŞEMESİ
ir Oto döşemeciliği imalatında kullanılan suni deri ve naylon kadifelerin
süngerleme ameliyesi esnasında % 5'e kadar fire vermesi normaldir.
OTO
FİLTRESİ
a) Hava ve atom filtre elemanı iç ve dış muhafaza saçları fir'e oram : %,45,5
/
b) Mazot filtre kapağr zayiat oranı : % 27,8 •
c) Eleman filtre iç ve dış muhafaza saçları zayiat oranı : %25,9'dur,
OTO
LASTİK
KAPLAMA
k Oto lastik kaplama müesseselerinin (atölyelerinin) kullanmakta bulun__
dukları ve^mamul olarak memleketimize ithâl edilegelmekte olan «Cam.elback», «Tread Gum» ve «Cushion Cum» gibi lastik mamulleri bulundukları
depolarda bir seneden fazla kaldıkları takdirde niteliklerini kaybederler.
il: \ V ;
OTO
YEDEK
PARÇALARI
*
Oto yedek parçaların alım, satım ve depolanması esnasında verebilece­
ği fire nisbetleri aşağıda hizalarında gösterilmiştir.
Oto ampulü
Oto far ve stop lambaları, aynaları
Oto elektrik aksamı
Aksesuar
Motor aksamı
Aktarma organları
Şasi, karoseri aksamı
Kaporta Parçaları
OTOKOPİ
%5
%3
%2
%3
%2
% 1
% 1
%3
KAĞIDI
ir Çok düşük miktarlarda ve aynı zamanda renkli olan baskılarda fire
nisbeti %.2-3 civarında, tek renk ve yüksek baskılarda ise fire nisbeti
% 0,5'ten fazla olamaz.
OYUNCAK
ir Oyuncak imalatlarmda kullanılan yardımcı maddelerden pille çalışan
plaklı aparat, açılıp kapanan göz ve saç imalinde kullanılan iplikte doğa­
bilecek fire nisbetleri:
Pille çalışan plaklı aparak ve açılıp kapanan, göz, ithal malı ise fire
vermesi düşünülemez; ancak herhangi bir zayiat doğabilir. Sözkonusu pil­
le çalışan plaklı aparat ve açılıp kapanan gözler, yerli imalat olmaları ha­
linde iki madde de ayrı ayrı % 10 nisbetinde fire verebilir. Saç imalinde
kullanılan ipler de (yerli ya da ithal malı) üretim esnasında % 10 nisbetin­
de fire verebilir.
p
—
PAMUK
k işlenmiş presli bir balya pamuk üzerindeki çul, çember ve pamuk fi­
resi % 4,5-5 civarmda olabilir. Ayrıca harman, hallaç, tarak, fitil, penyöz
ring ve bobinaj işlemlerinden sonra toplam olarak, pamuk, mıntıka ve ka­
litesinde göre ipliğin boyanması ile %'4-5 civarında fire verilebilir.
PARAFIN
k 1) Yağlı parafin hammadde olarak kullanıldığı takdirde, yağlı para­
fin % 10-15 yağ ihtiva ettiğinden yağın ayrılması işlemi sırasında, bir mik­
tarda parafin sürüklediğinden bu ameliyede fire % 15 civarında, daha son­
ra topraklama ve filitre presten sürme işleminde ise % 5 dolayında olmak
üzere üretim sırasında mamulün nakliyesi ve kalıplama fireleri ile yağlı pa­
raf inin temizlenmesi sırasındaki fire nisbetiyle birlikte fire oranının % 22 24 kadar olabileceği,
2) Yağsız parafin hammadde olarak kullanıldığı takdirde ise bu ma­
mul % 2-3 yağ ihtiva ettiğinden eritme ve filitre presten sürme işlemi sıra­
sında fire oranı % 5'e kadar mamulün üretim içinde nakliyesi ve kalıplama
tireleri de dikkate alındığından toplam fire % 7-8 oranında olabilir.
PARKE — KAPLAMA
İr
1) — Cevizden mamul ahşap parkenin;
— 1000 m.2.sinin kalınlık 16 mm. olduğu takdirde en az 11.200 kg., enfazla 14.400 kg., kalınlık 17 mm. olduğu takdirde en az 11.900 kg., enfazla
15.300 kg. olduğu,
— Yine 1.000 m2.sinin; kalınlık 16 mm. olduğu takdirde 16 m3, oldugTi, kalınlık 17 mm. olduğu takdirde 17 m3. olduğu,
2 ) — Ceviz kaplamanın;
— 1000 m2.sinin, kalmlık 0,5 mm. olduğu takdirde 200-220 kg. olduğu,
kalmlık : 0,7 mm. olduğu takdirde 280-300 kg. olduğu,
— Kalmlık 0,5 mm. olursa 1000 m2. kaplamanın 0,5 m3. olduğu kalın­
lık 0,7 mm. olursa 1000 m2. kaplamanın 0,7 m3. olduğ-u;
Not: Ağırlıklar yaz ve kış aylarına göre değişir. Ayrıca cevizin kesil­
diği yörelere göre de ağırlığı değişir.
PATATES
ık Patates ve soğan alım-satımmda kuruma ve dökülmeden dolayı % 1
ilâ % 3, şayet depolama yapılır ise mal uzun bir müddet depoda kalacağın­
dan kuruma, filizlenme ve çürümeden mütevellit patateste % 10, soğan­
da ise % 15 civarında fire olabilir.
PEYNİR
1^
BEYAZ PEYNİR:
Tam yağlı yaş beyaz peynirin tulumlanması halinde vereceği fire ora­
nı, peynirin rutubet oranına göre % 35-40 arasındadır.
KAŞAR PEYNİR:
1 kg. kaşar peynir için kullanılabilecek süt miktarı (inek cinsine göre)
11-12 kg.'dır. Buna göre 10 kg. kaşar peyniri için 110-120 kg. süt gerekmek­
tedir. Ayrıca kaşar peynirin buzhanelerde bekletilmesi halinde 3 ayda % 4,
6 ayda %6, 9 ayda % 9, bir yılda % 9 civarında fire verebilmektedir.
^
1) Beyaz peynirlerin malaşlanması ve susuz kalması neticesinde kilo­
larını kaybetmesi yüzünden tenekeler açılıp bir başka tenekeye nakli neti­
cesinde teneke miktarında az da olsa bir eksilme olur. Eksilme yüzdesi malaş durumuna göre değişir. Malın %50'sini kurtarmak kaydıyla bu ope­
rasyon yapılabilir. Kurtarılan mal da normal değerinin yarısına kadar sa­
tılır.
2) Kaşar peynirinin en az 6 ay soğuk hava depolarında beklediği ve
buzhanenin de iyi işletilmemesi neticesinde malaş tutması yüzünden değe­
ri sıfıra düşer ve tamamı çüre yapar. (Yani sıfır bedele düşer).
Bu cevapların resmi uygulamaya konmafeı için imha işlemlerinin Ma­
liye nezaretinde yapılması tavsiye edilir. Aksi halde Maliye'nin tetkikine
maruz kalınır.
*
Peynir imalatı:
3,5 kg.- 4 kg.
6 kg. - 6,5 kg.
4,5 kg. - 5 kg.
5 kg.- 5,5 kg.
7 kg.- 7,5 kg.
10 kg. -11 kg.
8,5 kg. - 9 kg.
9 kg.-10 kg.
Koyun sütünden
İnek sütünden
Manda sütünden
Keçi sütünden
Koyun^ sütünden
İnek sütünden
Manda sütünden
Keçi sütünden
Ikg. Beyaz Peynir
»
»
Ikg.
»
»
Ikg.
»
»
1 kg.
Ikg. Kaşar Peynir
»
»
Ikg.
»
»
1 kg.
»
»
1 kg.
elde edilebilir.
^ * Peynir imalinde randıman nisbetleri sütün kaynama derecesine, ma­
yalanmasına taze veya bayat olmalarına göre değişiklik arzeder. Bu konu­
da kati surette tesbit olunmuş randıman nisbetleri bulunmamakla birlikte
aşağıda gösterilen neticelerin alınması normaldir. 1 teneke peynir imal et­
mek için aşağıda gösterilen cins ve miktarlarda süte ihtiyaç vardır.
Süt cinsi
Ortalama Süt miktarı (litre)
Koyun sütü
60
İnek sütü "
95
Montafon inek sütü
110
Keçi sütü
75
Yarısı koyun, diğeri yarısı muhtelif süt karışımı 70-75
^
Beyaz Peynir :
Beyaz peynir, bünyesi itibariyle devamlı olarak soğuk hava depoların­
da saklanması iktiza eder. Soğuk hava deposundan hariç yerlerde muhafa­
za edilmesi mümkün değildir. Aksi halde peynir tenekeleri şişer, patlar ve
bu suretle susuz kalacağından evsafını tamamen kaybetmiş olur. Bu gibi
yerlere konan peynirlerdeki fire nisbeti kesin olarak tesbit edilemez. An­
cak soğuk hava deposu bulunan yerlerde normal sühunette (+3-5 derece­
de) söz konusu maddenin verebileceği fire nisbeti % lO'a kadar normal ka­
bul edilir.
ir İnek ve koyun sütünden olmak üzere salamuradan çıkartılıp tenekeye
konan 15kg.'lık beyaz peynir, imalinden satımına kadar 5 ay müddetle
buzhanede bekletildiğinde % 20 (yüzde yirmi)'ye kadar eksilebilir. Satışa
arzedildiğinde satıcının buz dolabı varsa % 5'e (yüzde beş), yoksa % IG'a
(yüzde on) kadar fire verebilir.
ir
Kaşar Peyniri:
İmalatçı veya toptancımn. buzhaneye koyduğu taze kaşar peynirinin
yıllık buzhane firesi % 9 kadardır.
Bir yıl buzhanede kalmış kaşar peynir ikinci yılda buzhanede kaldığı
ve buzhanenin çalışmasında bir aksaklık olmadığı ve konduğu yerde kaldı­
ğı takdirde yukarda bildirilen fire nisbetinde bir değişiklik olmaz.
İmalât hatası ile buzhanenin çalışmasında bir aksaklık olduğu takdir­
de, zuhur edecek fire nisbeti bu fireye dahil değildir.
ir Kaşar peynirleri buzhanelerde muhafaza edilmeleri halinde genellik­
le 3 ayda % 4, 6 ayda % 6, 9 ayda ^ 9, bir yılda
9 civarında fire verebi­
lir.
9 aydan sonra genellikle bu konuda firenin bahis konusu edilemiyeceği nedeniyle bir yıllık fire olarak % 9 gösterilmiştir.
ic
Tulum Peyniri:
İmalatçı veya toptancının buzhanede muhafaza edilniek kaydiyle, tu­
lum peyniri, buzhanenin çalışmasında
bir aksaklık olmadığı
takdirde,
% 5-8 civarında fire verebilir.
ir Fazla tahammülü olmayan ve en çok on gün dayanabilen dil peyniri,
bu süre içinde % 10, kaşar ve gravyer peyniri % 4-8, tulum peyniri % 5-8,
mağlıç peyniri % 10 civarında fire ve zayiat verebilir.
PÎK
DÖKÜM
ir Dökme döküm piki ve dökme hurda piklerin nakliye esnasında kg.'da
% 3-5 civarında fire ve zayiat vermesi normaldir.
P İ L İ Ç
*
Et ırkı 50-60 günlük l,5kg. - 2,-kg. ağırlığındaki piliçlerin kesilme­
si halinde elde edilen et miktarı % 75-78 fire miktarı ise % 22-25 civarın­
dadır.
PİRİNÇ
İr Muhtelif kırık pirinçler atölyelerde paçal yapılarak satılması esnasın­
da temizleme ve kalburlama ameliyesi sonucu % 1,5 ilâ 2 nisbetinde fire
verir.
PtRÎNÇ
KÜTÜK
ÎMALÎ
*
Kontinü olmayan tesislerde hurda pirinçten hareketle kütük imalinde
meydana gelen fire oranları ile pirinç kütükten hareketle ekstrüsyon pre­
sinde muhtelif profil imalinde meydana gelen fire oranları şöyledir :
Kontînü olmayan sistemle kütük imali:
1) Ham madde bazına göre kuru pirinç talaşından :
% 85-87,5 arası kütük (takoz)
% 6,5-6 değerlendirilemeyen zayiat (fire)
% 8,5-6,5 küllü değirmen arayişi
2) Ham madde bazına göre yağlı pirinç talaşından :
% 78-80 arası kütük
% 13,5-12 değerlendirilemeyen zayiat (fire)
% 8,5-8 küllü değirmen arayişi
3) Ham madde bazına göre kuru pirinç hurdasından:
% 92-93 arası kütük
% 4-3 değerlendirilmeyen zayiat (fire)
% 4 küllü değirmen arayişi
elde edilir.
Yukarıdaki imalât sırasında teknolojinin gereklerinin tam olarak tat­
bik edilmediği işyerlerinde çinko yanması ve özellikle pota delinmesi hal­
lerinde dökümdeki fire miktarı, yukarıdaki değerlere ilâveten % 2 oranı­
na kadar daha arttırılabilir.
Kütükten ekstrüksyon presi ile muhtelif kesitte profil imalatında kü­
tük ağırlığı baz alınarak:
% 95-96,5 profil
% 3,5-2,5 değerlendirilemeyen zayiat (fire)
% 1,5-1 küllü değirmen arayışı
ortaya çıkar.
P t R î N Ç R A M A T I (CÜRUFU)
*
Pirinç ramatı (cürufu)nun varil içinde taşınması halinde fire sözkonu­
su olamaz. Ancak dökme mal şeklinde taşınması, yüklenmesi ve stoklanması hallerinde % 2-3 civarında fire ye zayiat verebilir.
PÎRINÇUNU
İr
Pirinç ununun;
— Ambar firesi '% 1 ile 3 arasmda (Rutubet firesi)
— Temizleme ve yabancı maddelerden ayrılma firesi
arasında,
— Fırınlama firesi % 2ile % 7 arasında,
— Zımpara ve ilk elek firesi % 3 ile % 7 arasında,
~ Öğütme firesi % 3 ile % 6 arasında,
— Paketleme firesi % 1 ile % 2 arasındadır.
% 1 ile % 5
Not: Paketler 200, 250, 400 gramlıktır.
PLASTİK
AMBALAJ
*
Polistren hammaddesi kullanarak, yoğurt, deterjan kapları ile her tür­
lü ambalaj malzemesi imalâtında % 7 civarında fire doğabilir.
Ufak plastik şeker kutusu imalâtı esnasında % 5 nispetinde fire doğa­
bilir.
PLASTİK
AYAKKABI
*
P.V.C. hamuru imalâtı esnasında % 3 ve bu hamurdan plâstik ayakka­
bı imalâtı, esnasında ise % 5 civarında fire olabilir.
PLASTİK
BİDON
ve
ÇEŞİTLERİ
*
Yüksek kapasiteli plastik hammaddesi kullanılmak suretiyle imal edi­
len plastik bidon ve çeşitlerinin imalat safhasında polietilenin % 15 civa­
rında fire vermesi normaldir.
PLASTİK
HAMMADDELERİ
ir
Plastik hammaddeleri ithal, tahmil, tahliye, nakliye, dahili toptan sa­
tış, depolama ve perakende satışlarında cem'an % 2 nisbetinde fire ve za­
yiat vermesi normaldir.
ir 50, 100 ve J25 gramlık plâstik enjeksiyon makinaları ile el preslerinde
işlenen aşağıda kayıtlı plastik hammaddelerinin verebileceği fire nisbetle­
ri, hizalarında gösterilmiştir.
Polietilen
Polistren
Antişok
Berlin
P.V.S.
Naylon
Moblen
%5
%5
%5
%7
%5
%6
%5
(yaklaşık olarak)
»
»
»
»
y>
»
.»
»
»
»
»
ık PVC ham maddesi Petkim'den temin edilmektedir. Petkim'in am­
balajlamasına bozuk olması nedeniyle torba ağızlarından akıntı olmak­
tadır. Torbaların zayıf yapıda bulunması nakliye anında, yükleme ve boşalt­
ma sırasında torba patlanıaları sebebiyle toplam olarak % 1 civarında bir
zayiat olabilir.
ık- Bakalit tozu, antişok, polietilen ve moblen kullanılarak imal edilen ba­
kalit ve plastik eşyaların imalâtı esnasında bakalit tozunun % 15, polistren,
polietilen ve propilenin % 10 civarında fire vermesi normaldir.
ı*r Polistiren-antişok, moblen, elteks ve plastik boyalar kullanılarak imal
edilen pil kutusu, radyo malzemesi, plastik baskılar v.s. eşyaların imalât ve­
tiresi esnasında polistren, propilen ve polietilenlerin % 10 civarında fire
vermesi normaldir.
ık Pirinç çubuk, poliester, antişok, alkateiı, PVC ve plastik boya kullanı­
larak imal edilen radyo düğmesi, nikâh şekeri kutusu ve benzeri plâstik
eşyanın iînalât vetiresi esnasında polistren, polietilen, propilen ve polivinilklorürün % İ 0 civarmda fire vermesi normaldir.
*
Yüksek dansiteli plâstik ham maddesi kullanılmak suretiyle imal edi­
len plâstik bidon ve çeşitlerinin imalât safhasında polietilen % 15 civarın­
da fire vermesi normaldir.
ı*r İthal malı plastik ham maddesinin tahmil-tahliyesi sırasında ambalaj­
ların patlama ve yırtılmasından mütevellit ye dahili piyasadan mubayaa
edilen malın nakliye, depolama ve perakende satışları sırasında paket pat­
lamasından meydana gelebilecek fire nisbetinin % 2'ye kadar normal ka­
bul edilebilir.
PLASTİK
(HURDA)
^ ) Hurda naylon artıklarının çuval ve kanaviçe yapan makinalarm plas­
tik türünden imalât artıklarının yakılıp eritilmek ve granül haline geti­
rilmek suretiyle düşük kaliteli naylon torba ve poşet imalâtındaki fire nis­
beti :
Maddenin temizlenmesi safhasmda
İmalât safhasmda ise
PLASTIK
% 10
% 5'dir.
OYUNCAK
k Plâstikten mamul oyuncak imalâtmda, şişirmelerde ummniyetle % 15
civarmda, hidrolik enjeksiyonda % 7 civarmda fire olmakla beraber, kalıbm ve ham maddenin, özelliğine göre bu fire durumları değişebilir.
PLASTİK
YEDEK
PARÇALARI
•ir Plastik yedek parçalarında imalat safhasından müşteriye teslim anı­
na kadar olan safhaların tümünde toplam % 5 civarında fire olabilir.
POLİETİLEN
k
TORBA
Polietilen torba imalâtında :
1 — Hammadde taşıma ve depolama esnasında; yırtık, patlak ve dö­
külmeden % 1,
2—-Ekstrudere film çekilmesi esnasında; kemikleşen kopmalar ve
ayrılmalar sırasında % 1,5,
3 — Baskılı torbalarda rnatbaada; ayar ve baskı esnasında % 1,5 civa­
rında fire olur. Ayrıca ekstuderde ve matbaa makinelerinde sık sık elek­
trik kesilmelerinde makinalarm duruş ve tekrar çalışmaya başlamasından
mütevellit firede % 2 kadar artış olabilir.
4 —Mamul hale geldikten sonra 1 kg. olarak tartılarak paketlemede
fire yoktur.
POMZ A
TAŞI
İr Pomza taşının ocaklardan çıktığı andan itibaren gördüğü bütün işlem­
lerden sonra (torbalanıp, tamburlama ve boyutlaııdırma, mahaline nakli,
buradaki işlemler ve daha sonraki yükleme, boşaltma ve nakliye) vere­
bileceği fire oranının % 48 ilâ % 50 civarında olması normaldir.
PORSELEN
EŞYA
k
A) Bilûmum porselen sofra eşyasının fabrikadan kamyona yüklenme­
si nakli, depoya boşalması esnasında husule gelecek kırık payı % 0,5-1,
B) Depoya boşalan porselen eşyanın tasnifi, sayılması, yerleştirilmesi
ve diğer toptancılara satılmasına kadar geçen müddet zarfında husule ge­
lecek kırık payı % 1,5-2,
C) Depodan mal alan diğer toptancıların perakendecilere satışına ka­
dar geçen müddet zarfında husule gelecek kırık payı % 1-1,5 toptancıdan
mal alan perakendecilerin porselen eşyayı müstehlike satışına kadar geçen
miiddet zarfında husule geliscek kırık payı da % 2-3 nisbetinde olabilir.
PROFİL
ir Perakende alüminyum profil satışında kesim firesi kesilen uzunluk­
lara göre değişmekle beraber % 1-2 civarında olabilir.
PUDRA
ŞEKERİ
ir Pudra şekeri imalâtında, rutubet derecesine göre de değişmek suretiy­
le takriben % 1,5 ilâ % 2 arasında fire ve zayiat vermesi normaldir.
PVC
AMBALAJ
İr PVC ambalajlarda müteamel fire nisbetinin %o 5 (binde beş) civarında
bulunması normaldir.
—R—
RADYO
it Radyo imalâtmdaki fire nisbeti :
'
Elektronik cihazlar için kullanılan ham ve yarı mamul maddeler şunlardır:
I — Elektronik komponentler (transsistör, diot, kondansatör, direnç,
self vs.)
II —Plâstik malzeme ve ham maddeleri,
III — Pertinaks ve bakirli pertinaks,
l y —Bobin telleri
V—-İrtibat telleri ve kabloları,
VI — Vida, sommı, rondela, vesair tesbit malzemeleri,
VII—-Saç, alüminyum, pirinç, fosfor, bronz, ve bakır levhalar,
V I I I A ğ a ç ve sunta malzemeleri,
>
IX — Karton kutu, emniyet yastıkları vs. ambalaj malzemesi.
Kullanılan ham ve yarı mamul maddelerin imalât esnasında bozulma­
ları, parça ve kırpıntı gibi kalıntılarla sair sebeplerden meydana gelen fi­
relerin bir kısmı toplanarak değerlendirilebilmekte, bir kısmı da toplana­
madığından ve toplansa da bir kıymeti olmadığından değerlendirilememektedir. Değerlendirilemiyen firenin zayiat olarak nazarı itibara alınması ge­
rekir. Değerlendirilebilen fire kısmı değer ifade edeceğinden defter kayıt­
larında göstrilmesi zorunlu olacağı gözönüne alınarak imalâtda meydana
gelen firenin değerlendirilebilen ve değerlendirilemiyen kısımlarına ait
% de oranlarının ayrı ayrı gösterilmesi uygun görülmüştür.
I —• Elektronik komponentlerdeki fireler :
Transistörler, diotlar, kondansatörler ve saire gibi elektronik komponentlerde meydana gelen fireler iki safhada oluşmaktadır.
1 — Yarı mamul olarak alman komponentlerden bir kısmının hatalı
ve arızalı olmasından meydana gelen fireler, bunda azamî fire oranı % 2
olarak tesbit edilmiştir.
2 — Komponentlerin montajı esnasında, lehim yanığı, uç tertibat tel­
lerinin kırılması gibi nedenlerle meydana gelen fireler. Azami fire oram
% 2 olarak tesbit edilmiştir.
Sonuç olarak komponentlerde meydana gelen toplam azamî fire;
% 2-|-% 2=% 4'dür. Bu firenin tümü değerlendirilemediğinden zayiat ola­
rak kabul edilmesi gerekeceği kanaatine varılmıştır.
II — Plâstik malzeme ve ham maddelerindeki fireler:
Plâstik işleme sanayi kolunda kullanılan değişik sınıf, tip ve kalitede­
ki ham maddeler ve bunların değişik işleme usulleri işçinin ehliyet, maha­
ret ve dikkati, işyerinin durumu gibi faktörler karşısında plâstik işlemesin­
de her türlü imalâta kabili tatbik bir standart firenin söz konusu olamaya­
cağından kat'i bir firenin tesbiti mümkün görülememektedir.
III — Pertinaks ye bakirli pertinaks levlıalardaki fireler :
Bunlar cihazlarda emprenye devre şasileri ve izole tutucu şasilerin
imalinde kullanılmaktadır. Pertinaks ve bakirli pertinaks liavhalarda ayrı
ayrı üç safhada fireler meydana gelmektedir.
1 — Levhaların kesiminden arta kalan parçalar ve kırpıntılardan mey­
dana gelen fireler, fire oranı azami % 3 olarak tesbit edilmiştir.
2 — Kesme ve delme esnasında hatalı kesme ve delme oranı azami
% 1,5 olarak tesbit edilmiştir.
3 — Kesilen pertinaks şaşsi üzerinde montaj esnasında kırılma ve çat­
lamalardan meydana gelen fireler, fire oranı azami % 0,5 olarak tesbit edil­
miştir.
Sonuç olarak pertinaks ve bakirli pertinaks levhalarda meydana gelen
toplam azami fire,'% 3 + % 1,5 + % 0,5 = % 5'dir.
Bu firenin tümü değerlendirilemediğinden zayiat olarak kabul edile­
bileceği kanısına varılmıştır.
,
IV — Bobin telleriiıdeki fireler:
Bobin telleri cihazlardaki her türlü bobinlerin imalinde kullanılmakta­
dır. Bunlarda üç safhada fire meydana gelmektedir.
1 —• Alman bobin telinde izolasyon hatası veya kopuk olmasından do­
layı meydana gelen fire, azami fire oranı % .0,5 olarak tesbit edilmiştir.
2 — Bobin sarımı esnasında tel kopmalarından jııeydana gelen fire,
azami fire oranı % 1 olarak tesbit edilmiştir.
3 •— Bobin sarnnnıdan sonra ölçü ve muayenede hatalı bobinlerden ve
bobin teli uçlarının irtibatlanmasmdan meydana gelen fire, azami fire % 2
olarak tesbit edilmiştir.
Sonuç olarak bobin imalinde bobin tellerinde meydana gelen toplam
azami fire % 0,5+% 1 + % 2 —% 3,5'dır.
Bu firenin % 0.5'i toplanamayıp değerlendirilemediğinden zayiat ve
geri kalan % 3 kısmı değerlendirilebilen fireyi teşkil ettiği tesbit edilmiş­
tir.
- \
V — irtibat telleri ve kablolardaki fireler :
İrtibat telleri ve kablolar cihazlarda devre irtibatları için kullanılmak­
tadır. Bunlarda fire iki safhada meydana gelmektedir.
1 — İrtibat uçlarından artan parçalardan meydana gelen fire, azami
fire oranı % 1 olarak tesbit edilmiştir.
2 — Kablolarda izolasyon hatası veya kopukluklar bulunması ve ma­
karaların sonunda artan ve kısa olduğu için kullanılamayan parçalara ait
fire. Azami fire % 1 olarak tesbit edilmiştir.
/
Sonuç olarak irtibat telleri ve kablolarda meydana gelen toplam aza­
mi fire, % 1 + % 1 = 0/0 2'dir. Bu firenin % 0.25'i toplanamayıp değerlendi­
rilemediğinden zayiat ve geri kalan % 1.75 kısmı değerlendirilebilen fireyi
teşkil ettiği tesbit edilmiştir.
VI —Vida, Somun, rondela vesair tespit malzemelerine ait fireler:
Vida, Somun, rondela ve sair malzeme cihazların imalinde tespit mal­
zemesi olarak kullanılmaktadır. Bunlarda fire iki safhada oluşmaktadır.
1 — Alman vida, somun vesairenin bir kısmında başların, dişlerin ve­
sair kısımların bozuk olmasından kullanılamaması neticesi meydana gelen
fire. Azami fire % 1,5 olarak tesbit edilmiştir.
2 —İmalât esnasında kırılan veya ayrılan ve bozulanlardan meydana
gelen fire. Azami fire oranı % 1 olarak tesbit edilmiştir.
Sonuç olarak vida, somun, rondela vesair tesbit malzemesinde mey­
dana gelen azami fire, % 1,5 + % l = % 2,5'dir.
Bu firenin % 0.5'i toplanamayıp değerlendirilemediğinden zayiat ve
geri kalan % 2'si değerlendirilebilen fireyi teşkil etmektedir.
VII— Saç, Alüminyum, pirinç, fosfor, bronz ve bakır levhalardaki
fireler:
'
Madenî levhalar, hoparlör gövdesi, irtibat ve dağıtım için muhtelif şe­
kil ve boyutta, terminal gövdeleri ile cihazların yüzeylerindeki süs, plâka
vesair maksatlarla tesbit edilen parçaların imalinde kullanılmaktadır. Bun­
larda fire üç safhada oluşmaktadır,
1 — Levhalar şerit halinde kesilirken artan kısımlardan meydana ge­
len fire, azami fire oram % 1 olarak tesbit edilmiştir.
2 — Şeritlerden preste kalıplarla parça kesilirken çıkan kırpıntılarla
artan parçalardan meydana gelen fire, Azami fire oranı % 12 olarak tesbit
edilmiştir.
3—- Kalıp hatası vesair sebeplerden dolayı imalât bozuğu hatalı par­
çaların meydana getirdiği fire. Azami fire oranı % 2 olarak tesbit edilmiş­
tir.
Sonuç olarak madeni levhalarda meydana gelen toplam azami fire,
% 1 + % 1 2 + % 2 = % 15 olarak tesbit edilmiştir.
Bu firenin % 2 kısmı toplanamayıp değerlendirilemediğinden zayiat
ve geri kalan % 13 kısmı değerlendirilebilen fireyi teşkil ettiği tesbit edil­
miştir. .
VIII —Ağaç ve sunta malzemelere ait fireler:
Fabrikadan imal edilen elektronik cihazların ahşap möble kısımları
(kabinetler) yan sanayide yaptırılmaktadır. Akşap möbler için kullanılan
ham maddenin değişik tip, ve kalitede olması, bunların işlenmesindeki
usullerin değişik olması, işyerinin durumu ile işçinin ehliyet ve kabiliyeti
gibi faktörler fire oranına birinci derecede müessir olduğundan standart
bir oranın tesbiti mümkün görülememektedir.
IX — Karton kutu, emniyet yastıkları gibi ambalaj malzemelerine ait
fireler :
İmal edilen cihazların ambalajlanmasında kullanılan fireler iki safha­
da meydana gelmektedir.
1 — Ambalaj malzemelerinin, fabrikaya nakli ve ambarda depolanması
esnasmda meydana gelen fire, azami fire oranı % 2 olarak tesbit edilmiştir.
2 — İmal edilen cihazların ambalajlanması esnasında kırılma ve yırtıl­
malardan meydana gelen fire, azami fire oranı % 2 olarak tesbit edilmiştir,
Sonuç olarak karton kutu ve emniyet yastıkları vesair ambalaj malze­
mesinde meydana gelen azam^i fire % 2 + % 2 — % A olarak tesbit edilmiş­
tir. Bu firenin % 0.5 kısmı değerlendirilemeyen malzemeden ibaret oldu­
ğundan zayiatı ve geri,kalan % 3,5 kısmı değerlendirilebilen fireyi teşkil
eder.
REÇEL
*
Kayısı, vişne, şeftali gibi meyvelerle yapılan reçellerin çeşitli kalitele­
ri mevcut olup, reçel imalâtında genel bir fire oranı ve randıman hesabı
.mümkün değildir. Reçel üretiminde tek bağlayıcı unsur. Gıda Maddeleri
Tüzüğüdür. Buna göre de % 60'dan az şeker, 1/3'ten az meyve ihtiva ede­
mez. Bu oranlar reçelde bulunması gereken oranlardır. En uygun sonuç ise
üretici firmanın ürettiği malların kimyevi analizi neticesi belli olur.
REKLAM
FİLMİ
k: Türkiye'deki stüdyoların teknik yapılarının farklılığı nedeniyle tek ve
kesin her şekilde geçerli bir oran verilebilmesine olanak tanımamaktadır.
Bu nedenle (kısa metrajlı reklâm filmlerindeki) fire miktarı % 2 ilâ % 10
arasında değişebilir.
RÖNTGEN
k:
FİLMİ
Röntgen filmlerindeki fire oranları % 15 ilâ % 20 arasındadır.
_ s ş
—
' SAG
*
Kontinü sıcak daldırma metodu ile soğuk haddelenmiş rulo banddan
galvanizli saç üretimi ile ilgili fireler :
1 —DKP Saç Firesi:
Ereğli Demir Çelik Fab. üretimi saç bobinlerin ortalama ağırlığının 5
ton olduğu kabul edildiğinde; DKP saç firesi oranı % 1,5,
2-—Galvanizli Saç Firesi:
Galvanizli saç firesi oranı, % 1,5 ancak; saç bobin paslı, hatalı, ezik ve
kenarı yırtık vs. gibi nedenlerle bu durumda bu oranın % 3-5 dolayına
kadar çıkmaktadır.
SAÇ
LEVHA
*
Giyotin makaslarda, abkant preslerde saç levha keserek veya hem ke­
sip hem de bükmek suretiyle yapılan satışlardan dolayı normal fire ve za­
yiattan ayrı olarak % 5 civarında ıskarta, saç kırpıntısı ve hurda çıkabilir.
SALAM
*
Salam imalâtında kullanılan kemikli ette:
a) Kemik ve sinir firesi
b) Yağlı kısımlar ve zayiat
% 20-25'tir.
% 15-20'dir.
Bu durumda kemikli et hamura girinceye kadar % 35-45 fire verir.
İmalâta verilen kemikli ete göre, elde edilen kıyma hamuru fırınlana­
rak imâl edilen ince salamlarda fire nisbeti % 30-35 ve kaim salamlarda
ise % 15-20'dir. Ancak elde edilecek salam miktarı hesaplanırken imalât­
ta kullanılıp fire vermeyen baharat ve diğer yardımcı malzeme kilosunun
fireli ete ilâvesi gerekmektedir.
Fire farklarına tesir eden belli başlı faktörler, hayvanın yetişme tarzı,
yetiştiği mıntıka, besi farklılıkları ve salam imalâtında kıymanın içine ko­
nulan diğer yardımcı maddelerdir.
SALYANGOZ
İr Canlı salyangoz teknik şartları haiz sundurmalarda beklemeden müte­
vellit % 8 ilâ lO'u normal ölü firesi, normal çift kaynamada % 22 ilâ % 25
randıman verir. Elde edilen etin azami % 40-50'si oranında yıkanmış, te­
mizlenmiş ve ayıklanmış kırıksız kabul elde edilebilir. Buna mukabil, Bar­
tın ve Kandıra gibi bazı mıntıkaların kabuk randımanı hemen yok dene­
cek kadar azdır.
^
Sundurmada, zamana göre on gün ile bir ay arasında,
a) Ölüm nedeniyle % 10 civarında,
b) Zayıflama ve diğer bakım noksanlığı nedeniyle .% 5 civarında fire
verir.
Randıman Kojıusu :
Normal randıman, muhtelif yerlerdeki üretime göre °/o 20-25 arasın­
dadır.
SARMISAK
ir Konsinyasyon suretiyle gönderilen demet halindeki kuru sarmısak
% 15 nisbetinde, nakliye ve anbarlama geciktiği takdirde % 5'e kadar fire
ve zayiat verebilir.
SIHHİ
TESİSAT
ic Sıhhi Tesisat yükleme, taşıma, boşaltma ve istifleme işlemleri sıra­
sında aşağıda belirtilen nisbetlerde fire verir.
PVC, Plastik su boruları
Toptan % 2, Perakende % 4
Galvaniz ve siyah borular, boru teferruatı ve benzerlerinde fire yok­
tur.
Pik döküm pis su boruları ve teferruatı azami % 2
Döküm, emaye ve saç banyo küvetleri, hela taşları, lavabo, evye ve
benzerlerinde zayiat yoktur.
Karo fayans, karo mozaik, fayans eşya ve seramik mamulleri toptan
% 2, perakende; % 3 fire verir.
SİMİT
k Simit imalâtı esnasında, hamurun tutmaması, fırın hararetinin yüksek
olması sonucu yanması, fırına sürülürken serpilen çörek otunun, susamın
yere dökülmesi gibi nedenler sonucu asgarî % 10- nisbetinde fire doğabilir.
Bunun yanısıra genellikle sokak aralarında yer alan simitçi fırınlarının is­
tenen seviyede satış yapamamaları halinde tüketilemeyen (bazı günler yüz
simitten elli simitin satılamadığı) hallerde bu miktar zayiat alarak tespit
edilebilir.
SÎZ AL — t P — H A L AT
ir Sizal, ip ve halatlar ile 6/6 numaralı pamuk ipliğinin (ambalaj ipliği)
toptan alım satımında ortalama % 3-5 arasında bir fire-zayiat nisbetinin
kabulü uygundur.
SOĞAN
k Soğan alım-satımmda kuruma ve dökülmeden dolayı % 1 ilâ % 3, şa­
yet depolama yapılır ise mal uzun bir müddet depoda kalacağından kuru­
ma, filizlenme ve çürümeden mütevellit patateste % 10, soğanda ise % 15
civarında fire olabileceği sonucuna varılmıştır.
SUCUK
*
İmâl edilip, uzun süre satılmayarak imalâtçıda stok olarak kalmış bu­
lunan sucuk firesi % 12'y e kadardır.
İmalâtçıdan alınıp perakendeciye satmakta bulunan toptancıların su­
cuk firesi % 7'ye kadardır.
*
Toptancıdan alınıp tüketiciye satılmakta olan sucukların bakkal ve
mezeci firesi'% 12'ye kadardır.
k Sucuk, salam, pastırma gibi yiyecek maddelerinin alış ve satış müd­
detleri içinde verebileceği fire nisbeti asgarî % 3, azamî % 8'dir.
k Et ve Balık Kurumu'nun aşağıda isimleri yazılı mamullerinin pera­
kendeci bayilerde satılmak üzere beklemesi sırasında verdikleri fire nis­
betleri hizalarında gösterilmiştir.
Sosis
% 7-10
Salam
% 7-10
Sucuk:
% 5-10
Dil
% 20-30
İşkembe'
%5
SUCUK
ve
PASTIRMA
•
Sucuk ve pastmııa imalâtmda yaz ayları île kış ayları arasında % 10
civarında bir fire ve zayiat fankı olabilir. .
SUDKOSTiK
•
Sudköstiğin ambalajının bozulma ve delinme gibi nedenlerle hava ile
temas etmesi neticesinde ithalatçı ve toptancıda müştereken % 2 nisbetin­
de fire vermesi normaldir.
*
Sudkostik ve tuzruhunun toptan ve perakende ticaretinde % 1 nisbe­
tinde fire ve zayiat vermesi normaldir.
SUNİ
lir
GÜBRE
İthalattan sonra satışına kadar kompoze sun'i gübrenin zayiatı % l'dir.
SU
ŞİŞESİ
*
Sise suyu imal ve istihsalinde kullanılan 30 cc.'lik su şişelerinin :
a) imalâtçıdan alınıp depoya gelinceye kadar,
b) Depodan yıkanıp, makinalarda doldurulup piyasaya arzedilinceye
kadar,
c) Piyasada kullanılıp işletmeye dönünceye kadar geçen ^safhalarda
% 3-4,
Yukarıdaki safhalarda su şişelerinin konduğu tahta kasalarda % 3-4
fire ve zayiat meydana gelebilir.
SUSAM
1^
İthal ham susanım verebileceği fire nisbeti
— Menşeinden ithalatlarda
— Avrupa Limanlarından ithalatda
— Menşeinden ithalinde tartı farkı
— Toptan ambar (depolama) firesi
—^ Yurt içinde satışta tartı farkı
şöyledir :
]
| Toplam %, 1'e kadar
J
]
J Toplam % l'ekadar
SÜNGER
ir Döşeme ve yatak imalinde kullanılan süngerlerin alım satımında % Te
kadar fire ve zayiat vermesi normaldir.
SÜT
İt Sütten yoğurt yapılmasında 90 derecede sütün % 6'ya kadar fire ver­
mesi normal görülmüştür.
*
Tam yağlı inek sütünün kaynatılmasında takriben % 5 ilâ % 10 civa­
rında su kaybından mütevelit fire ve zayiat olabilir.
SÜT
TOZU
k Süt tozu imalinde randıman, işlenen sütün içindeki kuru madde mik­
tarına bağlıdır. Kuru madde miktarı ise, sütlerde her zaman aynı seviyede
olmayıp, sağılan hayvanın cins ve ırkına, laktaslonun başı veya sonu olu­
şuna ve yedirilen yemin çeşidi gibi faktörlere bağlı olduğundan, sabit bir
rakkam vermek mümkün olmamaktadır. Ancak, yağlı inek sütünden süt­
tozu yapıldığı takdirde randıman % 1-12 arasında yukarıdaki faktörlere
göre değişmektedir.
ŞARAP
*
— Üzümdeki randıman nispeti % 65-70 (Samilen, Şansu ve Papazkarası cinsi üzümleıfde)
— 100 kg. üzümden l'inci ve
nihai mamul elde edilir.
2'nGİ
aktarmalar bittikten sonra 65 litre
— Üzüm şarap haline dönüşünceye kadar l'inci ve 2'nci aktarmalar
sırasında dibe çöken şarap taşlarından ve sarnıçtan sarnıca aktarma sıra­
sında % 7 oranında bir fire meydana gelir.
— Çökmeler neticesinde rneydana gelen şarap taşları kimya sanayiin­
de kullanılmaya başlamıştır. Nakliye sırasında % 1 oranında fire meyda­
na gelmektedir.
Şarabın dolum ve boşaltımı esnasında % 5 civarında fire ve zayiat
meydana gelebilir.
ŞEKER
ir Perakende satışlarda şeker % 0,5 (yarım) nisbetinde fire ve zayiat ve­
rir.
ŞEKERLEME
İt
Ezme ve çikolatalı mamullere ait fire ve zayiat nisbetleri:
imalât firesi
Toptan satış
firesi
Perakende satış
firesi
% 8-10
%
2
%
2
%1
%1
% 1-2
%2
%2
%2
Draje
Ezme
Çikolatah mamul
ŞEKERLİ
MADDELER
*
1 — Lokumun tam mamul hale gelebilmesi için terkibinde bulunan
ham, yarı mamul ve mamul maddelerin işlenmesi neticesinde % 8-10 ara­
sında içindeki şeker nisbetinde artış husule gelmektedir. Fire mevzubahis
değildir. Şayet bu imalâtta bir miktar glikoz kullanılmış ise, kulİ£^nılan
glikoz miktarı üzerinden % 12-17 arasında fire mevzubahisdir..
2 — Jölenin tam mamul hale gelebilmesi için terkibinde bulunan ham,
yarı mamul ve mamul maddelerin işlenmesi neticesinde % 6-8 arasında
artış husule gelmektedir. Bu imalatta kullanılan glikoz miktarı üzerinden
% 12-17 arasında fire mevzubahisdir.
3 — Şekerlemenin tam mamul hale gelebilmesi için terkibinde bulu­
nan ham, yarı mamul ve mamul maddelerin işlenmesi neticesinde içinde
bulunan glikoza göre % 12-17 arasında fire verebilir.
*
P ekm e z :
Pekmez kapalı alınıp satıldığından, bir fire mevzubahis değildir. Zayi­
at olabilir. Buda bir zabıtla tesbit ettirilebilir.
ŞEKERLİ
MAMULLER
k' Bisküvi, çikolata ve şekerleme depolama, ambalajlama, sevk ve teslim
muameleleri sırasında yüzde yarım civarında fire ve zayiat verebilir.
.
, •
•
• . •
• ,
ŞEKERLİ
, -
•
•
MEYVELER
*
— Şekerin kaptan kaba boşaltılması sırasında dökülmesinden müte­
vellit % 0,5,
— Şekerin kazanda kaynatılması sırasında belli sıcaklık sonunda taş­
ma ve yanmasında % 1,
— Eriyen şekerin masaya aktarılmasında soğuma neticesi çürümeye
yüz tutmasında %o 5,
— Yoğrularak hamur hahne getirilen şekerin makineye veriliş sıra­
smda elektrik arızası nedeniyle sertleşip işe yaramaz hale gelmesinde %olO,
—' Makinelerden çıkan birbirlerine irtibatlı şekerlerin soğuma sırasın­
da karıştırılmaları sonucu birbirlerinden ayrılması nedeniyle işe yarama­
yan kırıntılardan %) 10,
— Bu şekerlerin ambalajlanmasında tel eleklerle nakli sırasında tel
elekten süzülen kırıntılar % 1,4,
— Ambalajlama ve tartı sırasında dökülen kırılma suretiyle % 1,6,
— Rutubete alınması için tavalarda dönerek kurutulan şekerlerin kı­
rıntılarından %o 6, civarında fire ve zayiat verebileceği anlaşılmıştır.
ŞİŞE ,
-
k Coca-Cola şişelerinin İstanbul fabrikasından diğer şehirlere nakli ve
bui'alardaki bayilik deposunda istifi, bu istiften sonra da bayilere araba
ile nakil ve bayilerden boş şişelerin araba ile toplanıp tekrar merkez bayi­
lik deposunda toplanan boş şişelerin İstanburdaki fabrikaya teslim için
nakli esnasında verebileceği fire ve zayiat nisbeti % 2-3 arasındadır.
k Paşabahçe rakı-ispirto fabrikaları ile Mecidiyeköy likör ve konyak
fabrikalarından depolara alman bilahare kamyonlarla tekelin standart içki
sandıkları içinde bayi ve satış yerlerine tevzii ameliyesi neticesi aktarma nakliye ve depolama esnasında dolu alkol şişeleri % 0,2 ile % 0,3 civarın­
da fire ve zayiat verebilir.
*
Menba Suyu Şişesi
Menba suları bayiliği işinde, kullanılan menba suları şişeleri % 3'e ka­
dar fire ve zayiat verebilir.
k Bira imalinde, yükleme ve dağıtım sırasında dolu şişelerin patlaması
ve kırılmasından, ayrıca bayie tevzi edilmiş olanların zamanında satılamayıp uzun süre beklemesi neticesi bozulanların geri alınarak imha edil­
mesinden dolayı meydana gelebilecek fire ve zayiat nisbeti % 3'tür.
SODYUM
SÜLFAT
*
Gölden çıkarılan kristal sodjmm sülfatın kimyasal formülü Na^ S O 4
10 Ha O olup, molekül ağırlığı 322 gr.'dır. Kristal sodyum sülfatın tam ku­
rutulması (foronlarda) halinde bünyesine bağlı 10 molekül H2 O (Su) kay­
bedilir. (180 gr.). 322—180 = 142 gr. Geriye 142 gr. anhydr sodyum sülfat
kalır. Dolayısıyla teorik olarak tam kurutmada verim % 44, fire ise % 56'
dır.
Gölden çıkarılmış sodyum sülfatın bünyesinde bağlı sudan başka rutu­
bet de mevcuttur. Bunun miktarını yerinde ölçümleme yapmadan ifade
etmek bilimsel olmaz. Havuzlarda bekleme süresine bağlı olarak
O/o 10—% 50 arasında bir rutubet kabul edilebilir. Üretim hesabında rutu­
beti % 30 olarak kabul ederseik; gölden çıkarılacak 1 ton kristal sodyum
sülfatın % 70'i yani 700 kg.'mı sodyum sülfattır. Bunun tam kurutulması
halinde verimi de % 44 olacağından :
700x44
100
-=308 Kg: anhdr sodyum sülfat elde edilir.
Gölden çıkışta rutubeti % 50 kabul edersek, 1 ton kristal sodyum sül­
fatın 500 Kg.'mı kristal sodyum sülfattır. Tam kurutma halinde;
500x44
100
-=220 Kg. anhydr sodyum sülfat elde edilir.
Güneş altında tam kurutma ile kristal sodyum sülfatın ne miktar
anhydr sodyum sülfata dönüşebileceği hava sıcaklığı ve bekleme süresine
tâbi olarak değişir. Kesin bir verim veya fire yüzdesi vermek mümkün
değildir.
Sıhhatli bir sonuç alınmak isteniyorsa; havuzda depoya sevk bekleyen
maldan numune alınarak üzerindeki rutubet tesbit edilmelidir. Bulunan
rutubet mal kütlesinden düşülerek kristal sodyum sülfat miktarı tesbit
edilir. Bunun da tam kurutma halinde verimi % 44, firesi % 56'dır.
Tam kurutma ile kristal sodyum sülfatın anhydr sodyum sülfata dö­
nüşmesi tâbiri doğru, güneş altında kurutma ile naturel sodyum sülfata
dönüşme tâbiri yanlıştır.
Güneş altındaki oluşumlarda yine malın bulunduğu yerdeki rutubeti­
ni tesbit etmekle gerçek verim hesabı yapılabilir. Bu nedenlerle verim Ve
fire ile ilgili olarak kesin rakam verilmesi hatalı olur.
• • • — T—,,..
TAHİN
*
Bir kilo susamdan elde edilen tahin için randıman nisbeti, takribi ola­
rak % 78-81, firesi nisbeti ise % 19-22 civarında olup, fire neticesi kalan
mal hiçbir işe yaramamaktadır.
Randımana tesir eden faktörler arasında en mühimi susam ekiminde
kuvvetli tarlaların kullanılmamasıdır.
*
Çin Meksika, Sudan, Vietnam vs. ülkelerden ithal edilen susamların,
tahin üretimi esnasında verebileceği fire nisbeti, % 27-28 civarındadır.
İr Tahin helvalarının alüminyum folyo
% 1,5-2
ile paketlenmesi
esnasında
Tahin ve pekmezin 400-500 gr. ve 1 kg.'lık kutularda ambalajlanması
esnasında % 1,5-2 oranında fire ve zayiat verebilir. TARÇIN
ir
Onbir ay gümrükte bekleyen tarçın % 5 civarında fire verebilir.
TARTI
FARKLARI
ir Emteanm tesbiti ve tesellümünde kamyon, Jorba vesair dara haricin­
de kantarlar arasındaki tartı farkı % 1 oranında normaldir.
TEBEŞİR
*
TOZU
Tebeşir tozu imalâtmdaki fire amazi % 2 nisbetindedir.
TEL
*
Bobinajda kullanılmak üzere pamuk ipliği ile izole edilmekte olan ba­
kır tellerin imalatı esnasmda izole edici penye pamuk ipliğindeki fire nis-
beti % 3-5'arasındadır. Buna mukabil aynı imalat esnasında bakır tellerde ^
fire nisbeti mevzubahis değildir.
Bununla beraber bir miktar bakır, muhtelif imalât bozuklukları dola­
yısıyle hurdaya çıkabilir. Bu miktar toplam bakırın % 12'si kadardır. Yani
imalathaneye giren 100 kilo bakırdan 12 kg. hurda çıkar, hurdaya çıkan bu
12 kg. bakır günün hurda rayiç fiatı üzerinden değerlendirilir.
k Dikenli tel perakende satışlarında tartı far'kmdan dolayı % 1,5 (yüzde
bir buçük)'a kadar-fire verebilir.
k Nalburlarca alım satımı yapılmakta olan tavlı tel'in alım satımında
tartı farkmdan mütevellit % 1,5 civarında fire husule gelir.
Kangal halindeki telden imal edilen civata, vida ve perçinlerin;
Kesme firesi
İmalât firesi
İmalât bozukluğu firesi
% 0,8 ile % 1
% 25 ilâ % 30
% 5 ilâ % lO'dur.
\
TEMİZLEME
(KURU SİSTEM)
ic 25 kilo kapasiteli VEB marka sterilizasyon tertibatlı kuru sistem te­
mizleme makinalarinda kullanılan % 50 perklor etilen, % 50 triklor etilen
karışımının kullanılabilecek ilaç miktarı ile harcanan veya zayiat miktar­
ları ve su ile yıkanmada kullanılan Arpol veya deterjan miktarları nisbet dahilinde aşağıda belirtilmiştir.
a) Yapılan tesbitte 10 adet giyim eşyası tartılarak ağırlık miktarı lO'a
taksim edilmiş ve ortalama ağırlık bulunmuştur.
1) Erkek ceketi
2)
»
pantolonu
3)
»
palto
4) Kadul manto
5)
»
etek
»
elbise
6)
1.600
550
2.000
1.500
400
1.000
gr. ilâç zayiatı
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
% 15
% 15
% 15
% 15
% 15
% 15
240
80
300
225
60
150
gr.
»
»
»
»
»
Kuru sistem temizleme ameliyesinde kulanılan ilaç makinaya göre de­
polara doldurulur. Bu miktar 25 kiloluk makinalarda bir ton civarında olup,
yukarıda gösterildiği gibi her eşya için ortalama bu nisbette zayiat vererek
ilaç azalır ve yeniden ilavesiyle işe devam edilir. Bu tür eski makinalarda
eşyanın ağırlığına göre % 20'ye kadar zayiat vermesi olağandır.
b) Halı temizlemesi tamamen su ile olduğundan kullanılan temizleyi­
ci maddeler m^ için 300 ilâ 400 gr. olarak hesaplanır.
c) Su ile yıkamada ağırlığın % 5'i kadar deterjan veya alpol kulla­
nılır.
TEMİZLİK
MADDELERİ
Beyaz sabun
Mayi arap sabun
Toz sabun
Çamaşır sodası
*
Yaz aylarında fire
nisbeti
Kış aylarında fire
nisbeti
%2'ye kadar
Açık olduğu takdirde
%2'ye kadar
Açık olduğu takdirde
%2'ye kadar .
% lO'a kadar
% l'ekadar
Açık olduğu takdirde
% l'ekadar
Açık olduğu takdirde
% l'ekadar
% 5'e kadar
Sabun:
1 — Beyaz sabun çuvallı ambalaj nakliye firesi % 2, çuvallı ambalaj
ile depoda muhafaza firesi (altı ay) için % 4, perakendeci firesi (nakliye
firesi dahil) % lO'a kadar olabilir.
2 — İkinci nevi ise pirine sabunlarında yukarıdaki nisbetlerden % 1
daha fazla fire kabul edilebilir.
k' Perakende satışta arap sabunu % 4, sabun tozu % 15 civarında fire ve
zayiat verebilir.
*
Deterjan:
Likit-toz ve krem deterjanın toptan ve perakendeciye tahmil-tahliye,
nakliye ve depolama işlemi esnasında her birinde ayrı ayrı verebilecekleri
fire ve zayiat oranları aşağıdadır.
5 Kg. ve daha büyük
polietilen torbalarda
Toz deterjan
Likit deterjan
Krem deterjan
civarında fire verebilir.
% 1-2
Cam Şişe
% 0.1-0.2
% 1
içi karton dışı oluklu
mukavva kutularda
% 0.1-0.2 civarında
Plâstik Şişe
% 0.1-0.2
»
*
En iptidai tarzda, beton havuzda insan gücü ile HYPO CLORÎD karış­
tırılarak yine hortumlarla basit şekillerde şişelere doldurulan çamadır su-
yunun bu tür mıalâtmda HYPO CLORÎD ham maddesinin % 0.2 nisbetin­
de fire ve zayiat vermesi normaldir.
TENEKE
KUTU
k
Silindirik teneke kutu ebadı için herhangi bir standart mevcut değil­
dir. Bu tür kutuların imalinde esas deşe, kapak kesiminde ortaya çıkmak­
tadır. Bu nedenle çapın kutu yüksekliğine oranı değiştikçe kutu ağırlığına
nazaran deşe ıriiktan da çapın karesiyle orantılı olarak (parabolik) değiş­
mektedir. Çok değişik çap ve yükseklikteki imalât yapılmakta olması ne­
deniyle silindirik kutu yapımında ıskarta ve deşe oranlarının ortalama bir
rakamla belirtilmesi olanağı bulunmamaktadır. Bu nedenle imalât kade­
melerinde ortaya çıkan muhtelif zayiatın ayrı ayrı belirtilmesiyle yetinilmesi zorunluğu ortaya çıkmaktadır.
Konserve kutuları 3 parçalı veya 2 parçalı olarak (Sıvama) irnalât ya­
pılmaktadır,
^
A —3 parçalı kutu : (Alt ve üst kapak, yan gövde) : Kapak yapımı:
(Alt-üst)
Preste kesim sırasında kapak yapımı için imalâta alman tenekenin
ağırlığı üzerinden '% 26-29 deşe.
Gövde yapımı: (Yan)
Uygun ölçüde levha temin edildiği takdirde makasta kesim sırasında
imalâta giren teneke ağırlığı üzerinde % 4-5 tiriz ve deşe.
Ayrıca kapaklarla gövdenin makinada kenetlenmesi ve kapanması sı­
rasında mamul teneke kutu başına % 1-2 kutu ıskartası çıkabilir.
B — 2 Parçalı Kutu (Sıvama) :
Kapak Yapımı:
Preste kesim sırasında kapak yapımı için imalâta alman tenekenin
ağırlığı üzerinden % 26-29 deşe.
Gövde:
İmalâta alman teneke ağırlığr üzerinden % 26-29 deşe.
Kapak kapamada teneke kutu başına %o 5 % 1 kutu ıskartası çıkabilir.
C — Kapak adedi çok parçalı olan kutularda kapak adedi kadar mal­
zeme ağırlığı üzerinden % 26-29 yapım deşesi ortaya çıkar.
Yukarıda açıklanan deşe, tiriz ve ıskarta miktarları gerçek anlamda fi­
re olmayıp, o iş yerinde istifade edilemiyeceğinden tpplanarak günün ra­
yiç bedeli üzerinden hurda olarak satılabilecek malzemeyi belirlemektedir.
TON
BALIĞI
ir 250 gr.'lık (brüt ağırlık) teneke kutularda ambalajlı ton balığı için kul­
lanılması gerekli zeytinyağı miktarı asgari 25 gr.'dır.
200 gr.'lık (brüt ağırlık) teneke kutularda ambalajlı ton balığı için kul­
lanılması gerekli zeytinyağı miktan asgari 20 gr.'dır.
TUĞLA
*
HARMAN TUĞLASI:
Harman tuğlası imalât esnasında % 20 ile, % 22 civarmda fire vere­
bilir.
TU^ŞU
*
17-6 kiloluk teneke kutularda ve 1/4 kg. naylon torbalarda muhafaza
edilen turşuların toptan satışlarında % 2 (yüzde ikiye) kadar fire nisbeti
normaldir.
TUTKAL
*
Spğuk tutkalın toptan satışlarında fire ve zayiat olmaz,. Perakende sa­
tışlarda kapalı kutularda satılıyor ise yine fire ve zayiat bahis konusu de­
ğildir. Toz halindeki açık perakende satışlarda % 1 nisbetinde fire ve zayi­
at verebilir.
'
TUZ
*
Çamaltı tuzlasından dökme olarak nakledilen ham tuzların (yükleme,
nakil ve boşaltma) ameliyesi esnasında %,0,10; açıkta depoda 15 ilâ 30 gün
bekletilmesi esnasında % 0,2 nisbetinde fire vermesi normaldir.
Ham tuzun yıkanıp, kurutulup, öğütülerek yemek tuzu halinde geti­
rilmesi sırasında % 15-20 arasında fire ve zayiat vermesi normaldir.
— uu —
UN
ic Ecnebi maddelerden arî temizlenmiş 100 kilo buğday imale sevk edil­
meden önce kuru ve yaş temizlenmesi esnasmda buğdaym bünyesindeki kı­
rık miktarına göre % 1/2 (yüzde yarım) ilâ % 1,5 (yüzde bir buçuk) ara­
sında fire verebilir. Bu kırıklar bilahare ecnebi.maddenin bir kısmı ile bir­
likte tavuk yemi olarak olarak satılabilir.
Gıda maddeleri tüzüğüne göre temizlenmiş (ecnebi maddelerden arî)
100 kg. buğdaydan, buğdayın cinsine ve piyasa şartlarına göre :
a) 84/86 randımanlı un im^l edildiğinde, takriben yukarıdaki randı­
manlardan % 1/2 (yüzde yarım) aşağı veya yukarı un elde edilir.
Bakiye rutubet farkı ile birlikte 101 ilâ 101,5'a kadar olan kısmı kepek
ve razmoldur.
b) 74/76 ilâ 80 arasında 5 ilâ 6 kilo (bon kalite) tabir edilen adî vasıfta
bir un elde edilir. Bakiye 80 ilâ. 101-101,5 kısmıfeıepekve razmoldur.
c) Bir de 65/70 arasında randımanlı ekstra ekstra kalite (lüks) börek
ve baklava v.s. yapılan un vardır. Bu un da takriben 10-15 arasında (bon
kalite) un elde edilir. Geri kalan kısmı kepek ve razmoldur.
Randıman yükseldikçe unun kalitesi, düşer. Bu husus yulkarıda tafsilen
belirtilmiştir.
^ÜSTÜPÜ
rk
Tarak makinelerinden geçen ^stüpülerin fire miktarları:
1) Beyaz üstüpü % 3-5 nisbetinde
2) Renkli üstüpü % 6-8\nisbetinde.
ÜZÜM
a) Kutu, torba, paket v.s. ambalajlara konmak üzere işletmelerde
ameliye görmeyen üzümler bir sezonda % 1,5'a kadar fire verir.
b) Kutu, torba, paket v.s. ambalajlara komnak üzere işletmelerde
ameliye gören üzümler işletme esnasmda % 3'e kadar fire verir.
— Bir mevsimlik ameliye görmüş üzümlerde fire nisbeti %3'e ka­
dardır.
— Bir mevsimlik çekirdekli ve çekirdeksiz ameliye görmeyen üzüm­
lerde fire nisbeti %1,5'a kadardır.
,
— Bir mevsimden müteakip mevsime devredilen ameliye görmemiş
üzümlerin firesi, yukarıdaki nispetten % 1,5; ameliye görmüş üzümlerin
firesi, ise yukarıdaki nispetten % 2 fazla olabilir.
— İki mevsim bekletilen ameliye görmüş üzümler ise şekerlenme ve
güvelenme sebebiyle % 3'e kadar munzam bir fire verebilir. Toptan üzüm­
ler hava şartlarına göre % l'e kadar munzam fire verebilir.
•V Y —
YAPAK
*
Yapak yün 1 yıl içinde % l'e kadar fire verebilir. Bu fire nisbeti am­
balaj İçinde olanlara da şamildir. Yün ve yapaklar ambalajlardan çıkarıl­
dığı ve işlendiği takdirde fire % 2,5'e kadar yükselir. Kırkım, kuzu ve güz
yününün bir yıl içinde % l'e kadar fire verebilir, işlendiğinde % 2,5 fire
görülebilir. Tabak yün 1 yıl içinde % 2'ye kadar fire verebilir. Kireçli ve
tuzlu^olan işbu malların ambalaj değiştirilmediği takdirde % 4, hatta fazla
kireçh olduğu takdirde % 6-7'ye kadar firesi artabilir.
Anadolu'dan veya Trakya'dan mubayaa edilip, İstanbul'a gelinceye
kadar;
Tiftîk'de
Yapak'da
KeçiKılmda
% 1
%1
% 1,5
%1
%1
%2
% 0,5
% 0,5
% 0,5
Yol firesi,
İstanbul'da işlenmesi halinde
işleme firesi.
Normal şartlarda, depoda
beklemesi halinde, altı aya kadar
(işlenmiş veya natürel olarak).
Yukarıdaki fireler, kırkım ve kirli mallara ait olup, yıkanmış olan mal­
lar için evsaf ve taşıdığı rutubet nazarı dikkate alınarak, fire tayin edilir.
Bunun umumî bir şekilde tesbiti mümkün olmayıp, mala göre değişir.
*
Ortalama 80-90 kiloluk balyalar halinde depolarda duran kirli yapak­
larda bir yıl içinde % 2,5-3 Civarmda fire olabilir.
YAĞ
*
Toptan varilli, tenekeli ve kolili pamuk yağı ile çiçekyağı satışlarında
verilebilecek fire ve zayiat oranı % 0,5 (binde beş) civarındadır.
*
Ham ayçiçek yağı rafine edildiği zaman % 5-8 fire verir.
ir Orta kalitede, yani 2 asitlik ve 9-10 renge kadar olan 100 Kg. soyayağımn rafine edilmesi neticesinde 91,5 92,5 Kg. rafine vinterize soya yağı
elde edilip,. % 7,5-8,5 civarında fire verilebilir.
ir Ayçiçek ve pamuk yağı (1, 2, 5, 10, 17 kiloluk) teneke ve varilerde te­
darik, depolama ve satış sırasında % 0,5 civarmda fire verebilir.
*
Likit
Yağlar
Ambalajlı olarak perakende satışlarında delinme ve patlama sebebiyle
% 0,5 (binde beş) kadar fire ve zayiat verebilir.
k
Ter ey ağ:
100 kgr. piyasa kremasından ortalama 60-70 kgr. tereyağ alınabilir.
ir
Ayçiçeği
Yağı:
' 1 — 1970-1971-1972-1973 tarım yıllarında Trakya mıntıkasında yetişen
n^elez ayçiçeklerinden otomatik preslerle % 38-42 naturel yağ % 40-42 küs­
pe elde edilmiştir.
2 — a) Ham yağda asit miktarı ne olursa olsun % 1-1,5 rutubet ve ya­
bancı madde verilir.
b) Asit miktarı 0,50 ilâ 2,5 olan yağlar, rafine edildiğinden % 5-8 fire
vermektedir. Ancak bu fireden % 2-4 yan ürün (asit yağı) alınmaktadır,
3 —Küspede sonradan meydana gelen fire miktarı ise; depolama şek­
li depolama zamanı ve sühunete göre değişiklik gösterir.
a) Presyon sureti ile ayçiçeğinden çıkarılabilenecek yağ nisbeti orta­
lama olarak % 38 ilâ '% 38,5
b) Presyon sureti ile ayçiçeği tohumundan elde edilecek küspe nisbe­
ti ortalama olarak % 38, ilâ % 40
c) Ayçiçeği tohmnunun ambar firesi olarak nakliye firesi tartı farkı
ve rutubet firesi olarak ortalama % 1 ilâ % 1,5
d) Ayçiçeği tohumunda imalat esnasında çıkabilecek işe yaramaz çı­
kıntı miktarı bu tohumda ortalama olarak % 2,5 ilâ % 3 nisbetinde yaban­
cı madde.
e) Ayrıca ayçiçeği tohumunda ortalama olarak % 19,5 ile % 17,5 nis^
betinde kabuk çıkabileceği ve kabukların da umumiyetle fabrikalarda yaka­
cak olarak kullanılabileceği tesbit edilmiştir.
*
Soya
Yağı:
Soyayağmm tankerle yapılan nakliyatında zabıtla tesbit edilecek zayi­
atın dışında tanker cidarlarına yapışma ve hortum kullanılma nedeniyle
(binde yarını) % 0-0,5 civarında fire vermesi normaldir.
1) 100 kg. analizle ayçiçek tohumundan,
'
a) Preslerle yapılan imalatlarda % 36-38 Naturel yağ, % 45 küspe,
% 10-12 kabuk ve % 5 fire elde edilir.
b) Ekstrasyonla yapılan imalatlarda, % 39-41 naturel yağ, % 50
küspe ve % 8-9 arasında kabuk elde edilir.
2) 100 kg. nebati ham ayçiçek yağı rafine edildiğinde, asgari 94 kg.,
azami 96 kg. rafine ayçiçek yağı alınır. Asit yağı ve stearin miktar­
ları yağın asit miktarına göre değişmektedir.
3) 1. maddedeki imalat safhasında fire miktarı:
a) bendindeki imalâtta '% 3-4 tür.
b) bendindeki imalâtta % 3-5'tir.
4) Rafine imalâtı sonrası ambalajlama, depolama ve pazarlama saf­
hasında %o 5 (binde beş) kadar fire ve zayiat verebilir.
^•
Y A Ş M E Y V E -ve
SEBZE
•
*
İstihsal bölgelerinden kamyonlarla getirilen kavun ve kşrpuzun alicılarma tesliminde (boşaltılması, tasnif edilmesi, satılırken parça parça tar­
tılması, elden ele verilirken düşürülmesi, ezilmesi veya bekletilmeden mü­
tevellit çürümesi) gibi hallerden dolayı verebileceği fire ve zayiat nisbeti
% 12'ye kadardır.
ir Yaş meyveler : Portakal, mandalina, muz, elma, armut, üzüm, şeftali,
erik, kiraz, vişne, incir v.s. ,% 5'e kadar.
Yaş sebzeler : Lahana, pırasa, ıspanak, kereviz, fasulye, patlıcan, biber,
bezelye, marul, salatalık, soğan, kavun, karpuz v.s. % lO'a kadar.
Soğuk hava tertibatı bulunmayan ticarethanelerde doğrudan doğruya
müstehlike perakende olarak satış esnasında, Plalden ticarethane nakille­
rinde, dökülme, çürüme ve bozulma gibi nedenlerle yaö meyve ve sebze­
lerde yukarıda gösterilen oranlarda fire verirler.
Soğulk hava depolarında muhafaza edilen elma ve ayva için buzha­
neye normal rutubet verildiği takdirde fire ve zayiat nisbeti mevzubahis
olamaz. Şayet buzhaneye normal rutubet verilmezse, bahse konu maddeler­
deki fire nisbeti % 5 ilâ % 10 arasında olabilir.
Yaş meyve sebzelerin alım satımı ile uğraşan işletmelerde nakliye, bo­
şaltma ezilme, bekleme gibi nedenler sonucu % 5-13 arasında değişebilecek
fire nisbetleri doğabilir. Bu nisbetler meyve ya da sebzenin cinsine, çeşidi­
ne göre değişme gösteren jmzdelerdir. Lahana, ıspanak, pırasa, marul vb.
sebzeler yalnız nakliye safhasında asgari % 5 fire verebilir. Bu tür daya­
nıksız meyve ve sebze çeşitlerinin boşaltılması, tasnifi, ezilmesi, bekletil­
mesi gibi hallerde bu nispet % 13'e kadar çıkabüir.
Taze sebzeler( taze biber, salatalık, patlıcan v.s.) % 10 civarında fire
verebilirler.
ic Yaş meyve, sebze ve bostanda % 5 ile % 12 arası fire olması normal­
dir. Sandıklarda alman malların poşetlere konması veya bölünmesi halin­
de fire muhakkak verir. Ayrıca 1 veya 2 gece kaldığı takdirde meyve ve
sebzelerin içindeki nem oranı çekilerek kuruma yapar ve daha fazla fire
verir. Ve sandıklarda bir miktarda çürük veya bozuk çıkabileceği de nazarı
itibare alınmalıdır. Ayrıca lahana, kavun, karpuz, ıspanak gibi bazı mah­
sullerde % 15'e kadar fire verebilir.
YER
KAROLARI
ic Marley ve marley tipi karoların ambalajsız olarak gerek şehir içi, ge­
rekse şehir dışı nakliyetmda yüklenmesi ve indirilmesi sebebiyle % Te ka­
dar, döşeme esnasında ise kenarlara isabet eden kesinti zayiatı olarak da
yine % l'e kadar fire vermesi normaldir.
ic Vinyl asbest termoplastik yer karoları döşemesinde metrekareye or­
talama 300 gr. yapıştırıcı konulabilir.
Aynı yer karoları döşemesinde % 2-3 civarında fire ve zayiat verir.
ic Her nevi marleyler, her nevi yer parkeleri, 3^er döşeme tutkalları tat­
bikat esnasında % 1 civarında fire ve zayiat verebilir.
YOĞURT
1^
Yoğurdun :
1) 200-400-600 gramlık plâstik kaplara konulması esnasında, kapların
kırılma ve delinıhe nisbeti % 8-10,
2) 9 Kg.'lık büyük teneke kutulara konulması esnasında, kutuların
ezilme ve delinme nisbeti % 0,5 (9 Kg.'lik teneke kutularda işlenilen y o ­
ğurt, konserve yoğurdu olarak tâbir edilir. Konserve yoğurdun kışın satıl­
mak üzere 6-7 ay için soğuk hava depolarına konulmasında, soğuk hava de-
poşunun çalışma şartı yetersizliğinden veya yoğurdun ekşime yapmasın­
dan mütevellit meydana gelen patlamalar neticesinde husule gelecek fire
miktarı,bu orana dahil değildir.)
3) Bütün bu el ile yapılan doldurma ameliyesi esnasında meydana
gelen yoğurt firesi % 3-4 civarındadır.
Bu orana sütün pişirme esnasında, koyun, inek sütü gibi karışık sütle
işlenmesi halinde verebileceği fireyi de ilâve edersek ,yukarıda zikredilen
oranın % lO'a kadar çıkması normaldir.
*
Yoğurt İmalâtı:
'
Tam Yağlı:
Koyun Sütü İnek Sütü Manda Sütü
Silivri tipi karanava yoğurdu
8 litre
9 litre
8 litre
(1 karavana-6,5 kg)
Konserve yoğurdu (10 kg.)
10 »
11 »
10 »
Yarım Yağlı:
Karavana Yoğurdu
8.5 »
9.5 »
8.5 »
Konserve Yoğurdu
11 »
12 »
11 »
Ayrıca sütte fire söz konusu değildir.
Yoğurt imalatında keçi sütü genellikle harmanlama (karıştırma) ola­
rak kullanılır.
*
a) 90 derecede kaynamış sütten yoğurt yapıldığı zaman süt % 10 ka­
dar fire verebilir.
ı
b) Sütün kesilmesi halinde tamamı zayi olur.
c) Yoğurt karavanaları tahmil-tahliye esnasında % 2'ye kadar,
d) Sütlerin yoğurt im^alathanelerine nakli esnasında % l'e kadar fire
vermesi normaldir.
*
A. 1 — Karavanalardaki yoğurt koyun sütünden
süt miktarı 8.000-8.200 gr.'a kadar,
yapıldığı takdirde,
2 — Bu yoğurtlar karışık sütten (inek, koyun, keçi, manda) yapıldığı
takdirde süt miktarı 8.700 gr.'a kadar çıkabilir.
3 — Sütten yoğurt imalâtı sırasında % 10 kadar fire kabul edilebilir.
4—Konserve şeklinde imal edilen kutu yoğurtları 10 kg. sütten ya­
pılmakta olup, piyasaya, teamülüne göre bunlar tam tağlı olarak işlenmek­
te ve bir miktar yağı almayarak kutu üzerindeki etikette evsaf gösterilir.
B. 1 —Yoğurt karavanalarinm tahmil ve tahliyesi esnasmda % 2'ye
kadar fire ve zayiat normaldir.
2 — Sütlerin yoğurt imalâthanesine nakli esnasmda % l'e kadar fire
vermesi normaldir.
C. Tam yağlı inek sütünden yoğurt imalinde sütün kaynatılmasından
mütevellit fire yüzdesi ile bu yoğurttan yapılacak ayran içine karıştırılabilecek su yüzdesi nisbetleri:
1 — Tam yağlı inek sütnünün kaynatılmasında takriben % 5 ilâ % 10
civarında su kaybından mütevellit fire ve zayiat olabilir.
2 —• Ayran imalinde ise, yoğurda 1/3 nisbetinde su karıştırma normal
kabul edilir.
k
100 kg. İnek sütünden;
a) Tam yağlı, yarım yağlı, konserve veya karavana yoğurt imalinde :
1 —• Sütün kaynama ve kaplama boşaltma firesi normal % 15 vakum­
lu % 40,
2 — Kapların yükleme ve boşaltma firesi normal % 15, vakumlu %40,
b) Yoğurt imalatında süte karıştırılabilecek süt tozu miktarı; İmalat­
çının imalat programına göre hiç kullanılmayacağı gibi, kullanıldığı tak­
dirde % 80 oranında olmaktadır.
c) 100 kg. inek sütünden yarım yağlı yoğurt yapımında elde edilecek
krema miktarı 2-2,5 kg.'dır. Tam yağlı yoğurt krema alınmamış sütten ya­
pılır. Yani tam yağlı yoğurttan krema alınmaz.
d) 100 kg. kremadan üretilebilen tereyağ miktarı % 60-70 kg. civa­
rındadır.
e) 100 kg. yoğurttan elde edilebilen ayran miktarı 125-130 kg. civa­
rındadır.
YTON G
ir YJong tabir edilen hafif beton yapı malzemesi TS 453 standartma uy­
gun olarak (Donatılı Ytong) ve (Donatışız Ytong) olmak üzere iki türde
ve muhtelif kalınlık ve ebadlarda imal edilmekte ve piyasaya sürülmek­
tedir.
Donatılı Ytong malzemesinde demir teçhizat mevcuttur. Mezkûr mal­
zemeler Ytong Sanayii A.Ş. fabrikalarında imal edilerek, özel paletlerle
depo edilmekte ve kamyonlara paletler üstünde forkliftlerle, donatısızlar
bazı ahvalde bilhassa İstanbul dışına sevkiyatta elle paletsiz yüklenerek
müşterilere sevkedilmektedir. Malzemenin depolanması, nakliyesi, tahmil
ve tahliyesinde dikkat gösterilmemesi halinde, tuğlalarda olduğu gibi,
Ytong malzemesinde de kırılma meydana gelebilir. Ancak, bü zayiatın,
malzemenin kalınlığına, depolanmasına, vasıtalara yüklenmesine, nakliye
ve mesafesine, yol durumuna ve vasıtadan indirilmesinde gösterilecek dik­
katte bağlı bulunmaktadır.
Ayrıca, Ytong malzemesinin imalât safhasında, pazarlamasında, alım satımında ve şantiyede kullanılması safhalarında da zayiat miktar ve nisbetlerinin değiştiği, bu ımsurlar nazarı dikkate alındığı takdirde Ytong
yapı malzemesinin alım ve satımıyla iştigal eden firmalarda,•
Donatışız Ytong malzemelerindeki fire nisbeti % 1 ilâ % 5. .
Donatılı Ytong malzemelerinde fire nisbeti azami % 3 olabilir.
YUMURTA
k İşlenmiş olarak Kütahya, Akşehir, Afyon, Eskişehir Vezirköprü mmtıkalarmdan gelen yumurtalar, buzhanede muhafaza edilip satışa çıkarıl­
dığı zaman toptan ve perakende satışlarmdaki fire nisbeti % 3-5 (yüzde
üç-beş), diğer mıntıkalardan gelen yumurtalarda ise % 8-10 (yüzde sekiz on) arasındadır.
*
Piyasadan mubayaa edilip toptan ve perakende satılan yumurtalarda
(buzhane yumurtası hariç) zuhur eden fire ve zayiat nişbetinin ilkbahar­
da Mart, Nisan, Mayıs aylarında kırık, çatlak ve çürüklük sebebile, 1440
adetlik sandıklarda 50 (elli), diğer aylarda ise 100 (yüz) adet olarak nor­
mal kabul edilir.
—z—
Z E Y T I N
k Antalya menşeli taze zeytinlerin salamura edilip yenebilir hale dönüşünceye kadar geçen devre zarfmda verebileceği azamî fire nisbeti % 18,
asgarî fire nisbeti de % 12'dir.
İr Zeytin firesi umumiyetle mevsime, zeytinin menşeine, kalitesine, mah­
sul senesine, ambalaj şekline ve bekleme müddetine göre değişmektediri
Bu sebeple bahis konusu zeytinlerin küfeli toptan satışları esnasında yaz
aylarında takriben (2-3 ay) % 6 ilâ % 8, kış aylarında ise % 4 ilâ % 6 nis­
betinde ı fire vermesi normaldir.
*
1) Gemlik, Mudanya, Orhangazi, Trilya, Aydın, Akhisar zeytinlerinde
tuzlanıp depolanma esnasında % lO'a kadar fire ve zayiat olabilir. Edincik
ve Antalya bölgelerinde yetişmekte olan su zeytinlerinde ise aynı muame­
le esnasında bu oranın % 15'e kadar çıkabilmesi normaldir.
2) Salamura zeytin havuzdan çıkarılıp ambalajlanma yerine gelene
kadar geçen zaman içinde % 3'e kadar fire ve zayiat verebilir.
*
Salamura siyah zeytinin toptan ve perakende satışında verebileceği
fire oranı % 1 civarındadır.
*
Zeytin'in 100-250-500 gr.'lık ufak ambalajlanmasında % 5'e kadar fire
ve zayiat olabilir.
Yaz aylarında, naylon torbalar içindeki, sandıklarda muhafaza edilen
zeytinlerde kurtlanma ve küflenme olabilir. Bu da kaliteyi düşürür.
Z E Y T I N Y A Ğ ı
*
17-5-2-1 kiloluk teneke ambalajlardaki zeytinyağınm toptan satışla­
rında verebileceği fire nisbeti % 1 (yüzde bire) kadar normaldir.
ic Lampant (Rafine olmayan) zeytinyağların filitrelenmesi mecburiyeti
olduğundan % 3'e kadar fiUtre firesi, istahsal bölgelerinden, bölgeye nak-
^üyesinde % l-(l/2-l"2-4--5-10~17 kgj'lık teneke, plastik veya cam şişelerin
imhasından (doldurulup ambalajlanması) ötürü % 2 civarında fire ve za­
yiat olabüir.
*
Zeytinyağı yaz aylarında güneş gören yerde teneke içinde uzun müd­
det kalırsa, kalitesinde düşme olur, yani asit miktarı yükselir. Yüksek asid
de kalitesine olumsuz yönde etki eder.
ZÜCCACİYE
*
Camdan mamul çay, su ve limonata bardağı, çay tabağı, sürahi gibi
züccaciye eşyasının toptan % 3-% 4, perakendecide % 2-% 3 arasında za­
yiat (kırık payı) vermesi normaldir.
Ulaşım ve ambalajlamanın toptancı firesinde; tanzim ve satışın, pera­
kendeci firesinde mütalaa edilmesi uygundur.
Download

z - ITO