ISTANBUL TICARET
ODASı MECMUASı
Ayrı Basılan: 10
DÜNYADA ve TÜRKİYE'DE
BUĞDAY
Yazan :
Ziya ÇEKEL
Ege Bölgesi
Snlu
Ziraat
Araştırma
Eııstitnsti
I S T A N B U L
I 9 6 0
Müdürü.
BİRİNCİ
KISIM
DÜNYADA
BUÛDAY
1 — Buğdayın istihsal safhaları:
A —
BUĞDAYIN
TARİHÇESİ:
B u ğ d a y medeniyetin inkişafında
ö n e m l i bir ziraat
mahsulüdür.
ilk
zamanlarda
mevcut
İnsan gıdası olarak diğer
olan
mahsullere
n a z a r a n d a i m a birinci derecede ziraatı yapılan bir m a h s u l olarak tarih
b o y u n c a g ö r ü l m e k t e d i r . E l d e m e v c u t delillere g ö r e b u ğ d a y g i l l e r zira­
atının "Paleolithic" taş devrinde
mevcut
olmadığı
malûm
olmakla
b e r a b e r 6 0 0 0 - 7 0 0 0 s e n e e v v e l **Neolithic " d e v i r d e z i r a a t ı n ı n b a ş l a m ı ş
olması
muhtemeldir.
M ı s ı r d a yapılan kazılarda ehramlar içerisinde b u ğ d a y
rastlanmış olması, b u ğ d a y ı n eski
evvel)
Mısırhlar
ziraatı yapılan bir m a h s u l o l d u ğ u
devrinde
fikrini
tanelerine
(3000
sene
kuvvetlendirmiştir.
Filvaki yapılan incelemelerde, eski Mısırlılar d e v r i n d e b u ğ d a y ziraatı­
nın geniş mikyasta yapılmakta olduğu ve Iskenderiyenin, o zamanlar
bir b u ğ d a y ticaret merkezi b u l u n d u ğ u , R o m a ve diğer
b u r a d a n b u ğ d a y ihracatı yapıldığı neticesini
memleketlere
vermektedir.
B u n d a n başka, yine kazılar neticesinde, çok eski tarihlerde Y a ­
fa v e K ü d u s d o l a y l a r ı n d a I b r a n i l e r
tarafından b u ğ d a y ziraatının ya­
p ı l m a k t a o l d u ğ u . M i l a t t a n " 5 0 0 , , s e n e evvel Babillilerin v e
"Asuri,,
lerin v e d a h a sonraları eski Y u n a n v e R o m a l ı l a r ı n d a geniş m i k y a s t a
b u ğ d a y ziraatı y a p m ı ş oldukları
öğrenilmiştir.
Diğer taraftan, A s y a ' d a " T ü r k i s t a n , , d a yapılan kazıları s o n u n d a ,
Milâttan
(300)
s e n e evvele ait devirlerde b u ğ d a y daneleri
görülmüş
olmakla b u r a d a da b u ğ d a y a gereği şekilde ö n e m verilmiş olduğu,
y i n e M i l â t t a n ( 2 8 0 0 ) s e n e e v v e l **Çin"
ve
de ve ( 2 0 0 0 ) sene evvel de
Orta Avrupa'da buğday
tespit
yetiştirilmiş ve ticaretinin yapılmış
olduğu
olunmuştur.
B i l â h a r e m e d e n i y e t i n ilerlemesiyle ziraat m a k i n a l a r ı n m icadı, çe­
şitli n a k i l v a s ı t a l a r ı n ı n
tesisini
mümkün
keşfi m e m l e k e t l e r
kılmış ve makineli
arasındaki
buğday
münasebetlerin
ziraatına
girişilmiş
olması b u ğ d a y e k i m sahasının d a h a fazla g e n i ş l e m e s i n e v e hasılatın­
da a r t m a s ı n a birinci derecede amil o l m u ş t u r .
Amerikanın
keşfinden
sonra,
Amerikada
da buğday
ziraatına
b a ş l a n m ı ş t ı r . İlk d e f a A m e r i k a ' d a A t l a n t i k s a h i l l e r i n d e 1 6 1 8 s e n e s i n ­
de Colaney
Virginia,,da yetiştirilmiştir. B u n d a n
hir ve eyaletlere
Amerikanın
b u ğ d a y istihsali 8 4 , 8 2 3 , 2 7 2
olarak tespit edilmiştir. B u z a m a n d a
V i r g i n i a , New^ Y o r k ,
n i a v e O h i o e y a l e t l e r i m e c m u i s t i h s a l i n %60
yirmi sene zarfında
yıhnda
şe­
dağılmıştır.
1839 senesinde
1939
sonra muhtelif
7 4 1 . 1 1 8 . 0 0 0 b u ş e l e , C)
Birleşik
nihayet
Pensylva-
m y e t i ş t i r m e k t e idi. S o n
b u ğ d a y ziratı sür'atle garba d o ğ r u
Amerika
buşel
Devletlerinin
yayılmıştır.
genel
1949 da 1.146.463.000
istihsali
buşele baliğ
olmuştur.
B — BUĞDAYIN
BİYOLOJİK
HUSUSİYETLERİ:
N e b a t sistamatiğinde b u ğ d a y " G r a m i n e a e , , familyasından bir ot
o l u p * T r i t i c u m " c i n s i n d e n d i r . B u ğ d a y n e b a t ı **başak'' , s a p , " k ö k " ol­
m a k üzere ü ç k ı s m a maliktir. Kökler n e b a t ı n **toprakta" beslenmesi­
ne, sapta topraktan kökler vasıtasıyle a l m a n gıda maddelerini
başak­
lara iletmesine v e ayni z a m a n d a m a h s u l ü n dik d u r m a s ı n a h i z m e t eder.
Buğday
m a h s u l ü b a ş a ğ a kalkınca evvelâ çiçekler k e m a l e
gelir.
B e h e r çiçek içerisinde b u l u n a n e r k e k o r g a n l a r , dişi o r g a n ı d ö l l e y e r e k
b u ğ d a y tanesinin t e ş e k k ü l ü n e hizmet eder. Döllenme, ilkah kendi ken­
dinedir. Y a n i b a ş k a b u ğ d a y çiçeği v e n e b a t ı n a ihtiyaç hasıl
olmadan
bir b u ğ d a y çiçeği içerisindeki e r k e k o r g a n dişi o r g a n ı dölleyebilir. D ö l ­
l e n m e ( 1 5 ) santigrat derecede sabah erken saatlerde vaki olur.
B u ğ d a y başakları 5-10 s a n t i m e t r e u z u n l u k t a o l u p birçok
başak-
çıklardan müteşekkildir. H e r başakçıkta o r t a l a m a üç çiçek vardır.
Bu
çiçekler kavuzlarla ihata edilmişlerdir.
(O
Buşel ölçü, İngiltere
ve Amerikada
tanesmin
iriliğiyie göre bir buşel
buğdayın
27.100 kilo olarak kabul
edilir.
kullamlan
hacim
ağırlığı
değişmekle
ölçüsiidür.
beraber
Buğday
takriben
B ü t ü n D ü n y a m e m l e k e t l e r i n e y ü z l e r c e çeşit o l a r a k d a ğ ı l m ı ş b u ­
lunan buğdaylar genel olarak sekiz g u r u p altmda
1 ) T r i t i c u m V u l g a r e Vill, A d i
Buğday
2 )
"
Compactum
3 )
"
T u r g i d u m L. ingiliz
4 )
"
Durum
3 )
"
Dicoccum sehr
6 )
"
Spelta
7 )
"
Polonicum, Polonya
3 )
"
Monococcum,
/ — Triticum
smıflandırılmıştır.
Host, Topaç
Dosf. Sert
buğday
buğday
buğday
L
Vulgare
Buğdayı
kaplıca,
— Adi
buğday
Başak nisbeten uzunca, birçok çeşitlerinde başakçıklar seyrek ve
b a ş a k ç ı k l a r d a 2-3 v e b a z a n
daha
fazla
çiçek
bulunur.
Başakçığı
k a p l ı y a n dış k a v u z u n alt k ı s m ı n ı n k u b b e l i v e ü s t k ı s m ı n ı n ise k e s k i n
olması en karekteristik
vasfıdır.
G ö v d e n i n içi b o ş t u r . Y a z l ı k
veya
kışlık ekilen çeşitleri o l d u ğ u gibi h e m yazlık v e h e m d e kışlık ekilen
çeşitleri d e vardır. B u g u r u b u teşkil e d e n
buğdaj^lar
mutedil iklim­
l e r d e iyi m a h s u l v e r i r .
T, Vulgare buğdayları başakları üzerindeki
başakçıklarınm
rek v e y a sık o t u r m a l a r ı n a , b a ş a k l a r ı n ı n r e n g i n e , t ü y l ü o l u p
sey­
olmadı­
ğına göre de:
a ) Y a z h k kırmızı sert
b ) Kışlık kırmızı sert
c )
Kışlık kırmızı
yumuşak
d ) B e y a z adi
b u ğ d a y olarak çeşitlere ayrılmıştır.
a —
Yazlık kırmızı sert b u ğ d a y l a r :
Kışa m u k a v i m d i r . B ü y ü k bir ticarî d e ğ e r e maliktir.
sek
lidir.
protein
ihtiva
Bu sebepten
karşılaştırılarak
b —
eder
ve
dünyada
ekmek
kalitesi
imaline
düşük
Yük­
elveriş­
buğdaylarla
kullanılmaktadır.
Kışlık kırmızı sert
buğlaylar:
B ü y ü k bir ticarî değere maliktir.
Mutedil v e sıcak bölge-
lerde yetişir. T a n e s i sert v e u m u m i y e t l e
ihtiva eder. İyi b i r e k m e k l i k
buğday
mızı sert" buğdaylardan sonra
Kışlık kırmızı y u m u ş a k
Geniş miktarda
yüksek
protein
o l a r a k 'V^ızkk k ı r ­
gelir.
buğdaylar:
7 5 0 m m . yağışı olan rutubetli
yetişir. Fazla s o ğ u k v e kıştan
bölgelerde
hoşlanmaz.
Beyaz adi buğdaylar:
Bu buğdaylar daha
kullanılmaktadır.
ziyade h a m u r ve ekmek
Harmanda
adi b u ğ d a y
sanayiinde
çeşitlerinin
tane­
leri b a ş a k ç ı k t a n k o l a y c a a y r ı l ı r l a r .
2 — Triticum
Compactum
Host.
—
Topba§:
B a ş a k kısa v e geniştir. B u s e b e p t e n t o p b a ş denilmiştir.
nin b ü y ü k v e kısa olması y a t m a ğ a m u k a v e m e t i n i arttırmıştır.
çıklar a r a s ı n d a k i m e s a f e ç o k sıktır.
Kırmızı ve beyaz tane
olarak
İaneler başakçıktan kolayca
3 — Triticum
Turgiclıım
B a ş a k l a r ı kılçıklı o l u p
Gövde­
Başak-
Taneleri küçük ve yuvarlaktır.
birçok
çeşitleri
vardır.
Harmanda
ayrılır.
L. — ingiliz
kılçıklar
buğdayı
kısa v e toplu bir
vaziyettedir.
T a n e l e r b ü y ü k , glüten miktarı azdır. B u s e b e p t e n ekmekçilik b a k ı m ı n ­
d a n ingiltere hariç d ü n y a d a b ü y ü k bir e k o n o m i k değeri yoktur. Yal­
nız nişasta v e irmik sanayiinde
kullanılır.
Hastalıklara,
geç
ve y a t m a y a karşı oldukça m u k a v i m d i r . H a r m a n d a taneleri
ekime
başakçık­
t a n k o l a y c a ayrılır.
4 — Triticum
Durum
Desf. — "Sert
buğday
veya
B a ş a k yassı v e üzerine taneler sık o t u r m u ş t u r .
makarna
buğdayı''
Kılçıklar dik v e
u z u n d u r v e y e l p a z e ş e k l i n d e açılmıştır. T a n e l e r i n sırtı
kamburcadır.
Fazla m i k t a r d a glüten ihtiva ederler. B u b a k ı m d a n m a k a r n a
n e e n m ü s a i t bir buğda3^dır.
vimdir. H a r m a n d a
5 — Triticum
Kışa, p a s hastalığına v e k u r a ğ a
taneleri başakçıktan kolayca
Dicoccum
sanayii­
muka­
ayrılır.
Sehr,
B a ş a k orta u z u n l u k t a v e yassıdır.
H a r i ç t e n iki s ı r a h
gözükür
Başakçıklar başakta çok seyrek oturmuşlardır.
Her
başakçıkta
t a n e v e iki k ı l ç ı k v a r d ı r . Y a t m a ğ a , k ı ş a v e h a s t a l ı k l a r a
iki
mukavimdir.
B a ş a k l a r ı n ı n r e n g i n e g ö r e m u h t e l i f çeşitleri vardır. H a r m a n d a
taneler
b a ş a k ç ı k t a n g ü ç ayrılır.
6 — Triticum
Spelta
L, -—
B u g u r u p b u ğ d a y l a r s o ğ u k iklimlerde de yetişebilirler.
Başakları
dört köşe m a n z a r a s ı n ı gösterir. Başakçıklar b a ş a k t a seyrek
oturmuş­
lardır. B a ş a k l a r e t r a f ı n d a b u l u n a n k a v u z l a r b a ş a k ç ı k l a r ı ç o k sıkı sar­
mış olduklarından harman
esnasında
mazlar ve kavuzla beraber çıkarlar.
t a n e l e r d e n k o l a y k o l a y ayrıl­
Y a z l ı k v e kışlık çeşitleri vardır.
H a r m a n d a taneler b a ş a k ç ı k t a n g ü ç ayrılır.
7 — Triticum
Polonicum
—
Polonya
buğdayı
B u g u r u b a dahil b u ğ d a y l a r ı n gövdeleri u z u n v e saz gibidir. B a ­
şakları d a o l d u k ç a u z u n d u r . T a n e l e r i b ü y ü k v e serttir. B ü y ü k b i r ik­
tisadî değeri y o k t u r . B a ş a k v e t a n e renklerine göre çeşitlere
H a r m a n d a taneler başakçıktan kolayca
8 — Triticum
Monococcum
—
ayrılır.
ayrılır.
Kaplıca
Başakçıklar içerisinde tek bir t a n e vardır.Başağı k ü ç ü k v e yassı­
dır. B a ş a k ç ı k l a r b a ş a k
ü z e r i n d e sık o t u r u r l a r .
Kılçıkları
uzundur.
G ö v d e s i e l â s t i k î v e içi b o ş t u r .
Sert iklimlerde, zayıf t o p r a k l a r d a v e dağlık yerlerde yetişir.
C ~
BUĞDAY
YETÎSTİRÎLMESÎ:
B u ğ d a y ihtiva ettiği
fazla
çeşitlerinden dolayı d ü n y a d a
şimal arz dairesiyle 3 0 - 4 0 c e n u p arz daireleri a r a s ı n d a yetişir.
seviyesinden itibaren 3 0 0 0 m e t r e irtifaa malik
ziraati yapılabilmektedir.
ler b u ğ d a y z i r a a t i n e
3 0 0 - 1 0 0 0 mm.
yerlerde de
senelik
20-60
Deniz
buğday
yağışa malik yer­
elverişlidir.
Buğday Amerikada
**50'', İ s v e ç t e * * 5 8 ' \ R u s y a d a
**60*\
d i n a v y a d a d a **64" Ş i m a l a r z d a i r e l e r i n e y a y ı l m ı ş t ı r . A l p
'M 6 0 0 ' ' m e t r e y ü k s e k l i k t e b u ğ d a y
Iskan-
dağlarında
yetişmektedir.
B u ğ d a y z i r a a t ı n d a t o p r a k t a k i r u t u b e t i n ç o k b ü y ü k bir rolü var­
dır. Ç ü n k ü h e r
nebatta
o l d u ğ u gibi b u ğ d a y d a gıdasını, t o p r a k içe-
v i s i n d e m e v c u t r u t u b e t s a y e s i n d e , s u i ç i n d e e r i m i ş o l a r a k alır. B u b a ­
kımdan topraktaki rutubetin
mevcudiyeti ehemmiyetlidir.
Bilhassa
k a m ı ş l a n m a d e v r e s i n d e y a ğ a n y a ğ m u r l a r b u ğ d a y ı n iyi b i r h a s ı l a t v e r ­
mesine yardım
eder.
B u ğ d a y , t a r l a s ı n ı n iyi h a z ı r l a n m a s ı n ı i s t e r . T a r l a n ı n n a d a s k a l m a ­
sı h a s ı l a t ı n a r t m a s ı n a v e k a l i t e n i n y ü k s e l m e s i n e a m i l o l u r .
Amerikada Garbi Kansasta yapılan
(1907^1927)
yıllarındaki
t e c r ü b e v a s a t i l e r i n e S2före:
Ortalama
Yapılan
nadas
G e ç Sonbahar nadası
68.6
E r k e n S o n b a h a r nadası
106.7
Y a z nadası
165.0
Şu halde nadasa
mahsûl
Kg.
bırakılan
tarlaları y a z ı n s ü r m e k v e
otlandıkça
i k i l e m e k m u h a k k a k ki iyi m a h s u l a l m a d a m ü h i m b i r â m i l o l m a k t a d ı r .
O r t a d e r e c e d e h ü m ü s i h t i v a e d e n t m l ı v e t m l ı killi
topraklaWa
b u ğ d a y gayet güzel yetişmektedir. K u m l u topraklar az rutubet tuttuk­
l a r ı n d a n b u ğ d a y ziraati için ideal t o p r a k l a r değildir. B u ğ d a y , yetiştiği
topraklarda kireç miktarının u y g u n nisbette olmasını arzular.
Ç o k a ğ ı r killi, t u z l u
t o p r a k l a r iyi b u ğ d a y y e t i ş t i r e m e z l e r .
Bu
t o p r a k l a r d a n iyi b u ğ d a y m a h s u l ü a l m a k için t o p r a k l a r ı n ıslah edilmesi
b i l h a s s a çiftlik g ü b r e s i v e y e ş i l g ü b r e ile t a k v i y e g ö r m e s i
lâzımdır.
B u ğ d a y ı t a r l a y a a r k a a r k a y a e k m e k iyi d e ğ i l d i r . B u ğ d a y y a n a ­
dastan v e y a baklagiller v e y a h u t t a çapa nebatlarından
sonra
gelirse
iyi m a h s u l v e r i r . B u s u r e t l e t a r l a d a y a b a n i o t l a r d a t e m i z l e n m i ş o l u r .
B u ğ d a y tarlasını iyi i ş l e t m e k lâzımdır. N a d a s a b ı r a k ı l a n
tarlaları
}/az m e v s i m i n d e b i r iki d e f a d e r i n s ü r m e k v e m u h t e l i f k e r e l e r i k i l e ­
m e k suretiyle toprağın havalanmasını ve kuvvetlenmesini
sağlamak
lâzımdır.
Buğday
e k i m i n d e n evvel tarlada kış y a ğ m u r l a r ı n ı n
birikmesine
müsait ç u k u r yerleri düzlemek, y a ğ m u r sularının tarla sathında ç u k u r
yerlerde birikmesinden
m e s i için l ü z u m l u d u r .
mütevellit b u ğ nebatcıklarının zarar
görme­
B u ğ d a y toprak harareti
12-15 derece olduğu z a m a n t a v d a
lir. E k i m d e r i n l i ğ i 5 - 1 0 s a n t i m
arasmda
olması lâzımdır.
eki­
20 santim
s ı r a l a r a r a s m d a m a k i n a ile e k i l m e s i ş a y a n ı t a v s i y e d i r . B u s u r e t l e h e m
d ü z g ü n bir ç i m l e n m e v e h e m d e t o h u m d a n
tasarruf
terhin
edilmiş
olur.
K u l l a n ı l a c a k b u ğ d a y t o h u m u n u n d a saf, t e m i z , g ü b r e s i z v e ilâçlı
olmasına azami derecede dikkat e t m e k icap eder. T o h u m l u k l a r ı
Zira­
at Vekâleti Müesseselerinden almak daha emniyetlidir.
halde
ekilecek t o h u m u m u h a k k a k
dayı
Aksi
selektörden geçirmek ve ilaçlamak
fay­
muciptir.
Dekara
1 5-20 kilo olarak tarlaya ekilen b u ğ d a y t o h u m u
şartlarda 5 1 0
g ü n zarfında çimlenir.
v e bir m ü d d e t s o n r a t e k r a r
Güzlük
Bilâhare
neşvünema
uygun
yavaşlar
hızlanır.
e k i l e n buğda3^1ar
yazlıklara nazaran daha çok
mahsul
verirler. B u n u için g ü z l ü k b u ğ d a y çeşidi k u l l a n m a k faydalıdır.
Güz­
l ü k b u ğ d a y l a r ı n umumİ3^etle e k i m a y ı n d a t o p r a ğ a a t ı l m a l a r ı l â z ı m d ı r .
Buğday, toprağın oldukça kuvvetli olmasını arzular. Yapılan de­
n e m e l e r e göre bir d e k a r b u ğ d a y t a r l a s ı n d a n ( 3 0 0 ) k g . b u ğ d a y
Rİmdığı z a m a n
t o p r a k t a n 8 k i l o a z o t **N" , 4 k i l o f o s f o r **P>Oi ' v e
7 kilo potas^^KiO'' m a d d e s i s a r f e d i l d i ğ i
Buğday
tanesi
görülmüştür.
t o p r a k t a n aldığı b u besin m a d d e l e r i n d e n azot v e potası
b a ş a k l a n m a devrine kadar aksamı şahsiyesini y a p m a d a , b u n a
muka­
bil f o s f o r u b a ş a k l a n m a d e v r e s i n d e n s o n r a t a n e l e r i n t e ş e k k ü l ü n d e k u l ­
lanır.
B u s e b e p t e n b u ğ d a y tarlasında miktarı kâfi azot, potas v e
maddelerinin bulunması
D — BUĞDAYIN
fosfor
lâzımdır.
HASAT
VE
HARMANI:
B u ğ d a y h a s a d ı n d a , h a s a t z a m a n ı n ı n iyi s e ç i l m i ş o l m a s ı l â z ı m d ı r .
Z a m a n m d a n evvel biçilen
g e l m e d i ğ i için zayıf kalırlar.
men kuruyacağından
buğday
taneleri, h e n ü z kemal
devresine
G e ç biçilen b u ğ d a y m a h s u l ü d e
tanelerin b ü y ü k bir kısma d ö k ü l m e
tama­
tehlikesine
m_aruz k a l ı r .
E n u y g u n hasat zamanı nebat ve başakların t a m a m e n
sarardığı,
t a n e l e r i n d e o l g u n l u k d e v r e s i n e ulaştığı, ele a l ı n d ı k t a o l d u k ç a sert bir
d u r u m a geldiği
zamandır.
D ü n y a memleketlerinin
başka başka iklim m m t a k a l a r ı n a
dahil
b u l u n m a l a r ı dolayisiyle sene içinde her a y hasat yapılmaktadır.
Buna
göre aşağıda hangi aylarda hangi m e m l e k e t l e r d e hasta o l d u ğ u n a işaret
edilmiştir.
Ocak
Ayında
: A r j a n t i n , U r u g u a y , Şili v e A v u s t r a l y a .
Şubat
"
. Yukarı Mısır ve C e n u b î
Mart
"
:
Nisan
"
: İran, K ü ç ü k A s y a v e
Mayıs
"
: Cezayir, T u n u s , Merkez ve C e n u b î A s y a , Georgia,
Mısır, T r a b l u s g a r p , F a s v e
Teksas,
"
: Yunanistan,
Hindistan.
Meksika.
CenubîArizona,
Ege ve Cenubî
Haziran
Hindistan.
Cenubî
Kalifornia
ve
Anadolu.
İtalya,
ispanya,
Fransa,
Cenubi
A.B.D. ve Ege.
Temmuz
"
: Fransa, Merkezî Avrupa, Cenubî Rusya, Merkezî,
A.B.D, Orta
Ağustos
"
. Şimalî A . B . D , C e n u b î K a n a d a , R u s y a ,
Almanya,
ve Şarkî
Eylül
"
Anadolu.
Belçika,
Hollanda,
İngiltere,
Danimarka,
Orta
Anadolu.
: İsveç, N o r v e ç ,
Sibirya,
Kanada,
Muniasotanın,
Simoil kısmı. C e n u b î D a k o t a ve M o n t a n a v e Şar­
kî A a n a d o l u .
Ekim
: İskoçya, İsveç, N o r v e ç , Şimalî R u s y a , Şimalî Ka­
nada.
Kasım
'
Arahk
Buğday
: Peru ve Cenubî
: Burma ve
hasadı ya orak
v e y a biçer bağlar makinasiyle
Afrika.
Arjantin.
veya
t ı r p a n ile v e y a o r a k
makinası
v e y a h u t t a biçer döğer makinaları
ile
3^apılmaktadır.
O r t a v e t ı r p a n ile y a p ı l a n h a s a t t a m a l i y e t y ü k s e k t i r . B u n a
mu­
k a b i l o r a k v e y a b i ç e r b a ğ l a r m a k i n a l a r ı ile y a p ı l a n h a s a t l a r d a m a l i y e t
n i s b e t e n d ü ş ü k t ü r . E n e k o n o m i k h a s a t b i ç e r d ö ğ e r m a k i n a l a r ı ile y a ­
pılan hasattır.
Gerek tırpan veya orak, gerek orak
l a r ile y a p ı l a n h a s a t
makinası veya biçer bağ­
neticesinde elde edilen saplar d ü v e n v e y a
har­
m a n m a k i n a l a r m d a n g e ç i r i l m e k s u r e t i y l e b u ğ d a y t a n e s i e l d e edilir.
B u n a m u k a b i l b i ç e r d ö ğ e r ile y a p ı l a n h a s a t t a b i r t a r a f t a n
buğday
biçilir v e d i ğ e r t a r a f t a n a y n ı m a k i n a d a h a r m a n y a p ı l a r a k t a n e l e r
şıtlara yüklenir. B u suretle h a s a t ve h a r m a n maliyeti asgariye
ta­
düşü­
r ü l m ü ş ve aynı z a m a n d a , z a m a n d a n da kazanılmış olur.
D i ğ e r t a r a f t a n h a r m a n m a k i n a l a r ı ile y a p ı l a n b u ğ d a y
harmanın­
da, h a r m a n m a k i n a l a r m d a m e v c u t b u l u n a n h a ş p a y vasıtasiyle
saplar
k ü ç ü k k ü ç ü k parçalara b ö l ü n e r e k s a m a n haline getirilmiş olurlar.
T o h u m l u k olarak kullanılacak b u ğ d a y tanelerini
muhakkak
l e k t ö r d e n g e ç i r m e k s u r e t i y l e cılız v e k ı r ı k t a n e l e r l e y a b a n c ı
se­
maddele­
rin ayrılması h e m g ü r b ü z t o h u m elde e t m e k v e h e m de çimlenmiyecek taneleri ayırarak k ı y m e t l e n d i r m e k b a k ı m ı n d a n
lüzumludur.
E k i l e c e k t o h u m l a r ı m a n t a r ı h a s t a l ı k l a r d a n k o r u n m a k için m u h a k ­
kak ilaçlamak
lâzımdır.
H a r m a n n e t i c e s i n d e elde edilen b u ğ d a y t a n e s i n i n t o p r a k v e ik­
lim
şartlarına,
çeşitlere
göre
sapa
nispeti
% 25 - 40
değişmektedir. T a t b i k edilen ziraat usullerinin u y g u n l u k
arasında
derecesine,
toprağı verimliliğine göre bir d e k a r b u ğ d a y tarlasından 7 5 - 3 5 0 kiloya
k a d a r t a n e m a h s u l ü elde edilebilir.
Bir kısım A v r u p a D e v l e t l e r i n d e bir d e k a r a r a z i d e n istihsal edilen
ortalama
buğday
tanesini
gösterir
aşağıdaki rakamlar bu
konuda
b i z e bir fikir verebilir.
Dönüme buğday
Memleketler
Dönüme buğday
tanesi
Memleketler
tanesi
kg.
kg.
Hollanda
365
Almanya
224
Danimarka
356
İsveç
214
Belçika
333
Türkiye
İsviçre
251
(Türk
Ansiklopedisi
Sayfa
97
516)
II. B U Ğ D A Y İ S T İ H S A L İ N İ N D Ü N Y A
GÖRE
MEMLEKETLERİNE
DAĞILIŞI
B u ğ d a y , d ü n y a d a m e v c u t m i l y o n l a r c a i n s a n m birinci d e r e c e gı­
d a m a d d e l e r i n d e n e n önemlisini teşkil e t m e s i itibariyle, geniş m i k y a s t a
y a y ı l m ı ş v e kesif bir ziraat s a h a s ı n a m a l i k bir m a h s u l d ü r .
D ü n y a n ı n h e m e n her yerinde muhtelif milletler tarafından
ati y a p ı l a n
buğdayın
aşağıda gösterilmiştir.
kapladığı ekim sahası muhtelif senelere
(Rakamlar:
Hektar
olarak)
1956
1957
1958
Avrupa
27980
27180
29710
29590
Amerika
458Ö0
38820
34920
33199
6050
7340
7330
7280
48700
61280
62080
59560
4670
3210
3510
4070
133.B00
137.830
137.550
133.699
Asya
Okyanusya
Diğer taraftan
aynı seneler zarfında bu beş d ü n y a
kıtasından
elde edilen t a n e b u ğ d a y hasılatı, yine aynı k a y n a k t a n a l m a n
lara göre, aşağıdaki cetvelde
gösterilmektedir.
(1000
Kıtalar
1951/52
T o n oll a r a k )
1956
1957
1958
Avrupa
41340
42840
53740
51040
Amerika
52500
54490
46590
60800
4300
5890
5240
5350
36900
52210
54620
67580
5300
3740
2700
5390
140.340
159.170
162.810
190.160
Afrika
Asya
Okyanusya
et
alınmıştır.)
1948-1952
Afrika
göre
Bulletin Mensuel Economic
Statistiques Agricoles, vol, M a r s , 1 9 5 9 d a n
(1000
zira­
rakam­
G ö r ü l ü y o r k i kıtalar arasmcİa e n fazla b u ğ d a y e k i m sahası olarak
A s y a , b i l â h a r e , s ı r a ile A m e r i k a , A v r u p a , A f r i k a v e O k y a n u s y a
gel­
mektedir.
Diğer taraftan kıtalar a r a s ı n d a istihsal edilen y e k û n b u ğ d a y t a n e ­
si h a s ı l a t ı o l a r a k b i r i n c i d e r e c e d e A m e r i k a , m ü t e a k i b e n s ı r a ile A s y a ,
Avrupa, Afrika ve O k y a n u s y a
gelmektedir.
Kıtalara g ö r e e k i m sahası v e istihsal edilen
buğday
b u şekilde kısaca tebarüz
ettirdikten
ile t a n ı n m ı ş m e m l e k e t l e r
üzerinde de biraz d u r m a k
miktarlarını
sonra dünyada buğday
faydalı
ziraati
olacağı
kanaatmdayız.
Buğday ekim
( 1 0 0 0 Hektar
sahaları
olarak)
1948/52
1956
Amerika
27756
20147
17727
21682
21828
Çin
23234
28600
27570
26730
26534
Kanada
Memleketler
1957
1958
Vaâatî
10513
9219
8511
8457
9175
Hindistan
9290
12367
13589
12002
11812
Türkiye
4770
7458
7275
7570
6768
Avustralya
4620
3186
3480
4047
3833
Pakistan
4217
4561
4725
4761
4566
Arjantin
4487
5392
4394
....
4758
İtalya
4705
4877
4911
4838
4833
Fransa
4264
2745
4668
4609
4071
97856
97552
96850
134696
Y u k a r ı d a muhtelif memleketlerin e k i m sahalarından elde edilen
İane
buğday
velde tebarüz
hasılatı y i n e o y n ı senelerde o l m a k üzere, aşağıdaki cet­
ettirilmiştir.
T a n e b u ğ d a y istihsâli
(if 00 Ton olarak)
Devletler
Rusya
1951/52
—
1956
—
1957
—
1958
Vasati
75300
Amerika
31066
27332
25873
39796
31017
Çin
15915
24800
23650
39500
25966
Kanada
13472
15596
10084
10035
12297
Hindistan
6087
8760
9463
7777
8022
Türkiye
4771
6510
8419
8670
7092
Avustralya
5161
3659
2613
5307
4185
Pakistan
3682
3390
3642
3715
3607
Arjantin
5175
7100
5810
6450
6134
İtalya
7170
8684
8449
9815
8529
8533
Fransa
7791
5683
11082
9577
100290
111514
109085
215942
G e r e k ekiliş s a h a l a r ı v e g e r e k istihsal e d i l e n b u ğ d a y
bakımın­
d a n h e r ikisi a r a s ı n d a b i r m u k a y e s e y a p m a k f a y d a d a n h a l i d e ğ i l d i r .
Dünyada
buğday
istihsal e d e n
başlıca memieketİer
1 9 4 8 - 1 9 5 2 o r t a l a m a s ı ile 1 9 5 6 , 1 9 5 7 v e 1 9 5 8
yılları
arasında
yekûn
ortala­
m a s ı n a g ö r e ekiş, istihsal v e h e k t a r b a ş ı n a d ü ş e n t a n e istihsali aşağı­
daki cetvelde tebarüz
ettirilmiştir.
Memleketler
Ekiliş
lOOO H e k t a r
Amerika
21818
31017
26534
25966
978
9175
12297
1340
Hindistan
11812
8022
670
6/68
7092
1047
1092
Avustralya
3833
4185
Pakistan
4566
3607
790
Arjantin
4758
6134
1289
italya
4833
8529
1765
Fransa
4071
8533
2096
edilirse
m e m l e k e t l e r d e ekiliş s a h a s ı v e t a n e istihsali cetvelleri
Amerika
lan vasatisine göre
kabul
1421
Türkiye
Muhtelif
azalmalar
Hektar
Kilo
Çin
Kanada
tetkik
İstihsal
lüOO T o n
1956, 1957 ve
görülmüş ve
edilirse
Birleşik
1948-1952
bu azalmalar
Devletlerinde,
1940-1952
yıl­
1 9 5 8 y ı l l a r ı n d a ekiliş s a h a l a r ı n d a
yılları v a s a t i ekiliş s a h a s ı
1956 da % 3 7 ,
100
1957 % 6 4 ve 1958 de
% 7 8 n i s b e t i n d e t a h a k k u k etmiştir. B u n a m u k a b i l istihsal,
1948-1952
vasatisi 100 o l d u ğ u n a göre, 1 9 5 6 d a % 8 8 , 1957 d e % 8 3 v e 1 9 5 8 d e
% 128 dir.
Ekilişteki azalmalar y ü z d e nispetleri itibariyle, m a h s u l
daki nisbi azalmalarla paralel g i t m e m e k t e d i r . H a t t â
hasılatın-
1958 yılında eki-
lişte a z a l m a % 7 8 o l m a s ı n a r a ğ m e n istihsal % 1 2 8 e baliğ o l m a k t a d ı r k i
b u d a h e k t a r b a ş ı n a elde edilen
hasılatın
yüksek olmasından
vellit A m e r i k a z i r a a t i n d e bir hayli inkişaf m e v c u t b u l u n d u ğ u
tini o r t a y a
müte­
hakika­
koymaktadır.
B u n a mukabil Asya'da, "Çin'' de 1956, 1957 ve 1958 yıllarında
ekiliş sahaları,
1958-1952
yılları v a s a t i s i n e
göre aşağı yukarı
aynı,
n i s b e t t e bir y ü k s e l m e g ö s t e r m i ş o l m a s ı n a r a ğ m e n , idrak edilmiş bulu­
n a n t a n e b u ğ d a y hasılatında 1 9 4 8 - 1 9 5 2 yılları v a s a t i s i n e g ö r e olduk-
ça artış k a y d e d i l m i ş bilhassa
1958
yılında
tane
buğday
istihsali
diğer senelere n a z a r a n çok d a h a fazla a r t m ı ş b u l u n m a k t a d ı r .
Fakat
o r t a l a m a bir k ı y m e t o l a r a k ifade edildiğinde istihsalin h e k t a r
başına
9 7 8 kiloyu geçmekte olduğu
görülmektedir.
C e t v e l i n t e t k i k i n d e n d e a n l a ş ı l a c a ğ ı ü z e r e , e k i l i ş s a h a s ı ile i s t i h s a l
edilen
t a n e b u ğ d a y hasılatı b a k ı m ı n d a n ,
rinci
derecede
Fransa
cede
İ t a l y a **hektara
"hektara
o n m e m l e k e t arasında bi­
2 0 9 6 kilo o l a r a k "
, ikinci dere­
1765 kilo olarak'', ü ç ü n c ü derecede
Amerika
" h e k t a r a 1421 kilo olarak'' , d ö r d ü n c ü derece K a n a d a " h e k t a r a
kilo o l a r a k " , beşinci d e r e c e d e A r j a n t i n
"hektara
ve nihayet yedinci derecede Türkiye "hektara
almış
1289 kilo
1340
olarak"
1047 kilo o l a r a k "
yer
bulunmaktadır.
H e r z i r a a t m a h s u l ü n d e o l d u ğ u gibi b u ğ d a y z i r a a t ı n d a d a h e k t a r a
elde edilen t a n e b u ğ d a y hasılatı n e k a d a r fazla o l u r s a b u t a k t i r d e
o
m e m l e k e t t e istihsalin e k o n o m i k v e r a s y o n e l bir yol t a k i p ettiği v e a y n ı
z a m a n d a kalitenin de yükselmekte olduğu kanaatim
Netice olarak denilebilirki:
buğday yetiştiren
yukardaki
memleketler arasında
doğurmaktadır.
cetvellerde zikredilen
1948-1952,
1956,
1957
ve
ve
1 9 5 8 yılları u m u m î v a s a t i s i n e g ö r e , ekiliş sahaları itibariyle Ç i n , A m e ­
rika ve Hindistan başta
gelmekte
t a n e b u ğ d a y istihsalinde ise sıra
Amerika, Çin ve K a n a d a şeklinde değişmektedir. Hektar başına
b u ğ d a y i s t i h s a l i n d e ise F r a n s a , İ t a l y a v e A m e r i k a Birleşik
gelmekte olduğu cetvellerin tetkikinden
anlaşılmaktadır.
tane
Devletleri
mukabil
istihlâk
buğdaym
hemen
h u s u s u n d a h e r ü ç devlet t a r a f m d a n istihsal edilen
hepsi
edilmiş ve ayrıca ithalât
1958 yıhnda kendi memleketlerinde
istihlâk
s u r e t i y l e d ı ş a r ı d a n g i r e n b u ğ d a y ile b i r l i k t e
d ü n y a istihsalinin % 2 1 i Çin, % 5 . 6
kiye tarafından istihlâk edilmiş
sı H i n d i s t a n v e % 4 . 7 si d e T ü r ­
bulunmaktadır.
A v r u p a kıtiasında e n fazla b u ğ d a y istihsal e d e n m e m l e k e t l e r m e yanmda
1 9 5 8 yılı D ü n y a i s t i h s a l i n i n % 5 i
itibariyle F r a n s a v e yine
% 5 i itibariyle İtalya gelmektedir. B u n a m u k a b i l D ü n y a d a istihsal edi­
len b u ğ d a y ı n % 4 ü F r a n s a d a ve % 5 i de italya'da istihlâk edilmiştir.
Amerika
Birleşik
Devletleri
yetiştirmiş olmasma r a ğ m e n
istihsaline
%
mukabil
2 sini istihlâk
Diğer
%0.7
dünya
istihsalinin
% 22
% 15 i n i i s t i h l â k e t m i ş t i r . K a n a d a
sini, A r j a n t i n d e
%3
istihsaline
sini
% 5
mukabil
etmiştir.
kıtalardaki
istihsal ve istihlâk
dünya
istihsaline
göre
cüzîdir.
Netice olarak denebilirki 1958 yıhnda, başlıca b u ğ d a y ihraç eden
memleketler
arasında
Fransa, Arjantin
birinci
A m e r i k a , ikinci K a n a d a v e
ve Avusturalya
gelmektedir. B u n a mukabil
t e r e , A l m a n y a v e H i n d i s t a n gibi m e m l e k e t l e r d e b u ğ d a y
hariçten ithal e t m e k suretiyle
IV. ~
DÜNYADA
üçüncü
İngil­
ihtiyaçlarını
karşılamaktadırlar.
BUĞDAY
TİCARETİ
B u ğ d a y taneleri, tarlada b u ğ d a y m a h s û l ü n ü n hasat ve h a r m a n ı n ­
d a n s o n r a elde edilir. B u t a n e l e r ç u v a l l a r a d o l d u r u l a r a k p i y a s a y a s e v k
edilirler.
B u ğ d a y alış v e v e r i ş l e r i n d e c a r i o l a n b e l i b a ş l ı iki t i c a r e t s a h a s ı
mevcuttur.
a. —
Dahilî ticaret
(piyasa)
b. —
Milletlerarası ticaret
(Piyasa)
D a h i l î t i c a r e t t e n k a s t e d i l e n m â n a b u ğ d a y t a n e s i n i n i s t i h s a l edil­
diği m e m l e k e t dahilinde muhtelif gayelere g ö r e istihlâkini t e m i n e d e n
aliş v e r i ş t i r .
B u ğ d a y , çiftçiler t a r a f ı n d a n
istihsal edildikten sonra,
tüccarların
e l i n e g e ç e r . B u b u ğ d a y l a r m e m l e k e t i h t i y a c ı n ı k a r ş ı l a m a k i ç i n d a h i l î is­
tihlâke arz edilmek üzere ticari m u a m e l e y e tâbi t u t u l d u ğ u gibi ayrıca
ihtiyaç fazlası diğer m e m l e k e t l e r e
vaziyete
satılmak üzere ihracata hazır bir
getirilir.
Birçok memleketlerde
g ö r ü l d ü ğ ü gibi istihsal edilen b u ğ d a y
neleri dahilde o m e m l e k e t çiftçilerinin
teşkil ettikleri
ta­
kooperatiflerde
t o p l a n a r a k dahilî v e harici piyasalara arz olunur.
B u ğ d a y gerek m e m l e k e t dahili v e gerek harici, y a n i
arası
pazarlarda
m ü h i m bir
ticaret
1; e t l e r i n d e c a r i o l a n p a z a r l a m a
maddesidir.
milletler­
Ve dünya
mem-
problemleri her memlekette aynı de­
ğildir. N a s ı l k i b u ğ d a y ı n i s t i h l â k v e s a n a 3 â i m u h t e l i f ise p a z a r ş a r t l a r ı
d a muhteliftir. P a z a r a s e v k e d i l e n bvığday tipleri p a z a r şartlarına tesir
eder.
Buğday
tanelerinin
özellikleri, standartlarla
t e s b i t edilir v e
b u ğ d a y v a r y e t e s i v e tipi p a z a r l a r d a m u a y e n e edilerek, t a n e n i n
ettiği şartlarla
her
ihtiva
m ü t e n a s i p olarak ihtiva ettiği r u t u b e t , m u a y y e n
ha­
c i m d e k i ağırhğı, h a ş e r e m e v c u d i y e t i , zararları, s ü r m e v e sair hastalık­
ları v e i ç i n d e k i d i ğ e r k ı s ı m v e y a y a b a n c ı m a d d e l e r e g ö r e , t a y i n e d i l ­
miş h u d u t l a r dahilinde, satış m u a m e l e s i görür.
taneleri görülen,
gösterilen
Yani
kısaca
buğday
n u m u n e y e v e dereceye göre satın alınır
v e y a satılır.
A m e r i k a Birleşik Devletlerinde
Şikagodaki fiyatlara göre b u ğ ­
d a y fiyatları t a y i n v e t a k d i r edilir. F a z l a b u ğ d a y istihsal e d e n yerler­
de fiyatlar u c u z d u r . F a k a t b u ğ d a y l a r
pazara kadar sevkedildiği
za­
m a n nakliye ücretleri d e b u ğ d a y fiyatına ilâve edilmek suretiyle fiyat­
larda a r t m a
görülür.
D i ğ e r t a r a f t a n Ş i k a g o d a n b a ş k a m a h a l l e r e s e v k e d i l e n b u ğ d a y fi­
yatları Ş i k a g o fiyatlarına n a z a r a n m u a y y e n bir artış kaydeder.
Mil­
letler arası b u ğ d a y t i c a r e t i n d e b u ğ d a y l a r bir l i m a n d a n diğer bir lima­
na sevkedildiğinden
fiyatlar
daima muayyen
hudutlar dahilinde
de­
ğişmektedir.
A m e r i k a n ı n Kansas, Nebroska ve Oregon eyaletlerinde
k o m i s y o n l a r ı teşkil
edilmiştir.
buğday
B u komisyonların malî porteleri,
o
m e m l e k e t t e istihsal edilen b u ğ d a y ı n b e h e r b u ş e l i n d e n k ü ç ü k bir ver-
gi a l ı n m a k s u r e t i y l e t a n z i m edilir. B u k o m i s y o n l a r b o r s a l a r d a b u ğ d a y
ticaretini
geliştirmek
v e ayrıca dış m e m l e k e t l e r d e y e n i p a z a r l a r ara­
m a k suretiyle buğday ihracatının artmasında gayret
sarfederler.
ikinci D ü n y a harbinden sonra b u ğ d a y ihraç eden başlıca
leketler m e y a n m d a
A m e r i k a Birleşik Devletleri,
A v u s t r a l y a v e bazı senelerde Fransa
Kanada,
mem­
Arjantin,
gelmektedir.
ikinci D ü n y a H a r b i n d e n evvel K a n a d a diğer m e m l e k e t l e r e naza­
r a n b u ğ d a y i h r a c a t ı n d a b a ş t a g e l m e k t e idi. 1 9 3 4 - 1 9 3 8 s e n e l e r i a r a s ı n ­
da K a n a d a 4.671.000 ton b u ğ d a y ihraç ederken
Amerika
Birleşik
D e v l e t l e r i 5 4 0 . 0 0 0 t o n i h r a ç e t m e k t e idi.
ikinci Cihan H a r b i n d e n sonra,
1945-1955
yıllarında,
Birleşik Devletlerinin ihracatı senelik olarak 5 . 6 9 7 . 0 0 0 -
Amerika
13.500.000
t o n idi.
ikinci h a r p t e n sonra b u ğ d a y ithal e d e n başlıca m e m l e k e t l e r
}7anında B r i t a n y a v e ş i m a l î i r l a n d a , A l m a n y a
leri, B r e z i l y a ,
Birleşik
me-
Cum(huriyec-
H o l l a n d a , B e l ç i k a v e L ü k s e n b u r g belirli b i r y e r
işgal
etmiştir.
Buğday ihraç eden başlıca d ü n y a
memleketleri
İ h r a c a t
(ICOO Ton o l a r a k )
1948/1951
Ortalaması
1934-38
1948
1949
1950
1951
A . B . D.
766.6
8913 3
9259.3
5608.2
11513.6
8823.6
S. S. C. B.
658.8
1150.0
1400.0
400.0
700.0
912.5
7282.8
3691.6
5725.8
4436.0
6451.0
5076.3
5.0
5.0
Memleketler
Kanada
Çin
25.8
Hindistan
Afrika
(Yekûn)
Avustralya
italya
Arjantin
Fransa
—
227.8
0.5
0.6
0.8
450.0
30.0
240.0
220.0
130.0
15.5
2032.0
2387.4
2224.1
2307.1
2241.0
2285.1
1.3
1.4
0.3
0.1
10.9
3.2
3218.4
2173.9
1847.1
5767.1
2454.9
2310.7
316.5
88.2
275.6
679.7
510.1
388.4
4.4
8.1
5.7
27.0
11.3
23.6
142.8
İspanya
Pakistan
—
Türkiye
79.1
—
15059
18441
Yekûn
—
~
0.2
—
21004
—
19569
0.6
4L6
20.3
20.3
24064
19894
Cetvelde harpten evvel b u ğ d a y ihraç eden memleketlerin başnıda Kanada, Arjantin,
Birleşik
Devletleri
Avusturalya ve dördüncü
g e l m e k t e ise d e İkinci C i h a n H a r b i n d e n
buğday ihracatı b a k ı m ı n d a n birinci derecede
Kanada, Arjantin
arasında
o l a r a k d a AmerİKa
Amerika,
sonra
müteakiben
v e A v u s t r a l y a başlıca ihracat y a p a n
memleketler
bulunmaktadır.
ikinci C i h a n H a r b i n d e n s o n r a
Amerika
Birleşik
Devletlerinin
b u ğ d a y ihracatını arttırarak birinci derecede ihracat y a p a n bir m e m l e ­
ket h a l i n e g e l m e s i n i d a h a z i y a d e , h a r p t e n ç ı k m ı ş v e y a
geri
memleketlere y a r d ı m projeleri çerçevesi dahilinde b u ğ d a y
kalmış
sevketmiş
o l m a s i y l e izah e d e b i l i r i z .
B u ğ d a y ithal e d e n başlıca d ü n y a m e m l e k e t l e r i
(1000)
T o n olarak
Ortalama
Memleketler
BelçikaLüksenburg-
1934
1938
1948
1949
1950
1951
1948/1951
1159.8
776.5
644.5
636.6
958.8
754.1
Fransa
579.3
793.2
592.9
222.2
278.4
471.7
Almanya
673.3
3018.0
2650.8
1724.4
2761.1
2538.6
Yunanistan
129.2
380.4
299.9
333.4
554.2
392.0
İtalya
700.5
1886.2
1654,7
1036.1
1545.2
1530.0
Hollanda
541.4
615.8
432.4
624.7
765.2
609.5
ingiltere
5111.8
4298.7
4860.9
3314.4
4135.3
4152,3
A . B. D .
718.2
2.8
246.4
405,7
860.3
378.5
Brezilya
915.9
313.0
802.7
1228.4
1035.6
844.9
Hindistan
49.2
1171.1
2080.0
1329.3
3016.7
1899.3
304.8
737.1
1921.6
1566.5
1653.6
1469.7
Mısır
11.6
282.6
457.9
442.5 ^
1027.8
552.7
Türkiye
—
9.3
170.8
189.4
96.2
116.6
14285
16815
13053
18688
15710
Japonya
Yekûn
İthalât
11195
cetvellerinde
harpten
evvel
birinci dercede
ingiltere
m ü t e a k i b e n B e l ç i k a - L ü k s e n b u r g , Brezilya v e A . B . D . y e r aldığı h a l d e
ikinci C i h a n H a r b i n d e n s o n r a ingiltere b u ğ d a y ithal e d e n
liderliğini m u h a f a z a
etmekle beraber müteakiben
memleket
Almanya,
Hindis-
I m , italya, J a p o n y a , Brezilya,
Belçika-Lüksenburg,
i.arbe girmiş memleketler yer almış
Hollanda
gibi
bulunmaktadır.
D. ^™ BUĞDAY FIYATLARıNıN TEŞEKKÜLÜ VE
FIYAT POLITIKASı
B u ğ d a y ekim ve satımı yapılan mahallerde veya borsalarda buğ­
d a y fiyatları ü z e r i n e tesir e d e n m u h t e l i f faktörler vardır. S a t ı n
cc\k b u ğ d a y l a r
alıcı t a r a f ı n d a n k u l l a n ı l a c a k g a y e l e r e g ö r e ,
vasıfları ihtiva etmesi lâzım
Meselâ, e k m e k
cak bir b u ğ d a y ı n
alma-
muayyen
gelir.
sanayiinde
istimal
edilmek
üzere satın ahna-
fizikî v e k i m y e v i v a s ı f l a r ı n d a n
m a a d a bir d e ek­
mekçilik kabiliyeti aranır. A y n ı z a m a n d a gluten itibariyle zengin bir
b u ğ d a y ç e ş i d i f ı r ı n d a iyi k a b a r m ı y o r s a v e f ı r ı n c ı l ı k i s t i f a d e s i n e
matuf
y ü k s e k r a n d ı m a n d a e k m e k yapılmasına m ü s a i t değilse b u b u ğ d a y çe­
şidi o f ı r ı n c ı için ö n e m l i b i r k ı y m e t t a ş ı m a z . F a k a t b u n u n l a b e r a b e r b u
çeşit b u ğ d a y diğer bir b u ğ d a y k ı y m e t l e n d i r m e s a h a s ı n d a m a k b u l sayı­
labilir.
Ş u halde b u ğ d a y fiyatları ü z e r i n e b u ğ d a y ı n k ı y m e t l e n d i r m e saha­
ları tesir ettiği gibi a y n i z a m a n d a p a z a r l a r d a m e v c u t a r z v e t a l e p k a i ­
desinin de fiyat t e ş e k k ü l ü n d e b ü y ü k rolü
vardır.
U m u m î k a i d e o l a r a k alıcıların i s t e ğ i n d e n d a h a fazla
miktarda
p i y a s a y a m a l s e v k edildiği ekseri z a m a n l a r d a fiyatların d ü ş t ü ğ ü , b u n a
m u k a b i l m a l ı n azlığı v e talebin fazlalığı v u k u ' u n d a fiyatların
arttığı
görülebilir.
P i y a s a l a r a f a z l a b u ğ d a y ş e v k i n e a m i l o l a n i s t i h s a l d i r . B u ğ d a y is­
tihsalinin bol o l d u ğ u s e n e l e r d e p i y a s a l a r a fazla m a l gelir,
dolayisiyle
fiyatlarda düşmeler görülür.
B u n a mukabil kurak, fena m a h s u l yıllarında v e y a iktisadî konjokt ö r ü n y ü k s e l d i ğ i devrelerle h a r b v e h a r b s o n r a s ı devreleri gibi a n o r ­
mal anlarda fiyatlar y ü k s e l m e t e m a y ü l ü n d e
bulunurlar.
Böyle kritik devrelerde fiyatların alabildiğine y ü k s e l m e s i n e
mâ­
ni olmak üzere h ü k ü m e t l e r piyasalara m ü d a h a l e ederek k a n u n î
yol­
lardan gitmek suretiyle fiyatların sabit t u t u l m a s ı n a gayret
ederler,
Müstahsil memleketlerde senelere göre buğday
(Dol;ar /
A . B. D
Fransa
Seneler
fiatları
Ton)
Kanada
Arjantin
Austrajya
Türkiye
940
55.7
28 8
28.8
30.2
26.2
37.6
1941-1945
69.5
46.4
42.4
22.6
23.0
214.0
32.0
87.2
1936-
1946^1950
87.6
73.4
60.0
57.6
1951-1955
101.6
85.1
72.1
80.0
69.4
118.0
1956
107.0
81.3
61.8
42.0
57.0
128.0
1957
80.0
79.1
59.6
45.5
59.0
160.0
1958
82.5
77.3
59.9
58.0
59.6
121,0
Meselâ, Birinci v e İkinci D ü n y a h a r b l e r i n d e v e K o r e H a r b i sıra­
sında müstehlik m a d d e
fiyatlarında
görülen a n o r m a l artışlar
dilmiş ve b u artışlann bir kısmı b u g ü n e k a d a r bir kısım
kayde­
devletlerde
durdurulamamıştır.
C e t v e l g ö z d e n geçirilirse,
şüktür. B u n a mukabil,
1 9 3 6 - 1 9 4 0 yıllarına ait fiyatlar
1 9 3 9 İkinci C i h a n H a r b i tesirleri
dü­
dolayisiyle
1941 - 1945 v e b u n d a n s o n r a d a K o r e H a r b i sıralarında v e m ü t e a k i ­
b e n y ü k s e l m e l e r kaydedilmiştir. F r a n s a v e T ü r k i y e ' d e fiyatlarda dal­
galanmalar veya göze hemen çarpan yükselmeler
devam
etmiştir.
A. B. D. ,
Arjantin
ve
1958 yılma
Avustralya
tahsil m e m l e k e t l e r d e fiyatlar g a y e t k ü ç ü k d a l g a l a n m a l a r
beraber oldukça düşüş temayülü
Yıllar
Lireti
Kental
müs­
kaydetmekle
göstermiştir.
Müstehlik memleketlerde senelere göre
İtalya
gibi
kadar
b u ğ d a y fiatları
Almanya
DM 1 Kental
ingiltere
Dolar/Ton
1936-1940
145
20.6
47.4
1941-1945
550
20.7
68.8
1946-1950
4170
29.5
80.6
1951-1955
3530,0
20.1
83.0
1956
3425.0
20.1
83.0
1957
3475.0
21.0
78.0
195S
3310.0
22.0
58.0
Y u k a r ı d a k i cetvel İtalya, A l m a n y a v e İngiltere gibi b u ğ d a y istih­
l â k e d e n m e m l e k e t l e r d e belirli s e n e l e r d e f i y a t l a r h a k k ı n d a fikir
memize yardım
etmektedir.
edin­
italya'da memleket dahilinde 1933 ve 1934 yıUarmda beher kent a h ( 5 0 k i l o ) 91 v e 9 5 liret gibi d ü ş ü k bir fiyat s e v i y e s i n d e b u l u n a n
buğday
fiyatları
kaydederek
müteakip
seyrederken
senelerde
1939
kısmen ufak
harbinden
sonra
dalgalanmalar
135
liretten
135
lirete, 1944 yılında 3 5 0 , 1945 te 7 5 0 , 1 9 4 6 d a 2 2 6 0 , 1947 d e 4 0 0 0
v e n i h a y e t 1948 - 1950 yıllarında 6 2 5 0 lirete k a d a r y ü k s e l m i ş o l d u ğ u
görülmektedir.
Diğer taraftan, A l m a n y a ' d a b u ğ d a y fiyatları
1946 yıhna
kadar
20 A l m a n markı olarak kesirlerinde gayet cüz'i dalgalanmalar göster­
miş olduğu, fakat
1948 yıhnda birdenbire 26 marka,
m a r k a ulaşmış bulunduğu
nelerde yine
görülmüş olmasına mukabil müteakip
dalgalanmalar
kadar düştüğü
1950 de de 33
kaydederek
1956 yılında 20.1
se­
marka
görülmektedir.
î n g i l t e r e d e ise
(;almalarla b u ğ d a y
1 9 4 0 y ı l m a k a d a r k ı s m e n u f a k y ü k s e l m e ve alfiyatları
devam
ederken
1941 yılında
tonunun
3 8 d o l a r a v e m ü t e a k i p s e n e l e r d e y a n i 1 9 4 2 d e 6 3 , 1 9 4 3 te 7 0 , 1 9 4 4 t e
75, 1945 te 78 v e nihayet 1948 de de 94 dolara k a d a r yükseldiği m ü ­
ş a h e d e edilmiştir. B u n a mukabil, m ü t e a k i p senelerde düşüşler
göster­
m e k s u r e t i y l e 1 9 5 8 y ı h n d a 5 8 d o l a r a k a d a r i n d i ğ i g ö r ü l m e k t e ise d e
d a h a h e n ü z m u a y y e n bir d u r a k l a m a
kanaatim
temayülünün
kilo
olmadığı
doğurmaktadır.
M e m l e k e t i m i z d e ise b u ğ d a y f i y a d a r ı n m
her
mevcut
1940 yılına k a d a r
fiyatı 8,5 k u r u ş gibi d ü ş ü k bir k ı y m e t t a ş ı r k e n
1942
25,5 e 1943 te 5 6 , 4 e ( k u r u ş a ) y ü k s e l m i ş fakat a r a d a muhtelif
meler göstererek nihayet
çıktığı m ü ş a h e d e
1 9 5 8 y ı l ı n ı n X I ci a y ı n d a 4 8 k u r u ş a
edilmektedir.
be­
de
düş­
kadar
İKÎNCI
KISIM
TÜRKIYEDE
BUĞDAY
1. — Buğdayın istihsal safhaları:
A — BUĞDAY
ZİRAATININ
TARİHÇESİ:
4 5 0 0 yıl e v v e l eski Mısırlılar t a r a f ı n d a n b i l i n e n b u ğ d a y ,
doluda
Ana-
e v v e l c e 3^aşamış o l a n E t i l e r ile S ü m e r ' l e r i n d e m a l û m u
idi.
B u ğ d a y eski ç a ğ l a r d a n beri F ı r a t v e Dicle k e n a r l a r ı n d a ekilip biçildiği
Babil ve Niniva harabeleri civarında
day
artıklarından
yapılan kazılarda bulunan
anlaşılmıştır. Eski devirlerde. Eti ve
buğ­
Sümer'liler
zamanında ve bu devirden daha sonralarda saltanat ve haşmetin
y ü k l ü ğ ü z i r a a t v e b i l h a s s a b u ğ d a y z i r a a t ı n ı n g e n i ş l i ğ i ile
Milâttan çok önce
Eti hakimiyetinden
kvırtulan
bü­
ölçülürdü.
Firikya'lılarm
tarihte g ö z e ç a r p a n sosyal d u r u m l a r ı h u b u b a t v e bilhassa b u ğ d a y zira­
a t ı n d a g ö s t e r d i k l e r i m a h a r e t t e n ileri g e l m e k t e idi.
Nihayet Osmanlı devirlerinden evvel
Ilhanîler
tarafından da
mebzulen
ö n e m verilen b u ğ d a y Osmanlı
Anadolu'da
yetiştirilerek
İmparatorluğu
Selçukîler
ve
ziraat ve ticaretine
zamanında da
önemli
b i r g ı d a v e t i c a r e t m a d d e s i idi.
Türkiye
Cumhuriyeti
d e v r i n d e d e 1 9 3 0 v ç 1 9 3 9 yılları v a s a t i ­
s i n e g ö r e m e m l e k e t t e 7 , 0 9 0 , 9 9 9 h e k t a r l ı k ekiliş s a h a s ı k a p l ı y a n h u b u ­
b a t mahsulleri içerisinde e n m ü h i m yeri b u ğ d a y ı n işgal e t m e k t e oldu­
ğu
görülmektedir.
B —
BUĞDAY
ZİRAATININ
YAYGIN
Türkiyenin gerek Anadolu ve gerek
cut kabili
ziraat
arazilerin
rişli b i r k a r a k t e r e m a l i k t i r .
hemen
OLDUĞU
Trakya
hepsi
YERLER:
kısımlarında mev­
buğday
ziraatına elve­
Memleketimiz
Şark'tan
G a r b a d o ğ r u çeşitli iklim
bölgeleriyle
farklı r a k ı m l a r a maliktir. B u k a d a r geniş bir iklim v e y ü k s e k l i k
rakterlerini bünyesinde
ka­
b u l u n d u r a n bir s a h a d a b u ğ d a y ziraatı bakı-
k ı m m d a n farklı h u s u s i y e t l e r d e m e v c u t t u r . M e s e l â iklim b a k ı m ı n d a n
bu sahaları kısaca karakterize e t m e k lâzım gehrse yılda ( 2 0 0 )
yağışa malik olupta dry-farming
şartlarında
buğday
ziraati
mm.
yapan
y e r l e r o l d u ğ u gibi ( K o n y a , A n k a r a , T u z g ö l ü c i v a r ı ) y i n e m . e v s i m l e r e
göre
iyi
taksim
edilmiş
fazla yağışa malik
kolaylıkla
ve
bulunan
senelik
ortalama
(Karadeniz
1200
mm.
den
Bölgesi gibi) yerlerde
de
yetişmektedir.
B u n u n l a b e r a b e r b u ğ d a y ziraati y a p ı l a n y ü k s e k y a y l a l a r d a yıl­
lık h a r a r e t o r t a l a m a s ı
(4)
veya b u n d a n aşağı olan yerlerde
buğday
y e t i ş t i ğ i gibi a y n ı z a m a n d a c e n u b î A n a d o l u ' d a Ç u k u r o v a ' d a y ı l l ı k o r ­
t a l a m a h a r a r e t d e r e c e s i ( 1 9 ) o l a n y e r l e r d e d e b u ğ d a y v e r i m l i b i r şe­
kilde yetişmektedir.
İstatistik U m u m M ü d ü r l ü ğ ü n ü n
neşriyatına
göre
memleketi­
m i z d o k u z ziraî b ö l g e y e ayrılmıştır. Biz b u r a d a g e r e k b u ğ d a y
ekiiiş
v e i s t i h s a l i n i v e "gerek b u ğ d a y ç e ş i t l e r i n i b u b ö l g e l e r e g ö r e
mütalaa
etmenin, memleketimizin buğday y ö n ü n d e n hususiyetlerinin
kavran­
m a s ı n d a da faydalı olacağı k a n a n a tındayız.
Bu bölgeler ve bu bölgelere
dahil
vilâyetler
aşağıda gösteril­
miştir:
Birinci Bölge: O r t a - K u z e y A n a d o l u
Ankara,
Bilecik,
Bolu,
Bölgesi:
Çankırı, Ç o r u m , Eskişehir,
Kütahya,
Uşak ve Yozgat.
İkinci B ö l g e :
Batı A n a d o l u yani Ege Bölgesi:
İzmir, A y d ı n , , Muğla, Denizli, B u r d u r , İsparta, Manisa,
Balıke­
sir v e Ç a n a k k a l e .
Üçüncü Bölge:
Marmara
Bölgesi:
B u r s a , K o c a e l i , S a k a r y a , İ s t a n b u l , K ı r k l a r e l i , E d i r n e ve T e k i r d a ğ ,
Dördüncü Bölge:
Akdeniz
Bölgesi:
A n t a l y a , İçel, A d a n a , H a t a y , G a z i a n t e p v e
Beşinci Bölge:
Kuzey Doğu Anadolu
Maraş.
Bölgesi:
Erzincan, Erzurum, Artvin, Kars ve Ağrı.
Altıncı Bölge:
Güney Doğu Anadolu
Urfa, Mardin, Diyarıbakır,
Bingöl,
Bölgesi:
B i t l i s , S i i r t , V a n , M u ş v^e
Hakkâri.
>
Yedinci Bölge:
Karadeniz
Bölgesi:
Zonguldak, Kastamonu, Sinop, Samsun, Ordu,
Giresun,
Trab­
Elazığ, T u n c e l i , A d ı y a m a n , M a l a t y a , Sivas, Amyasya v e
Tokat.
zon, Rize ve
Gümüşhane.
Sekizinci Bölge:
Dokuzuncu
Ortadoğu
Bölge:
Anadolu
Bölgesi:
Orta-Güney Anadolu
Bölgesi:
A f y o n , K o n y a , N e v ş e h i r , N i ğ d e , v e K a y s e r i v i l â y e t l e r i n i içerisi­
n e aîır.
Ş i m d i B u ğ d a y z i r a a t i n i n 3^aygın o l d u ğ u y e r l e r i t e t k i k
edebilme­
m i z için b u b ö l g e l e r e a i t y a n i e v v e l â s e n e l e r i t i b a r i y l e b ü t ü n
memle­
keti e k i m , istihsal v e h e k t a r b a ş ı n a d ü ş e n v e r i m o l a r a k g ö z d e n geçi­
relim.
Türkiyede 1926-1958 yıUannda buğday ekilisi,
istihsali ve hektara verim randımanı
Hektara
Ekiliş
Hektar
İstihsal
Ton
1926
3 541 984
2 469 367
1927
2 439 838
l 333 151
1928
2 842 500
1 741 072
1929
2 774 420
2 718 143
1930
2 809 300
2 586 377
1931
2 902 290
2 992 631
1932
2 656 467
1 935 800
1933
2 686 472
2 671 212
1934
3 155 761
2 713 732
1935
3 429 404
2 571 277
1936
3 530 257
3 853 290
1 092
Seneler
Kg
1937
3 303 109
3 693 812
1 118
1938
3 830 340
4 278 815
1 117
1939
3 973 133
4 2 0 4 170
1 042
1940
4 381 420
4 067 950
928
1941
4 394 073
3 483 147
792
1942
4 369 455
4 263 282
9 75
1 002
1943
3 502 204
3 509 507
1941
3 740 452
3 148 196
841
1945
3 742 006
2 189 318
585
1946
3 830 504
3 648 383
952
1917
4 176 913
3 245 904
777
1948
4 538 190
4 867 093
1 086
1949
4 007 810
2 516 623
628
1950
4 477 191
3 871 926
864
1951
4 789 800
5 600 000
1 169
1952
5 400 000
6 447 000
1 194
1953
6 410 000
8 000 000
1 248
1954
6 405 000
4 900 000
765
1955
7 060 000
6 900 000
977
19Ö6
7 335 000
6 400 000
872
1957
7 157 000
8 300 000
1 159
1958
7 450 000
550 000
1 147
Y u k a r ı d a k i c e d v e l d e 3 3 s e n e z a r f ı n d a b u ğ d a y ekilisi, i s t i h s a l i v e
hektara
randımanı
g ö r ü l m e k t e d i r . B u r a d a d i k k a t edilirse bir kısım
senelerde randıman hektara
(1000)
kilodan aşağı düşmüştür. B u
da
o senelerin b u ğ d a y m a h s u l ü n e u y g u n bir h a v a şartlarına malik olma­
m a s ı n d a n ileri
gelmektedir.
İyi bir z i r a a t s i s t e m i t a t b i k e t m e k s u r e t i y l e
hiç değilse
1500-2000 kiloya çıkarmak
hektara
muhakkaki
randımanı
buğday
ziraati
maliyetinin d ü ş ü r ü l m e s i n e v e dolayisiyle iktisadî d u r u m u m u z u n
da­
h a iyi b i r i s t i k a m e t a l m a s ı n a y a r d ı m e d e c e k t i r . B u d a çiftçilerimiz tara­
f ı n d a n d a h a iyi z i r a a t s i s t e m l e r i n i n t a t b i k edilmesi, s u l a m a v e
ların g ü b r e l e m e v e ziraî r o t a s y o n a tâbi kılınmasiyle m ü m k ü n
tarla­
olabilir.
Ş i m d i b ir d e b u ğ d a y z i r a a t i n i n v e istihsalinin b ö l g e l e r e n e şekil­
de yaydığını tetkik edelim.
.2.7
CO
«A
NO
O
ON
Sû
-S
§
-C ^
RO
On*
lO
l -
O
csı
•-0
lO
.rH
(>j
LO
O
ı-H
^.
rH
t--
O
O
o^
TF
VO
LO
CO
Lü
CO
0^
oo
^
D
VD
OS
LO
O
lO
CO
co
cO
On
VD
r-.
00
CO
CO
-
"
. VO
^.'
ON*
ON
CO*'
o -
CM
-m
CO -
o
VO
CNİ
00
CM
CO -
L00
CO
t--
o
00
t--
CO
CO*
VO
lO
(—T
•-H
O
0
4)
LO*
00
—
t
d
CO
00
o
£
o0^
CM
30
c6
l—
g
ON
t--
1—1 '
•
m
C^
1.0
m
a^
CO
oT
lO
RH
00
ur»
—
t
csı
00
VO*
LO
VO
ı-
CO
VD
00
CO
LO
CO
I—(
^
VO
VO
lO
(M
«T
ON.
oo
00
CO
OA
^
d t«o
o*
c^ı
rf
lO
CO
CO
VO
VO*
ı-H
OO
-
Ov
LO
NO
00
ı-^
VO
VO
CN
lO
CO
CO
od
r-i
CM
LO
1^
CM
LO
cd
-O
D
\n
c^
C
(d
-
ft:
ON
t—
LO
^.
CO
CO
LO'
VO*
CO
CNJ
LO
LO
LO
LO
CO
VO
rH
NO*
ON
c^^
VO
CO
CM
C?N
CM'
oo'
00
VO
t-
rH
ON
ı-H
(d
î>
ro
irs
ON
X
>
3
CO
r—(
CNİ
ON
VO
1
ON
(M
©
^ '
00
F—T
(M*
UO
CO
I-H
O
CO
rH
ON
l—i
CO
CO
CO
UO
o
CO
LO
lO
00
VO
o
LO
I-H
O
VO
LO
pCM*
—1
CO
CO
Ov
00
lO
CM
!>•
O
od
PH
CM
co
>o
RH
VO*
ON
irs
tco
VO
d
CM
VO
CO
rH
ON
^
vO
ON
Q
in
On
mm
l-p*
.M
^
w
O
1
VO
O
lO
r-(
tn
ON
©0
CM
^.
o
LO
oo
»—T
CSI
UO
oT ?
OC
rH
CO
rH
VO
00
CO
ON
lO
o.
VO
CM
VO
»-H
PH
in
ON
CO
o^
Os
CO
00
«
VO
eo
CM
LO
OV
LO
CO
O
00
t-*
00
l/î
On
C^*
O
O^
lO*
i-
ro
VO
VO
to
ON
ov
F—T
VO
LO
TF*
rH
IN
CO
PH
vd"
CO
rH
lO
-«^
«VÎ
NO
lO
I-H
to
0\
00
NO
lO
t—
CO
LO
00
LO
CM
LO
CO*
co
co
I-H
o>
a:
0)
bo
W
>ı
N
sö
o
o
kı
4-»
^<
00
g
N
'5
V
<
O
3
D
o
Û
oo
>^
>N
D
N
aD
3
N
'c
TJ
3
o
a
CD
-M
o
:3
o
5
>
>
>
>
>
>N
a
:3
O
(0
O
Bölgelere ait
1953-1954,
1 9 5 7 - 1 9 5 8 a l a r a k d ö r t yıllık
buğday
ekiliş, istihsal v e h e k t a r a r a n d ı m a n ı i n c e l e y e n y u k a r ı d a k i c e t v e l i n tet­
kiki her dört senelik vasatiye g ö r e en fazla b u ğ d a y ekilen sahasının bi­
rinci bölge o l d u ğ u n u gösterir. İkinci olarak d o k u z u n c u bölge gelmek­
tedir.
Diğer
b ö l g e l e r e k i l i ş s a h a s ı n a g ö r e s ı r a s ı ile a l t ı n c ı , s e k i z i n c i ,
d ö r d ü n c ü , ikinci, ü ç ü n c ü , beşinci olarak yer
istihsalde ise y u k a r ı d a k i
sıraya
almaktadır.
g ö r e e k i l i ş s a h a l a r ı ile i s t i h s a l
m i k t a r ı p a r a l e l o l m a k l a b e r a b e r y a l n ı z A k d e n i z b ö l g e s i ile O r t a d o ğ u
Anadolu
dıman
bölgesi
tetkik
yer
değiştirmiştir.
edilirse
ekiliş
ve
Buna
istihsal
mukabil
sırası
hektara
burada
tamamen
d e ğ i ş m e k t e d i r . M e s e l â , ekiliş v e istihsal fazlalığı b a k ı m ı n d a n
derecede olan birinci bölge r a n d ı m a n d a
ran­
birinci
beşinci dereceyi, b u n a
kabil E g e Bölgesi birinci dereceyi, A k d e n i z ikinci, M a r m a r a
mu­
üçüncü,
Karadeniz d ö r d ü n c ü dereceleri almaktadır. B u da gösteriyorki b u r a d a
g e r e k iklim şartları v e g e r e k çiftçilerin kültürleri k ı s m e n diğer
gelerdeki iklim ş a r t l a r ı n a v e çiftçilere n a z a r a n farklılık
Böl­
arzetmektedir.
Görülüyorki bu bölgelerde yani Ege, Akdeniz ve M a r m a r a
Bölgele­
rinde randımanın H e k t a r a ( 1 0 0 0 ) kilogramın ü s t ü n d e olması b u ğ d a y
maliyetinin k ı s m e n d a h i olsa d ü ş m e s i n e âmil
olmaktadır.
Ş u halde fazla arazi e k m e k iktisadî olmayabilir. Asıl g a y e hek­
tara randımanı azamî derecede artırmak suretiyle ziraat y a p m a k ,
kalitenin yükselmesine
ve h e m de ziraatin
ulaşmasına âmil olan sebeplerin başında
C — İSTİHSÂL
ETTİĞİMİZ
BUĞDAY
e k o n o m i k bir
neticeye
gelir.
CİNSLERİ:
Memleketimizde buğdayın hemen hemen her yerde
o l d u ğ u n u ifade
hem
yetişmekte
etmiştik.
B u n a göre gerek yükseklik ve gerek iklim karakterleri bakımın­
d a n çeşitli
değişikliklere
malik olan memleketimizin h e m e n
hemen
her tarafında m e m n u n i y e t verici bir şekilde b u ğ d a y ziraati yapıldığı­
n a göre ekilen
çeşitlerin de p e k muhtelif v e m ü t e n e v v i olması icap
edeceği kendiliğinden m e y d a n a
Evvelki bahiste temas
edilen b u ğ d a y çeşitleri
çıkar.
edilen Bölgelerde
şunlardır:
yetiştirilerek
istihsal
/ — Orta güney
bölgesi:
Birinci bölge dahiline giren vilâyetler A n k a r a , Çankırı,
Kırşehir, Y o z g a t , Bolu, Bilecik, Eskişehir, K ü t a h y a ,
B u vilâyetlerde yetişen
Sert
Çorvım,
Uşak'dır.
en ö n e m l i b u ğ d a y çeşitleri ş u n l a r d ı r :
Buğdaylardan:
Sarı b u ğ d a y , Karakılçık,
bursa, A k b a ş a k v e saire.
Yumuşak
Kunduru,
Üveyk,
Şahman
veya
buğdaylardan:
Sünter, Akbuğday, Topbaş, Mentana, veya Bin Tane,
lu, K ö s e b u ğ d a y , v e saire.
// — Ege
Sarı
Kadiroğ-
Bölgesi:
Bölgede izmir, A y d ı n , Muğla, Denizli, Burdur, İsparta,
Manisa,
Bahkesir, Ç a n a k k a l e vilâyetleri vardır.
B u vilâyetlerde yetişen e n ö n e m l i b u ğ d a y çeşitleri ş u n l a r d ı r :
Sert
buğdaylardan:
Sarı başak, K u n d u r u ,
M e n e m e n b u ğ d a y , Karakılçık, Sarı
çam,
S a r ı b u ğ d a y . D e v e dişi, K ı r m ı z ı b u ğ d a y v e s a i r e .
Yumıuşak
Mentana,
buğdaylardan:
Filoransa, A k o v a , Kızılca, A k g e r n a z , A k ç a rodos
ve
sair.
///
— Marmara
Bölgesi:
B u bölgede Bursa, Kocaeli, Sakarya, İstanbul, Edirne,
Kırklareli vilâyetleri vardır.
Bölge vilâyetlerinde yetiştirilen başlıca b u ğ d a y
Sert
Tekirdağ
çeşitleri:
Buğdaylardan:
A k b a ş a k , Karakılçık, T o n u s buğdayı, Sarı başak, Köse
A r n a m u t b u ğ d a y ı . K u n d u z , v e saire.
Yumuşak
buğday,
buğdaylardan:
S ü t e r , Kızılca, M e n t a n a , Filoransa, A k o v a , İngiliz b u ğ d a y ı ,
se b u ğ d a y , Ç a h basan, Ç a p r a z v e saire.
Kö­
IV — Akdeniz
Bölgesi:
B ö l g e d e A n t a l y a , G a z i a n t e p , H a t a y , îçel, M a r a ş , A d a n a vilâyet­
leri v a r d n - .
B u vilâyetlerde yetiştirilen başlıca b u ğ d a y çeşitleri
şunlardır.
Sert buğdaylardan:
A k b u ğ d a y , Karakılçık,
Gökelâ, Tığrak buğdayı,
Sarı
buğday,
Kırmızı buğday. A k
buğday,
Kırbıs v e saire.
Yumuşak
buğdaylardan:
Yerli macar, M e n t a n a , Floransa,
D e v e dişi, Ç a v d a r l ı v e saire.
V — Kuzey
Doğu
Bölgesi:
Bölgeye, Ağrı, A r t v i n , Erzincan, E r z u r u m , Kars vilâyetleri dahil
olmaktadır.
B u vilâyetlerde ekilen başlıca b u ğ d a y çeşitleri ş u n l a r d ı r :
Sert buğdaylardan:
Karakılçık, H e z e r i k v e saire.
Yumuşak
buğdaylardan:
Kırmızı buğday. Kırık buğdayı,
Akbuğday,
Topbaş,
Sarıbaş, Kızıl, K ö ş e ,
ve saire.
VI — Güney
Doğu
Bölgesi:
G ü n e y Doğu Bölgesinde
B i n g ö l , Bitlis
M a r d i n , M u ş , Siirt, U r f a v e V a n vilâyetleri
B ö l g e d e y e t i ş e n belli başlı b u ğ d a y l a r
Diyarıbakır,
Hakkâri,
vardır.
şunlardır:
Sert buğdaylardan:
Karakılçık, Hevidi, Sorik, v e y a H a m r a n i , Purres, G e u r e , Graver,
H a m r i k v e saire buğdayları.
Yumuşak
buğdaylardan:
Kırık, Köse, Tir, R ü t ü k , Sırgül, Mahlut, Hevidi v e saire.
Vıı
— Karadeniz
Bölgesi:
Karadeniz Bölgesinde, Rize, Trabzon, Giresun, Ordu,
Sinop, K a s t a m o n u , Z o n g u l d a k , G ü m ü ş h a n e vilâyetleri
B u vilâyetlerde ekilen başlıca b u ğ d a y çeşitleri
Samsun,
vardır.
şunlardır:
Sert buğdaylardan:
R u m e l i v e y a Y u n a n b u ğ d a y ı , İlik b u ğ d a y . S a r ı b u ğ d a y . A k b u ğ ­
day. Sarı baş, Karakılçık, Ü v e y k , R u m e l i , Sarı H a m z a v e saire.
Yumuşak
buğdaylardan:
Mengen, Topbaş, Mentana, Dimenit, Kırmızı, Sünter, Akça,
ve
saire.
VIII
— Orta doğu
Bölgeyi
Adıyaman,
T u n c e l i vilâyetleri teşkil
Bölgesi:
Amasya,
Elâziz, Malatya,
Sivas,
Tokat.
etmektedir.
B u vilâyetlerde ekilen başlıca b u ğ d a y çeşitleri şunlardır.
Sert buğdaylardan:
Ü v e y k , Ş a m , Ç a l ı b a s a n , Istanbvıl M e n c e k i , K u n d u r u v e saire.
Yumuşak
buğdaylardan:
Aşure, A k buğday, Zerun, Topbaş, Gürük, Zerin, Dimenit, Yaz­
lık, K ı r ı k , K ö s e , K ı r m ı z ı , T e r c a n v e s a i r e .
XI — Orta güney
Bölgede Afyon,
vardır.
Anadolu
Bölgesi:
Kayseri,
Konya,
Nevşehir, Niğde,
B u vilâyetlerden yetiştirilen b u ğ d a y çeşitlerinin
lardır.
vilâyetleri
başlıcaları şun­
Sert buğdaylardan:
B o l v a d i n , Sarı b u g , Ş h m a n , Karakılçık, Kızıl H a v r a n , v e saire,
gibi sert b u ğ d a y l a r d ı r .
Yumuşak
buğdaylardan:
A k buğday, A k barnaz. Çomak, Mahlut, Romanya, Köse buğ­
dayı, T o p b a ş , Sivas buğdayı, G e r m i r v e saire.
H e r d o k u z Bölgede işaret edilen
buğdaylardan
başka
İstanbul
Eskişehir, Sakarya, A n k a r a , E r z u r u m , S a m s u n , A d a n a , A n t a l y a ,
İz­
m i r gibi v i l â y e t l e r d e Z i r a a t V e k â l e t i n e bağlı o l a r a k çalışan A r a ş t ı r m a
Enstitüleri v e T o h u m ıslah istasyonları senelerce çalışarak m e m l e k e t i ­
mizdeki birçok b u ğ d a y çeşitlerini ıslah etmiş v e b u n l a r
çiftçilerimize
ulaştırılmıştır. B u müesseselerin çalışmaları elan d e v a m
etmektedir.
>^£>
—
BUĞDAY
ZIRAATıN
D AKI
GELIŞMELER:
M e m l e k e t i m i z d e b u ğ d a y ziraati b a k ı m ı n d a n son yıllarda oldukça
gelişme kaydedilmiş
tistik B ü l t e n l e r i n i n
bulunmaktadır.
buğday
B u k o n u ile ilgili o l a r a k
ista­
m a h s u l ü n e ait olan r a k a m l a r ı n ı
tetkik
edersek g ö r ü r ü z ki 1 9 3 6 - 1 9 3 8 yıllan arasında yapılan b u ğ d a y
ziraa-
t i n d e ekiliş s a h a l a r ı bir e v v e l k i s e n e y e n a z a r a n
artış
kaydetmiştir.
B u n a m u k a b i l istihsal r a k a m l a r ı d a ekiliş s a h a l a r ı n a paralel o l a r a k t e z a y ü t etmektedir. N e t e k i m 1 9 3 6 y ı h n d a b u ğ d a y , arpa, çavdar, yulaf,
kaplıca, mısır, pirinç, k u ş y e m i v e m a h l u t t a n ibaret u m u m
hububat
sahası y e k û n 6 , 7 7 7 , 0 0 0 h e k t a r i k e n b u n u n içerisinde b u ğ d a y ı n işgal
ettiği s a h a **3,530,000*' h e k t a r d ı r ; b u d a g e n e l
hububat
sahasının
% 5 2 sini teşkil eder.
Yine
1936
yılında
yekûn
hububat
sahasında
elde
edilen
m a h s u l **7,670,000" ton olarak tesbit edilmiş olup b u y e k û n içerisinde
yalnız
buğday
istihsali
**3,853,000"
ton
olduğuna
göre
bu
da
h u b u b a t istihsalinin % 5 0 sini teşkil e t m e k t e d i r .
Diğer senelerde yani 1 9 3 6 yıhndan itibaren her beş senede bugd a y e k i l i ş s a h a s ı ile e l d e e d i l e n h a s ı l a t ı n u m u m h u b u b a t e k i l i ş s a h a ­
sına v e hasılatına nisbeti, y ü z d e olarak, aşağıdaki cedvelde
gösteril­
miştir :
Ekiliş
istihsal
%
%
Dekara
randıman
1936
52
60
109
1941
54
51
79
1946
53
52
95
1951
54
52
117
1956
62
54
87
1957
59
57
116
1958
57
59
115
Kg.
G e r e k ekiliş sahası v e g e r e k elde edilen hasılat u m u m
hububat
s a h a s ı v e h a s ı l a t ı n a nisbet edildiği t a k d i r d e , artış k a y d e d i l d i ğ i görül­
mektedir.
Bilhassa bu gelişme
memleketimizde
ziraata verilen
ehemmi­
yetle m ü t e n a s i p olarak ziraat âlet v e m a k i n a l a r m m geniş ölçüde kullanılmasiyle temin
edilebilmiştir.
Muhtelif senelere göre memleketimizde mevcut ziraat alet ve makinaları
( a d e t olarak )
Cinsi
1918
1953
1951
19S5
1956
1957
1958
Traktör
1756
35670
37743
40282
43727
44^41
42527
Soklu
1119
25620
26140
28842
30763
31498
30973
Diskli
Traktör pulluğu
353
10172
11866
13038
14674
14753
14801
Disk-Harrow
(m
12626
1409 7
16151
17357
18030
18178
Traktör Mibzeri
162
6169
6872
7244
7833
7909
8985
Biçer döğfer
268
445H
4706
5618
6025
6523
6592
Harman makinası
430
1171
1219
1329
1375
1558
2180
(istatistik
özetleri
1936 -1958,
sayfa
15)
Y u k a r ı d a k i cetvel t e t k i k edilirse b u ğ d a y z i r a a t ı n a elverişli b u l u n a n ziraat aletleri v e traktörler
tarlarda artış kaydetmiştir.
1948 senesine göre çok b ü y ü k
mik­
B u da bize b u alet v e makinalarla d a h a
fazla arazi a ç m a k v e s ü r m e k , hasat v e h a r m a n
yapmak
imkânlarını
bahşetmiş bulunmaktadır.
II — Buğday istihsalinin ekonomi bakımmdan
mevkii ve ehemmiyeti
A —
ZIRAÎ
ISTIHSÂL
BAKıMıNDAN
ÖNEMÎ:
M e m l e k e t i m i z e k o n o m i s i n d e b u ğ d a y ziraatı m ü h i m bir y e r işgal
eder.
bir
Buğday
mahsûldür.
önce
ekmeği
istihlâkinde
insan
gıdası
Bilhassa
diğer
büyük
bakımından
bizim
besin
artışlara
ehemmiyet
memleketimizde halk
maddelerine
sebep
tercih
olmaktadır.
arzeden
her şeyden
etmesi
buğday
Son senelerde de
n ü f u s u n hayli a r t m a k t a olduğu göz ö n ü n e alınırsa b u ğ d a y ziraatının
e k o n o m i b a k ı m ı n d a n b ü y ü k bir değer taşıdığı kendiliğinden m e y d a n a
çıkar.
B — BUĞDAYıN
DAHILÎ
ISTIHLAK
BAKıMıNDAN
ÖNEMI:
Y u k a r ı d a d a izah e t t i ğ i m i z gibi b u ğ d a y , biz T ü r k l e r i n
istihlâk
ettiği gıda m a d d e l e r i n i n b a ş ı n d a gelmektedir. Ş u halde dahilî istihlâk
b a k ı m ı n d a n birinci derecede e k m e k sanayiinin h a m maddesi
olarak
önem kazanmaktadır.
B u n d a n başka köylülerimiz bilhassa
yiyecek maddeleri imal etmektedir.
b u ğ d a y d a n m a m u l birçok
B u m a d d e l e r m e y a n ı n d a erişte,
h a m u r işleri, t a r h a n a v e s a i r b a ş t a g e l m e k t e d i r .
A y r ı c a m a k a r n a s a n a y i i n i n d e belli başlı bir h a m m a d d e s i n i teş­
kil e d e r .
B u ğ d a y i n s a n g ı d a s ı n d a kullanıldığı gibi a y r ı c a h a y v a n
gıdası
ve t o h u m l u k olarak da istihlâk edilmektedir.
A ş a ğ ı d a k i cetvelde m e m l e k e t i m i z d e istihsal edilen b u ğ d a y ı n m u h ­
telif k o l l a r d a i s t i h l â k i g ö r ü l m e k t e d i r .
Seneler ilibar/le b u ğ d a y istihlâki, ihracatı ve ithalâtı
( Bin Ton O l a r a k )
İstihlâk
cö
Seneler
c3
O
^.
S
1941
800
1946
8483
—
—
4283
3648
2
34
3626
5672
6770
G
B
M
i)
>-
jn
c
CÖ
O
CO
edil e n
O
H
—
bc
c
-M
cd
to
jd
^ -s
139
165
2685
146
120
4299
233
184
1500
4760
260
191
874
3270
-
795
50
1100
250
1951
—
5600
96
24
1956
400
6400
147
177
60
8300
435
—
8795
280
1575
6588
352
193
1700
8550
60
30
10280
300
1639
7959
382
193
1957
1958
.
(İstatistik
Umum
Mildilrlilâii:
İstatistik
özetleri,
19S6-1958,
Yayın
388, sahife
17).
1 9 4 1 y ı l ı n d a " 1 9 4 0 " y ı l ı n d a n k a l a n s t o k " 8 0 0 " b i n t o n d u r . İs­
t i h s a l ( 3 4 8 3 ) b i n t o n , i t h a l â t v e i h r a c a t o l m a d ı ğ ı n a g ö r e " 1 9 4 1 " yılı
için istihlâke hazır y e k û n b u ğ d a y m i k t a r ı " 4 2 8 3 " b i n t o n o l a r a k tesbit edilmiştir. T o h u m l u k
olarak
" 8 7 4 " bin ton muhtelif saha
m a k s a t için, i n s a n gıdası o l a r a k t a " 3 2 7 0 " b i n t o n istihlâk
y e m olarak istihlâk edilmemiştir.
ve
edilmiş,
B u n a m u k a b i l 1 9 5 8 y ı h n d a çeşitH i s t i h l â k m i k t a r ı n d a b i r m i s l i n e
yakın artma
görülmektedir.
Diğer taraftan, son s ü t u n d a n ü f u s başına istihlâk edilen b u ğ d a y
miktarları görülmektedir. Bu sütunda da
1941 yılında n ü f u s
istihlâk 165 kilo iken 1 9 5 8 yılında 193 k i l o y a
başına
yükselmiştir.
Ş u halde b u ğ d a y istihlâkinin seneden seneye tezayüt göstermesi,
n ü f u s u n a r t m a s ı v e n ü f u s b a ş ı n a d a h a f a z l a b u ğ d a y i s t i h l â k i n d e n ileri
gelmektedir.
IIL — T ü r k i y e d e b u ğ d a y t i c a r e t i :
IVIemleketimizde yetiştirilen m a h s u l l e r i n içerisinde g e r e k ekiliş ve
g e r e k istihsal b a k ı m ı n d a n h u b u b a t birinci d e r e c e d e bir e h e m m i y e t ka­
zanmaktadır. Bu grupa giren mahsuller içerisinde bilhassa
insanların
belli b a ş l ı g ı d a s ı n ı t e ş k i l e d e n b u ğ d a y ı n ö n e m l i b i r m e v k i i b u l u n d u ğ u
malûmdur. Şu halde gerek Osmanlı devrinde ve gerek
Cumhuriyet
d e v r i n d e T ü r k i y e n i n h u b u b a t istihsahnin k a h i r bir ekseriyeti
buğday
o l a r a k ifade edilebilir.
Memleketimizde geniş
miktarda ziraati
yapılan buğdayın, müs­
t a h s i l i n i h t i y a c ı n d a n f a z l a o l a n k ı s m ı n ı n , p a z a r l a r a g e t i r i l m e s i ile m ü s ­
tahsil olmıyanların
ihtiyaçlarını
karşılamak üzçre para
mukabilinde
devredilmesine b u ğ d a y ticareti diyoruz.
O s m a n l ı İ m p a r a t o r l u ğ u devrinde, t a n z i m a t t a n ö n c e b u ğ d a y satış­
l a r ı m u b a y a a i n h i s a r ı a l t ı n d a idi. Ç i f t ç i i s t i h s a l e t t i ğ i m a h s u l ü n ü i s t e ­
diği şahıslara s a t a m a z , h ü k ü m e t ç e i m t i y a z verilen k i m s e l e r e
satmağa
m e c b u r tutulurdu. B u imtiyaz sahipleri de z u l ü m v e ihtikâr
usulleri
kullanarak köylerin ezilmesine sebebiyet verirdi.
H a t t â bazı anlarda
h ü k ü m e t zahire ihracatını meneder, bu takdirde köylüler
ve
onların
mahsullerini satın alanlar, mahsullerini ordu müteahhitlerine v e h u d u t
üzerindeki zahire ambarları mültezimlerine s a t m a ğ a m e c b u r olurlardı.
Tanzimat
devrinde
1 8 3 9 y ı l ı n d a ilk d e f a t i c a r e t n e z a r e t i
tesis
o l u n d u , b u suretle zahire ve ziraî mahsullerin ticareti inhisardan kur­
tarıldı.
F a k a t dahilî g ü m r ü k l e r
( m e m l e k e t dahilinde bir y e r d e n
bir y e r e b u ğ d a y v e y a diğer m a h s u l l e r n a k l i n d e g ü m r ü k alınırdı)
diğer
tica­
r e t i n g e l i ş m e s i n e v e g e n i ş l e m e s i n e m a n i o l m a k t a idi. N i h a y e t b u
dahilî deniz g ü m r ü k l e r i n i n
ipka
e d i l m e s i ş a r t i y l e 13 M a r t
da
1875 yı-
İ m d a k a l d ı r ı l d ı ise d e y o l s u z l u k v e b i r ç o k t a h d i t e d i c i b a s k ı l a r ı n d e v a ­
m ı v e b i l h a s s a g e r i d ü ş ü n c e t e s i r i ile m e m l e k e t b i r b u ğ d a y
memleketi
o l m a s ı n a r a ğ m e n , h i m a y e s i z k a l a n T ü r k çiftçisi h a r a p o l m u ş v e R o ­
m a n y a v e diğer d e n i z aşırı m e m l e k e t l e r d e n
gelen
buğda'y
fiyatları
i!e r e k a b e t i m k â n ı k a l m a m ı ş t ı . B u s u r e t l e b i r b u ğ d a y m e m l e k e t i o l a n
Türkiye b u ğ d a y ithal e d e n bir m e m l e k e t haline gelmişti. B u hal C u m ­
huriyet devrine kadar böyle devam
Cumhuriyet devrinde
etmiştir.
teşekkül eden H ü k ü m e t programı
b u ğ d a y a ait kısım şu şekilde t a n z i m
içinde
edilmiştir:
* T o p r a k mahsullerimiz arasında m i k t a r ve k ı y m e t itibariyle baş­
at gelen b u ğ d a y ı n fiyatını d e ğ e r i n d e n aşağı d ü ş ü r m e m e k , gerek yetiş­
tirici v e g e r e k m ü s t e h l i k a l e y h i n e o l a b i l e c e k d e ğ i ş i k l i k l e r i ö n l e m e k i ç i n
a l m a n tedbirleri d a h a genişletmek v e esaslandırmak göz ö n ü n d e tuttu­
ğumuz mevzulardan
B u ifade
biridir'*
B ü y ü k A t a n ı n memleket ziraatına vermiş
e h e m m i y e t i n bir
bulunduğu
ifadesidir.
C u m h u r i y e t d e v r i n d e m e m l e k e t i m i z d e b u ğ d a y ticareti, p i y a s a y a
arzedilmek
suretiyle
alınıp
satıldığı
gibi,
3431
sayılı
kanunla
tesis v e teşkil o l u n a n **Toprak M a h s u l l e r i O f i s i " t a r a f ı n d a n d a b u ğ ­
day satın alınmakta ve serbest olarak, piyasada müstahsil ve
tüccar
v e y a müstehlik arasında vaki satışların değerinden aşağı v e y a
değe­
rinden yukarı seviyelere ulaşmasına m a n i olmak üzere T o p r a k
Mah­
s u l l e r i O f i s i , ç o k m ü h i m v a z i f e l e r ifa e t m e k t e d i r .
B u s u r e t l e m e m l e k e t d a h i l i n d e b u ğ d a y fiyatlarının n o r m a l i n al­
tına d ü ş e r e k çiftçilerimizin zarar görmelerinin b ü y ü k m i k y a s t a
geçildiği
önüne
malûmdur.
D a h i l î p i y a s a d a b u b ö y l e o l d u ğ u gibi h a r i c e s a t ı ş l a r d a v e y a itha­
l â t t a d a y i n e **Toprak M a h s u l l e r i O f i s i " m e m l e k e t ç a p ı n d a ç o k
h i m v a z i f e l e r ifa
mü­
etmektedir.
Memleket dahilindeki b u ğ d a y alım satımında T o p r a k
Mahsulleri
Ofisi t a n z i m edici bir o r g a n i z a t ö r o l a r a k v a z i f e g ö r d ü ğ ü gibi a y n ı za­
m a n d a harice satışlarda v e y a ithalâtta da birinci derecede bir teşekkül
olarak memleketimize hizmet
etmektedir.
iv — Türkiyede Buğday Fiyatları t
B r o ş ü r ü m ü z ü n b a ş t a r a f ı n d a d a t e m a s e t t i ğ i m i z gibi m a h s u l l e r i n
fiyatlarının t e ş e k k ü l ü b i r ç o k faktörlerin tesiri a l t ı n d a
bulunmaktadır.
B u faktörlerin başında piyasaya v e y a pazara arzedilen mahsul v e
m a h s u l e vaki talep gelmektedir. Fiatlar istihsal edilen v e y a
o
piyasaya
s e v k e d i l e n b u ğ d a y ı n m i k t a r ı ile t e r s o r a n t ı l ı d ı r . Y a n i n o r m a l h a l l e r d e
pazara
sevkedilen
buğday
miktarı n e k a d a r fazla olursa
bir d ü ş m e g ö r ü l e c e ğ i gibi p a z a r d a
karşı olan talebin
faz­
lalığı b u ğ d a y f i y a t l a r ı n ı n y ü k s e l m e s i n e s e b e p o l d u ğ u m a l û m d u r .
Bu­
nunla beraber bazan fevkalâde
buğdaya
fiatlarda
haller de , meselâ
k u r a k l ı k v e kıtlık,
h a r p v e sıkıntılı d u r u m l a r da, p i y a s a l a r d a k i m a h s u l v e y a b u ğ d a y fiyat­
larına tesir e d e n v e b u fiyatları y ü k s e l t e n âmiller olarak
lir. B u n u n a k s i n e o l a r a k , b o l m a h s u l s e n e l e r i
sebep
zikredilebi­
fiyatların
düşmesine
olabilir.
1938
yılından
daha
evvellere
giderek
1926 - 1950
yılları
a r a s ı n d a k i 2 5 s e n e l i k d e v r e d e a n o r m a l y ı l l a r i s t i s n a e d i l m e k ş a r t ı ile
h e r yıl o r t a l a m a o l a r a k 7 5 0 . 0 0 0 - 1 . 0 0 0 . 0 0 0 t o n
buğdayın
pazara
intikal ettiği v e fiyat t e ş e k k ü l ü n d e rol o y n a d ı ğ ı k a b u l olunabilir. Bi­
rinci K ö y v e Z i r a î K a l k ı n m a K o n g r e s i r a p o r u n a g ö r e 3 . 0 0 0 . 0 0 0
ton
o l a n 1 9 3 7 yılı b u ğ d a y m a h s u l ü n ü n k u l l a n ı ş ş e k l i ş ö y l e d i r :
600 000
Ton t o h u m l u k
700 000
T o n ş e h i r ve k a s a b a halkı t a r a f ı n d a n
100 000
Ton yabancı memleketlere ihraç edilen
1 600 000
3 000 000
ayrılan
Ton k ö y l ü t a r a f ı n d a n i s t i h l â k
sarfedilen
edilen
Yekûn
Birinci K ö y v e Ziraî K a l k ı n m a Kongresi r a p o r u n d a köylü tarafın­
d a n istihlâk edilen b u ğ d a y ı n n e k a d a r ı n ı n p a z a r d a n t e m i n edildiği be­
lirtilmemişti. B u yolda yapılan tahminlere göre b u m i k t a r 1 9 5 0 yıhn­
da 1 50.000 tona
yaklaşmaktadır.
Denilebilirki T ü r k i y e d e çeşitli yıllarda p a z a r a s e v k e d i l e n
buğday
miktarını kesin olarak tesbit e t m e k b u g ü n k ü şartlarda çok zordur.
Toprak
Mahsulleri
pılan ihracat ve hariçten
olmakla
tarları
beraber,
henüz
bunun
tahmin
O f i s i m u b a y a a t ı ile s a t ı ş l a r ı v e h a r i c e
vaki
ya­
olan ithalât, kayıtlarla tesbit edilmiş
başında
pazara
çerçevesinden
ileri
arzedilen
buğday
gidememektedir.
mik­
Bu
s e b e p t e n b u k o n u d a kesin bir r a k a m v e r m e k maalesef m ü m k ü n
ola­
mamaktadır.
Yalnız
1955 nüfus
sayımına göre şehir v e kasabalarda
6 . 8 7 3 . 8 2 6 k i ş i ile k ö y l e r d e o t u r a n
oturan
17.247.952 kişinin nüfus
basma
o r t a l a m a yıllık istihlâk m i k t a r ı 1 9 5 5 t e ( 1 9 2 ) kilo o l a r a k ( b a k
1 9 3 8 zirai istatistik özetleri istatistik U m u m
Müdürlüğü)
1936-
k a b u l edi­
lirse, s e n e d e 4 . 6 3 1 . 3 8 1 t o n b u ğ d a y istihlâk e d i y o r d e m e k t i r . B u
tar buğdayın
3.311.607
tonu köylü vatandaşlar
tarafından
mik­
istihlâk
edildiği k a b u l edilirse istihsalin b u n u n dışında olan k ı s m ı p a z a r a sevkedilmiş o l a r a k k a b u l edilebilir.
Memleketimizde
1938
cari b u ğ d a y
fiyatlarını
duğu
değişiklikleri
fiyat
yılından
gözden
1959 yıh
11 i n c i a y ı n a
geçirirsek her senenin
hakkında
bir
fikir
kadar
kaydetmiş
edinmemiz
ol­
mümkün
olur.
Muhtelif senelerde T ü r k i y e Borsalarında
Buğday Fiatları
Borsalar
Ankara
1938 1946 1947 1948 1949 1950 1951 1952 1953 1954 1955 1956 1957 1958 1959
4.5
23.5 23.0 26.5 29.0 29.4 28,1 29.1 29.3 30.2 29 5 32.8 40.8 39.9 49.4
İstanbul
5.6
25.3 24.5 27.1 35.0 31.4 31.7 32.4 32.9 34.0 34.6 36.0 48.8 48.3 58.2
Konya
4.3
22.6 23.0 24.2 31.4 27.8 28.6 29.2 29.4 30.0 30.7 31.5 39.5 39.9 51.0
fistatistik
Umum Müdürlüğü
Memleketimizde
aylık istatistik
buğday
bültenleri
numara 69 sahife
y e t i ş t i r e n b e l l i b a ş l ı i k i v i l â y e t ile ! s -
tanbuldaki borsalarda muhtelif senelerde tesbit edilen b u ğ d a y
yukarıdaki cetvelde
38)
fiyatları
gösterilmiştir.
Tesbit edilen b u kayıtlara
göre
1938 senesinde her üç vilâyet
b o r s a l a r ı n d a b e h e r kilo b u ğ d a y fiyatı 4-6 k u r u ş a r a s ı n d a tehalüf
ken
1 9 3 9 d a ikinci cihan
harbinin
tesirleri icabı olarak
yükselmeler kaydetmiş ve harp sonrasında yani
ayında azami yüksekliğe ulaşmış
Yukarıdaki
cetvelde,
ve An^arsTEorsalarma
birdenbire
1959 yılının
Istanbvıl
borsalarında
fiyatların
yapılan
Konya
n a z a r a n y ü k s e k o l m a s ı büyük~"bir k ı s m ı
ü c r e t l e r i n i n i n z i m a m ı n d a n ileri g e l m e k t e o l d u ğ u
tarafından
1 1 inci
bulunmaktadır.
A n a d o l u d a istihsal edilen b u ğ d a y ı n I s t a n b u l a k a d a r ş e v k i n d e
Devlet tarafından
eder­
nakliye
düşünülebilir.
tesis v e teşkil edilen T o p r a k Mahsulleri
t a n z i m satışları
orta
Ofisi
sayesinde, gerek h a r p içinde
ve
gerek h a r p sonrasında b u ğ d a y fiyatlarının alabildiğine
m a n i o l m a k ^izere a z a m i d e r e c e d e g a y r e t s a r f e d i l m i ş
yükselmesine
bulunmaktadır.
B u sebepten T o p r a k Mahsulleri Ofisinin memleketimizde b u ğ d a y
fi­
yatlarında n â z ı m olma b a k ı m ı n d a n m ü h i m bir rolü vardır.
Diğer taraftan
memleketimiz
ihtiyacından bir kısım arta
kalan
b u ğ d a y l a r da, bazı senelerde, ihraç edilmiştir.
1938
1916
1917
1952
1953
1954
1955
1956
1957
1953
5.5
35.9
41.8
36.5
27.4
19.8
21.9
28.1
—
18.8
Muhtelif senelerde y a p ı l a n ihracat fiyatları y u k a r ı d a k i
görüldüğü şekilde dalgalanmalar
4Ö
kaydetmiştir.
cetvelde
İstifade edilen eserler r
1)
G r a m Crops, b y H a r o l d K. Wilson, N e w York,
1955
2)
P r o d u c t i o n of F i e l d C r o p s . B y T . K . W o l f e , M . S . K i p p s - 1 9 5 3
3)
P r i n c i p l e s of F i e l d C r o p P r o d u c t i o n , b y M a r t i n a n d L e o n a r d ,
New York.
4)
M e t h o d s of P l a n t B r e e d i n g , B y H e r b e r t
New York
5)
Kandall,
Mayes,
1942
M a n e l B o o k of F o o d a n d A r g r i c u l t u r e , b y F e r d C .
New York
Blank
1955
6)
Ancyclopaedia
Britanica
7)
T ü r k i y e Ziraatinde H u b u b a t m Yeri ve E h e m m i y e t i Dr, Şev­
ket Raşit Hatipoğlu, A n k a r a
8)
Türkiye
Buğdayları
Mirza Gökgöl, Ankara,
9)
1937
1939
T ü r k i y e d e E k m e k ve T ü r k Buğdaylarının Ekmekçilik Kabi­
liyeti Saffet O s m a n A r a t , A n k a r a ,
10)
Türkiye Buğdaylarının Takdiri ve Muayenesi
Gerngross, Ankara,
i 1 )
1938
Büyük
Prof.
1934
Çiftçilik
Vehbi Ayas, inkılâp
Kitapevi
1 2)
Türkiye Ziraat Mahsulleri
Dr. Reşat A k t a n , 1955
13)
T ü r k Ziraat T a r i h i n e Bir
Fiyatları
Bakış
Birinci K ö y v e Z i r a a t K a l k ı n m a Kongresi, A n k a r a ,
14)
Otto
Birinci K ö y v e Ziraat K a l k ı n m a Kongresi yayını
1938
Ankara,
1938
15 )
Ziraat
Kanunları
Ziraat Vekâleti Neşriyat Md. Sayı: 679, Ankara,
16)
World Grain Trade
F.A.O,
17)
Statistics
1957-1958
Bulletin M e n s u e l E c o n o m i c et Statistiques
V o l u m e VIII, Mars
18)
1950
Agricoles.
1959
İstatistik B ü l t e n l e r i ; Z i r a î B ü n y e v e İstihsal,
T ü r k i y e İstatistik U m u m
Müdürlüğü
Download

1 - ITO