STANBUL
RET ODASı
Yayın
No.; 1990-2
TİcARETTE VE
' .~.~
.
UR~i".l~IlVIDE
.
FIRE
VE RANDI:M:AN
NİsPETLERİ
iSTANBUL, 1990
II"AKI: i VLJAl)1
Tİc~ARETTE VE
tlRETİM:DE FİRE
VE RANDI:M:AN
NİsPETLERİ
iSTANBUL, 1990
Sucuoğlu Matbaası -
istanbul
Tel: 5225285 • 5128848 • 5170482
Ö N
SÖZ
5,590 Sayılı Kanununun Odalar'a verdigi görevler arasıı
caret ve sanayi erbabının mesleklerinin icrasında ihtiyaçları '
cek her çeşit bilgiye müracaatları halinde kendilerine venı
caret ve sanayie ait her türlü incelemeleri yapmak ve de
hususları da yer almakadır.
Üyeh'rimiz ve resmi merciler tarafından, ticarette ve ür,
ki fire ve randıman oranları ile ilgili müracaatları gözönür
Oda'mız, mezkur konuda Meslek
Komitelerince tesbit edil
Yönetim Kurulunca onaylanmış bulunan nispetleri alfabetik
göre derlemiş olup, ilişikte ilgililerin istifadesine sunmaktad:
İstanbul
Ticare
içİNDEKİLER
-A
Abrasiv Mamulleri
.................... , ..................................... .
Emprenyesi ....................................................... .
Akaryakıt. ...................................................................... .
Akü .... .. .................................................................... ..
Altın ....
Alüminyum .................................................................... .
Alüminyum Mutfak Eşyası ............................................. .
Ambalaj Malzemesi ......................... ,., .. , ......................... .
Torba ve Branda ..................................................... ..
Çuval ...................................................................... .
Kutu ....................................................................... ..
Ambalaj Sandığı ............................................................ .
Anason . . , ... , ., , ......... , ...... , . , ........................ , ................... .
Antifriz
Arpa ... ,' .. ,., .... , .. '" .. ,., .. " , ......... " ................................. .
Atermit
Ayakkabı ,., ................... , ... , ............................... , .... , ...... .
" .. , .. ,." .... , , .... , .. ,., ................ " ....................... ..
Ayçiçeği
. ......................... , ................................. ,., ...... ..
Ayna ...
Ahşabın
-, •••• ,
••••••••••••• , ••••••• > ••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••
,
" , •••• < •••••••• ,
., »- ... , ... "
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ,~ • • • ,
, •••
• • • • , . . . . . , , , . ' . ' - . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ' , ••
,
-BBagırsak
Baharat
(Küçükbaş
Hayvanlar) ................................ .
.' " .... , ........................ ,. , .................................. ..
Karabiber ................................................................ .
Karanfil .......... , .............................. , ..................... ,.. ..
V·-
Karabiber ................................................................. .
Kimyon ..................... , ....................... , ...................... .
Tarçın ...................................................................... .
Mahlep ..................................................................... .
Tane Havhcan (Çin) ................................................ .
Kabuk Tarçın mndonezya) ve Kabuk Tarçın (Çin) .. .
Toz Kına (Hip.distan. Pakistan) ................................ .
Tane Küçük Hindistan Cevizi mndonezya) ............. ..
Tane Zencem (Traşlı, Çin) ...................................... .
Tane Yenibahar (Meksika, Jamaika, Honduras) ........ .
Tane Karanfil (Madagaskar. SeyscheIl, Hindistan,
Endonezya) ............................................................. ..
Tane Karabiber (Hindistan, Endonezya, Brezilya) .... ..
Anason ............................ i . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Adaçayı .................................................................. ..
Buhur ..................................................................... ..
Çam Fıstık .............................................................. ..
Çörek Otu ................................................................ .
lhlamur ................................................................... .
Kişniş ...................................................................... .
Tane Kimyon .......................................................... ..
....
K uş Ü zumu ........................................................ , ..... ,
Kekik (Kuru) ................ , .......................................... .
Nane (Kuru) ............. , ... , ....................................... , .. .
Pul Kırmızı Biber. Toz Kırmızı Biber ....................... .
Susam <işlenmiş) ................................................ , .... .
Tane Sahlep ............................................................ ..
Sumak .................................................................... ..
Mahlep ................................................................... ..
Rendelenmiş Hindistan Cevizi (Seylan, Endonezya) .. .
'3akır Levha ............................... ' .................................. ..
Bakkaliye ........................................................................ .
3alık .... , ........................... , ..... ,., .,., ........... , ... , ... , ............ .
Sudak Balıklan ....................................................... ..
Yayın Balığı. ........................................................... ..
Hamsi .... "................... ,. .............................. ... ~ ............ .
Yılan Balığı ............................................................. .
Turna ve Sudak ...................................................... ..
Balık Yağı ve Unu ......................................................... .
-,' VI-
10
10
10
10
11
11
12
12
12
12
12
13
13
13
13
13
13
14
14
14
14
14
14
15
'15
15
15
15
15
15
16
17
17
17
ıa
18
19
19
Bez (Hambez) .... ... .. ... ., ................... ..... , ........... .. .
Bijüteri ........................................................................ .
Boru ........ . ................................................................. .
,
Boya .........
Boynuz
Buğday
,.,'
'
,
,
"
.,
. ............................................................. .
Tırnak
.............................................................. ..
........................................................................ .
-C,çCam ........ .
Oto Canıı ................................................................. .
Canı Armatür ................................................................ .
Canı Eşya
.................................................................. .
Canlı Hayvan ................................................................. .
Cıvata - Vida - Somun .................................................. .
Civeiv ........................................................................ ..
Çadır Bezi.
. ................................................................. .
Çamaşır Suyu ................................................................ .
Çanta ........................................................................... .
çay... ....
. ................................................................ ..
Çelik ........
. ................................................................ .
Çiçek ........................................................................... .
Çimento... . ................................................................. ..
Çinko ....... . ................................................................. .
Çivi .......... . ................................................................ .
Çuval ......
.. .............................................................. .
-DDemir
Deri ........
Deri (Sun'il
Deri Kazıntıları .............................................................. .
Deri Konfeksiyon .......................................................... .
Deterjan ..
- .. VII -
3
Dikiş Makinesi ................................................................
Dondunna .......................................................................
Döküm (Pik ve Bronz) ................................................. ..
Duvar Kağıtlan ...............................................................
38
38
39
39
-E. F -
Eczane ................................... .........................................
Eczahane ve Ecza Depolan .............................................
Ekmek ................................... .........................................
Elektrik Malzemeleri .......................................... ............
Elektrik Kabıosu ........................................................
Emaye Linyit Sobası .... ............. ..... ................... ........ ........
Emaye Yuvarlak Tepsi - Tabak - Kase ..............................
40
40
Et ......... .................. ............................... ...... .•.... ...... .••....
42
Et Randımanı ..................................................................
Etiket .................................................................. ,............
Fasulye Konservesi ............................ ..............................
Fermuar ..........................................................................
:f?ermuar ve Düğme ..................... ...... ..................... .........
43
45
45
45
45
46
46
46
46
46
l"'ındık
.............................................................................
~~otoğraf
..........................................................................
Filmi .................................................................
Fotokopi ;Kağıdı ...............................................................
Fotokopi Sarf Malzemesi ................................................
:"'otoğraf
40
41
41
41
42
-GGaz .. ...... ...... ................. ..... ................... ... ....... ................
Gazete ..... .............................. .........................................
Gazoz .................................... .........................................
Gıda Maddeleri (Kurul
................... .............................
Fasulye .....................................................................
Yeşil Mercimek ................ .........................................
Nohut .............................. ........................... ...... ~............
47
47
48
49
50
50
50
Pirinç ........................................................................
50
-
VIII-
1..... '1:>1 ,t! IO:-"'OVJ.t
Nohut
.ı-"k1\,A..lJ-
....... ,. _
••• , .. , _, •• , •••• , ••••• . . . . . . . . . ' •••• ••••• , •••• ,
• 'o •• , ' •••••• , •••••.••••• " . , . . . . . . . . . . . . , •• ' •••••• _._ . . . . . . . . . . . . . . ,_,
Bu1gw' ,.... . ......... ",." .... " " .. "." ....... , ...... " .......... , .... ,
Yeşı i
ve Kırmızı Mercimek ........ , ............. " ...... , ...... .
Barbunya "'"'' .......................... , .............. " ............... .
Kırık Pirinç ............................................................. ..
Gofret. .. ............................... , ................. , .................... .
Gömlek ve Pijama ..................... , .... , .............................. .
Gözlük Camı ve çerçevesi .... , ........................... , ........... .
Gübre .. , ........................... ' .......................................... .
Gübre Hamulesi ............................................................. .
Gül Yağı ... , ................................... , ... , .. , ..................... , .. .
Gümüş (Tepsi, Tabak, Şekerlik yapımında) ............. , .... , ..
-HHalat.
Halı
' .... , o ••••••••••••••••••••••••••
• • • • • • . . . . . . . . . . . . . , • • • • • • • • • , •• ,_ • • • • • • •
.... ... , ................. , ........ , .......................................... .
Duvardan Duvara Makina Halısı ................... , ........ ..
İpek Halı ................................................................. .
Yün, Pamuk Halı ........................ , ............................ ,
Hayvan Yemlert ............................ ', ..... , ............ , ........ , ... .
Helva ....................................... , .................................. ..
Tahin Helvası ve Bal ........ , .... , ............... , ................ ..
Hidrolik Fren Yağı ........................................................ ..
Hindistan Cevizi ............................................ ' .. ' ............. .
Hububat ....................................................................... ..
Bugday ., ................................................................. ..
Kendir Tohumu ........ , ...... , .... , ................................... .
Küspe ............................ , ......................................... .
Çeltik .... , ... , .......................................... , .... , .............. .
Hurdalar ........ ,...................................... , ......... , ..... , ........ .
Hurda Demir .' ................................................ , ............... .
Hurma
~ıx-
Sahife
Itriyat ........................................................................... ..
Kolonya, Losyon, Parffun ........................................ ..
Itriyat Depolarında ........................................................ .
İç Çamaşırı .................................................................... .
içkiIi Lokanta ................................................................ ..
İlaç ................................................................................ .
İnşaat Malzemesi· .......................................................... ..
Kireç ........................................................................ .
Kiremit ................................................................... ..
İpek D"k'
o un t"usu" ............................................................. ..
İplik ............................................................................... .
Havlu ...................................................................... ..
Kundura Bağı .......................................................... .
Sentetik İplik .......................................................... ..
Çorap ..................................................................... ..
Eldiven .................................................................... .
Yün İplik ................................................................. .
Sentetik İplik .......................................................... ..
Akrilik İplik ..................... ; ....................................... .
Kazak ve Bluz ......................................................... .
Pantolon dikimindeki dikiş ipliği miktarı ................. .
İspirto ................................................ , .......................... ..
İyon Eşanjörü ................................................................ ..
63
63
63
63
64
64
64
65
65
65
65
65
66
66
67
67
69
69
70
71
71
71
71
-K................................. .........................................
.. .................... ............... .............. ...........................
Kahve ..................... ......... .............................................
Kakao .............................................................................
Kalemtraş ...................................................... .................
Kanaviçe ......... ................................. ...............................
Kapak Baskısı .......... ......................... ..............................
Kauçuk ...........................................................................
Stearin ............................ .........................................
Asfalt .............................. .........................................
Kadayıf
Kiıgıt
-x--
72
72
73
74
74
74
74
75
75
75
'.'abii Kauçuk ....... .
Keçe ....
.. ...... .
Kemer (Sun i deriden)
KeneJjr Elyaf)
........ .
............................ , ..... .
Kereste... .. .............. ..
Keravit CTa tlj Su istakozuJ
Kese Ka.gıc!j . . .. .. . . .. .. .. .. .... .. . .. ... .. ............. .................. .
Keten Tohumu ............................................................. ..
Kıl
Kil,
.........
.. .............................................................. .
Kaoleıı
.,., ••••••••• ,
. . . . . . . . . . , ••• , •• "
•• , •• > ••••••••••••• " . , . , . . . . . . , ••
Kimyevi Maddeler ............. " ......................................... .
Kitap ...... . ...................... " ............ " .......................... ..
Kolünya ... ......... , .... , ....... , ........................................... .
Konfeksiyon
.... , ............................ , ............... , .............. ,.,.
Konserve
Kontraplak. Sunta. Dumlit, Formika ........................ .
Kaplama .................................................................. .
Kömür
Köseıe. Ma kına Kayışı, Keten ve Pamuk Hortumlar .. ".
I\ı"ema ....
. .......................................................... ..
Kumaş ..... ................................................................. ..
Perdelik Kumaşlar ................................................... .
DöşemeJik Kumaşlar ................................................ ..
Kum Tozu
........... " ..................................................... ..
Kurbağa
...................................................................... .
Budu ............................................................ .
Kuru Yemı~ " ........ ,., ......... ........ -.............. , .............. " , ... .
Kurşun ...
. .................................................................. ..
Kurbağa
,
Kutu ........ ........................................................... " ... ..
Kuyumculuk ................................................................ ..
Külçe, Kalay .......................... "...................................... ..
LLastik ....
Lens
LPG
Tüpı"r!
.
..
'
...... " .......... , ,,,.,, ............ ,,.,, ... ,.,..,,,,,.,,.,
..................... , ....................................... .
,.,
(Bütangaz)
........... "...................... " ........ ..
-
Xi
Sahife
Madenler ..................................................................... ..
Kalay ....................................................................... .
Çinko ....................................................................... .
Manifatura (Fantazi Manifatura ve Emprime Toplanı ..... .
Makarna ........................................................................ .
Mantar Levha ............................................................... ..
Mecmua Bayiliği ............................................................ .
Menba Suyu .................................................................. .
Alümİnv
1 oda n Ş'ışe K apagı
' ............................ ..
,um Foy
Mensucat Boyası ............................................................ .
Menteşe ........................................................................ ..
tv1ernıer ......................................................................... .
Meşrubat ...................................................................... ..
Meşrubat Baş Bayii ......................................................... .
Meyve Suyu .. " .............................................................. ..
Mıcır ............................................................................ ..
Mısır ......... , .................................................................... .
Moblen .......................................................................... .
Mukavva ........................................................................ .
Mutfak Tezgahı ............................................................. .
Mürekkep ...................................................................... .
.Nişasta
N
98
99
99
99
99
100
100
100
100
101
102
102
149
102
102
102
102
102
~
............ , .......................................................... ..
~O.
97
97
97
103
ö-
Odun .......................... .................................. , ............... .
Oto Döşemesi ..................................................................
Oto Filtresi .................................... "...............................
Oto Lastik Kaplama ......................................................
Oto Yedek Parçalan ......................................................
Otokopi Kağıdı ....................... .........................................
Oyuncak .........................................................................
,
-- XII -
104
104
104
105
105
105
105
Pamuk,
Parafin
Parke '. Kapjama .,
Patates. "
Peynir '"
Pik Döküm
Piliç ' ..... "
Pirinç
.. ,,, .. "... "" ....... """ " ...... " ....... ",,,.
Pirinç Kütük Imali .... " . , ",.", .. ,,,,, ...... "" ....... " ....... '.
Pirinç Ramatı (eurufu)
.. "" .... , ........................... "
Pirinç Unu
""."", '''''' ,,,,,,,,, "" ..... """." .. " , .. ,,,,,,,
Plastik Ambalaj ",. , ....... ,. , ...... , ""'" ,,' "'" , ... " , ....... ", ., ... ",
Plastik Ayakkabı ... ,,," ........ " .. " ... ",,, ," ............. " " .... ,,,,,,,
Plastik Bidon ve Çeşitleri "' .. ""., .. ".,, ............. " ... """""
Plastik Ham maddeleri " .. """",,, ..................... " ............. "
Plastik (Rmda) "" .... , " ..... , ..... "" ................ """ .. ".,
Pla~tik Oyuncak """"""""'" ,..... " ... " ... """." """" " ... " ,
Plastik Mutfak Eşyası ......... ' .. , " .... "" .. "'''''''''' ......... '" .. ,,,
Plastik Yedek Parçaları "' ... "" .. , "" ........... " .......... """ "
PoliEJtilen Torba "",,,,,,,,,,,,.,,
Pom,;a Ta~ı ''''''''''''''''''''''''''''''''''''''. " ...... " ...... '" " .... "
Porselen E"ya """ ....... ',, '"'''''' ..... "" ...... "" ....... """"
Profil ,......
"""""" ,,,,, " .. ,,,,,, ... ".". ".'" """ ..... """ .. " ...
Pudra
Şeker;
-RRadyo .... ,
Reçel ..... ..
Reklam Filmı
Röntgen Film i "
" " ' " " . . . . . . . . . . . , . , .+ . . ,
-
S.
Ş
Saç ... , ..
Saç Levha
XIII
•• , ••• , . . . . ,
,.
Salam ........ , .... , .. , .............................. ,., ........ ,., .............. "
Salyangoz .......................................................................
120
121
Sarmısak
............................... ................... .... ..................
121
Tesisat ......................... ,.........................................
121
122
Sıhhi
Sıvı Şeker Melası
........................... ,................................
Simlt ..................................... .........................................
Sizal - İp
Halat............................................................
Sodyum Sülfat .................................. "...........................
Soğan
.................................... .........................................
Solar Master Film ...........................................................
Sucuk .... , ...... ,........................ .........................................
Sucuk ve Pastırma .........................................................
Sudkostik ... .......... ........ ..... ............. ................................
Sun'i Gübre ....................................................................
Su Şişesi ...................................................... ...................
Susam .................................... .........................................
Sünger ..... ,......................................................................
Süt ........................................ .........................................
Süt Tozu .,.......................................................................
.......... , .. ,., ........ , ...................... , ...... , .. ,....................
............... ,..............................................................
Şekerleme .... , ................................... ,..............................
Şekerli :tvıaddeler ............................................................
Şarap
Şeker
Lokum ......................................................................
Jöle ................................. .........................................
Pekmez ... ,.................................................................
ŞekerE Mamuller ............................................................
Şekerli Meyveler ....... ,......................................... ............
Şişe ...................................... , .........................................
122
122
122
123
124
124
124
124
125
125
125
125
125
125
126
126
126
126
126
127
127
127
127
128
-TTahin .... ,', ........ , ..................... ,., .................................... .
.' .......... ' ...... , ........................................................ .
Farkları ., .. , .............................. , ............................. .
Tarçın
Tartı
Tebeşir
Tozu .................................................................. .
Tel,., .... , .............................. , ....................................... ..
Temizleme
(Kuru
Sistemı
..... ,."., ...... , ........
-
XIV-
,
................. .
129
129
129
129
129
130
ıt:l.Ll1Lllft
11ICkUUOJ.vl.J
.,.,'
'"''''''
" .. 0 , . " . ' . " . . . . . . . . . . . . . . " •••
"">
Sabun ,,' .... ,. "'"
Deterjan
Teneke Kutu
Ton Balığı
Tuğla,
Turşu
....
. . . . . . . . , . . . . . . . . . . . . . . . . . '0 . . . .
• ""
..
Tutkal
Tuz
Tü! ." ...
., .. , ..... ,
....... , .......................... , ..
U, Ü
Un .. ,,,,
Üstüpü
Üzüm ".
.. , ...... "
....... , ..... "
........................ , ............... .
-v,
Y-
Yapak
.. " ..... , .......... ,., ........... " ... , ..... ,.", .. , .... " ...... .
..... "" .............. , ............................................ ..
Likit Yağlar. ' ... ". ,.,." ""','" ",."" ............ """" .,. ,., "'"
Tereyagı ' .............. ,......
.. .................................. ,
Ayçiçekyağı "........
.. ............ , ............................ .
Soya yağı ..................................... , ...................... ',
Yaş Meyve ve Sebze ..................................................... ,
Yer Karaları ............ , ................... , ......... , .......... ',,' .. ' .. , .. ..
Yoğurt..
. ............. , .................................................... ..
Ytong ... . ............................................................. .
Yumurta
. « ' " . . . . . . . . . . . . , •.••.• " . . . . . . . . ,. , .... -.Yağ
zZeytin '" ", ..... _"
Zeytin Yagı ..
.,."_ .. ,."._, ..... ,.".,, ....
" ... "" ......................... " ......... " ....... , ..
'OoC'
Züccacıye
-
XV-
>< •• '
-AABRASİv
*
MAMULLERİ
Abrasiv mamullerinin hammadde imalatında, nakliyesi,
ve yüldeme boşaltma safhalannda % 2 ile % E
sında değişen fire vermesi normaldir.
stoklamalarında
AHŞABIN
*
EMPRENYESİ
Ahşabın emprenyesi sırasında muhtelif sebeplerle woImani
Emprenye maddesinde ortalama % 2.5 civarında fire husule gelı
*
AKARYAKıT
Akaryakıt
duğu
ana depodan alınarak perakende satıcılarm b
pompa depolanna nakli ve satışı esnasında ortalama olar
Gazda 1'/ 0,7(5) binde yedi buçuk,
Motorinde (% 0,6) binde altı,
Fuel-Oilde (% 0,5) binde beş
nisbetinde fire ve zayiat verebilir,
Benzin ıstasyonlannda satışı yapılan benzin, gaz yağı FUE
ve makine yağlannın satışlan sırasında veya tahmil, tahliye aı
depolamadan mütevellit ortalama fire nisbetleri;
Benzin ',cr 0.10 (binde on),
Gazyağı % 0,7,5 (binde yedibuçuk),
Motorin ',,, 0,6 (binde altı),
Fuel-Oil % 0.5 (binde beş).
Makine yağı % 0,5 (binde beş)
olup, bu nisbetler tatbikatta hadisenin
Benzin ',;" 0,20 (binde yirmiJ.
Gazyağı % 0.15 (binde onbeş),
-1-
şekline
göre;
nisbetlerine kadar yükselebilir.
süper benzin, gaz ve motorin satışı litre esasına göre
olup, uzun depolama süreleri içinde % 04 nisbetinde fire
ve zayiat verebilirler.
Benzin,
yapılmakta
AKÜ
*
Sadece hurda olarak alım satım
nisbeti:
Akü toprağı
Akü
esnasında
verebilecekleri fire
% 5
% 5
ALTIN
*
Altın, eritilmesi esnasında %0 2-3 oranında erirnek suretiyle fire
ve zayiat verebilir. Bunun dışında, alınan emtiaların üzerinde görülen damgalardan kaynak v.s. nedeniyle ıı:"". 50 civarında milyen
(aYf,r) düşüklüğü olabilir. BUndan dolayı da % 8-10 civarında eksilme meydana gelir. Aynca, altmm işlenirken verdiği fire, işleme şe­
killerine göre değişir.
II
iılerıiI'
2)
SO':11'a
22 ayar bilezikler, bunlar el kalemi veya makine kalemi ile
Ege ile tesviyeleri az olduğundan 0/00 5 fire verir.
AlyansIar, bunlar eğe ile tesviye edilir. Sonra zımpara ve
da cila yapıldığından, fire miktan 100 gramda 3-4 gr. arasında­
dır.
Diger ince işlerde, yani sadekar işlerinde bu miktar daha
Çünkü bunlar eğeden çıkma işlerdir. Sonra ciUılanır. Fi<esi % J 0,0. kadar çıkar.
3)
f,"zlalEişır.
*
ALÜMİNYUM
lIJüminyum potada eritilip platina kalıplarına kepçe ile dökülmesi esasına göre levlıa imali için pıa.tina dökümünde kullanılmış
kap kaçak hurrlasından %8-12 fire, % 15-20 rimat ve toz husule gelir.
Külçe alüminyum, döner ocaklarda eritHip kalıplara dökülerek
silindirlerde pıa.ka haline getirilmesinden sonra plakaların rnuşte-2-
Alümiil','UmUrı
sadece hurda olarak
f i (O nisbeti ~,; 1,5-2' dir,
bileceği
*
alım satım esnasında
Alüminvum üretiminde: (Profil)
5)
KilJçeden biyek dökümünde fire % 1,5-3
Kiikeden biyek dökümünde ramat ve toz: % 2,5,4
An! işden biyet dökümünde fire: % 2-4
Anı ışden biyet dökümünde ramat ve toz: % 3-6,6
Kür"üle ahimindan mamul üretimde fire: % 1,75-3
Gl
Elo~':'i<:tl
7)
8)
Pohaj
ıL
2)
3)
4)
üretiminde fire : % 1,5-2
işleminde
fire: % 1
ömrü her ne kadar kanuni amortismana tal
de, baskı, irnalat hatası biyetteki hatalar, kalıplann her an kır
leceğini gö,,'c,rdigi'lden,
bu hıısusta tam bir kanaat belirler
Kaliiılarm
imkansıdır
,'i
*
ÜMİNYUM
Alümin,'um diskten
EşYAsı
başIayaTak
ıMında firıı,:dann yaptıkları
kanlarına
MUTFAK
alüminyum mutfak eşyası
imalatm nevine ve çalışma tarz v'
n,/aran fire nisbet]
C{
2 ile % 5
arasında degişebiliı
AMBALAJ MALZEME sİ
*
Torba v" Sranda
li Naliinn torba imaUıtında, standart polietilende ", 5'e
standart pnl ic':ilende Sf 8'e kadar fire verebilir,
Standaı' iJolJetiiende (; 1
kadar zayi,)] ,,'erebilir,
sup standtu't
polietilende %
2J Nayıon branda imalatında, standart polietilende ,'o 4'e
standart polietilende % B,ya kadar fire verebilir.
Standali polietilende % lO'a, sup standart polietHende %
kadar zayiaı verebilir.
*
F-12 tipindeki polietilenden film çekerek muhtelif ebad
naylon torba imalinde genelolarak polietHen ham maddesinin
civarında,
de
coa tipindeki pOlietilenden
paHetilenuı 'ı
aynı şartlarla
9 nisbetinde fire vermesi normal
torba
iır
görülmüşt
Plâstik kanaviçeden imâl edilen torba çuval ve hararlarda dikiş
firesi nisbeti % 2 civarındadır.
ir
Polietilenden plâstik torba, brandalık, sulama hortumu imalâtı
esnasında % 10 civarında fire ve zayiat olabilir.
ic
Kerevit ihracında kullanılan
ambalaj malzemesinin ihracatla
ilgili hazırlık safhasında isimleri aşağıda bildirilen malzemelerin
pastörizasyon odalarında, vakum makinalarında dondurulma tü­
nellerinde ani değişen ısı farkından dolayı, ayrıca paketleme esnasmda manipüiasyon hatasmdan meydana gelecek fire nisbetleri
malzeme cinslerine göre şöyledir:
Yazılı resimli karton kutu
% 13
Plastik torba
Plastik kap
Kâğıt kapak %
Plastik bant
% 10
% 5
36
% 3
Kâğıt etiket
Büyük mukavva kutu
%
%
1
1
Çuval :
ir
UN fabrikalarından şehir dahilindeki fırınlara sevk edilen 10
onsluk kanaviçe un çuvalları zaman zaman tamir ve bakımı yapıl­
mak suretiyle 6 ilâ 8 defa kullanılabilir.
Hurda olarak alınıp gerekli tamir ve düzeltmeler yapıldıktan
sonra satışa arzedilen hurda çember ve çuvalların bu ameliyeler
esnasında verebileceği fire ve zayiat nisbetleri:
Hurda çemberde % 5 (yüzde beş),
Hurda çuvalda % 10 (yüzde on)
civarında fire ve zayiat verebilir.
ir
Satılan plastik ve kanaviçe çuvallardan özürlü olanların müş­
teri tarafından iadesi halinde yenileriyle değiştirilmesi gerektiği ve
bu özürlü çuvalların toplam satış üzerinden oranının % 1 civarın­
da olması uygundur.
ir
Ambalaj malzemelerinde:
A) G-03-5 standart
% 8 civarında,
poletilenden
_
4 _
branda
çekme
esnasında
B) F.2.12 standart polietilenden naylon
sında % S dolayında fire olabilir,
torbalık çekine esna­
KutU ;
İr Oluklu mukavva ve karton kutu
%10 olması normaldir.
A M B A L A J
ir
imalâtında fire yüzdesinin
S A N D I Ğ I
Ambalaj sandıkları imalâtmdaki fire oranı % 5-8 civarındadır
A N A S O N
ir
Anason nakliyede %o 5, depolamada %o
yiat verebilir.
2 civarında fire ve za­
A NT İ F R î Z
ir
Batı Almanya'dan 1-1,5-3 ve 3,5 litrelik plastik kaplarda ve
3,5-50 ve 200 litrelik saç kaplarda ithâl edilen antifriz ve özel sınaî
yağların ithâli, depolanması ve bilâhare satışı sıralarında kapların
hırpalanmasından mütevellit sızmalar neticesi %o 7 (binde yedi)
nisbetinde tire ve zayiat vermesi normaldir.
A R P A
ir Arpanın nakliye firesi % 1,5; muhafaza firesi % 1 (6 ay için)
civarındadır,
A T E R Mİ T
•ir Çatı kaplaması
normaldir.
atermit'in satışında
% 5'e kadar fire vermesi
A Y A K K A B I
-ir Japon köselesi kullanılarak ve ortalama 43 numara imal edilen
ayakkabı ve postallarda kullanılan malzeme miktarı:
— Bir çift ayakkabı 20 dest bir çift postala 30'desi vidala sarf
edilir
— 90 cm. eninde 1 metre kaput bezinden 8 çift ayakkabı sayası
yüz ve 9 çift postal sayası yüz astarı çıkar.
— 5—
— 14 0 cm. eninde 1 m. vinyleksten 1 3 ayakkabı gamba astarı v e
7 çif t posta l gamb a astar ı çıkar .
— Bi r çift ayakkab ı gambası için 1 5 desi meşi n v e bi r çift posta l
gambası içi n 22, 5 desi meşi n harcanır .
— Bi r çift mostr a (patoz ) 26 0 cm. (2.6 ; desi) 'den çıkar .
— Bi r çif t ayakkab ı vey a posta l içi n 13 0 cm2. bombeliğe ihtiya ç
vardır.
— Bi r çift ayakkabıy a (hertü r çivi dahil ) ortalam a 6 0 gr. çiv i
harcanır.
— Bi r çift taba n astar ı (120 0 cm2.) 1 2 dm2'den kesilir.
— Bi r çift ayakkab ı sayas ı 4- 5 gr. naylo n iplikl e dikilir .
— Bi r çift ayakkab ı için 200 gr. ilâç kullanılır .
— Bi r çift ayakkab ı için 1 0 gr. alt boyası gerekir.
— Solüsyon , çiri ş v e bıçaklarda n sar f edilecek miktarla r büyük
ölçüde kullanıcıy a bağlıdır . Bu nedenle bunlarl a ilgil i rakam lar hesaplanmamaktadır.
— Bi r çift ayakkab ı içi n 12 dm2 Japon köselesine ihtiya ç vardır.
İC Erke k ayakkabısı imalatınd a kullanıla n malzemeleri n verebile ceği fir e nisbeti :
1) Malzemeni n kalitesi , (düşü k kalitel i malzemeni n dah a ço k
fire vereceğ i açıktır. )
2) Model , (ik i ayak 2'den çıkan modeller yanında 2, 5 ayak 2'den
kesilen modelle r d e vardır . Vardolal ı bir ayakkabını n taba n
yüzölçümü daha fazladır , vb. )
3) Persone l (kesim i yapan elemanın yetene k v e tecrübesi) .
Yukarıda sayıla n faktörle r fir e oranın ı büyü k ölçüde etkiler . B u
yüzden fir e nisbetlerin e ilişki n bi r ora n verilmes i doğr u değildir .
Fire nisbetler i ancak , kullanıla n malzem e v e mode l bilindiği za man persone l unsur u d a dikkat alınara k bulunabilir . B u konuda bir
genelleme yapılamaz .
AYÇİÇEĞİ
IC Ya ğ elde edilece k ayçiçekler i imal e sev k edilmede n önc e % 3,e
kadar yabancı madd e fires i verir .
a) Presyo n suretiyl e ayçiçeğinde n çıkarılabilinece k ya ğ nisbet i
ortalama olara k % 38 ilâ % 38,5 dur.
b) Presyon suretiyle ayçiçeği tohumundan elde edilecek küspe
nisbeti ortalama olarak % 38 ilâ % 40' dır.
c) Ayçiçeği tohumunun ambar firesi, nakliye firesi, tartı farkı
ve rutubet firesi olarak ortalama % .1 ilâ % 1,5'dur.
d) Ayçiçeği tohumunda imalât esnasında çıkabilecek işe yara­
maz çıkıntı ruktarı, bu tohumlarda ortalama olarak %o 2,5 ile % 3 nisbetinde yabancı maddedir,
e) Ayrıca ayçiçeği tohumundan ortalama olarak % 17,5 iîâ
% 19,5 nisbeîinde kabuk çıkabilir ve bu kabuklar umumiyetle fabri­
kalarda yakacak olarak kullanılır,
it
100 kg. Ayçiçeği tohumu ekstrasyonla işlendiğinde;
Analiz, nakliye, tartı ve rutubet firesi
Hamyağ (brüt)
Küspe
Kabuk
%
%
%
%
138 48 12 -
% 2
% 40
% 49
% 10
Yukarıda belirtilen nisbetler takribi olup, tohumun cinsine ve
işleme şekline göre değişebilir.
A Y N A
İT Dikdörtgen aynalarda kesim fire nisbeti % 5, işleme firesi ise
% 5 ile % 7 arasındadır. Oval ve şekilli aynalardaki kesim firesi % 10
ile % 15 arasında, işleme firesi de % 5 ile % 7 arasında değişme gös­
terebilir.
7
BAĞIRSAK (Küçükba ş Hayvanlar )
ir Ha
m Bağırsağın İşlem i İk i Ayr ı Sistemd e gerçekleşir :
a)
1) Mahall i mezbahalarda kesim i yapıla n hayvanları n ba ğırsağı karnında n alınır . (Çekim) .
2) B u bağırsakları n içindek i pislikle r temizlenir . (Sergen) .
3) B u bağırsakla r Hamlatılır . (Tav a Getirilir).
4) Kamışlam a işlemi il e içindek i kab a e t v e dışındak i çem ber (dürent ) ayrılır . B u işlemi göre n bağırsakla r tuzla nır v e «Orijinal » bağırsa k ismin i alır . Norma l sayüa n
bu işlem tarz ı Vilâyetlerin Belediy e vey a E t Balık Kuru mu mezbahalarınd a yapılmaktadır.
Bu işlemlerd e bağırsakları n cinsler e gör e verdikler i fir e nisbet leri, 12 ay ortalamas ı itibariyle aşağıd a görüldüğ ü gibidir .
Karaman Bağırsağ ı
%
3-5
Dağlıç ı Bağırsağı
%
5-7
Kıvırcık Bağırsağ ı
% 10-12
Kuzu Bağırsağ ı
% 12-15
Kara Keç i Bağırsağ ı
% 10-12
Tiftik Keç i Bağırsağ ı
% 12-15
b) D
Mahall i mezbahalarda kesimi yapüa n hayvanları n ba ğırsağı karamda n alınır. (Çekim) .
2) B u bağırsakların içindeki pisli k temizlenir . (Sergen) .
3) B u bağırsakla r tuzlanı r vey a şo k edilere k dondurulur .
Muhafazaya alınır, belirli miktarda
iştigal eden firmalara satılır.
olunca bağırsakla
4)
Satın alman bu ham bağırsaklar şehir haricinde bulu­
nan iş yerlerinde hamlatılır. (Tava getirilir).
5)
Kamışlama işlemi ile içindeki kaba et kısmı ve dışındaki
çember (dürent) ayrılır.
Bu işlemleri gören bağırsak tuzlanır, orijinal bağırsak ismini
alır. Bu işlem normal sayılmaz» Kaza, nahiye ve köylerde yapılan ke­
simlerde bu sistem mecburen uygulanır.
Bu sistem işlemlerde bağırsakların cinslerine göre verdikleri fire
nisbetlerî 12 ay ortalaması itibariyle aşağıda görüldüğü gibidir:
K a r a m a n Bağırsağı
Dağlıç: Bağırsağı
Kıvırcık Bağırsağı
Kuzu. Bağırsağı
Kara Keçi Bağırsağı
Tiftik Bağırsağı
%
%
%
%
7-10
.0-12
15-20
20-25
15-20
20-25
Bu o >. j mal bağırsaklar Türk Standartları (TS 208) göre Asorti
işlemi yapılarak, kalite (Tazyike Tahammül), kalibre (genişlik) 17 ilâ
20 kat ego- ye ayrılır.
Elde edilen randıman neticesinde Asorti işi emindeki fire nisbetleri b e l i r l e m i ş olur.
B A H A R A T
it
Karabiber :
Üç cins karabiber vardır: Saravak, Malabar, Lampon. Saravak
menşeli karabiberin ihraç limanı Singapur olursa fire nisbeti % 4-6
arasındadır, A v r u p a limanlarından yükleme olursa, % 3 e kadardır.
Hindistan menşeli Malabar karabiber, hangi limandan yüklenir­
se yüklensin, fire nisbeti % l'e kadardır. Zira bu mal kalburlanmış
ve fırınlanmıştır.
Malezya menşeli Lampon karabiber menşeinden yüklenirse % 3'e
kadar fire mevzubahis olabilir. Menşeinden yüklenmeyip de Avru­
pa limanlarından yüklendiği takdirde % 2'ye kadar fire verebilir.
9—
ir K a r a n f i
l
Madagaskar v e Zanziba r menşeli karanfille r meiışeinde n yükle nirse % 8'e kada r fir e v e zayia t verebilir . Avrup a limanlarında n
yüklenirse b u nisbet % 3'e kadardır.
i Tarçin
:
Çin menşeli tarçın , balyal ı olara k Honkong limanından yüklenirse, % l'e kada r fire verebilir . Avrup a limanlarından yüklenirs e %
yarım'a kada r fir e mevzubahistir .
Endonezya menşel i tarçın , Endonezy a limanında n yüklenirs e
% 2'ye kadar fire v e zayia t verebilir . Avrup a limanlarından yüklen diği takdird e % l'e kada r fir e v e zayia t norma l kabu l edilebilir .
İT K a r a b i b e r : — Ambar fires i % 0,5 ile % 1 arasında,
— Yabanc ı maddelerde n ayrılm a % 0,5'e
kadar
— Öğütm e ve eleme firesi % 3-% 4 arasında,
— Paketlem e fires i % 2'ye kadar
Not : Paketler 5, 10, 20, 30 gramlıktır.
Kimyon:
— Ambar fires i (yoktur) .
— Yabanc ı maddelerde n ayrılm a fires i
% 8-12 arasında,
— Yıkama , kurutma firesi % 2-3 arasında,
— Kavurm a firesi % 8-10 arasında,
— Öğütm e firesi % 3'e kadar,
— Paketlem e fires i % 2'ye kadar.
Tarçın:
— Ambar fires i % l' e kadar,
— Yabanc ı maddelerde n ayrılm a fires i
% l' e kadar ,
— Fırınlam a firesi % 10'a kadar,
— Öğütm e fires i % 5'e kadar,
— Paketlem e fires i % 2'ye kadar.
Mahlep:
Mahlep'i n şehirden şehir e nakliyes i fires i % 0,5'e
kadar, muhafaza firesi % 2'ye kadar, perakendeci fires i % 2'ye kadardır .
ir Muhtelif baharat ve kuruyemişleri n verebilecekler i fire nisbet leri maddeler itibariyle hizalarında gösterilmiştir .
Azamî depolam a Azam
Cinsi Fires
Karabiber
Kimyon
Kuru Bir a mayas ı
Tarçın
Yenibahar
Ihlgynır
Toz ac ı bibe r
Toz tatl ı bibe r
Pul biber
Yaprak bibe r
Susam
Kuş Üzüm ü
Çamfıstık
Mahlep
Sahlep
Sumak
Karbonat
Karanfil
Limon tuz u
Rendelenmiş Hindis tan cevizi
Kekik
Nane
i % Fırınlam
i Öğütm e Azam
i
a fires i % Paketlem
2
2
0,5
2
3
7
1
1
2
2
1
2
2
1
2
2
1
3
0,5
4
5
—
5
4
—
—
—
—
—
•—
—
—
1
5
2
>—
5
—
0,5
1
1
—
e fires i %
2
2
0,5
2
2
2
2
2
0,5
0,5
1
1
1
0,5
1
1
2
2
1
„
2
2
2
— Tane Havlıca n (Çin ) :
a) Menşeinden.ithala t % 3
b) Avrup a limanlarından ithalâ t % 1,5
c) Toptan amba r %c 5
d) Perakend e satı ş fires i % 2
—• Kabuk Tarçı n (Endonezya ) v e Kabu k Tarçı n (Çin ) %
a) Menşeinde n ithalâ t % 2-3
b) Avrup a limanlarında n ithalâ t % 1-2
c) Toptan amba r % 2
d) Perakende satı ş % 2
e) Kavurm a (Fırınlama ) % 10'a kada r
f) Öğütm e % 5
g) Paketlem e % 3-5
— To z Kına (Hindistan , Pakistan ) :
a) Menşeinde n ithalât %Ö 5
b) Avrup a limanlarından ithala t —
c) Topta n ambar % 2
d) Perakend e satı ş % 2
e) Paketlem e % 2
— Tan e Küçü k Hindista n Ceviz i (Endonesya) :
a) Menşeinde n ithala t % 2
b) Avrup a limanlarmdan ithala t % 1
c) Topta n amba r %o 5
d) Perakend e satı ş % 2
e) Öğütm e % 4-5
f) Paketlem e fireler i % 2
— Tan e Zencefi l (Traşlı , Çin ) :
a) Menşeinde n ithalâ t %2-3
b) Avrup a limanlarında n ithala t % 1
c) Topta n ambar % 2
d) Parekend e satı ş % 2
e) Öğütm e % 5
f) Paketlem e % 3-5
[
— Tan e Yenibaha r (Meksika , Jamaika . Honduras ) :
a) Menşeinde n ithalat ' % 5
b) Avrup a limanlarmdan ithala t % 2
c) Topta n amba r % 2
d) Perakend e satı ş % 2
e) Öğütm e % 2-3
f) Paketlem e % 3-5
— Tane Karanfil (Madagaskar , Seyschell, Hindistan, Endonezya):
a) Menşeinde n ithala t % 8
b) Avrup a limanlarmdan ithala t % 3
c) Topta n amba r % 3
— 12.
d)
e)
f)
Perakende satış % 5
Öğütme % 3-5
Paketleme % 3-5
—
Tane Karabiber (Hindistan, Endonezya , Brezilya ) :
a) Menşeinde n ithalat % 4-6
b) Avrupa limanlarından ithalat % 3
c) Toptan amba r % 2
d) Perakende satı ş % 2
e) Öğütme % 2-3
f)
Paketleme % 3-5
—
Anason :
a)
b)
c)
d)
Toptan ambar % 2
Perakende satı ş % 3
Paketleme % 2
Yabancı maddeleri ayırma % 6-8
—
Adaçayı :
a)
b)
c)
d)
Yabancı maddeleri ayırma %o 5
Toptan amba r % 1-2
Perakende satı ş % 2
Paketleme %3-5
— Buhur :
a)
b)
c)
Toptan amba r % 10
Perakende satı ş % 3
Paketleme % 3-5
—
Çam fıstı k :
a)
b)
c)
Toptan amba r %o 5
Perakende satı ş % 2
Paketleme % 5
— Çöre k Ot u :
a)
b)
c)
Toptan amba r % 2
Perakende satı ş % 2
Yabancı maddeleri ayırm a % 2-3
-*13 —
d)
e)
f)
Yıkama kurutm a % 1-2
Fırınlama —
Paketleme % 4-5
— Ihlamu r :
a) Topta n amba r % 5-7
b) Perakend e satı ş % 4
c) Paketlem e % 8-10
— Kişni ş :
a) Topta n amba r % 2
b) Perakend e satı ş % 2
c) Yabanc ı maddeleri ayırm a % 4
d) Paketlem e % 2-4
— Tan e Kimyo n :
a) Topta n ambar % 3
b) Perakend e satı ş % 2
c) Yabanc ı maddeler i ayırm a % 6-8
d) Yıkam a kurutm a —
e) Öğütm e % 3-5
f) Kavurm a % 8-10
g) Paketlem e % 4-6
— Ku ş Üzüm ü :
a) Topta n amba r %o 5
b) Perakend e satı ş % 1
c) Paketlem e % 6-8
— Keki k (Kuru ) :
a) Topta n amba r % 4
b) Perakend e satı ş % 2
c) Yabanc ı maddeleri ayırm a % 6-8
d) Paketlem e % 3-5
— Nan e (Kuru ) :
a) Topta n amba r % 4
b) Perakend e satı ş % 2
c) Paketlem e % 2-4
— 14 —
—
Pul kırmızı biber, toz kırmızı biber %
a)
b)
c)
"loptan ambar % 2
Perakende satış % 1-2
Paketleme % 4-6
•— Susam (işlenmiş)
a)
b)
c)
Toptan ambar % 1
Perakende satış % 1
Paketleme % 4-6
—
Tane Sahiep :
a) Toptan ambar % 1-2
b) Öğütme % 5-7
c) Perakende satış % 2
d) Paketleme % 4-6
—
Sumak :
a)
b)
c)
Toptan ambar % 1
Perakende satış % 1
Paketleme % 4-6
—
Mahlep :
a)
b)
c)
d)
Toptan ambar % 2
Perakende satış % 2
Öğütme % 5-6
Paketleme % 4-6
—
Rendelenmiş Hindistan Cevizi (Seylan, Endonezya) :
a)
b)
c)
Toptan ambar % 1
Menşeinden ithalat % 0,05
Avrupa limanlarından ithalat % 0,05
B A K İ R
L E V H A
it İmalât sırasında tahassül edecek kendi arayişinin kullanılması
suretiyle bakır levha imalâtında hammadde bazına göre fire ve tali
madde yüzde nisbetleri ;
15 —
% Nisbet i
Mamulün Cinsi
1) Elektroli z ameliyesinden başlaya n tesislerd e elektro litik bakı r külçede n levh a imalâtınd a topla m fir e
nisbeti (0.50 - 0.99 mm. kalınlıkta)
Bu imalâtt a tahassü l ede n küll ü değirme n arayiş i
7,5
12,4
2) Rafin e bakı r külçede n levh a imalâtınd a topla m
fire nisbetler i (0.50 - 0.99 mm.) (dah a kaim levhalarda b u fir e % 3' e kada r olabilir. )
Bu imalâtt a tahassü l ede n küll ü değirme n arayiş i
6,3
10,5
3) Kalayl ı vey a kalaysı z hurd a bakırda n levh a imalâ tında toplam fire nisbetler i
Bu imalâtt a tahassü l ede n küll ü değirme n arayiş i
9-12
10,5
BAKKALİYE
İr Konserv e
Pirinç
Yeşil mercime k
Nohut
Bulgur
Nişasta
Şehriye
Çay
Pirinç un u
Tuz
Toş şeke r
Un
Patates
Tereyağ
Beyaz peynir
Dil peynir i
Kaşar peynir i
Tulum peynir i
% 1-2 civarınd a zayia t verebilir .
Toptan satışt a % 1-2, perakend e satışt a
% 3'e kada r fir e v e zayia t verebili r .
% 1-2'ye kada r (perakend e satışta )
% l' e kada r (perakend e satışta )
% 2-3'e kada r (perakend e satışta )
(Çuvalda) % 3'e kadar (perakend e satışta )
% l' e kadar .
(Pakette fir e vermez) .
(Çuvalda) % 3'e kadar,
% 1-5'e kadar.
% 1
% l -2'ye kadar.
3 ayda n fazl a depolanmas ı halind e % 5'e
kadar, dah a kıs a depolanmalard a %3'e kadar.
% 2'ye kadar.
Perakende satılmas ı halind e % 10.
Fazla tahammüll ü ola n bi r peyni r çeşid i
değildir. E n fazla 10 gün dayanı r v e b u süre içind e % 10 civarınd a fir e verebilir .
Sıra mal ı ort a kalit e kaşerle r % 4-5, daha
iyi kalit e Balka n tip i kaşerle r % 6-8 civa rında.
% 5-8 civarında .
—16 —
Gravyer peynir i
Mağlıç peynir i
Zeytin
Salça
Arap sabun u
Sabun toz u
Vinterize edilmiş ayçiçek yağ ı
Toz deterja n
Krem deterja n
% 4-8 civarında.
% 1 0 civarında .
Perakendeci fires i % 1 civarında .
Rutubeti norma l ola n salçaları n açı k kap larda tab i olara k fires i % 10 civarındadır .
% 4 civarında .
% 15 civarında.
% 10 civarında .
5 kg . v e dah a büyü k polietile n torbalard a
satıldığında % 1-2, iç i karto n dış ı olukl u
mukavva kutulard a satıldığınd a is e % 01 % 02 civarınd a fir e v e zayia t verebilir .
% 01 civarınd a fir e v e zayia t verebilir .
B A L I K
ir Suda k Batıkları :
700 gramda n aşağ ı suda k balıklarını n pullarını n temizlenmesi ,
baş v e kuyruğunu n atılması , içini n temizlenmes i v e kılçığını n çıka rılması v e ik i parç a halind e dondurulmasında n mütevelli t fir e nis beti % 60-65'dir.
Yayın Baliği :
1-5 kiloy a kada r yayı n balığını n filet o imalât ı esnasınd a vere bileceği fir e nisbet i % 40-50'dir.
ir İhra ç etme k maksadiyl e sto k yapılara k dondurula n balıkları n
tuzlama ameliyes i sonund a verebileceğ i fir e nisbeti :
Sazan balığı
300-1000 gram a kadar %
Yayın başsı z temizlenmi ş 1500-3000 gram a kada r %
30-40
25-30
Dondurulmuş balığı n Avrupa'y a nakli esnasınd a % 2'ye, Ame rika'ya nakl i esnasınd a % 3'e kada r fir e kabul ü normaldir.
ir Dondurulmu ş balıklard a dondurulmada n ötür ü fir e v e zayiat :
— İl k üç a y için % 2
— 6 a y içi n % 3
— 1 sene ve yukarıs ı içi n % 4 civarındadır.
Taze balıklard a fire v e zayia t :
17 —
— Olduğu gibi bir kaç gün içinde buzhanede buzla muhafaza
edilip ihraç edilen balıklarda % 1-2.
— İçleri temizlenmiş, derileri yüzülmüş ve kafası atılmış ba­
lıklarda % 50-60 civarındadır.
Karides satışı ve ihracatında ise
verebilir.
ir
ortalama % 1 civarında fire
Hamsi :
Hamsi balığı tuzlaması ameliyesinde sarf edilen tuz miktarı :
1 — Paçal (Büyük fıçı ve depolama) dökme yapılan tuzlama
safhasında tuz miktarı % 25'dir.
2 — Birinci safhadaki depolardan daha küçük depolara istif
edilerek yeniden yapılan tuzlamada da % 25 tuz sarf edilebilir.
3 — Bu şekilde tuzlanan balıklar baskı altında günde iki kere
salamurası tamamlanmak şartiyle mevsime ve ihraç edilecek mem­
leket talep şekline göre 6-8 ay süreyle bu şekilde bakıma tabi tutulur.
Bu bakımlar esnasında 1 yıl süreli
% 150 nisbetinde tuz sarf edilir.
Canlı hamsiden salamura
fire :
bir
muamele için asgari
hamsi imali neticesinde, verebileceği
1 — Temizlenmemiş hamsi balıklarında (tuzlu) % 30,
2 — Kafaları kesilmiş hamsi balıklarında irilerde % 35, ufaklar­
da % 40 (Bu cins hamsilere tuzlu Ançuez balığı denilmektedir.]
3 — Kafaları kesilmiş, karınları da boşaltılmışlarda % 40 - % 45
(Bu cins hamsilere barsaksız tuzlu Ançuez balığı denilmektedir.)
İT
Yılan Balığı :
a) Yılan balığının üretimi, içinde, yabancı maddeler bulunma­
yan bir avlama sistemiyle yapılır, yani avlanan yılan balıkları içinde
başka bir tür balık yoktur.
b) Yılan balığının cildinde tutulduğu zaman leze tabir edilen
bir tabaka mevcuttur. Bu tabaka kaygandır ve balık tutulduktan
sonra silinerek atılır, bundan dolayı ambalajlanmadan evvel % 1
civarında fire verir.
c)
Balığın ambalajlanması sırasında alıcıların isteklerine gö— 18 —
re büyüklü ve küçüklü gruplara ayrüması mümkündür, bu operas­
yon sırasında fire daima mevcuttur. Bu gibi manipülasyonlarda
% 10 kadar fire meydana gelebilir. Değerlendirilemeyen kısımlar
vardır, bunlara çıkma balık tabir edilir.
d) Dondurulmada da % 3 ilâ % 5 civarında fire vermektedir.
(Bu nisbet buzhanede kalma müddetine göre değişir.)
ir Köpekbalığından barsaklarm temizlenmesi, derisinin yüzülmesi
esnasında, fileto hale gelinceye kadar oluşan fire nisbeti takriben
%i 70 ile % 75 arasında, karidesin haşlanıp kafası ile kabuklarından
ayıklanması halinde ise fire nisbeti % 70 civarındadır.
İT Turn a ve Suda k :
1) Turna ve Sudak balıklarının göllerden alınıp İstanbul'a ka­
dar taze olarak naklinde % 3 nisbeti civarında;
2) Bu balıkların içi açılarak (vide) temizlenmesi halinde bü­
yüklüklerine ve küçüklüklerine göre % 20 ilâ % 30 nisbetinde;
3)
Fiato yapıldığı takdirde;
a)
Derisi üstünde iken büyüklüklerine ve küçüklüklerine
göre % 30 ilâ % 40 nisbetinde;
b)
Derisi yüzüldüğü takdirde yine büyüklüklerine ve kü­
çüklüklerine göre % 40 ilâ % 50 nisbetinde fire verebi­
lir.
BALIK YAĞ
Iv
ir
e UN
U
— Hamsideki balık unu oranı : ortalama % 15 ilâ 17 arasında,
— Hamsideki balık yağı oranı : ortalama % 7 ilâ 10 arasında,
— İstavrit (kraça) balığmdaki balık unu oranı orlatama % 8
% 12 arasında,
— İstavrit (kraça) balığmdaki balık yağı oranı ortalama % 3
ilâ 5 arasında,
— Net 201.527 kg. balık yağı elde edebilmek için kullanüacak
hamsi ortalama 100.000 kg. ilâ 105.000 kg.
— İmalâta giren 1.355.527 kg. istavrit (kraça) balığından çıkan
balık yağı ortalama 54.000 kg.'dır.
— İmalâta giden hamsi balığının imal safhasında verdiği fire
ortalama % 70
— İmalâta giren istavrit balığının imal safhasında verdiği fire
ortalama % 85'dir.
_ 1 9 _
BAYRAK
(Bayrak İmalinde İplik Fireleri)
*
a)
b)
c)
d)
Hazırlanma sırasında % 1-1,5
Dokuma safhasında % 2-3
Terbiye safhasında boya ve apre firesi % 4-7
Bayrağın rafta beklerken bazı nedenlerle satılamaz hale
gelmesi halinde firenin % ı civarında olduğu tesbit edilmiş­
tir.
BEZ
(Hambez)
ir Hambezin kasar merserize ve emprime muamelesini müteakip
bezin genişliğinin aynı kalması nazara alındığı takdirde % 5 ilâ
% 11 arasında eksildiği müteaddit tecrübelerle tesbit edilmiş bulun­
maktadır.
Ham bezlerin boya terbiye işlemlerinde proseslere göre fire
yüzdesi değişebilir. İpek No. su konstrüksiyon, örgü şekli farklılık
sebebidir. Sanforsuz mallarda % 2-5 arası uzama, sanforlu mallar­
da % 3-8 arası kısalma olabilir.
B İ J U T E R İ
ir Bijuteri imalâtında kullanılan metal malzeme, imalâtta % 10,
taklit cam taş kullanılmasında; foya dökülme ve taşların kırılma­
sından dolayı % 18 fire ve zayiat meydana gelebilir.
BORU
ir Boru fabrikalarından satın alman, toptan ve perakende satılan
siyah ve galvanizli su borularının satışından ötürü alış ve satışı ara­
sında binde üç ölçü firesi normaldir.
Sert plâstikten (PVC) ve polietilenden boru çekim esnasında
% 5 toptan satışlarda % 2, perakende satışlarda da % 5 civarında
fire olabilir.
• «
5
B O Y A
ir
İnşaat ve Sanayi Boyaları ve Malzemeleri İmalâtında Verilebi­
lecek Fire ve Zayiat Miktarı .
— 20 —
İmalâtta Alım-Satımda
% 2-4
Dolgu maddesi ihtiva eden boyar
maddeler,
Tinerler
a) Sentetik (karışım halde)
b) Sellülozik
Yaldız boyalar
Müstahzar boyalar (Sellülozik hariç)
Pasta boyalar
Sellülozik boyalar
%
%
%
%
%
%
Vernik
a) Soğukta eritme usulü ile
(Sellülozik hariç)
b) Sellülozik soğukta eritme usulü ile
c) Sıcakta eritme usulü ile
Cevherden imâl edilen boyayıcı
topraklar ve dolgu maddeleri
Sellülozik macunlar
Mayi Skatif
Cam macunu
Organik ve inorganik pigmentler
?
1-2
3-5
5-7
% 0,5-1
% 0,5-1
3-5
0,5-1
5-8
0,5
2-4
8-10
% 4-6
% 7-9
0/.
% 0 5-2
8-10
% 12-20
% 5-7
% 8-10
% 2-3
(x)
% 0,5-1
% 0,5-1
% 0,5-1
% 0,5-1
%
%
%
%
%
0 5~2
?
0,5-1
Qj5-i
1 -3
0,5-2
it Toz boya, tiner, yaldız boya, sülyen ve renkli boya ile sentetik
pasta boyaların imalinde kullanılan ham madde ile neticede ma­
mullerin verdiği fire nisbeti :
1)
Dolgu maddesi ihtiva eden karışım toz boyaların imalinde % 2-4
civarında,
2)
Tinerler a)
b)
Sentetik tinerler (karışım halde) % 3 5 civarında
Sellülozik tinerler % 5-7 civarında
3)
Yaldız boyalar % 5-7 civarında,
4)
5)
Müstahzar boyalar % 3-5 civarında,
Pasta boyaların
% 2-4 civarında fire vermesi normaldir.
it
Yağlı boya ve plâstik boyaların imalâtta % 3-5 toptan ve peraken-
(x)
İmal n e v i şekilleri değişik kimyevî usullere
miktarı tesbit edilememiştir.
— 21 —
dayandığından, imalâttaki fire
de satışlarında ise % 0,5 - % 1 civarında, fire ve zayiat vermesi nor­
maldir.
Toz boyalar, paketlenmesi esnasında % 2 civarında fire verir.
BOYNUZ-TIRN A K
it Taze küçük ve büyük baş hayvan) boynuz ve tırnakları için fire
miktarı % 10-15 civarındadır.
BUĞD A Y
it 100 kg. buğdayın içindeki analiz düşüldükten sonra, geri kalan
net buğdaydan, fabrikanın vals uzunluğuna göre, asgarî % 68 un,
% 12 bonkalite, % 12 kepek, % 8,5 razmol; azami %70 un, % 10
bonkalite, % 9,5 razmol, % 12 kepek elde edilir.
cç —
CAM
Oto camı t
it Tavlanmış oto camı (sekurîtli) üretimde kullanılan plâka cam­
larının fire oranları aşağıda belirtilen özelliklere göre farklılık gös­
termektedir.
1)
2)
3)
4)
5)
Standart plâka v e y a ebadında ilk kesimi yapılmış cam kul­
lanılmasına,
Oto camlarının düz ve kavisli (bombeli) olmasına,
..
Şekil zorluğuna,
Camların kalınlığına ve rengine,
Üretim sayılarına bağımlıdır.
Cam kullanım tipine ve kalınlıklarına bağımlı olarak düz ve bom­
beli tavlanmış camların yaklaşık üretim fireleri aşağıda verilmekte­
dir:
1) Ön kesimi yapılmış düzcam kullanılması halinde üretim fi­
re oranları:
Düz Tavlanmış Camlar
Bombeli Tavlanmış Camlar
4 mm. 14-16
5 mm. 12-14
6 mm.. 11-1.3
2)
18-20
15-17
14-16
Standart plâka cam kullanılmasında üretim fire oranı:
Düz Tavlanmış Camla r
Bombeli Tavlanmı ş Camlar
4 mm. 20-22
5 mm, 18-20
6 mm. 17-19
24-26
21-23
20-22
— 23 —
İt\ Camı n muhteli f safhalard a verebileceğ i fir e nisbetler i aşağıd a
gösterilmiştir:
Paletli sehpal ı
veya blo k halind e
1) Toptancıd a (Fabrikada n İstanbu l v e Hiter landma) naklind e %
2) Toptancıda n perakendecini n mağazasın a
naklinde %
2
3) Mağazad a istifleme v e manipülasyo n %
3
4) İmalâtt a (Ayna , sehp a v.s . kesi m neticesin de eb'adlarda n doğan , kesili p atılan ) %
5) İnşaa t mahallin e naki l v e müşteriy e teslimd e %
6) Yerin e yerleştirilmesi v e takılmasınd a %
4
10
3
2,5
it Ca m kesiminden sonra , roda j işlemesi esnasınd a kırılmada n mütevelit % 2 nisbetinde fir e verir .
it Ca m mamullerinin deko r atölyelerind e dekorlanmas ı v e parla tılmak üzer e asi t atölyelerind e asitlenmes i esnasmd a % 5 fire doğa bilir. Dekorlamp asitlenip depolar a gelen b u cam mamulleri yıkanı p
temizlenmesi, ambalajlanmas ı esnasınd a d a % 1 nisbetinde fir e ve rir.
CAM A R M A T Ü
R
ic Ca m armatürlerin topta n alım-satımmdak i fire; B u konuda esa s
olan, YASA'larm kabu l ettiğ i belg e v e bilgileri n temin i v e hadiseni n
yasal olara k tevsik i il e züccaciy e ticaretind e % 1-5 civarında fir e v e
zayiat olabilir .
CAM EŞY
A
İt Aviz e camları ve züccaciyeni n toptancıd a % 3-4 (yüzd e üç-dört),
perakendecide % 2-3 (yüzd e iki-üç) arasmd a zayiat (kırı k payı) ver mesi normaldir.
Avize camları , — ambalaj sandıklarından çıkarılırken ,
— boyam a ameliyesi sırasında ,
— fırınlam a ameliyesinde ,
— buzlam a ameliyesinde ,
— 24 —
— Mamul hâle gelmiş camların ambalajı sırasın­
da,
— Nakil esnasında,
% 10'a kadar fire zayiat verilebilir.
ir
D
Her türlü üfleme ve pres cam mamulleri (bardak, vazo, sü­
rahi, çay tabağı, yemek tabağı, kâse, vs.)
İmalât Firesi
a) Üfleme
b) Pres
Dekorlama firesi
:
% 15
:
% 15
c) Şiiler mamullerde
(Şişe, kavanoz v.s.)
:% 6
a) Üfleme
: % 10
b) Pres
c) Şiiler
Toptancı Firesi
: % 1
Perakendeci Firesi
: % 3
Nakliyede her safhada
: % 1
:
:
% 3
% 2
(İmalattan - dekora, dekordan - toptancıya, toptancıdan - pera­
kendeciye veya her depo değişimindeki nakliye).
2)
Seramik ve Porselen mutfak ve süs eşyaları:
İmalatta Fire
Dekorlamada Fire
Toptancıda Fire
: % 30
:% 3
: % 1,5
Perakende Fire
Nakliyede her safhada
: % 3
: % 1
CANLI HAYVA
N
ir Canlı hayvan kantar ağırlığından indirilmesi gereken fire yüz­
desi koyun için % 5, kuzu için % 3'tür.
ir Taze koyun, kuzu, sığır ve dana etleri dükkâna gelişinden satı­
şına kadar geçen sürede bekletilmesinden dolayı % 3-6 civarında fire
ve zayiat verebilir.
ir 1) Canlı Hayvanlar (koyun, kuzu, sığır, manda) kesilmeleri ha­
linde ortalama;
— 25 —
Sığır
Kıvırcık v e Karayak a
Karaman, Dağlı ç
Kuzu (Ba ş ve ciğerler )
Kuzu (6 Mayısa kadar başsı z v e ciğe r siz)
Kuzu (6 Mayıstan sonr a başsı z v e ciğersiz )
Sucukluk Mand a
Kasaplık Mand a (Ye m kelik olarak )
Sosislik Mand a
nisbetinde randıma n verebilir .
%
%
%
%
%
44-46
40-42
43-45
56-59
46-49
41-44
% 52-54
% 46-48
% 37-39
2) Komisyoncuda n alını p soğu k hav a depolarınd a saklana n
etler, cins , kalit e v e beklem e sürelerin e gör e değişi k nispetlerd e fir e
ve zayia t vereceğinde n b u konud a kesi n bi r raka m verilememekte dir.
3) Mezbahad a kesilip, soğu k hava depolarına konulmadan , doğrudan doğruy a kasaplar a gönderilere k satıla n etler ; ka n akması ,
rutubet zayii , işletm e v e tart ı sebebiyl e % 1-3 arasınd a fir e v e zayia t
verebilir.
4) Küçü k ba ş hayvan etler i memleketimizd e kemikl i olara k sa tılmaktadır. Büyü k ba ş hayvanlard a ortalam a % 25 kemik pay ı çı kabilir.
5) Küme s hayvanlarında n kesilmi ş v e ta m temizlenmi ş tavu k
perakende satışt a % 3-5 civarında fir e v e zayia t verebilir .
ic Borsac a canl ı manda ve sığı r alımlarınd a % 8 nisbetinde toklu k
firesi düşürülür .
Karkas e t randıman ı fir e düşümünde n sonr a hesaplanır .
Fire düştükte n sonr a mand a v e sığırdak i karka s e t randıman ı :
a) Sığırd
a (besilerde ) ortalam a % 48-58 randıman ,
b) Sucuklu
k mandad a ortalam a % 50-58 randımandır .
CIVATA —VİDA —SOMU N
it Sıca k basm a usulün e gör e civat a v e somu n imalâtmd a fir e nis betleri:
a) Çeli k civat a imalâ t fir e nisbetlerinin , imalâ t safhalar ı itiba riyle topla m olarak :
— 26 —
1)
2)
3)
Kesme Firesi
İmalât Firesi
İmalât Bozuğu Firesi
% 0,8
% 20
% 5
Toplam :
% 1,0
% 25
% 12
% 25,8- % 38
arasında değiştiği,
b)
Çelik somun imalât firesinin ise ortalama % 50 nisbetinde
olduğu anlaşılmıştır.
Soğuk şekillendirme ovalama usulüne göre vida - civata imalâ­
tında fireler:
Altıköşebaşlı vida, civata imalâtı için,
%
%
%
%
13 Çapaklama firesi
2) Kalıp bozuğu firesi
3) Perçin ayarı firesi
4) İmalât bozuğu firesi
11,6
5
4 - % 6
6 - % 8
: % 26,6 ilâ % 30,6
B1)
2)
3)
4)
Tornavida başlı vida, civata imalâtı için,
Kafa yarma firesi
Kalıp bozuğu firesi
Perçin ayarı firesi
İmalât bozuğu firesi
%
%
%
%
2,9
5
3 - % 4
4 - % 6
: % 13,9 ilâ 17,9
C — Tornavida başlı saç vidaları için,
1)
2)
3)
4)
5)
Kafa yarma firesi
Kalıp bozuğu firesi
Perçin ayarı firesi
İmalât bozuğu firesi
Uç koparma firesi
:
:
:
:
:
%
%
%
%
%
2,9
5
3 - % 4
3 - % 6
3 - % 6
16,9 ilâ % 23,9
olarak tespit edilmiştir.
C I V C I V
Bir civcivin yumurtadan çıktıktan yetişkin hâle gelinceye kadar
(kesim haline gelinceye kadar) verebileceği kayıp, herhangi bir has­
talık olmaması, yem'in kaliteli ve iyi olması, kümeslerin bakımlı ve
çok temiz tutulmaları kaydı ile asgari %. 5 olabilir.
27
it Sağlıklı , iy i selekt e edilmi ş dolayısıyl a ço k küçü k v e sakatlar ı
ayrılmış civcivler , öze l havalandırm a v e ısıtm a tertibatın a hai z civ civ naki l arabalar ı il e sevkedilirse ,
— Sevkedilece k mesafeni n uzunluğuna ,
— Sürücünü n dikkatin e (ço k hızlı gitme , an i fre n yapma , v.b.)
— Havanı n çok sıcak v e ço k soğuk oluşun a gör e nakil esnasınd a
% 0,5 % 2 arasında ölümler görülebilir. B u da ortalama % 3-5
olarak kabu l edilmektedir .
ÇADIR BEZ
İ
Çadır bez i bulunduğ u yerin rutube t v e sühune t derecesin e gör e
bir sen e içind e % 2-% 3 nisbetinde çekebilir . Bun a % 2 maka s pay ı
da ilâv e edildiğinde , çekm e v e maka s pay ı olara k % 5 tolerans nor maldir.
ÇAMAŞIR SUY
U
ic Çamaşı r suyu an a solisyonu ; nebat i maddelerden yapılmış çamaşırları temizleme k v e beyazlatma k içi n kullanılan v e alkal i hipoklorit halind e akti f klori , baze n d e sodyu m perboratı ihtiva ede n solis yonlardır.
Çamaşır sular ı an a solisyonunu n litresind e 2 0 gr.'da n a z akti f
klor bulunmamalıdır . Perboratı ihtiva edenleri n litresinde , 50-10 0 gr.
sodyum perbora t bulunabilir.
Çamaşır sular ı an a solisyonunun 4 0 misline sulandırılmasiyl e el de edile n solisyonu n alkalites i (N a O H hesabiyle) %c 5' i geçmemeli dir.
ÇANTA
it Kadı
n çantası imalâtınd a % 10-1 2 civarınd a fir e meydan a gelir .
1975 yıl ı mod a ölçülerine gör e ort a bo y bi r kadın çantas ı imalâ tı için ortalam a 60-7 0 dm der i gerekir .
2
ÇAY
it Ça
y pakette fir e vermez.
Çay paketlem e işinde , çayla r açı k v e paketle r halind e almara k
— 28 —
harmanlanıp, 100 gr.'lık kutulara konulması halinde (dökülme - saçüma gibi olaylarda) meydana gelebilecek fire ve zayiat oram % 1
olabilir.
ÇELİK
ir Piyasada alıcı arzusuna göre kesmek suretiyle satılan çelikte bu
işlem neticesinde verebileceği fire ve zayiat nisbeti için, çeliğin han­
gi metod ve vasıtalarla kesidiğinin bilinmesi gerekir. Buna rağmen
böyle bir işlemde ortalama % 2 ilâ % 4 arasında fire ve zayiat nor­
mal bulunmuştur.
ir Sanayi çeliğinin testere ile kesimi esnasında testere kalınlığı 2-5
mm. kadar olursa fire verilebilir. Kesilecek parçanın uzunluğuna gö­
re fire nisbeti %o 5 ile % 2 arasında değişebilir. Oksijen ile kesimde,
kesilen parçanın büyüklüğüne göre zayiat nisbeti %o 5 ile % 2 arasın­
da değişebilir. Makasla kesimde fire sözkonusu değildir.
Ç İ Ç E K
ir Kesme çiçekler bütün safhalarda
ve zayiat verebilirler.
toplam
% 20 civarında
fire
Çiçeklerin kamyon, tren ve uçak ile nakliyesi, tahmil ve tahliye­
si, hava şartlarının uygun olmamasından dolayı üreticiden toptan­
cıya intikal etme safhasında, toptancıdan işyerlerine gelene kadar
ve işyerlerindeki bekleme ve satılmayıp imha edilmeleri esnasında
verebileceği fire ve zayiat miktarları aşağıdadır.
Tarladan toptancıya gelinceye kadar
% 5
Toptancıdan perakendeciye gelinceye kadar
: % 5
Perakendecide satış esnasında
: % 10
ir Gül
:
Bir kök gülün yıllık üretimi, kaliteli yetiştirilmesi halinde; 840
adettir.
ÇİMENTO
ir Çimentonun patlama ve dökülmesinden %'l e kadar fire verme­
si normaldir.
İT Çimentonun fabrikadan tesliminden sonra motor ve kamyonla
nakledilmesi, depoya boşaltılması, tekrar yüklenmesi sırasında % 5
_29 —
(yüzde beş) e kadar zayiat vermesi (nakliye ve depolama zayiatı be­
raber) , toptan veya perakende alım satımında depolamadaki zayiat
nisbetinin ise % 1 (yüzde bir) e kadar (yalnız depolama) normal ka­
bul edilebilir.
ÇİNKO
ir
Çinko firesi kullanılan çinkonun % 12-13'ü kadardır.
ÇİVİ
ir
D
2)
3)
ir
Çivinin toptan sandıklı satışlarında fire söz konusu olamaz.
Çatal çivide tel firesi % 2,
Çatal çivide presbant firesi % 10 civarmdadr.
Çubuk tel çekimi ve belirli boylara bölümünde tel firesi yok­
tur.
İT Çivinin depolama ve perakende satışlarında zayiat ve tartı far­
kından, mütevellit % 2 (yüzde iki) ye kadar fire verebilir.
ir Filmaşinden inşaat çivisi üretim firesi % 5 ve ıskarta % 1,5, Filmaşinden tel çivi üretim firesi % 7,5 ve ıskarta % 1,5 olarak kabul
edilir. Firmaşinden demir tel üretiminde % 2,5 fire, % 1,5 da ıskarta
kabul edilmiş olduğundan, telden inşaat çivisi üretim firesi % 2,5
ve telden tel çivi üretim firesi ise % 5'dir.
ÇUVAL
ir Sentetik çuval dikişi esnasında kesin ayırma yapılamamakla bir­
likte ortalama % 2,5-3 civarında fire ve zayiat verilebilir.
—D —
DEMİR
ic İthal malı çubuk demir, oluklu düz galvanizli saç, çinko levha,
gemi saçları, siyah ince soba saçları ve profil demirlerin gerek am­
balajlarının sökülmesinde, gerekse bir mahalden diğer mahalle nak­
linde perakende satışları esnasında kantarlanmasmdan mütevellit
ne nisbette fire verebileceği konusunda yapılan incelemede:
Avrupa'da tatbik edilen siklet tesbiti usulleriyle memleketimiz­
deki usuller arasında bir fark bulunduğu bildirilerek, perakende
olarak yapılan her türlü düz galvanizli saç, siyah ve DKP saç levha
ve ruloları, her çeşit demir, çinko levha, teneke ve emsali eşya
satışlarında orijinal Avrupa faturalarındaki vezinlere nazaran % 5'e
kadar bir noksanlık vaki olabileceği, tesbit edilmiştir.
İthâl malı yuvarlak demirlerin limanlarımızda FOB tesellüm
edilerek yurdun muhtelif yerlerine kamyon veya trenle şevkleri sıra­
sında:
a) İki memleket arasındaki hava basınçları sebebiyle tartı far­
kı ve oksidasyon neticesi % 1 ilâ 1,5 nisbetinde,
b) Her birisi için ayrı olmak üzere, toptancı ve perakendeciler­
de ise tartı farkından mütevellit yüzde yarım nisbetinde fire ve za­
yiat olabilir,
ic Anlaşmalı ve APA memleketlerinden kütük ithal ederek sanayi­
ci haddehanelerine teslim edilen bahse konu kütüklerin depoda ke­
silmeleri ve tartılmaları esnasında zuhur edecek noksanlık % 1/2
(yüzde yarım) 'a kadar normal addolunabilir.
ir
Saç, profil demir, teneke ve çinko levha, çinko külçe firesi:
_31 _
Aşağıda isimler i yazıl ı emtean m muhteli f tarihlerd e ithallerin de vapu r v e yold a zayii , depod a tart ı v e oksidasyo n neticesind e hu sule gelebilece k fir e nisbetleri :
İthalâtçıda Toptancıd a Perakendecid e
İthal malı otoma t çeliğ i yuvarla k v e
altı köş e
İthal mal ı yuvarla k imalâ t çeliğ i
10 mm . den 10 0 mm.'ye kadar
Halitalı çelikle r
10 mm.'de n 15 0 mm.'y e kada r de mirler
1 mm. kadar siyah saç . DK P saç, levha v e rul o
1 mm . kadar galvanizli sa ç
Teneke levh a
Çinko levh a
% 2
% 0,5
% 0,5
% 2
% 2
% 0,5
% 0,5
% 0,5
% 0,5
% 2
% 0,5
% 0,5
%
%
%
%
% 0,5
% 0,5
% 1
% 1
% 0,5
% 0,5
2
2
3
3
ir Döküm ü aşağıda gösterile n malzem e için nevin e gör e % 5 ilâ 10
nisbetinde fir e verir , ço k husus î bi r imalâ t olurs a b u nisbe t % 15'e
kadar yükselebilir .
32lik boru ,
25lik boru ,
21lik boru ,
19luk boru ,
16lık boru ,
13lük boru ,
8lik boru ,
4 0 x 4 0 x 4 ebadınd a köşeben t demir ,
25x25x5 ebadmd a köşeben t demir ,
3 0 x 3 0 x 3 ebadınd a köşeben t demir ,
Galvanizli çember.
ir İtha l malı elektroliti k v e ko k tenekeleri n topta n satışlarında ,
ambalaj farklarından, tart ı farklarından , itha l edile n b u nev i malla rın librede n kiloy a tahvil i sırasınd a % 2'ye kada r eksilm e zuhu r
edebilir.
ir İtha
l malı v e Karabü k kütüklerinden , inşaa t demir i imal i esna — 32 —
sında % fire ve hadde bozuğu, 130luk yerli izabe kütüklerden in­
şaat demiri imali esnasında ise % 10 nisbetinde fire ve hadde bozuğu
normal görülmüştür.
ir Pik 10'ar tonluk partiler halinde satın alınıp, 500 ilâ 1.000 kiloluk
perakende satışlarında tartı, çapak ve tozlardan mütevellit % l'e
kadar fire vermesi normaldir.
ir İnşaatta kullanılan muhtelif eb'attaki demirlerin alış, satış ara­
sındaki fire nisbeti bekleme müddeti, pas vaziyeti ve kantar farkı
gözönünde tutularak % l'e kadar normal kabul edilebilir.
Galvanizli saçların fabrikada veya mağazada satışı esnasında
tartıdan mütevellit % 05 (binde beş)'e kadar kantar farkı normal
kabul edilebilir.
ir Yuvarlak inşaat demirinin Karabük ve İstanbul'daki haddeha­
nelerden kamyonla nakli ve satışa arzı sebebiyle fire durumu:
Demirde nakliye firesi yoktur.
Demir satışlarında toptancı ve perakendecide ayrı ayrı olmak
üzere tartı farkından mütevellit % 0,5 (yüzde yarım) fire verilebilir.
ık Yuvarlak çubuk demirler toptan ve perakende alım satımlarda
bekleme müddetleri, pas vaziyetleri ve vezin farkları göz önünde bu­
lundurularak % 1 (yüzde bir) 'e kadar fire verebilir.
ir Perakende oluklu galvaniz saç satışlarında %o 5'e kadar. DKP saç
levhalarda %c- o e kadar noksanlık vaki olabilir.
Siyah saçm yerli ve oksidasyondan mütevellit toptancı ve pera­
kendecide ay iı ayrı olmak üzere % 0,5 (yüzde yarım) fire vermesi
normaldir.
ir
15 mm. saç,. 20 mm. saç, 25 mm. saç, 30 mm. saç, 40 mm . saç, 50
mm. saç, 60 mm. saç, 70 mm. saç, 80 mm . saç, 90 mm . saç, 100 mm.
kalınlığındaki saçlar oksijen ile kesimlerinde beher metre boyda ve
beher milimetre kalınlık için 72 gr. fire ve zayiat verebilir.
*
Kütük demirlerden yuvarlak inşaat demiri imalinde muhtelif
safhalarda doğabilecek fire nisbetleri:
1 — Sıcak haddeleme yöntemi ile kütükten ilk imalâttaki tufal
firesi,
— 33 —
A)
Yuvarlak demir ve filmaşin işlenmesinde
60 mm. ile 120 için ortalama % 6
140 mm. ile 200 için ortalama % 5
B)
Lama ve profiller için ortalama % 6
2 — Değerlendirilebilen hadde bozuğu ve imalât artığı oranı ise
% 6,5-7 dir.
DERİ
it Büyükbaş olan manda ve sığır derilerinin fire nisbeti yaş ve ta­
ze olarak kesim yerinden depoya kadar % 1-2 arasındadır.
Bu deriler yaş ve tazeden salamuraya % 20, salamuradan sala­
muraya % 4 nisbetinde fire vermektedir. Cem'an fire nisbeti % 25-26
arasındadır. Manda derilerinin fire nisbeti %' 30'a kadar da çıkar.
!
Anadoludan gelen salamura derileri, tam salamura olmayıp, ha­
vuz malı olmasından dolayı, bunların firesi % 5-8 arasında değiş­
mektedir.
>V Rugan ve vidala derilerinin ayakkabı imalinde verebileceği fire
nisbetleri:
Rugan deri : % 25-30 arası,
Vidala deri : % 20-25 arası'dır.
it
Büyükbaş hayvan derilerinde:
Yaş olarak alınıp, yaş olarak satıldığı takdirde
% 3
Yaş olarak alınıp, salamura olarak satıldığı takdirde
% 20
Salamura olarak alınıp, yine salamura olarak satıldığında %
5
nisbetinde fire verebilir.
Küçükbaş hayvan (koyun, keçi, kuzu) derilerinde :
Yaş olarak alınıp yaş olarak satıldıkları takdirde adetle satıldı­
ğından fire mevzubahis değildir.
Yaş olarak alınıp, tuzlu kuru satüdığı takdirde
% 15-20
Yaş olarak alınıp, hava kurusu olarak satıldığında
% 30-40
Tuzlu kuru alınıp, tuzlu kuru satıldığında %
10
Hava kurusu olarak alınıp, hava kurusu olarak satıldığında %
5
nisbetinde fire verebilir.
it
Muhtelif cins derilerde bir y ü zarfındaki fire nisbetleri ile sonra— 34 —
dan tuzlanmış olarak alınan ham derilerdeki fire nisbetleri arasında
farklılıklar vardır.
Yaş Mezbaha sığır
ve sü t danas ı Umum î zayiat İhzarlarımd a Toptancıd
derisi: fir
e nisbet i fir
e nisbet i 1
nci 2
1 — Salamura
% 25'e kadar
2 — Tuzlu kurusu %37'ye kadar
3 — Hava kurusu % 52'ye kadar
a
nci
%20'ye kadar %3'e %2'ye kadar
% 35'e kadar %1'e %1'e kadar
%50'ye kadar %1'e % Ve kadar
Yaş Manda ve Malak derisi :
1 — Salamura
2 — Tuzlu kuru
3—-Hava kurusu
%30'a kadar
%42'ye kadar
%52'ye kadar
%23'e kadar %3'e %2'e kadar
%40'a kadar %1'e %1'e kadar
% 52'ye kadar %1'e %Ve
kadar
%45'e kadar
%58'e kadar
%40'a kadar %3'e %2'ye kadar
%55'e kadar % 1,5a % 1,5a kadar
Yaş Koyun derisi :
1 — Tuzlu kurusu
a — Hava kurusu
Yaş Keçi derisi :
1 — Tuzlu kurusu %40'a kadar
2 — Hava kurusu % 58'e kadar
%35'e kadar
% 55'e kadar
%3'e %2'ye kadar
%1,5'a %1,5'a kadar
1 — Tuzlu kurusu %40'a kadar %35'e kadar
2 — Hava kurulu % 53'e kadar % soy e kadar
%3'e %2'ye kadar
%1,5'a %1,5'a kadar
Yaş Kuzu derisi
Yaş Oğlak derisi :
1 — Tuzlu kurusu %40'a kadar
2 — Hava kurusu %53'e kadar
5
%35'e kadar %3'e %2 ye kadar
%50'ye kadar %1,5'a %1,5'a kadar
ir 4,5-5 milyon desimetrekare zig deriden pantolon ve mont kesildi­
ğinde % 5 civarında ıskarta ve fire doğabilir.
Kulak, kuyruk kemiği ve tırnaklar % 5 ilâ% 7 arasında fire verir.
ir Deri imalât sektöründe ham deriden mamul deri üretimi safha­
sında, yardımcı madde olarak kullanılan sodyum bikromat ve bazik
krom sülfatın (tankkromozol) derinin
oranlarda kullanıldığı aşağıdadır:
tola ağırlığına
Deri İşleme Sanayiinde Kullanıla n
Kimyevi Maddeler
_ _ _ _ _ _ _
göre hangi
' Oranları
Giysilik Y ü z l ü k K ü r k Süet
Kösele
Sodyum bikromat veya
potasyum bikromat (8)
Krom Sülfat Tuzları
—
—
Videla
Mapa
Süet Keçî -Oğlak
Napalan
7,5
15
7,5
15
7,5
15
7,5
15
D E R İ (SUNİ
8
15
)
1 —
—
—
—
—
Suni deriden imal edilen 5 parçalı sumen için,
65 veya 70 cm. suni deri gerekir.
1 metre beatris veya ipek astar gerekir.
1 adet kalın, 1 adet ince mukavva gerekir.
1 plaka 5 takım sünger gerekir.
2 —
——
—
—
Suni deriden imal edilen tek ve iki parçalı sumen için,
55 veya 60 cm. suni deri gerekir.
1 metre beatris veya ipek astar gerekir.
1 adet kalın, 1 adet ince mukavva gerekir.
1 plaka 5 takım sünger gerekir.
3 —
—
—
—
—
Vidala deriden imal edilen 5 parçalı sumen için,
120 cm, vidala gerekir.
1 metre astar gerekir.
1 adet kalın, 1 adet ince mukavva gerekir.
1 plaka 5 takım sünger gerekir.
4 ~— Bu imalâtta kullanılan deri, mukavva astar ve sünger için
% 10 ilâ % 15 civarında fire verilebilir.
ir
1)
1.40 metre eninde suni deri üretimi için:
PVC Pasta: 200-500 gr. (1 kg.dan 2,5 mt. uzunluk)
Plastolin diop : 200-300 gr. (1 kg.dan 3,3-5 mt. uzunluk)
Vayt sprit : 50-100 gr. (1 kg. dan 10-20 mt. uzunluk)
Poliüretan : 250-400 gr. (1 kg.dan 2,5-4 mt. uzunluk)
ham madde kulanılır,
2)
Süngerli sun'i deri imalinde PV C emülsiyon,
— 36 —
DOP, stabilizatör, azodi karbonamid, kalsit, pigmentler kul­
lanılır.
3)
Kullanım yerleri ve kalınlıkların değişmesi metrekareyi etki­
ler.
Bu konudaki fire oranı ise % 8-10 arasındadır.
DERİ KAZINTILAR
I
it Kemik ve deri kazıntılarının rutubet ve yabancı maddelerden do­
layı % 1,5 oranında firesi normaldir.
it
Küçükbaş ham-rnamul deri randıman ilişkileri :
1 adet kuzu derisi hava kurusu
1 kg.'a tekabül eder,
1 »
»
» tuzlu kuru
1.5 »
1 »
»
» yaş olursa
2 »
1 adet koyun derisi hava kurusu
2 »
1 »
»
» tuzlu kuru
3 »
»
1 »
»
» yaş olursa
4 »
1 adet kuzu derisi
30 d m mamul verir,
1 » koyun derisi .
.
60 d m mamul verir.
2
2
DERİ K O N F E K S İ Y O
İt
N
Deri konfeksiyon için (ortalama olarak)
Boy
Erlv'k
Erkek
Erkt-k
Erkek
Erkek
yelek
ceket
ceket
Turvakar
Palto
(cm) Zig Napa, Süet cim K t ^ ı ı kürk
2
55/62
59/65
65/80
76/92
95/115
150/200
280/320
300/420
420/480
500/640
aciet
4/5
7/9
8/10
9/12
11/16
b) Katim giyim eşyaları imalinde erkeklere oranla ortalama
%5-6 arası noksan deri sarf edildiği gözönünde tutulmalıdır.
it Deriden mamul konfeksiyon imalâtında kullanılan deri miktar­
ları, beden numaralarına göre ortalama sarfiyat tespit edilmek su­
retiyle aşağıda gösterilmiştir. Ancak bu ölçüler klâsik modeller göz­
önünde bulundurularak verilmiştir. Bol pileli, kloş, verev kesimli,
büzgülü, iri yakalı, cepli , iki cep üstüste, kapişonlu, pelerinli, katla­
malı gibi/deri sarfiyatını arttıran teferruatlı modeller için aşağıda­
ki miktarlarda. % 2 artma, en küçük bedenlerde de % 2 eksilme ola­
bilir,
37 _
— Erke k Mont
— Kadı n »
— Eke k Ceket
— Kadı n Ceket
— Erke k Pantolo n
— Kadı n Pantolo n
— Ete k
— Kadı n Elbise
— Kadı n Manto :
— Erke k Palto
— Erke k Kaba n :
— Yele k
:
:
:
s
37 ayak
35 *
32 »
30 »
26 »
23 »
23 »
55 »
55 »
55 »
40 »
18
(370 desimetrekare
»
(350
(320
»
(300
»
(260
»
(230
»
(230
»
(550
»
(550
»
(550
»
(400
(180
D E T E R J A N
'ic Kol i halind e topta n deterja n dağıtılmasınd a fir e hâsı l olmaz .
DİKİŞ MAKİNES
İ
İr Diki ş makinalar ı imalâtınd a mevcu t ola n pi k parçaları n dökü m
firesi :
— Döküm , kupo l v e döne r ocakla r il e yapıldığında ;
ergitme y e dökü m fir e oran ı : % 7-% 9,5
— Döküm , endüksiyo n ocaklar ı ergitmesiyl e yapıldığında ;
ergitme v e dökü m fir e oran ı % 3,3
— Diki ş makinas ı kaf a v e tabl a kısımlarını n monta j esnasınd a
kırılan vey a çatlayanlar , yukarıd a bildirile n ocaklar a şar j
edilerek tekra r ergitili r v e dökü m yapılı r v e neticed e ayn ı
fire oranlar ı meydan a gelir .
Mekanik taşlama , işlem e firesi ; işlem e esnasmd a yanlı ş delme ,
frezeleme v e dökümde n gele n parçaları n işlem e yerlerind e karınca lanma çıkmas ı durumumd a % 6 ilâ % 9 arasınd a fir e verebilir .
DONDURMA
it Hazı r ambalajlı dondurma kolilerinin düşmesi , patlaması , yanlı ş
yükleme gib i nedenlerl e servisler e yüklenirke n yapıla n zayia t % 1-2
civarındadır.
İade alınırke n yapıla n zayia t d a % 1-2 arasında , kolileri n açı k
olarak dolaba konması durumunda bazı mamullerde şekil bozukluğ u
görülebilir. Yin e kolileri n düşmes i sonuc u bir mikta r zayia t olabilir .
ir-38 —
Elektrik kesilmelerinde, soğutucunun kapakları açılmadan 2- 3
saat mamul muhafaz a edilebilir, bu süre zarfında mamul soğutuculu servis arabalarına alınır, ya da buzla korunur. Bunlar mümkün
olamadığında eriyen mal fabrikada imha edilir. Buradaki zayiat
miktarı o anda dolapta bulunan miktardır.
Bunların yanında gerek İstanbul servis araçlarında, gerekse,
Anadolu'ya giden servis araçlarında arızadan dolayı meydana ge­
len zayiat da vardır. Özellikle nakil sırasında araçların soğutma
ünitelerindeki bozukluklar tüm malm özelliklerini bozduğu için ol­
duğu gibi zayi olmaktadır.
D Ö K Ü M (Pİ
K ve BRONZ )
İt Pompa imalâtı ile ilgili olarak pik ve bronz dökümünde fire nisbeti, döküm kalitesi işleme tezgâhı ve sistemlerine göre değişmekle
birlikte, pik ve bronz dökümünde % 7-10, taşlamada % 1-2, diş açıl­
ma esnasında % 2-3, perakende satışta % 5, toptan satışta % 2 civa­
rında olabilir.
D U V A R
K Â Ğ I T L A R I
Gofreli veya kalın duvar kâğıtları kaplamasında (pıa ve masüz
gibi) metrekareye ortalama 50-70 gr. glotolin tutkal kullanılır.
Diğer kâğıtlarda ise metrekareye ortalama 30-50 gr. glotolin
tutkal kullanılır,
Büyük desenli kâğıtlarla metrekare hesabiyle kaplama yapıl­
dığında % 12, ufak veya düz desenli kâğıtlarda ise % 6 civarında fire
verilebilir.
iç Her nevi duvar kâğıtları ve duvar kâğıdı tutkalları tatbikat es­
nasında % l civarında fire ve zayiat verebilir.
ECZAHANE
ir Eczahanelerd e perakend e satıla n tıbb i müstahzara t v e veterine r
ilâçlarının miad ı geçmi ş olması , bekletilme , yen i ilâçları n çıkmas ı
ile eld e kalma , nakil amnd a kırüma , imalâ t esnasınd a dökülm e gib i
nedenlerle % 3-5 civarında fir e v e zayia t verebilir .
E C Z A H A N E v e ECZ
A DEPOLAR
I
İr Eczahan e v e ecza depolarında , topta n v e perakende satıla n muh telif cin s emtian m (tüm ü üzerinde n v e miad ı geçip iades i mümkü n
olmayan ve büyü k bi r yekû n tuta n mühtahzarla r d a gözönünd e tu tularak) fir e v e zayia t nisbet i ortalam a % 3-5 dir.
Şekerden mamu l kıidöküc ü müstahzarlard a fir e nisbeti :
İmalât esnasınd a % 10 (bütü n macunlarda) , ambala j plâsti k
kap ise % 5, cam ise % 10 olarak kabul edilebilir .
Uçucu maddeler muhafaza edildikleri ambalajı n cinsine göre daha yüksek fir e verebilir .
EKMEK
a)
50 kg. çuva l unda n yanı k v e fir e hariç , 68 kg.
ekmek çıkmaktadır .
b) Tuz , çuval başın a 650 gr. dır.
c) Bi r çuva l u n içi n ya z sezon u 1-1,5 kg. kı ş sezon u içi n 2-2,5
kg. may a kullandır .
d) Un-tuz-may
a kullanımında % 3 fire meydan a gelmektedir .
Not : Ekmek ağırlığ ı 500 gr. altmd a olurs a fir e fazlalaşır .
ir Fırın utölyelerinde imalâtı yapılmak üzere kullanılan 2. tip 74
randıman;] 50 kg» lık bir çuval un, rutubet, nem ve diğer katkı mad­
delerinin % 35 oranında katılması sonucu 67,5 kg, olur ve 550 gr.
lık 123-1 c"} adet ekmek yapılabilir.
ELEKTRİK
ir
MALZEMELERİ
Elekıısk Kablosu
2
11/2 icun- ile 100 mm arasındaki kesitlerde plâstik izoleli bakır
elektrik kablosu imalinde bakır ve plâstiğin verebileceği fire % 2
ilâ % 3 K uzde iki - yüzde üç) arasında olabilir.
ir Aşağ'da isimleri yazılı elektrik malzemelerinin perakende ve
toptan sa: f şiarında verilebilecek bozuk ve tartı fireleri hizalarında
gösterilmişrir :
Kapalı fiş
Balast
Tablo Sigortası
Spiral Kromlikel
Ütü
Spiral Telefon kordonu
Elektrik Buşonu
Mikanik
Starter
E M A Y E
L İ N Y İ T
%
%
%
%
%
%
%
%
%
1
1
3
1
1
1
3
1
3
S O B A S I
ir Emaye Linyit Sobasının yapılışına ait proses ve plânlar (ima­
lât hazırlığı, imale sevkedilen saç miktarı, işlemlerin adedi ve ma­
hiyeti) ve nihai mamulün plânları incelenmeden imalât
safhasın­
daki firenin tesbitine imkân yoktur.
İmalât sonrası «emayeleme» safhasında azami fire % 1 olabilir.
Emayelenmiş mamul sobanın sevkiyat öncesi ambarda, amba­
lajlanma sırasında veya muhafaza edildiği esnadaki fire oranı % 0,5
olabilir.
Mamulün sevkiyatı esnasında
% 2,5-3 civarında bulunabilir.
(kamyon veya trenle) fire ise
EMAYE YUVARLA
K TEPSİ-TABAK-JCAS
E
T^r Emay e yuvarla k tepsi , taba k v e kas e imalâtmdak i fir e v e za yiat nisbetin i ik i kademed e düşünme k gerekir .
a) Saçı n yarı mamul hale gelen e kadark i safhada ortay a çıka n
fire oranıdı r ki, ortalam a % 23-24 dolayındadır .
b) Saç m yar ı mamu l hale geldikte n sonr a emayeleni p mamu l
hale gelen e kadark i safhad a zayia t oran ı ortalam a % 5 dir.
Şu husus u özellikl e belirtmelidi r ki , verile n donele r he r firma ya gör e çalışm a şekilleri , emay e hammaddes i v e saç m özellikler i
dikkate alındığınd a değişi k değerle r ortay a çıkabilir .
ET
it 1 — Müşteriye verilen etleri n hayvanda n kesilmes i parçalanma sı v e tartılmas ı sırasınd a kopu p fırlamalar ı v e müşter i lehin e atı lan kemikle r dolayısiyl e ortalam a teraz i fir e nisbet i % 2-2,5 (Yüzd e
iki-iki buçuk ) arasmdadır .
2 — Mezbahada kesilip tartıldıkta n sonr a kasa p dükkânın a tes lim edile n etleri n kurumasından , sidik torbas ı ve gâ t bağırsaklarını n
anılmasından, hayvanı n karnını n yarılmasında n v e mezbah a kilosu na dahi l ola n s u v e pislikleri n akmasmda n etlerin kokm a ve bozul ma gib i halle r karşısınd a imh a edilmesinde n ortalam a olara k koyun-kuzu-sığır-dana-süt dan a v e keçidek i sai r fir e nisbeti :
a) Koyu n ve keçid e %
b) Kuzulard a %
c) Sığı r v e danalard a %
5 (yüzd e beş )
3 (yüzd e üç )
8 (yüzd e sekiz )
tokluk fires i düşülmektedir . Ayrıc a Aydmhkkö y mezbahasınd a ke sim yapıldıkta n kasa p dükkânın a gidincey e kada r ikinc i paragraft a
zikredilen maddeleri n atılmasında n dolay ı % 10 nisbetinde fir e ve rebilir.
3 — Kesimi yapümı ş ya ş danas ı v e sığırdak i azam î v e asgar î
kemik nisbet i % 25-35 (yüzd e yirm i beş-otu z beş )
4 — Kesimi yapılmış ya ş danası v e sığırdak i ade t başın a azam î
ve asgar î i ç ya ğ miktarı :
Kış mevsim i mallarınd a % 4-8 (yüzd e dört-sekiz ) ya z mevsim i
mallarında % 1-4 (yüzd e bir-dört ) nisbetind e i ç yağ ı hesaplanmak tadır.
— 42 —
Perakendeci kasap dükkânlarında satılan her cins etlerin bekle­
me ve müşteriye satış yapıldığı esnadaki fire ve zayiat nisbeti
% 3'dür.
Kasap u akanlarında satılan dana, tosun, öküz, inek malak ve
manda etlerinin mevsim ve kalitelerine göre, kemiksiz satılması ha­
linde % 25-35 arasında kemik payı çıkar ki, safi olarak % 65-75 nisbetinde kalır,
ir Canlı tavuk ve piliçlerin canlı olarak taşınması esnasında mev­
sim, şartlarına göre fire oranı %4-6'dır.
Canlı piliç ve tavukların kesimi esnasında fire oranı: % 29-36
arasındadır.
Kesilmiş piliç ve tavukların buzhaneye girmeden perakendeciye
intikali esnasında geçen zaman süresindeki fire % 2-3 arasındadır.
it Tavuk çiftliklerinde kesilen piliç ve tavuk etlerinin çok dondu­
rulmuş olarak perakende satış yerlerine gelişleri ve bunların satışa
verilmesinden önce çözülen buzdan dolayı piliç ve tavukların % 3
ilâ % 5 oranında fire vermesi normaldir.
it Etlerin yurt dışından tam donmuş halde frigorik kamyonlarla
getirilmesi halinde fire vermez. Ancak kesilen etler kesildiği yerde,
24-48 saat bekletildikten sonra kamyona yüklenirse ki, 24 saat son­
ra firesi kesilen yerde kalmaktadır. En fazla % 1 2 civarında fire
verir.
İt
Canlı hayvanların kesilmeleri halinde ortalama :
Canlı sığır (kemikli)
Canlı dana-malak (kemikli) %
Canlı sücukluk manda (kemikli)
olarak randıman verebilir.
% 44-46
44-46
% 52-54 nisbetinde et
Ayrıca kesimi yapılmış sığır, dana, malak ve mandanın azami ve
asgari kemik nispeti % 25-35 civarındadır.
ET R A N D I M A N
I
it 1 — Kesilen canlı hayvandan mevsim ve besisine göre % 48-55
oranında sıfır sakat ağırlık et temin edilir.
2 — Kesimi yapılan hayvanın imalâta girinceye kadar etin so­
ğumasından ve suyunu bırakmasından
dolayı % 23-24 nisbetinde
fire verir.
43 —
3 — İmalâta gire n sıfı r saka t ett e % 14-22 nisbetinde kemi k çı kar.
4 — İmalâ t sırasınd a % 1 nisbetinde e t ziya n olur .
5 — a ) Sucuktak i kurum a nisbet i % 15-35
b) Salamdak i kurum a nisbet i % 5-10
c) Sosistek i kurum a nisbet i % 10-20
d) Kavurm a yapılırken eti n kavrulmasında n dolay ı ettek i
fire nisbet i % 30-35 arasındadır. \
e) Pastırmalı k e t kuruyuncay a kada r % 30-45 aras ı fir e
verir. 100 kg.lık kur u ete % 10-20 civarınd a çeme n ilâv e
edilir. Salamlard a fir e nisbetler i bağırsağı n tabi i ve ya sun i olmasın a gör e değişir . Tabi i bağırsağa koyula n
salamlar dah a fazl a fir e verir .
6 — Sucuk , salam , sosis , kavurm a pastırm a imalâtmd a he r bi r
mamule e t dışınd a katıla n maddele r v e bunları n nisbetleri .
Cinsi
Sucuk
5-15 kg .
Kuyruk
Kırmızı B.
800 gr .
Zencefil
—
Kimyon
(Ayıklanmış)
1 kg .
Kişniş
200 gr .
Karabiber
300 gr .
Yenibahar
200 gr .
Kekik
100 gr .
Çemen
—
—
Böbrek yağ ı
Nitrat
50 gr .
Nitrit
—
C Vitamini
50 gr .
Polifosfat Grub u 300 gr .
Sarmısak
1 kg .
Patates Nişastas ı —
Tuz
2,5 kg.
Süt toz u
—
Fıstık iç i
—
Soya Protein i
—
Salam
Sosis
15-30 kg.
400 gr.
300 gr.
18-30 kg.
400 gr.
300 gr.
400 gr.
300 gr.
400 gr.
200 gr.
250 gr.
400 gr.
300 gr.
400 gr.
200 gr.
250 gr.
—
—
—
20 gr.
50 gr.
300 gr.
—
5 kg.
2 kg.
500 gr.
400 ğr.
lkg.
—
Kavurma Pastırm a
—
•—
—
—
—
—
—
—
—
—-•
—
—
5 kg.
.—
—
—.
lkg.
•—
—
7 kg.
_
200 gr.
-—
—.
—•
—
_—
»—
5 kg.
2 kg.
500 gr.
3 kg.
_
—
20 gr.
50 gr.
300 gr.
—
_
2 kg.
—
—
—
3 kg.
_
^ 2 kg.
_
—
—
NOT :
1 — Yukarıdaki miktarlar 100 kg.'lık et e katıla n maddelerdir .
— 44 —
2 — Bu miktarlar kesin olmayıp ortalama nisbetlerdir.
3 — Firmaların kendine özgü baharat
rıdaki nisbetler azalıp çoğalabilir.
formülleri olup yuka­
4 — Ete karıştırılan kuyruk yağı miktarı hayvanın yağlılık du­
rumuna göre değişir.
Y a z aylarında hayvanlar çok yağlı olduğundan genelikle
kuyruk yağı konmaz veya çok az konur.
E T İ K E T
fa 1 — Kâğıt etiketlerin imali sırasında kâğıtta meydana gelebile­
cek fire azami % 3 nisbetindedir.
2 — Alüminyum madeni etiketlerde kullanılan malzemenin
plâk, şerit, disk veya levha olmasına ve mamulün de aynı, baskının*
ebadı ve ara boşlukların durumuna göre verilebilecek fire nisbeti
değişiklik gösterebilir ve oranları % 7-15 arasında bulunabilir.
fa Dokuma, etiket ve armalar,
% 10-15 arasında fire verebilir.
FASULYE
fa
çözgüden imalât bitimine kadar
K O N S E R V E S İ
Fasulye konservesi imalâtmdaki ameliyeleri:
1) Uç kesme, 2) Ayıklama, 3) Haşlama, 4) Pişme ile meydana
çıkan ayıplı fasulyeleri ayıklama, 5) Doldurma, 6) Sterilizasyondur.
Yeşil fasulye, domates, domates suyu ve tuz konserve imalâtın­
da kullanılan diğer girdilerdir.
Normal yeşil fasulyenin 10 kilosundan
ebatlı fasulye konservesi çıkar.
takriben 11 kutu 3/2
F E R M U A R
fa Blucin pantolon imalâtında kullanılan fermuarların taş-yıkama
esnasında % 3 ile % 5 arasında değişen fire vermesi normaldir.
FERMU A R
v e
DÜĞME
fa İthal malı fermuar ve düğmelerin konfeksiyon atölyelerinde kı­
rılıp, bozulması sonunda % 1 ile % 2,5 arasında fire vermesi nor­
maldir.
F I N D I K
ir Fındığı
maldir.
n depolamasında n mütevelli t %
1-5 fir e vermes i nor -
F O T O Ğ R A F
ir Renkl
i fotoğra f basımındak i fir e oran ı %
15 nisbetindedir .
ir Ote l fotoğrafçılığı dalmd a faaliyet gösterenle r satı ş işlem i esna sında % 4 0 civarınd a fir e verebilir .
F O T O Ğ R A F FİLM
İ
ir Fotoğra f film i yıkam a v e kâğıd a ta b etmedek i fir e v e zayia t
oranı % 15'tir.
FOTOKOPİ KAĞID
I
İr A4 fotokopi kâğıdını n 21x29,7 ebadın a dönüştürülmesindek i
fire oranı ; % 4,5 ilâ 5'i bulmaktadır.
FOTOKOPİ
SARF MALZEMES
İ
ir Fotokop i makinalarmd a kullanıla n toner , develope r ilâçlar ı il e
durum isimli hassa s fotokop i yede k parçalarını n kırılma , parçalanma v e akmasında n dolayı verebileceği fir e nisbet i % 4 civarındadır.
_46—
— G
GAZ
ic Frigen-ıl, Frigen-12, Frigen-22 gazlarını müşterilerin 50-80 kg.
civarındaki tüplerine doldurularak dağıtımı esnasında % 2 nisbetinde fire olabilir,
G A Z E T E
TAT Gazete ve mecmua birinci el baş bayiliğinden dağıtım esnasında
meydana gelecek firenin tesbitinde birçok etkenler rol oynamakta­
dır.
1 — Baskıyı yapan makinalarm özellikle (Numaratör hataları
nedeni ile 50lik desteler 46-47-48-49 adet olarak paketlenebiliyor).
2 — Nakliye esnasında meydana gelebilecek kayıplar ve
ranmalar.
3 — Paketler genellikle gece dağıtıldığında
vukua gelebilecek çalınma olayları,
yıp­
bırakıldığı yerde
4 — Yine paketlerin bırakıldığı yerde ıslanma olayları (Ani yağ­
murlar nedeni ile)
5 — Paketleme esnasında meydana gelebilecek kaçaklar.
6 — İadelerin almışı esnasında meydana gelebilecek kaçaklar.
7 — Yaymevlerine iadesi tesliminde daha önceden yapılmış an­
laşmalar mucibi günü geçmiş yayınların çıkması.
8 — Ulaşım esnasındaki muhtemel trafik kazalarının doğuraca­
ğı zararlar vb. Bütün bu hususlar gözönünde bulundurularak fire
nisbeti % 2 civarında olabilir.
G AZ OZ
İç Meşrubat imalinde, yükleme ve dağıtım sırasında, dolu şişelerin
patlaması ve kırılmasından, bayide uzun süre bekleme sonucu satılmayıp geri alınarak imha edilmesinden dolayı meydana gelecek za­
yiat nisbeti satış miktarı üzerinden %3 'e kadar normaldir. (Hem şişe
olarak, hem d e mamul olarak.)
Meşrubat imali sırasında, şişeye yapılan tazyik sonucu (Tazyiki
otomatik makinalarda ve sodalı makinalarda karbondioksit gazı ve­
rilirken meydana gelen basınç dolayısiyle) patlayarak şişe kırılma­
ları olmaktadır. Bu nispetler makinalarm cinsine, çalışma süratine
ve verilen karbondioksit gazının basıncına bağlı olmakla beraber
% 0,5 ilâ 1 arasında değişebilmektedir. (Makinanm doldurduğu şişe
miktarına göre). (Yalnız şişe firesi).
Yarı mamul hale gelen meşrubatta (Şurupta) şurupluk ile
dolum makinası arasında kalan yarı mamuller (Boruda kalan­
lar), cins değiştikçe yani sadeden meyvalıya geçtikçe, su tazyiki
ile dışarı atılarak temizlenir. B u arada şurubun terkibinde bulu­
nan tüm hammaddeler kadar (Şeker, benzoat, esans, limontuzu) za­
yiattır. Zayiat miktarı şurupluk kapasitesi ile şurupluk ile makina
arasındaki borunun çapı ve uzunluğuna bağlıdır. Gaz (Karbondi­
oksit) kaybı tüpün içinde basıncın azalmas ı sonucu kullanılmayan
kısım ve soda makinasmm veya otomatik dolum makinasınm valf­
larının komutası olan supapların teknolojik zayiatı olmaktadır ki,
makina tipine v e sürate bağlı olarak değişmekle beraber 25 kg.'lık
Karbondioksit tüpünde 1 ilâ 5 kg. olarak değiştiği nispeten modern
meşrubat fabrikalarında tespit edilmiştir. Daha iptidai tesislerde
bu rakam daha çok olabilmektedir. Karbondioksit tüplerini dol­
duran fabrikanın dolum şekli, dolum sırasında tüplere hava gir­
mesi sonucu ile ve aynı zamanda dolu tüplerin meşrubat fabrika­
sında uzun süre durması ile kaçırması sonucu ilâve fire meydana
gelmektedir. Sodyum Benzoat hava ile temas sonucu olarak (Am­
balaj şekli ile ilgili veya ambalajın uzun sürede sarfı sonucu ile yi­
ne hava teması neticesinde kullanılamaz hale gelir.) limon tuzu,
uzun süreli kullanımda, aktivite kaybına uğrar, bu ise kullanımı art­
tırır. Esans depolama sonucu tamamen veya kısmen kullanılamaz
hale gelebilir. Şurup filitrasyonu sırasında kâğıt veya toprak filitre
tipine bağlı olarak, şurup muhtevasına giren şeker, esans, limontu­
zu, benzoat gibi maddelerde filitrede kalan nim mamul olarak % l
ilâ 3 nisbetinde fire normaldir- Meyveli gazozlarda kullanılan mey~4 8—
ve konsantrelerini n ambala j ve depolanmasın a bağl ı olara k meydana gelebile n firele r mevcuttur .
Ayrıca yin e meyv e konsantrelerini n şuru
rasyon v e bor u kayıplar ı d a olmaktadır .
p terkibindek i filit -
it Sad e gazoz imalinde , sad e gazoz u oluştura n maddeleri n cinsle ri v e oranlar ı şöyledir :
Azami
Asgari
510 kg
6 kg
750 gr
2 kg
Toz Şeker
Limon tuzu
Sodyum Benzol
Sodyum Nitrat
560 kg .
10 kg .
2 kg .
2,5 kg-
.
.
.
,
Esans içi n yağ ; uça n ya ğ ise , asgar i 350 gr. azam i 450 gı.; ekst rak tip i ise , asgar i 4 kg . azam i 5.5 kg .
1000 İt . şurub u premiks i makined e gazo z halin e getirebilme k
için asgar i 50 kg. azam i 60 kg. karbondioksit; sattörlü makined e ise
asgari 60 kg., azam i 100 kg. karbondioksi t gereklidir f
1000 İt . şuru p genelde ,
5000 İt , mamu l iad e eder .
4000 İt . s u v e karbondioksi t il e karışı p
Mamul şişelenme k üzer e dolum a girerke n muhteli f yerlerd e
% 2-3 zayiat verir . Dah a sonr a verebileceğ i fir e v e zayia t oran ı dolum makinelerini n tiplerin e gör e değişir .
GIDA MADDELER
İ
(KURU)
Yaz aylarınd a
fire nisbetler i
it Kur u barbunya
Kuru mercimek
Bulgur
Makarna
Nohut
Pirinç
% 2-2,5'a kada r
% l' e kada
r
% 2'e kada
r
% l' e kada
r
% 2'e kada
r
% l' e kada
r
Kış aylarında
fire nisbetler i
%
%
%
%
%
%
0,5'a kadar
0,5'a kadar
0,5'a kadar
0,5'a kadar
0,5'a kadar
0,5'a kadar
İt Pirinç ve bakliyat gibi emtia, taşıma, bekleme, tahmil ve tahliye
esnasmda normal' şartlar altında %1 'e kadar fire ve zayiat vermesi
normaldir.
it Nohut ve fasulyenin nakliye firesi % 1 ,5'dur. Muhafaza firesi
de 6 ay için % 1 civarındadır. Şayet muhafaza 6 aydan az olduğu
takdirde % 1 firenin orantıya göre ayarlanması gerekir.
Fasulye :
1)
Bekletilmeden toptan satışlarda fasulyenin fire durumu,
yetiştirildiği bölgeye göre değişik durum arzeder. Karade­
niz havalisi (Düzce ve Adapazarı dahil) mahsulü yumuşak
fasulyede % 1- 2 nispetinde fire olur. Anadolu havalisi mah­
sulü olan sert fasulyede fire olmaz.
2) 1
yıl bekletildikten sonra yapılan toptan fasulye satışlarında:
a) Karadeniz havalisi mahsulünde % 3-4 ,
b) Anadolu havalisi mahsulünde %
2
nisbetinde fire olur.
•Yeşil Mercimek :
1)
2)
Bekletilmeden toptan satışta fire söz konusu değildir.
1 yıl bekletilmesi halinde % 1 fire olur.
Nohut :
1)
2)
Bekletilmemesi halinde fire söz konusu değildir.
1 yıl bekletilmesi halinde % 1 fire olur.
Kalburlanma esnasındaki fire durumu:
1) Fasulyede %3- 4 nispetinde,
2) Pirinç arızi halde kalburlanır, içindeki yabancı maddeye gö­
re fire durumu değişir. % 5-10 nisbetinde olur.
3) Yeşil mercimek, Ankara havalisi mahsulünde % 6-8 , Yoz­
gat ve Kayseri havalisi mahsulünde % 3-5 nisbetinde fire olur,
4) Nohutta % 3- 4 nisbetindedirit Pirinç ı % 1 boş çuval darası kaydı, % 2 'si paketlenirken olmak
üzere toplam % 3 nisbetinde fire verebilir.
Dermason Fasulye : Paketleme esnasında %
verebilir.
— 50 —
1 nisbetinde fire
Nohut
:
Paketleme esnasında % 1 nisbetinde fire doğabilir.
Bulgur : Paketlenmesi sırasında % 2 nisbetinde fire verebilir.
Yeşil ve Kırmızı Mercimek : Paketlenmeleri esnasında % 1 ile
% 2 arasında fire verebilir.
Barbunya : Paketlenirken
% 1 nisbetinde fire verebilir.
Kırık Pirinç : % 1 çuval darası kaydı, % İ l de paketleme esna­
sında olmak üzere % 2 nisbetinde fire verebilir,
G O F LE T
fa
Gofret imalâtı sırasında % 30 civarında fire ve zayiat olabilir,
fa Bisküvi ve gofret imalâtında mamulât firesi olarak % 1 , 5 - 2 ,
hammadde firesi olarak % 6-8, ambalaj firesi olarak % 3-4 olmak
üzere toplam %10 5 - 14 oranında fire meydana gelebilir.
?
GÖMLEK
v e
PİJAMA
fa Gömlek ve pijamaların kesimi, dikimi esnasında doğabilecek
fire nisbeti, kumaşın cinsine, enine, çizgili veya ekoseli olmasına gö­
re % 10 ile % 15 arasında değişiklik gösterir.
GÖZLÜK
fa
Gözlük
Gözlük
Gözlük
Gözlük
CAMI
camı ithalinde
çerçevesi toptan satışında
camı toptan satışında
çerçevesi ithalinde
% 2-3
%2
%2
%2
nisbetinde fire vermesi normaldir.
Gözlük camı ve çerçevesi için kabul edilen fire her envanterde
(yıl sonu yapılan sayım) nazarı itibare alınır.
fa 1) Gözlük camlarının yurt içinde muhtelif sebeplerle yapılan
nakil ve paketleme dolayısıyla fire nisbetinin % 5-6 civarında,
2) Göziükçülerin perakende satışlarında, camların
kesilerek
— 51 —
çerçeveye monte edilmesi için yapılan çeşitli işçilik safhalarında
ortalama fire nisbetinin % 20 civarında olması normaldir.
ir
Gözlük çerçevesi :
Gözlük çerçevesinde işçilik esnasında % 15 nisbetinde fire or­
taya çıkmaktadır.
GÜBRE
lir Kompoze, Üre, Kalsiyum, Amonyum Nitrat, Amonyum Sülfat;
T.S.P' (Triple Süper Fosfat), Kükürt gibi gübre emteasmm gemi ta­
şımaları neticesinde meydana gelebilecek fire oranı azami % 2 ola­
rak belirlenmiştir.
GÜBRE
H A M U L E S İ
ir Gübre hamulesinin deniz yolu ile nakliyesi esnasında doğabi­
lecek fire nisbeti azami %2 civarındadır.
GÜL YAĞ
I
ir Müstahsillerden alman gülyağmm ihracı için yapılan filtraj
ve bunların muhtelif ölçülerdeki ambalajlanması sırasında gülyağı
% 2'ye kadar fire verebilir.
G Ü M Ü Ş
ir Ham gümüş olarak tepsi, tabak, şekerlik, vazo, şamdan, kaşık
v.s. fason yaptırıldığında polisaj esnasında % 4 ile % 6 civarında
fire ve zayiat meydana gelebilir.
_H
—
H A L A T
ir Katranl ı halat (korda ) depod a bekletilm e süresind e ilk 6 aylık
devrede % 7 ilâ % 10 civarında fire verebilir . Bu süre sonunda kordanm tamame n kurumu ş olmas ı nedeniyl e herhang i bi r fire v e zayia t
vermesi mümkün değildir .
HALI
• DUVARDA
N DUVAR A MAKİN A HALIS I
— Duvarda n duvar a makin a halılarını n döşenmesinde n mütevel lit % 7 oranında fire vermes i normaldir— Yin e b u cin s halıları n imalâtta n çıktıkta n sonr a gere k fabrik a
deposunda v e gereks e satı ş mağazas ı deposund a beklerke n yaklaşı k
% 4 oranınd a çekm e yapmas ı mümkündür . B u ora n alt ı latek s il e
kaplanmış halılarda' % 5 -6'ya kadar çıkabilir .
— Normald e 40 0 x 2000 metr e boyutlarınd a ola n halını n kesim es­
nasında % 1- 2 oranınd a fire vermes i mümkündür.
— Duvarda n duvara v e diğe r makin e halılarının müşteriy e teşhir i
esnasında açılıp , kapatılması , sıca k yerd e bulunması , soğu k orta ma geçmes i esnasında alt tabakay ı teşki l ede n Latek s genleşme­
sinden dolay ı % 1- 2 nisbetind e fir e vermes i mümkündür.
ir Halıları n müşteriy e teşhir i esnasınd a açılıp , kapatılması , sıca k
yerde kalması, yerde seril i durmasınd a herhangi bi r şek'lde fir e fermesi bahi s konus u değildir .
Ancak metr e il e alını p satıla n halıları n yıkanmaları sonucu % 2
ilâ % 3 nisbetind e fir e vermes i mümkündür.
53 —
* • İPE K HALI
1 m2 8-10 No. ,1u Hereke ipek halıya 5.000 gr. ile 6.00Û gr. ipek kullanılması gerekir Fire Gr
4.500 gr . düğümlü k %
250 gr . inc e atkılı k —
250 gr . kalı n bo y atkıs ı —
100 gr . çözgülü k %
67
—
—
33
3.015 gr.
330 gr.
3.345 gr .
1 m2 halıd a kala n ipe k miktar ı 2.655 gr . olu p fir e v e zayia t
oranı % 55,80 dir .
* YÜN
, PAMUK HAL I :
A) Nakliye-Amba r Fireleri :
a) Yü n ipliği ha m maddes i fireler i :
1) Taşrada n gele n yün , yapak , t'ftik , kasapbaş ı v e çora p
açmtısı yünü n nakliy e firesini n % 3-5,
2) B u maddeleri n amba r firelerini n %
edilmiştir.
2 olacağ ı tesbi t
b) Yü n ipliğ i fireler i :
1) Taşrada n gele n yü n hal ı ipliklerini n merkezdek i an a
ambara nakliyelerind e bütü n mevsimlerd e % 2 fir e verebileceği ,
2) Y ü içind e ambarda n geçe n boyal ı v e boyası z he r nev i
yün hal ı ipliklerini n amba r firesini n ortalam a % 3 olacağı ,
3) Merke z ambarlarında n taşradak i imalâ t ambarların a
yapılacak yün ipliklerinin nakliye , tahmi l ve tahliyesinde % 3 f're verebileceği,
4) Hal ı yün ipliklerini n tezgâhlar a intikalinde n mamu l halı haline gelincey e kada r % 4-5 nisbetinde fir e verebileceği ,
5) Hal ı imalât ı içi n yukarıd a bel'rtile n safhalarda n geçe n
yün ipliğini n hal ı imalin e gelincey e kada r vereceğ i TOPLA M fir e
nisbetinin (Boyam a fireleri hariç ) % 12-13 olabileceği tespi t edilmiş tir.
54 —
B)
Yapak Yıkama Fireleri :
Halı ipliğinde kullanılan yapağıların sebil, veya İç Anadolu, Ege,
Şark, Trakya mal ı gibi çeşitl i bölgelere ait olması, yapağının kalın
veya ince elyaflı, çok kirli, çakıldaklı, gömlek veya döküntü gib i
hususiyetleri randımana etki etmektedir. Bu hususlar dikkate alın­
dığında;
1) Kirli yapağı yıkamasında % 45-55 arasında temiz ya­
pağı elde edilebileceği tesbit edilmiştir,
2) Kirli yünden elde edilen temiz yün tesbit' gayet; güçtürKirli yün denen tabak yününün çok veya az kireçli olması, temiz
veya çok kirli olması, yıkama şeklindeki çeşitlilikler, yıkanmadan
yalnız toz çarkından geçirilerek kirecinin alınması gibi çeşitli fak­
törlere göre elde edilen tem'z yün randımanları çok değişik rakam­
lar arzetmektedir. Buna göre yıkama sırasında:
a) Kırkım kuzu yünü % lü-20
b) Kirli tabak yünü % 20-40
c) Toz çarkından geçirilen kirli yünlerin % 18-20 arasında fire
verebileceği tesbit edilmiştir,
C)
Yün ipliği Harman Randıman Firesi :
a) Yün ipliği yapmak için hazırlanan, harman, yıkanmış ya­
pak, güz yünü, kasapbaşı, yün, çorap açın tısı yü n ve tarak altı gib i
tâli hasılattan meydana gelmişse, harman bünyesindeki ha m mad­
delerin değişik nisbetlerine göre % 70-90 arasında yün ipliği elde
edilebileceği,
b) Hazırlanan harman, yalnız yıkanmış yapağı ve yünden te­
şekkül etmişse harman bünyesindeki yün yapağı nisbetleri ve bun­
ların elyafının uzun ve kısalığına göre % 80-90 yün ipliği elde edile­
bileceği tesbit edilmiştir.
c) 1 —- Hazırlanan harman, % 80 Anadolu yapağısı % 15 kuzu
yünü veya bes ; yününden teşekkül ettiği takdirde, yoluk ve tarak
altı gib i tali k ı s ı l â t nisbetini n % 5-8 arasında olabileceği,
2 — ti a zırlanan harman, % 30-60 nisbetinde yapağıdan ol­
duğu takdirde yoluk, tarak alt ı gibi tali hasılatın % 15 yükselebile­
ceği,
3 — Tarak alt ı v e Yoluk gib i tali hasılat satışa arz edilmeyerek % 75-80 eksiği ile harmana katıldığı için ayrıca hasılat kayna­
ğı olarak mütalaa edilemeyeceği, tesbit edilmiştir.
D) Boyam a Fireleri :
Yün iplikleri n boyanmas ı esnasınd a vereceğ i fir e b u ipliğ i mey dana getire n yapa k v e kasapbaş ı yünü n sıca k s u vey a sodal ı s u il e
yıkanıp yıkanmadığına , harman a gire n maddeleri n nisbetlerin e gö re fire nöbetinin asgar î % 8, azami % 15 olabileceği tesbi t edilmiştir .
E) Hal ı İmalinde Kullanılan Pamuk İpliği Firesi :
1) Gere k çile, gereks e bobi n halindek i pamu k ipliklerini n kat lama v e bükümlerind e % 5'e kadar fire verebileceği ,
2) Katlanı p bükülere k atk ı v e direz i haline getirilmi ş pamu k
ipliklerinin tezgâh a intikâlin e kada r % 3 fire vereb'leceği , tesbi t edil miştir.
F) Tal i Hasılatı n Sarfiya t Kabu l Edilmes i :
Son yıllard a kırpık , çekint i v e saçakları n bedelsi z olara k işçiy e
bırakılması teamü l halin e gelmi ş olduğ u cihetle , kırpık , çekint i v e
saçağın tal i hasıla t olara k değerlendirilmeyi p sarfiya t olara k kabu l
edilmesinin gerekeceğ i tesb« t edilmiştir .
G) Hal ı Yıkam a Fireler i
a) İspart a tipi halıları n yıkanmasında % 2-3 arasında fire vere ceği,
b) İnc e halılard a yıkam a çekm e firesini n %
tesbit edilmiştir .
3 olabileceği ,
H) İspart a Tipi Halılarda Yün ve Pamu k İpliğ i Sarfiyat ı :
İsparta tip i halıları n çeşitl i kalitelerind e aşağıdak i ortlam a miktarlarda yün ve pamu k ipliği sar f edildiğ i tesbi t edilmiştir :
Halı; Cinsleri fiyat
Yün İpliği Sar - Pamu
ı Kg - Atk
85.800 Düğüml ü Halüar için
85.000 Düğüml ü Halılar için
82.500 Düğümlü Halılar için
78.000 Düğümlü Halüar için
75.000 Düğümlü Halüar için
72.000 Düğümlü Halüar için
3.500
3.300
3.100
3.000 i.
2.900
2800
I) İnc e Kalitel i Halıla r ve Yü n Halılar
k İpliğ i Sarfiyat ı
ı kg . Çözg
ü kg.
1.000
1.000
1.000
000
1.000
1,000
0,900
0,900
0,850
0,850
0,800
0,800
:
Son yularda, bölgede atkısı ve çözgüsü yün halüar üe ince kalite li halıla r dokunmay a başlanmıştır. B ü halüara sar f edile n ilme , atk ı
— 56 —
ve çözgü miktarlar ı ile bunlarda n tâl i hasıla t olara k elde edile n kır pık, çekinti saça k miktarlar ı aşağıdak i cetveld e tesbi t edilmişt'r .
a)
Atkısı, çözgüsü pamu k ipliğinde n ola n Halılar :
Halı cinsi Yü n ipliği kg. Çözg ü Atkı kg. Kırpık-Çekint i kg. Saça k kg.
40X50
40X40
32X40
30X30
50X50
60X60
4,5-5
4,5
4
3,5
5,5
5,5
0,850
0,850
1.000
1.000
1.100
1.000
1.750-2
1.600
1.600
1.250
2.250
2.500
1,250
0,900
0,900
0,800
1,500
1,750
0,200
0,250
0,250
0,250
0,250
0,250
b) Atkıs ı ve çözgüs ü % 100 yün ola n Halılar:
Atkısı v e çözgüs ü yü n ipliğ i ola n 30x40 - 34x44 - 30X50 kalite li halılard a (Atkı-çözg ü dahil) bi r metr e karesin e 5 kg . yü n ipliğ i
kullanıldığı, b u halılarda bi r metre karede n 250 gr. saçak , 1 kg. kırpık v e çekint i çıktığı ,
c) Gere k ince halılarda , gereks e % 100 yün halılard a eld e edi len saçak , kırpı k v e çekint i bedelsi z olara k işçiy e bırakılmakt a ol duğu,
d) Gene l olara k yen i dokum a bölgelerind e v e yen i öğrene n iş çiler tarafında n dokuna n halılarda , yukarıd a tesbi t edile n yü n v e
pamuk ipi'ğ i sarfiyatlarınd a norma l miktarla r dışınd a % 5-10 arasında ayrıc a bi r zayia t vermesini n norma l olduğu , tesbi t edilmiştir .
ir Dok u m asız ye r halılarını n döşemesind e döşene n yeri n şeklin e
göre % 2 3 civarında fir e v e zayia t verilebilir .
H A Y V A N YEMLER
İ
ir Aşağıd a isimler i yazıl ı hayva n yemlerini n satı n alınmasından ^
işletmeye gelincey e kada r satılmas ı sırasınd a meydan a gelebilece k
fire oranlar ı hizalarınd a gösterilmiştir .
Razmol
Kepek (Kırmızı )
Kepek (Kuru )
Kepek (Çıplak )
Kepek
Yağlı küsp e
57 —
% 0.3
%\ 0.3
% 0.1
% 0.7
% 0.3
% 0.5
Arpa
Yulaf
Kırıntı
Kırma
Toz
Keten Küspesi
Tavuk yem i pele t
Piliç yem i pelet
Civciv yem i Pele t
Süt ineği yem i pele t
Civciv yem i toz
Piliç yem i to z
Tavuk yem i to z
Ex. Ex . u n (Çuval )
Lux u n (Çuval )
Tekkulak (kırmızı )
Süt ineğ i ye m to z
% 0.2
% 0.2
% 0.2
% 0.2
% 1
% 2
% 0.3
% 0,3
% 0.3
% 0.3
% 0.2
% 0.2
% 0.2
%\ 0.2
% 0.2
% 0.3
% 0.2
Ancak bunla r norma l firelerdir . Nakliyeni n yapıldığ ı vasıta ,
ambalajlama v e naki l esnasınd a gösterile n ihtimam a gör e norma l
fire nisbetlerind e değişmele r olabilir .
ir Ye m sanayiinde hammadd e olara k kullanıla n balıkla r hams i v e
istavrittir. Hamsini n fir e oran ı ortalam a % 70, istavritin fir e oran ı
ortalama % 85'tir.
Kemik ise , hayva n yem i halin e gelincey e kada r % 40-50 civarın da fir e verebilir .
H E L V A
ir Helv a imalind e kullanıla n glikozu n verebileceğ i fir e nisbet i %
15-18 (yüzd e onbeş-onsekiz ) arasındadır .
Her nev i helvanı n he r mevsimd e perakend e satışınd a husul e
gelen zayia t nisbet i is e % 2-3 (yüzd e iki-üç ) arasınd a bulunmakta dır.
İr Helv a imalinde % 2-4 civarında fir e olabilir .
ir
Tahin Helvas ı ve Bal :
Tahin helvas ı imalâ t ve ambalajlamasında , tahini n işleni p şişe lenip konserv e edilmesind e % 1-2, balı n işleni p kavanozlanmasınd a
% 4-5 civarında fir e v e zayia t olabilir .
— 58
HİDROLİK
FREN
YAĞİ
fa Fıçılı Hidrolik fren yağı nakliyesinde taşıma hasarı dışında fıçı
açılmadığı sürece hiçbir fire ve zayiat düşünülemez..
HİNDİSTAN
CEVİZİ
lir Taze Hindistan cevizi yaş meyve olarak mütalâa edildiğinde»
katedilen yolun uzunluğu, hava ısısının değişimi gibi nedenlerle %
15' e varan fire verebilir, Fire ııisbeti dış görünümünden değil, içi­
nin yeşillenmesinden anlaşılır.
H U B U B A T
fa
B u ğ d a y :
1) Buğdayın temizlenme esnasında bünyesindeki yabancı madmelerin miktarı kadar fire ve zayiat verir. Bunun dışında öğütülme
esnasında her hangi bir fire ve zayiat bahis konusu olmayıp buğda­
yın nem kazanması suretiyle ağırlığı artabilir.
2) Un ve irmik imalinde yabancı maddeler taş, toprak, fiğ, karamıl v.s.'den oluşur.
3) Buğdayın fabrikalarda * un haline gelirken yıkanma ameli­
yesi ; «esnasında almış olduğu nem ve ayrıca sert buğdaylara verilen
sudan mütevellit ağırlık artışı buğdayın cinsine ve bünyesindeki ru­
tubet miktarına göre değişebilmekle beraber ortalama olarak % 1- 2
civarında bir artış meydana., gelebilir.
1
fa 1 ~— Aşağıdaki yüzdeler, buğday bünyesindeki yabancı madde
nisbetine ve buğdayın normal veya fazla kırıklı olmasına göre de­
ğişir.
2 — Temizlenmiş buğdaydan % 80 un (8 0 randımanlı), % 21 ke­
pek, razmol alınır. 8 0 randımanlı unlarda ekseriyetle bonkalite çe­
kilmez. Arzu edilirse % 1 civarında alınabilir. (Bu piyasada çift sıfır
tek sıfır tab.r edilir o takdirde buğdayın cinsi ve verimine göre
%. 79-95,5 im ve % 1-1 ,5 bonkalte alınabilir.
Bonkalitü alındığı takdirde, takriben % 79,5 un ve 21.5'e kadar
razmol ve kepek alınır (yani 10 0 kg., temizlenmiş buğdaydan rutu­
bet farkı ile beraber 10 1 kg. civarında, un ve tali hasılat alınabilir.)
3 — Buğdayın cinsi ve kalitesine göre : temizlenmiş buğdaydan
-59
% 7 4 - 7 6 takribe n 74-7 6 randıma n un , % 5 bonkalite , % 21 razmol
kepek eld e edilir .
4 — Gıda nizamnamesin e göre , çavda r nisbet i buğdayı n bünye sindeki çavdarl a birlikt e % 10'u aşamaz . Buğdayl a berabe r kırılır .
Ayrıca bi r yan ürü n vey a fir e mevzu u bahi s değildir .
5 — Un 74/7 6 randımanl a çekildiğind e takribe n 8 0 randımana
kadar (yan i % 5-6) ikinci kalit e u n verir, buna bonkalite denir .
Un fabrikasınd a imalât a verilme k üzer e dökm e olara k kam yonla sevkedile n buğda y v e çavdarın , doldurma - boşaltm a v e nakl i
sırasında norma l şartlard a verebileceğ i fir e nisbet i % l'i geçmez .
it Buğday , kepe k v e razmolu n yıllı k fir e zayia t nisbet i takribe n
% 0,5 ilâ % 1 civarındadır. Ancak bu oran, bahsi edilen emtianın muhafaza edildiğ i yeri n durumuna , muhafaz a süres i içindek i hav a
şartlarına gör e değişebilir .
Buğday, kepe k v e razmolu n norma l şartlarl a doldurma , boşalt ma v e nakl i sırasınd a verebilecekler i fir e v e zayia t nisbetler i is e na kil vasıtasını n cinsin e (kamyon , traktör , demi r v e deni z yolu ) hav a
şartlarma, nakliyeni n dökm e vey a çuvall ı oluşun a gör e değişmekl e
birlikte, b u oranı n d a % l' e kada r olmas ı normaldir.
it B u ğ d a y
:
Normal v e baze n çif t aktarm a suretiyl e nakliy e esnasınd a v e
açıkta depolam a sebebiyl e buğdayı n verebileceğ i fir e v e zayia t ora nı % 1, 5 ilâ % 2'ye kada r normal kabul edilebilir .
it K e n d i
r Tohumu
:
Kendir tohum u azam i % 3'e kadar , İstanbul'd a deni z kenarın daki bi r depoda çuvall ı olara k muhafaz a edile n kendi r tohum u ise ,
Ağustos-Eylül aylar ı içind e dah a fazl a fir e vereceğinden , böyl e yer lerdeki fire nisbet i % 5'e kadar yükselebilir.
it K ü s p e
:
İstihsal edildiğ i il k ayd a % 3, müteaki p aylard a % 1-1,5 arasın da, mal aynı yerde kalıp üzerinde n bi r yaz geçerse % 5'e kadar fire
verir. Anca k bütü n yekû n nisbet i % 10'u geçemez.
• Ç e l t i k
:
Çeltik harmandayke n hav a şartlarını n müsai t gitmemesinde n
ötürü ıslanan çeltikler kurutulduktan sonra % 15-25 oranında fire
verir ve eski durumuna göre evsafından kaybedeceği için, alacağı
şekle göre değeri de % 20-40 oranında düşer.
H U E D A L A R
Hurda emtianın oksidasyon (pas) kurum., toprak ve kireçlenme,
yükleme, boşaltma, nakliye v.s, aşağıda bildirilen durumlar neticesi
verebileceği fire nisbetleri:
1)
2)
3)
4)
5)
6)
7)
8)
9)
10)
11)
12)
Hurda bakır (mutfak eşyası, tencere, kazan v.s.)
1,5-2
Hurda alüminyum (mutfak eşyası, tencere
kapkacak, otomobil karoserilerinden ve muhtelif
% 1,5-2
motor ve makinalardan çıkma)
% 1 -1,5
Hurda sarı (pirinç) ve tornadan çıkma sarı talaş
Hurda kızıl (bronz) ve tornadan çıkma kızıl talaş % 1 -1,5
% 1
Hurda pik (döküm)
Hurda teneke (çöplükten toplanmış muhtelif
% 5
teneke, boya ve konserve kutuları)
% 2
Hurda demir
% 1,5
Hurda kurşun
% 2,5
Hurda çinko
% 5
Hurda antimuan (ordubozan)
% 5
Hurda akü
% 7
Hurda naylon (plâstik ayakkabı eskileri)
ir Tenek e hurdası, çelik ve pik talaşı, köylü toplama hurdası ka­
porta parçaları, eski sobalar, eskimiş variller ve ithal hurdaları ark
ocaklarında işlenmek üzere fabrika dahiline gelinceye kadar ve fab­
rika dahilinde aşağıda hizalarında gösterilen miktarlarda fire vere­
bilir.
1) Boşaltma, yükleme ve taşıma firesi %
01
2) Tufa l firesi %
02
3) Stoktaki hurdaların oksidasyon firesi
% 02
4) Toprağa karışma firesi
% 01
5) Ocağa geri verme firesi %
01
8) a) imalât firesi
% 01
b) Metal olmayanlarda (plâstik, çöp,
paçavra) %
03
HURDA
ir
DEMİR
1) Hurda demirin dış kenarlarının uygun pres ve makas kulla— 61 —
nılarak kesilmes i sırasınd a art a kala n parçaları n şeki l v e büyüklü ğü ço k değişi k olacağ ı cihetl e ortay a çıkaca k arayı ş hakkınd a he r
vakit geçerl i bi r raka m verilmes i mümkü n değildir . He r part i hur danın ayr ı incelenmes i gerekir .
2) Kenarlar ı uygu n pre s v e maka s kullanara k kesile n saçla rın soğu k düzeltilmes i sırasınd a silm e ameliyesind e kayd a değe r bi r
fire sö z konusu değildir.
3) Sıca k haddelem e suretiyl e silm e yapıldığında :
a) Hurd a demiri n üzerindek i oksi t tabakas ı kalınlığın a
bağlı olara k değişme k üzer e % 10 civarında tufa l fires i
ortaya çıkar .
b) Standar t boyd a (6 mt ) imalat a teşebbü s edildiğind e
% 15-20 civarında ıskart a çıkabilir . B u artı k demirle r
esas demi r fiyatının 1/3'üne satılabili r v e izabed e değer lendirilebilir.
4) Sa ç levhaları n depoy a almış ı il e satış ı sırasınd a norma l
şartlar altınd a ortay a bi r fir e çıkmaz . Sadec e tart ı fark ı olabilir .
ir İnşaa t demiri , kalı n saç , profil , mi l gib i hurd a demirle r imalât ta kullanılmada n satılırs a % 1 ilâ % 2 nisbetinde fir e v e zayia t ve rir. İmalatta kullanılırsa bunu n tesbit i imkânsızdır . Çünk ü % 5 fire
ve zayia t verdiğ i gib i imalâtı n şeklin e gör e % 25 hatta % 40 dahi
fire v e zayia t olabilir . İmalâtta n arta n fir e halindek i hurd a demir ler hurd a bedelinde n % 30 eksiğine değerlendirilir .
HURMA
ir Hurmanı n nakliye anınd a % 6 civarınd a fir e v e zayia t verebile ceği tesbi t edilmiştir .
— 62 —
- I I
I T R İ Y A T
ir
Kolonya Losyon, Parfüm *
,
Kolonya,, losyon, eau de toilette parfüm imalatı, doldurma, nak­
liye, sevkiyat ve alım-satımı aşamalarında meydana gelebilecek fire
ve zayiat nisbetleri şöyledir:
a)
Gerek Tekel İdaresinden alkol alımı esnasında, gerekse sa­
tın alman bu alkolün firmaya nakli sırasında % 3'e kadar.
b) ; İmalât safhasında % 5'e kadar.
c)
Cam ve plâstik şişelere doldurmada % 2,5'e kadar.
d)
Mamul malın sevkiyatı sırasında % 2'ye kadar,
e)
Ayrıca cam ve plâstik şişelerin kırık ve kusurlu çıkma se­
beplerinden % 3'e kadar,
f)
İmalât safhasında esans zayiatı % 2'ye kadardır.
I T R İ Y A T DEPOLARIND
A
ir Itriyat depolarında toptan ve perakende satılan muhtelif cins
emtianın (miadlı emtia olmadığı için) ortalama % 1 (yüzde bir) 'e
kadar fire ve zayiat vermesi normal kabul edilebilir
î Ç
Ç A M A Ş I R I
ir Fanila, don, kaşkorsenin dışarıda yaptırılmasında kasar ve ütü
firesi % 3 ilâ % 6, konfeksiyon firesi % 10 ilâ % 20 oranında olması
normaldir. Sakat durumlarda ise kumaşın dokunduğu makina ve
kullanılan ipliğe göre değişir. Bu miktar piyasada % 5 ilâ % 1.0'a
kadar kabul edilir.
63
• Pamu k ipliğinde n fanil a ima l edilirke n numaralar ı aşağıd a be lirtilen pamu k iplikler i hizalarınd a gösterile n miktarlard a fir e v e
zayiat verebilir .
6/1 no.lu iplik ortalam a %
12/1
»
»
»
%
16/1
»
%
20/1
»
»
%
24/1
»
»
»
%
30/1
»
»
%
36/1
»
%
40/1
»
%
50/1
»
»
»
"%
İÇKİLİ LOKANT
• İçkil
6-7
5-6
5-6
5-6
4-5
4-5
4-5
4-5
3-4
A
i v e müzikli bir lokantada içki v e yeme k firesi mevcuttur .
1 — Hazırlanan mezelerin yenmeyi p bozulması,
2 — Bazı müşterileri n parasın ı ödemede n kaçması ,
3 — Çarpışm a sebebiyle barda k kırılması , içkileri n dökülmesi ,
4 — Bazı sebeplerl e müşterileri n iadesi , vs . sebeplerl e yeme k fi resinin % 5-8, içki firesini n is e % 5-10 arasında olmas ı normaldir.
ir İçkil i lokantalarda meşrubat , içki v e diğe r içecekle r işyerin e ta şınma, servis v.s . nedenlerle % 8-12, he r türlü yiyecek maddes i işyeri ne taşınm a servi s v.s . nedenlerl e % 7-10 fire v e zayia t verebilir .
İLÂÇ
ir İlâ ç imalâtınd a kullanıla n talk , nişasta , steared e d e mağnez i v e
ispirto (alkol ) meydan a gelebilece k fir e miktarlar ı aşağıy a çıkarıl mıştır.
Talk içi n
Nişasta içi n
Stearede de mağnezi için
İspirto (alkol ) içi n
%
%
%
%
2
2
2
8-10 nisbetind e fir e verebilir .
İNŞAAT MALZEMES
İ
ir Kum
, çakıl, torb a kireç, tuğla , asmolen , birike t v e künk , depolama dahi l satı ş mahallin e kada r asgar î v e azam i :
Kum, çakı l
Torba kireç
Tuğla, asmolen , biriket , künk
nisbetinde fir e verebilir .
it K i r e
% 5-% 6
% 2-% 3
% 2-% 4
ç
Öğünmüş kire ç topta n satışlard a % 5, perakend e satışlard a %
10 civarınd a fir e v e zayia t verebilir .
it K i r e m i t
:
Kiremidin depolam a v e satışında n mütevelli t verebileceğ i za­
yiat nisbet i ' < 8'e (sekiz ) kada r norma l kabu l edilebilir .
it İma l edil--. ; tuğla , kiremi t v e asmolenleri n imalâtınd a % 10
(yüzde on ) fabrik a v e depolarda n mağazay a nakl i esnasındak i za yiat delikl i tuftla . kiremi t v e asmolenlerd e % 6 (yüzd e altı) , dol u v e
presse tuğlalard a is e % 3 (yüzd e üç)' e kada r norma l kabu l edilir .
Nakliyeden mütevelli t zayia t tatbika t v e teamül e gör e daim a
alıcıya aitti r Toptan v e perakend e satışlarda , depolam a zayiat ı %
5'e kada r no t uialdir.
İPEK D Ö K Ü N T Ü S
Ü
it İpe k döküntüs ü nevilerinde n ola n (kamçıbaşı ) v e (kelebek )
veya (deli k koza)'n m ihra ç maksadiyl e pres e makineler i il e amba lajlandıklarında, bunlar a % 5 ilâ % 6 nisbetinde şu ( verilmesi Zaru ridir. Verile n b u rutube t malı n preslenmesinde n itibare n gideceğ i
yere kada r nakli esnasınd a azalı p zay i olur .
İPLİK
it Havl
u
Ham pamuk ipliğinde n kaşarlanara k ima l edile n bi r havlunun
firesi takribe n % 18 ilâ % 20 arasındadır. Yan i 100 kg. kaşarl ı ipli k
fabrikaya verildiğind e 80 kg . kada r mamu l ma l eld e edilebilir . Fi rede kaybolan kısımla r şunlardı r :
1) Boy a ve sarg ı firesi ,
2) Çözg ü firesi,
3) Atk ı firesi ,
4) İmalât firesi ,
5) Konfeksiyo n firesi .
65
•ir Kard e imalâtınd a kullanıla n 100 kilo akal a 1 pamuğundan 84
kilo safi iplik , 15 kilo döküntü ve 1 kilo uçunt u v e rutube t hası l olur.
Ayrı ayr ı ifades i lâzı m gelirse , fir e miktar ı takrib i olarak :
% 4, 7
% 4, 8
% 2,5
% 1,5
% 2,5'tur.
Hallaç alt ı
Tarak alt ı
Kirli meydan
Üstüpü
Hava zayiatı
ir
D Bobinde n bobin e sarılırke n yü n v e senteti k iplikt e % 2 nis betinde,
2) Rutube t kayb ı sebebiyl e yü n v e senteti k iplikt e % l nis betinde,
3) Tüylenm e sebebiyl e yalnı z yünd e % 3, senteti k iplikt e yok tur.
4) Makined e çalışmad a hası l ola n saka t nisbet i yü n v e sente tik iplikt e % 2-3 arasında,
5) Apred e yü n v e senteti k iplikt e % 2 nisbetinde fir e normaldir.
ir Kundur a Bağı :
1) Kundur a bağ ı imalind e kullanıla n ekr ü pamu k ipliğini n
boyatılması halindek i (b u renkle r siyah , beyaz , kahverengi dir) fir e nisbet i % 8 (yüzd e sekiz) .
2) Mezkû r boyanmı ş iplikleri n makaray a aktarılmas ı ameliye sinde vereceğ i fir e nisbet i % 3 (yüzd e üç),
3) Sarılmı ş makar a halind e buluna n boyal ı iplikleri n dokun ma ameliyesind e vereceğ i fir e nisbet i % 2 (yüzd e iki) ,
4) Dokunmu ş ola n b u bağları n bilâhar e kundur a bağ ı halin e
getirilmesini temi n içi n yapıla n ameliyede n mütevelli t fir e
nisbeti is e % 2 olarak tesbi t edlmiştir .
it Sentet
k İpli k :
Poliester tekstüriz e poliami d orlo n vb . senteti k iplikle r gere k
tabii yü n gereks e pamu k iplikler i il e karıştırılara k örüldüğünd e
pratik olara k % 3-5 civarında fir e verir . To p boyama, fiksaj terbiy e
— 66 —
veya yalnız fiksaj terbiye ameliyeleri sırasında ortalama olarak % 4
fire verir.
Trikotaj makinalarmda sentetik ipliğin rahatça çalışması için
yağlanması gerekir, bu yağ da yıkamada zayi olur. Burada % 5-8'
lık bir kayıp meydana gelir, ancak bu kaybın fire olarak kabulü
mümkün değildir.
ir Dikiş ipliklerinde meydana gelebilecek fire nisbeti söz konusu
ipliğin kalitesine göre değişmekte olup, genel olarak 24/2 , 26/ 2 nu­
mara,
Tek kat ipliğin katlanarak çift kat haline getirilmesinde % 3
Bükümünde
% 3
Gaze yapılmasında %
5
Merserize yapılmasında
% 5
Kaşarlanmasında
% 8
Boya ameliyesinde %
4
Çileden bobin yapılmasında %
4
Bobinden makara ve masura yapılmasında
%3
civarında fire ve zayiat meydana gelebilir.
ir
Çorap
Naylon ve yün iplik olarak işletmeye girip örgü ve forma işlem­
leri yapılarak çorap olarak işletmeden çıkması halinde naylon ip­
lik % 4.-5, pamuk naylon karışımı erkek çorabı % 10 , akrilik - naylon
karışımı erkek çorabı % 10 , yün-naylon iplik karışımı kadın çorabı
% 1 0 civarında fire ve zayiat verebilir.
ir Dünya normlarına göre, k a m g a m iplikler % 18.2 5 rutubetli ola
rak fabrikadan satışa arz edilir. Dolayısiyle toptancı firmalara bu
norma göre t e s l i m edilmiş olması lâzımdır.
Kış aylarında normal hava rutubetine göre bu iplikler % 2 (yüz­
de iki) orariınia, yaz aylarında da % 4-5 (yüzde dört-beş) oranında
rutubet kay! • ^mesi normaldir.
Kamgan, (yün ve orlon) ipliklerin toptancı depolarında vasati
olarak % 3 ^ ü z d e üç) ve % 4 (yüzde dört) rutubet kaybetmesi ile
ağırlığından hu nisbette fire vermesi mümkündür.
ir
Eldiven
1) Yün eldiven imalâtında kullanılan iplikler, örme atölyeleri­
ne sargılı olarak geldiğinden bu konuda herhangi bir sargı firesi
67 —
bahis konus u değildir . Bununl a birlikt e yumakla r ambalajl ı olara k
tartıldığmdan, atıla n ambala j malzemesinde n dolayı , ayrıc a sargıl ı
yumaklar üzerindek i ya ğ v e rutubeti n zamanl a uçmas ı sonuc u %
1-2 civarında ,
2) Örm e safhasmd a % 3- 4 civarında ,
3) Mont e safhasında % 1-2 civarında,
4) Tüylendirm e safhasında % 1-2 civarında fir e meydan a gelir.
5) Üt ü safhasında bi r fire sö z konusu değildir .
Bu belirtile n fir e miktarların a saka t v e parçala r dahi l değildir .
it Senteti k elyafı n (naylo n muz ) muhteli f safhalard a verebileceğ i
fire v e zayia t nisbetler i :
İplik boyanırke n %
1
İplik sarılırke n %
2
İplik dokunurke n %2- 3 civarındadır .
it Tür k standartlarm a ai t 240-UDK/867.01'd e tayi n edile n standar t
atmosfer şartlar ı altınd a norma l kondisyonl u v e rutubetl i yü n ip liklerinden ima l edile n malla r için dokumad a ipli k firesi :
a) Hazırlam a safhasınd a (çözg ü çözümünde ) :
K a m g a m kumaşlarda
% 1-1,5
% 1,5-2
Straygarn kumaşlarda
b) Dokuma safhasında :
% 2-3
K a m g a m kumaşlarda
civarındadır.
Straygarn kumaşlarda
% 3-5
Terbiye Safhasında :
a) Tamamen yün, normal bükümde k a m g a m ipliklerden ma­
mul, yalnız boya ve apre muamelesi yapılan kumaşlarda fire % 4-7
arasında,
b) Yünden krep, onde, bukle, frize ve mümasili fazla bükümlü
kamgam, straygarn veya bunların karışımı ipliklerden imal edilip,
yalnız boya ve apre firesi % 8-12.
c) Tamamen yün straygarn ipliklerden imal edilip dink ve
şardon ile beraber boya ve apre yapılan kumaşlarda fire % 8-15
olabilir.
Toptan orlon satışında %
kündür.
0,5-1,5 civarında fire vermesi müm­
it Pamuk ipliği Türkiye'de brüt olarak satılmakta ve 40-45 kg.lık
bir çuvalda 1 kg. civarında bobin, çuval, naylon torba darası hesap
edilmektedir. Bu bir kg.'da % 2 fireye karşılık olmaktadır.
— 68 —
Pamuk ipliğindeki tabii rutubet örgü sırasında kaybolmakta toz
ve örgü fûrsi olarak % 6 civarında bir fire söz konusu olmaktadır.
Yani pamuk ipliğinden örgüde % 8lik bir fire mevcuttur.
Suni iplik ve poliamid (polyester) iplik net kilolu olarak satıl­
dığından a.ubalaj firesi sözkonusu olmamakta ve örgü esnasında
%2~3 fire 'm ydana gelmektedir. Suni ipliklerden orlon da net kilolu
olarak salı;inakta ve örgü esnasında % 5 civarında fire meydana
gelmektedn
Kumaşların boyama safhasında % 2 ilâ % 10 arasında (Kumaş
sanforize olacak ise % 10'a kadar fire verir).
Emprin e Metraj ve baskı safhasında
% 2 fire verir.
Ram (Kenar kesme) çizgi düzeltme safhasında % 2 fire verir,
Şardon (tüyleme) safhasında fire yoktur,
Fikse (ütü) safhasında fire yoktur.
it
Yün
1)
İplikte?
a — Dokumada iplikteki rutubet kaybından (kondisyonman) mütevellit % 3-4,
ta
Bobin üzerinde değerlendirilmeyen iplik artıklarından
ve işleme firesi olarak % 3,
„ Boyada % 4,
c
d — Fikse (Apre'de) % 4 civarında fire olabilir.
Sentetik
İplikte?
2)
it l
rinde
nuda
rının
a — Rutubet yoktur. Bunun yerine yağ kaybı olarak % 3,
b - Bobin üzerinde değerlendirilmeyen iplik artıklarından
ve işleme firesi olarak % 2-4,
c — Boyada % 4,
d
Fikse (Apre'de) % 4 civarında fire olabilir,
— Pn-asadaki ticari teamüle göre bobin darası pamuk iplikle­
düşü i rnekte, Straygar n ipliklerinde düşünmemektedir. Bu ko­
kesin b i r kaide bulunmayıp alınan bu ipliklerden bobin darala­
düşül un düşülemeyeceği tarafların anlaşmasına bağlıdır.
Sentetik ipliklerde ise, iplik, pamuk tesisinde çekilmiş ise bobin
darası düşülmez, yün tesisinde çekilmiş ise bobin darası düşülebilir.
2 — Do Kuma firesi, kullanılan ipliğin ve imal edilen kumaşın
cins v e kafilelerine göre değişmektedir. Bununla birlikte ortalama
% 5 civarınd a fire vermes i mümkündür.
Yün ipliğini n ne m kaybında n dolay ı verebileceğ i fir e miktar ı
takriben % 6-10, orlon ipliklerind e is e % 2 civarınd a olabilir .
• Peny e pamu k ipliğ i (No . 30/1 gibi ) üretimi , harman , halaç , ta rak, fiti l penyöz , rin g v e bobina j aşamalarınd a gerçekleştirilir . B u
işlemlerden sonr a pamukt a mıntık a v e kalitesin e gör e topla m ola rak % 24-25 nisbetind e fir e meydan a gelir .
•D
Kaşarl ı pamu k iplikler i (Kasa r safhasında ) %
(İplik numarasın a göre )
2) Merseriz e pamu k iplikler i (Merseriz e safhasında ) %
8-10
8-10
(İplik numarasın a göre )
3) Boyal
ı pamu k iplikler i (boyam a safhasında ) % 7- 9
4) Merserize-boyal ı pamu k iplikler i (boyam a safhasında ) %
10-12
5) Boyal ı senteti k iplikle r (boyam a safhasında ) % 3
6) Boyal ı pamuk-polieste r ipli k (boyam a safhasında ) % 6-8
(İplik numarasm a göre )
7) Boyal ı poliester-visko n iplikle r (boyam a safhasında ) % 6-8
(İplik numarasın a göre )
8) Gazel i pamu k iplikler i (Gaz e safhasında ) %
8-10
9) Pamukl u iplikte n ima l edile n havl u (Havl u imalâ t safhasında )
% 7
10) Büküml ü pamuk ve senteti k iplikle r (Bükü m safhasında) % 2-3
civarında fir e v e zayia t verebilir .
* Bobi n halind e tesli m alma n akrili k ipliği n çiley e alınmasınd a
% i, çil e halindek i akrili k ipliği n boyanmasınd a % 1,5-2, çil e boyal ı
akrilik ipliğin bobin e alınmasınd a % 2-3, bobi n halindek i ipliği n şar lolanmasmda % 3-5, bobi n halindek i boyal ı akrili k ipliği n kuk a ya pılması esnasınd a % 1-2 fir e vermes i normaldir .
Akrilik ipli k elyafta n ipli k halin e gelincey e kada r % 3-4 fir e ve rebilir.
Yün iplik , tiftik , kamgam , angor a ipli k boyal ı alındığ ı takdirde :
Rutubet fires i :
Aktarma (sarg ı firesi ) :
Dokuma ameliyesindek i fir e :
_70_
% 5
% 4
% 5
Mamulün konfeksiyon safhasındaki fire oranları ise;
Kazak v e blu z ;
Takma kol olduğunda
Reglan kol olduğunda
Elbise Triko olarak alındığında
Etek Triko olarak alındığında
Ceket Triko olarak alındığında
Süveter Triko olarak alındığında
% 18-20
% 5-7
% 20
% 10
% 18-20
% 20-25 civarınd a fire verir.
ir 30/1, 24/1, 20/1 türündeki ipliklerden üretilen, T. Şhort iplikleri
boyalı ve boyasız olmak üzere ikiye ayrılır. Her iki tür iplikten de
sözkonusu mamulleri elde edebilmek için geçirilen üretim safhaları
ve bu safhalarda doğabilecek fire nisbetleri aşağıya çıkarılmıştır:
Boyasız ipliklerden üretilenler, yuvarlak örgü makinalarında do
kunur. İplik dokunurken % 2-3 arası fire doğabilir. Ütülenerek ke­
sime hazır veziyete getirilen kumaşlarda kesim esnasında % 5-6 fire
vermesi normaldir.
ir 1-1 adet pantolonun dikimi ve overloğu için kullanılabilecek or­
talama dikiş ipliği miktarının 90-100 metre civarında,
2-1 adet çocuk pantolonunun dikimi ve overloğu için kullanıla­
bilecek dikiş ipliği miktarının 40-60 metre civarında,
3-1 adet normal mont dikim ve overloğu için kullanılabilecek di­
kiş ipliği miktarının 300-400 metre civarında,
4-1 adet kot yelek dikimi ve overloğu için kullanılabilecek orta­
lama dikiş ipliği miktarının 80-100 metre civarında bulunduğu, ay­
rıca dikiş ipliğinin kullanımı sırasında fire miktarı (bant olarak çı­
kıyorsa) % 2 (tekmakina olarak çıkıyorsa) % 5 civarındadır.
İT Elâstiki bandaj ve korse imalâtında pamuk ipliği ham bez ha­
line gelirken '
3, kaşarlanırken de % 4 nisbetinde fire verebilir.
İ S P İ R T O
İr İspirto'nun. ambar ve yol fire nisbeti %o 5 (binde 5) civarında
olabilir,
İYON EŞANJÖR
Ü
ir İyon eşanjörü (permatit olarak kullanılanlar) katı raçine yapı­
sında bulunduğundan bu maddeye ait bir fire mevcut değildir.
—K —
KADAYIF
it 1) Bi r çuval (71,5 kg.) 60-72 randıma n unda n 75 kg. civarınd a
çiğ kadayı f eld e edilebilir .
2) Eld e edile n b u çiğ kadayıf , kızarmı ş rul o kadayı f halin e ge tirilip kutulandığmd a :
a) Pişm e nedeniyl e % 25,
b) Kırılm a ve ufalanm a nedeniyl e %
zayiat verebilir .
5 civarınd a fir e v e
KÂĞIT
it Farmakop i bastırılmasında kâğı t sarfiyatınd a matbaac ı lehin e
% 2 fir e hakk ı tanınır .
it Matbu evrakı n bası m v e cil t işind e tesbi t edilebile n kâğı t fir e
nisbeti, o işi n mahiyetine , şekline , rengin e v e tekni k hususiyetin e
göre % 2 ilâ 10 arasında değişebilir .
it İmalâtçıları n İzmitte n bobi n olara k aldıklar ı kâğıtları n kanc a
yarası, patla k vey a kesm e firesi :
Nakliyede norma l şartlarda ambala j durumuna gör e % 3 kadar
fire olabilir . Ancak , ambala j parçalanmasında, ambalaj a kanca geç mesinde yüklem e v e boşaltmad a iy i sarılmadığ ı içi n yağmurl u ha valarda fireni n ço k yükse k nisbetler e çıkmas ı muhteme l is e d e b u
normalin dışındak i öze l durumla r için öze l bi r zabı t tesbit i gerekir .
Bobin halindek i sülfi t birinc i hamurda n kâğıt , karto n kraft ,
hutbak, ya ğ kâğıtlarını n kesili p paketle r halin e getirilmes i sırasınd a
% 1 ilâ % 1,5 nisbetinde fir e olabilir , bobinler hasarlı olduğu takdirde
bu hasar m özel bi r zabıtla tesbi t edilmes i gerektiğ i gib i b u hasardan
doğan eksilm e fir e sayılamıyacaktır .
— 72—-
•
70x100 cm . ebadında standart tabakalar halinde 8 0 gr. 1 m2.
Avus tur ye. kuşe kâğıdından, dört. renk trikromi ofset baskılı v e üst­
ten tel dıK * sil, kuşe kâğıt muhafaza için de 3 3 x 3 8 cm. ebadında, 12
yapraklı ı tkvim yapılması safhalarında kâğıdın verebileceği fire
% 18,5 niyetindedir.
ic Karten fabrikasında hammadde olarak kırpıntı kâğıt kullanıldı­
ğında, iı n. M ât sırasında bu kırpıntı kâğıtların % 10'a kadar fir e ver­
mesi normaldir. Karton kutu imalâtında % 2-10 kadar fire verilmesi
nolmaldir
•
Ambalaj kâğıdı, basılması anında % 3-5 oranında, fire verir,
it Mumlu kâğıt imalinde ise ambalaj kâğıdının mumlanması sıra­
sında % 3-5 arasında fire verir. Mumlu kâğıtlar, mumlandıktan son­
ra üzerine aldığı mum veya parafin nisbetinde de ağırlaşırlar.
it Toptan kâğıt ticareti yapanlarda, kâğıtların iş yerine nakli ve
ufak kolilere bölünmelerinde verebileceği fire nisbetinin % 4 olması
normaldir..
ic 1. ve 2 , hamur bilettik kâğıtlar için % 2-3 fersude payı, pelür kâ­
ğıtlar için ise % 5-6 bozuk payı fire ve zayiat olarak kabul edilebilir.
•
Kâğıt ve karton, gününde yapılan tartıda, yani malın alındığı
günde yarılan tartıda fire yoktur. Kâğıt ve kartonun, dükkânda ve­
ya depoda bekleme süresinde bir fire meydana gelir. Malın rutube­
tini kay ben meşinden husule gelen ve zamanla orantılı olarak artan
bu fire m-oeıi % 3 kadardır.
it Kâğıt i orba (Kraft): Mikronize kalsit, talk ve barit madenleri­
nin ambal allanmasında kullanılan kraft torba kâğıtlarının boş ola­
rak nakli stoklanması, torbaların doldurulması, ağızlarının kapatıl
ması, mamul ambarından yüklenip, nakli ve müşterilere teslimi saf­
halarında torbaların patlaması ve yırtılması gibi nedenlerle verebi­
leceği fire nisbetinin % 8-10 civarında olması normaldir,
K A H V E
it Kavrulan ve öğütülen kahve, taze olduğu takdirde % 21'e kadar
ve eski olduğu takdirde % 18-19 arasında fire verir. Ancak kahveci­
ler arasında kavrulma ve öğütülme firesi ortalama % 20 olarak ka­
bul edilir,
ic Bir kg. çiğ çekirdek kahve bulunduğu yere göre sıfırdan, aza­
mi % 3'e kadar fire verebilir.
73 —
ir Kahve, bütün çekirdeklerde olduğu gibi su ihtiva eden bir mad­
dedir. Suyunu kaybetmesinden mütevellit fire vermesi de tabiidir.
Sıcak havalarda kamyonla nakledilen kahvelerin mesafenin uzun
veya kısa oiuşuna, hararet derecesine göre ve bilhassa rüzgârın tesi­
riyle % l'den aşağı olmamak üzere azami % 2'ye kadar fire vermesi
normal kabul edilebilir.
ir Bir kilo çiğ kahve kavrulduğu zaman 180 (yüzseksen) gram fi­
re verir. Bir kilo kavrulmuş kahve, çekildiği zaman bir gram fire
verir.
KAKAO
it
Tane Kakao :
a)
b)
c)
d)
Menşeinden ithalât sıfırdan azami % 3 e kadar.
Avrupa limanlarından ithalât % 1-1, 5
Toptan ambar % 1
Perakende satış % 1-1, 5
Toz Kakao :
a)
b)
c)
d)
Menşeinden ithalât. —
Avrupa limanlarından ithalât % 1-1, 5
Toptan ambar % 1-1, 5
Perakende satış sıfırdan % 2'ye kadar.
KALEMTRAŞ
ir Kalemtraş imalâtının plâstik işlerinin yapımında % 5 , vida ve
bıçak işlerinin yapımında ise, % 1 civarında fire vermesi normaldir.
K A N A V İ Ç E
ir Polipropilen ham maddesinin temini safhasından başlıyarak kanaviçe olarak mamul hâle gelinceye kadar verdiği fire ve zayiat
% 15 civarındadır.
K A P A K
B A S K I S I
it Matbu evrakın basım ve cilt işinde tespit edilebilen kâğıt fire
nisbeti, o işin mahiyetine, şekline, rengine ve teknik hususiyetlerine
göre % 2 ile % 10 arasında değişebilir.
Çok renkli baskılarda genelde her renk başına % 2 ile % 5 ara­
sında değişen fire verebilir,"
Kapak baskılarında, karton kullanıldığında % 2 ile % 4 arası
değişen fire doğabilir.
KAUÇUK
ir
a)
Stearin :
Dış memleketlerden ithal yolu ile memleketimize gelen Stearin
25-50 kiloluk kâğıt ve bez ambalajlıdır, imalâtçıya intikaline kadar
nakliye anında yükleme, indirmede, yırtılma, patlama neticesinde
dökülmeden ve yağlı madde olması hasabiyle % 3 civarında fire-zayiat verebilir,
b)
Asfalt :
Yurdumuzda üretilmektedir. Kauçuk sanayiinde umumiyetle
10/20 tipi kullanılmakta ve b u da sert ve kartona sarılıdır. Tahmil,
tahliye ve nakliye esnasında, ufalanma, erime, akma, nedeniyle % 6
civarında fire olabilir.
cî
Sentetik Kauçuk :
1976 yıl-na kaçlar doğu ve batı bloklarından ithal edilmekte idi.
1976 yılında Petkim üretmeye başladı. Bir memleketin malı, diğer
bir roemlek MU malı ile kilo standardı bakımından aynı değildir.
Yurda gelişleri birer tonluk palet içinde 30, 33, 35, 40, 44 adet torba­
lar lıakndcıh;, Bu torbalar standard olmayıp, tümü bir tondur. Yaz
aylamada sı< aktan eriyip birbirine yapışmadan, etrafa akma gibi se­
beplerden î . K r i b i olarak % 2,5 oranında fire olabilir.
d)
Tabu Kauçuk :
1
Memleketimize Londra Borsası kanaliyle Singapur (Malezya)
dan 240, 24 r? 250 libre esasına göre balyalar halinde gelir. Bütün
balyalar t i p \ e dış görünüş itibariyle birbirlerine benzer. Dış yü­
zeylerinde k oı uy u cu bir tabaka olsun diye tebeşir tozu gibi bir mad­
de ile kaplıdırlar, Yurda gelirken aynı gemide bir kaç firmanın ka­
uçuğu vardı? ve böyle gümrüğe girer. Burada firmaların malları
tamamen hi: birine karışır. Birbirine benzer olduğundan, ayırmak
mümkün dev ildir. Bazı balyaların üzerindeki koruyucu maddenin
kaybolması neticesinde ve kantar tartı farkı olarak % 2 civarında
fire-zayiat olabilir.
_75
KEÇE
fa Presl i yuvarla k polisa j keçele r yurdumuz a ithâl yol u il e gelmek tedir. İthâ l edile n keçeleri n çıkı ş memleketlerini n havas ı soğu k v e
rutubetlidir. (Bat ı Almanya , Fransa , İsviçre , Avusturya , Doğ u Almanya gibi) . Buralarda n İstanbul'a gele n keçele r kurum a farkı ola rak % 3 ilâ % 4 fire verir . Anadolu, özellikl e Güneydoğ u Anadolu'da
iklim nedeniyle b u fire oran ı % 5 e kadar çıkabilir.
KEMER
fa Sun' î deride n keme r imalâtında % 5 ilâ % 6 civarında fir e veril mesi normaldir .
KENDİR ELYAF
I
fa Kendi r elyaf ı sıfı r rutubett e e l imalâtınd a % 12-15, fabrik a ima lâtında is e % 10-15 civarında fir e v e zayia t verebilir .
KERESTE
fa 1 m tomrukta n kerest e biçilmes i halind e eld e edile n kerest e
miktarı, geriy e kala n odu n ve hası l ola n fire nisbetler i şöyledir :
3
III. sını f meş e tomruğunu n 1 metreküp ü biçildiğind e 0.650 dm
kereste alınır , bakiyes i odu n olur , % 5 fir e verir .
3
III. sını f kayını n 1 metreküpü biçildiğind e ayn ı mikta r kereste ,
odun v e fir e verir .
III. sını f kızılağaç' m 1 metreküp ü biçildiğind e ayn ı mikta r kekeste, odu n ve fir e verir.
III. sını f sazl ı meşeni n 1 metreküpü biçildiğind e ayn ı mikta r
kereste, odu n v e fir e verir .
II. sını f meş e tomruğunu n 1 metreküpü biçildiğind e 0,700 dm
kereste alınır , geris i odu n olur , % 5 fire verir .
Düşük evsa f meş e tomruğunu n 1 metreküpünde n 0.550 dm
kereste alınır , geris i odu n olur, % 5 fire verir .
3
8
fa Mamu l kerest e ticaretinde , toptanc ı fires i % 5, perakendeci fire si d e % 8'dir.
fa Koltuk , kanape , diva n v e iskeml e iskeletlerini n imalind e kulla nılan keresteni n cin s ve kalitesin e gör e % 25 ilâ % 50 arasında, mobilya (büfe , yeme k masası , gardrop , sehpa v e şifonyer ) imalind e yi -
ne kullanıla n keresteni n cin s ve kalitesin e gör e % 20 ilâ % 40 ara­
sında fir e ve zayia t vermes i normaldir .
it Mamu l hâle gelmi ş çam , köknar v e kayı n kerestes i havanın tesi riyle kemiyet ve keyfiyetinde n kaybeder . Özellikl e çam ve köknar
kerestesinde kurumada n mütevelli t fir e % 5-8, kayı n kerestesind e
ise % 7-10 arasındadır.
iç İğn e yaprakl ı tomrukları n kerestey e biçilmes i sırasında oluşan
yanları alınmı ş kerest e kayı p v e randıma n oranlar ı :
Köknar v e Ladi n Ça
Kayıp v e Randıman
Oranları (% )
Kayıp
Randıman
En Az E
n Çok E
—
•
28
55
45
72
m v e Sedi r
n A zE
—
n Çok
—
35
45
55
85
İğne yaprakl ı tomrukları n yanlar ı almmı ş kerestey e bıçilmeler i
sırasında artı k oranların a gör e kayı p oranları-.
KAYIP ORANLAR I %
Köknar - Ladi n Ça
Artık Adla n E
n Az E
n Çok E
m v e Sedi r
n A zE
Testere talaşı
Kırıntı
Kapak
Kerestelik
Takoz
Iskarta Mal —
15
6
4
1
2
18-19
10
88
2l
4
2i
15
8
Toplam
28
44-45
35
n Çok
2
20
12
12
3
5
3
55
ic Kökna r ve Çam:
Geniş ve çok geniş kuturl u tomrukla r % 30-35
Orta ve ince kuturl u tomrukla r % 35-40 fir e verirler .
Bazı mıntıkaların III . sınıf ça m tomruklar ı % 5 fazl a fir e vere­
bilirler.
Yukarıdaki nispetleri n değerlendirilmes i :
% 10-12 Talaş
% 10-12 Kırıntı
% 8-0 Kapak
Kapaklar işlenebildiğ i kada r işlenir , bakiyes i kırıntı kalır .
77
_
Pazarlama imkân ı olmaya n yerlerde is e talaşlarda n v e bi r kısım
kırıntıdan istifad e edilemez .
ir Kerest e zayia t v e firesin e ami l ola n başlıc a sebeple r :
1 — Aktarmalarda, fir e :
Mebdeinden müşteriy e intika l edincey e kada r kerestele r birço k
aktarma ameliyesin e maruzdur . Bunları n netices i olara k kaybolma,
kırılma gib i sebeplerl e % 4 kadar fire verir .
İzahı:
— Kerest e fabrikalarında n naki l vasıtalarını n bulunduğ u ma hallere (Mahre ç istasyon v e iskelele r gibi ) naklinde ,
— Buralarda n gem i v e trenler e tahmilinde ,
— Gemilerde n vinçl e v e trenlerde n mavn a vey a kar a vasıtala rına aktarılmalarında ,
— B u vasıtalarda n kerest e mağazaların a nakliyelerinde ,
— Vasıtaları n istalyay a girmemes i içi n mağazalard a evve l iğ reti olara k kona n keresteleri n bilâhar e çeşitlerin e isti f edilmesinde ,
— Ekseriy a yaş olara k istife girmi ş keresteleri n kurutulma k için
isgara edili p tekra r istife alınmasında .
— Nihaye t müşterileri n vasıtaların a yüklenmesinde .
2 — Dış etkenle r fires i . !
Kereste, havanı n tesiriyl e kemiye t v e keyfiyetinde n kaybede n
bir maddedir . Bu sebepl e % 5 kadar fire verir .
İzahı :
— Mağazaları n kapal ı kısımlar ı umumiyetl e ihtiyac a kâf i gel mediğinden, kerestele r açı k yerlerd e isti f edilmekt e v e yağmur , güneş v e rüzgârı n tesiriyl e kurumak , çatlama k v e çürüme k suretiyl e
evsafından v e ebadında n kaybetmektedir.
Açık depolard a fazla ola n bu fire, kapal ı depolarda daha a z olur.
3 — Bağ fires i :
Kereste istiflerini n yıkılmamas ı içi n isti f araların a sı k sı k ba ğ
konur. Norma l kerestenin kırılıp , ba ğ halin e gelmesind e % 2'ye ka dar zayia t olabilir .
4 — Çürük, kapa k v e yalpa k fires i :
Çürüklü, kapakl ı v e yalpakl ı keresteleri n b u kısımlar ı ölçüde n
düşülerek satıldığından ;
— Bu kabil keresteler yanında olan yalpak,
— Sathında olan kapak,
— Ve her iki tarafındaki çürüklük derecesine göre % 10 ile
% 15'e kadar fire verir.
5 — Çap düşüklüğünden mütevellit fire:
Çap düşüğü olan kerestelerin satışı hakiki ölçüsü üzerinden ya­
pıldığı cihetle % 5'e kadar fire verir.
•
Pindus Radiata Tomrukların keresteye biçilmeleri sırasında olu­
şan kayıp ve randıman oranları % 40 ilâ % 45 civarındadır. Buna
ilâveten Şili'den ithal edilen bu tomruklar Türkiye'deki ölçümleri ile
% 10-12 arasında aleyhte bir farklılık olur. Bu nedenle ele yukarıda
belirttiğimiz fire nisbetlerine % 10-12 oranındaki bu ilâveyi de yap­
mak suretiyle, tam kayıp ve randıman oranlan % 50-55 civarında
olur.
K E R E V İ T
(TATLI SU İSTAKOZU)
Canlı kerevitlerin av yerinde (300/800 km. mesafeden) imalat­
haneye teslimine kadar ölü ve ağırlığından kaybı dola'yısiyle verebi­
leceği fire nisbeti % 20'ye kadar, ayrıca canlı tesellümden sonra ima­
lâtın muhtelif safhasında
(haşlamadan dondurulmasına
kadar)
azami % 10 kadar fire ve zayiat hesaplanması uygundur.
KESE
KAĞIDI
i? Muhtelif ebatlarda fabrikalarca 25 kilo paketler halinde yapı­
lan kese kâğıtları % 2 civarında fire ve zayiat verebilir.
KETEN
T O H U M U
•
Yağ imali için toptan satın alman keten tohumunun ihtiva etti­
ği yabancı madde miktarı :
— Kandıra Malları: Yabancı madde en az: % 3,20
ortalama % 4,35
en çok: % 5,50
— Şark Malları: Yabancı madde en az % 5,50
»
»
ortalama.- % 8
en çok: % 10,50
Keten tohumunun toptan satın alımında ortalama firesi
kadardır,
— 79 —
% l'e
KI L
ir Tiftik , keç i kıl ı v e kı l alt ı emteasm m topta n alı m satımmdak i
depo firesi , kırkı m v e kirl i malla r için tiftikt e % 2,5 — keçi kılınd a
% 3,5'a kadardır. Kı l altı ve taba k keçi kıllar ı firelerini n umum î şekilde tesbit i kabi l değildir . Anca k kire ç v e rutube t nisbetlerin e gör e
% T il e % 20 arasında fire verebilir . Bu emtiada manipülâsyo n ameliyesi mutattır.
Deriden kırpma (Der i malı) tiftikt e malla r rutubetli olacağında n
fire nisbet i rutube t miktarın a gör e değişebilir . B u mikta r ço k rutu betli v e ısla k mallard a % 10'a kadar çıkabilir .
Malların bulunduğ u depola r ço k güneşl i is e fir e nisbetind e ar tış sözkonusudur .
KİL, KAOLE N
it Kil , kaolen, feldspat , kuvar s v e bunları n türevlerini n alı m - sa tımında «kanta r farkı, açı k sto k sahasınd a beklemesi , uzu n yold a
yapılan sevkıyatlard a ne m atması , torbal ı ürünlerde torb a yırtılması» gib i nedenlerl e verebileceğ i fir e oran ı % 2-8 arasınd a değişmek tedir.
KİMYEVİ MADDELE R
it D Gölde n çıkarda n krista l haldek i sodyu m sülfa t 10 molekü l
billur suy u ihtiv a eder . (Glaubersalt z Krist. )
Tam kurutm a halind e bünyesindek i suy u tamame n kaybedere k
Kalsine Sodyu m Sülfat'a dönüşür . Kütleden % 56'sını kaybetmiş olur,
Ancak, güne ş altınd a zaman a bırakılmı ş kurutulm a halind e or talama % 50 kütl e kaybın a uğrayabilir .
2) Açıkt a bırakılmış Sadyu m Sülfat iste r kuru , ister kristal ha linde olsun , sud a kola y eridiğinde n yağmu r altınd a müddet e bağl ı
olarak bi r mikta r kütl e kaybın a uğrar .
Kuru hald e buluna n sodyu m sülfatı n tekra r gölde n çıktığ ı gib i
kristal hâl e dönüşmesi , anca k doymu ş mahlût'lerini n uygu n kaplar da soğukt a billurlandırılmay a bırakılmas ı il e kabildir .
Açıkta buluna n kütled e yağmu r v e ka r altınd a tamame n esk i
hale dönü ş beklenemez .
— 80 —
it Aşağıd a adlar ı yazıl ı kimyev i maddeleri n nakliyesinde , depod a
ve depoda n müşteriy e kada r ola n sevkiyatmd a verebileceğ i fir e nis betleri hizalarında gösterilmiştir .
0/ 1-2
/o
1-2
%
Sabunluk yağlar
Kostik (sodyu m hidroksit )
Sabun esanslar ı
Hidrojen peroksi t
Sodyum klori t
Tasfiye toprağ ı (Tonsi l FF)
Sodyum karbona t (Solvey )
Sodyum Bi Karbonat
Çinko Oksi t
Sodyum nitra t
Asetik Asi t
rebilir.
% 1-2
% 1-2
% 1-2
% 1-2
0/
2,5
%
2
/o
%
1-2
% 1-2
% 1-2 civarında fir e v e zayia t ve -
iç Metano l v e ür e depolam a v e nakliy e sırasınd a % 2, 5 nisbetind e
fire verebilir .
it Tahmil , tahliye v e nakliy e sırasınd a taşıyıcıları n dikkatsizliğ i v e
ambalajların d a çuva l oluş u nedeniyle :
Boraks %
3
Solvey %
2, 5
Gliserinin d e % 2 nisbetind
e fir e vermes i normaldir.
ic Aşağıd a adlar ı yazıl ı kimyev i maddeleri n bi r y ü içind e verebi lecekleri fir e nisbetleri :
Kalıp nisadır
Toz nisadır
Bikarbonat d e su d
Boncuk tutkal
Şap
Boraks
Hiposülfit
Magnezyum sülfa t
Anason
Kitre
%
%
%
%
%
%
%
%
%
%
2
3
2
0,5
3
3
2
2
3
2
ir Metilalko l (methanol ) topta n alı m satımlard a % 2 , perakende
alım satımlard a % 3 nisbetinde fir e verir .
*
Esans v e tutti-fruttini n depolanm a v e muhafazasındak i fir e nis 81 —
beti % 3, orange , donyağı parafin, vazelin , hintyağ ı v e dü z mum da
ise % 2 civarındadır .
fa Ahşa p empreny e maddes i imalâtınd a kullanıla n asi t borik , ba kır sülfa t v e sodyu m bikroma t kamyonl a yapıla n nakliye , tahmi l
ve tahliyes i sırasınd a % 2 nisbetinde fir e v e zayia t verebilir .
fa Boy a ve muhteli f sanayilerd e eritic i v e inceltici olara k kullanüan
solventlerin öze l demiryol u sarnıçlar ı il e Halkal ı istasyonun a getiri lip, orada n kamyon tankerlerle firmalar a getirili p 200 litrelik sa ç varillere doldurulurke n v e dah a sonr a buharlaşm a dolayısiyle ,
Aseton,
Toluol,
Butil,
Asetat,
Etil asetat ,
İsabutanol,
Butanol,
İsabutil asetat ,
Metil eti l keton ,
Triklor etilen ,
Perkloretileıı % 2 nisbetinde fir e verir .
Solventler :
Tiner imalâtınd a kullanıla n isimler i yazıl ı solventleri n 180 Kg. '
lık fıçılarl a piyasay a arzedilmesindek i ameliy e esnasınd a % 3 nis betinde fir e vermes i normaldir .
Etil Aseta t
Butil Aseta t
Butenol
îzopropil Alko l
Metanol
Aseton
Toluol
Ksilol
fa Gıd a esans ı imalind e kullanıla n uça n yağla r aldehitler-asedat lar-Butiratlar-alkol v e glikolleri n muhtei f ti p v e nevilerini n ma mulün nevin e gör e yapılaca k karışı m v e ısıtm a netices i imalâ t saf hasında topla m fire oranını n % 2,5 olması normaldir.
— 82—-
ir TOLUE N : «Toluen » gem i il e nakliyesinde , tahmil , tahliy e iş lemleri esnasınd a % 2 nisbetinde fir e verebilir .
ZİRKONYUM SİLİKA T : Zirkonyu m Silika t maddesini n amba lajı b u maddede herhang i bi r şekild e fir e doğurmayaca k şekild e ga yet mahfu z olara k yapılır . B u nedenl e fir e vermez .
TOZ KÜKÜR T : Toz Kükürt herhangi bi r hasa r vuk u bulmadık ça polietile n i ç kılıf ı olan , polipropile n torbalard a ambalajlanmı ş to z
kükürt fir e vermez .
ir Aşağıd a belirtile n o n be ş kale m kimyev î maddeni n nakliyesi , de polanması, variller e doldurulması , buharlaşmas ı halind e ortalam a
% 2, 5 nisbetinde fir e vermes i normaldir .
— 60/120 Hepta n
— 60/70 Heksa n
— Whit e Spri t
— Toluol
-—• Aceton
— Eti l Aceta t
— Buti l Aceta t
— İz o Buti l Aceta t
— İz o profil alko l
— Buti l Gliko l
—- İz o Butano l
— Tricloretile n
— Meti l eti l Keton
— Tine r Konsantr e
— He r Türlü Tiner
LİKİT KOSTİ K :
Likit kostiği n gemide n tanklar a y a d a depoda n müşteriy e nakl i
esnasında dökülmesi , akmas ı vey a depolana n tankı n dibind e kala n
kostiğin kullanılmamas ı gib i nedenlerl e % 2 civarınd a fir e vermes i
normaldir.
KİTAP
ir He r firmad a muhafaz a edili ş ambala j tarz ı v e sai r sebepleri n
farklılık arzetmes i neden i il e b u husust a ortalam a bi r nisbetin tayi nine imkâ n görülmemekl e birlikte , bedav a dağıtımını n v e teli f ol manın tevsi k v e tesbit i halind e b u husu s nazar a alınabileceğ i gib i
— 83 —
basım v e dağıtım a hazı r ola n kitabı n sayım ı sırasınd a bozu k olan lar d a dikkate alınır . Anca k b u durumda fire v e zayia t nisbet i % 3,5
civarında olabilir .
Okul kitaplarını n piyas a basımevlerind e bastırılmasınd a mey dana gelebilecek fir e nisbetlerini n tesbitind e bask ı adedi , ren k adedi
ve kâğı t cins i büyü k rol oynar . B u sebeplerl e meydan a gelebilece k
fire v e zayia t nisbetlerini n takrib i miktarlar ı :
1)
4 ren k ofse t makinalarmd a kullanıla n :
a) 68X100 - 80 gr. 1 hamur kâğıtlarınd a
% 2-% 5
b) 60X100 - 60 gr. oku l (ebat ) kâğıtlarınd a
% 2-% 8
(İzmit kâğıdınd a fir e nisbet i % 8'in d e üstün e çıkabilir. )
2) 4 renkli We b ofset makinalarmd a kullanılan ayn ı cins bobin
kâğıtlarında is e bask ı süresindek i fir e oranı : %5'dir. Kâğı t fires i iş çiliğe gör e değiştiğinde n bi r raka m tesbit i mümkü n değildir. K O L O N Y A
• a ) Kolonyacılıkt a % diye anıla n randıman ; kolonyan m ihtiv a
ettiği alko l miktarın ı (eti l alkol ) ifad e eder . Örneğin- , 0/75'lik kolon ya demek; 100 kg. kolonya içind e 75 kg, alkol , 25 kg. s u v e esan s bulunduğunu gösterir .
b) He r mamulü n içerdiğ i esan s miktar ı değişi k olmakl a bera ber ortalam a v e yaklaşı k olara k kolonyad a behe r litred e 12 gr., los yonda 35 gr. esan s bulunmaktadır .
Kolonya imalind e 1 aya vara n beklem e süresind e «Karbona t d ö
magnezyum» gib i kimyev i maddele r kullanılmaktadır . Bilâhar e fi litreden geçirilmektedir .
c) Kolony a filitrasyo n ameliyes i yan i imalâ t esnasınd a % 3,
şişeleme v e doldurm a esnasında % 3, cem'an % 6 nisbetinde fir e ha sıl olur .
K O N F E K S İ Y O N
ic Hazı r giyim eşyas ı alı m v e satımınd a maru z kalma n kayıp , fir e
olmayıp zayia t anlamın ı taşıyabilir , b u d a % 1-2 nisbetind e düşü nülebilir. Giyi m eşyasını n stok a kalmakta n mütevelli t mod a geçiş i
ve diğe r faktörler zayiata sebebiye t vermeyip , anca k değe r ölçüsün ü
düşürebilir.
— 84 —
iç Deri kenreksiyon imalâtında bir adet kadın paltosu için 3,5-4
metre civarında astar kullanılmaktadır. Ayrıca kapitone için bir fi­
re söz konu
değildir.
ic Askerî başlık imalinde kullanılan yün moher, örgü v e dikiş esnasında % 12 civarında fire ve zayiat verebilir.
ic Örgü, kasar-boya, emprime, konfeksiyon kesim, konfeksiyon di­
kim fire nisbetleri dokuma şekillerine göre şöyledir;
Mayöz ve suprem makinalarda
Örgü
Boya ve kasar
Empjrime hazırlığı
için kenar kola
Emprime
Kesim hazırlığı
için kenar kola
ve dikim
% 5
% 5
% 13
% 3
Düz interlok makinalarda
Örgü
Boya ve kasar
Emprime
Konfeksiyon kesim
ve dikim
% 5
% 5
% 3
% 15-18
% 13
% 15-18
İç Konfeksiyon imalâtında meydana gelecek fire nisbetleri, kuma­
şın kilosu sözkonusu olduğu takdirde cinsine ve yapılacak modele
göre % 15 ilâ % 25 arasında değişiklik arzedebilir.
it S u n
î iplikte
n mamu
l konfeksiyon
:
1) İplik boyanırken %
2-3 arası
2) İplik sarılırken
% 4
3) İplik dokunurken
% 2-3 arası
4) Kuma ş konfeksiyon haline gelişinde takını kolda % 15, reglanda % 5, pantolonda % 10-15 arası, kaşkol imalinde % 5-8
arası fire verir.
P a m ıı k
1)
2)
3)
4)
i p l i ğ i n d e n mamu l
İplik boyanırken %
İplik sarılırken
%
İplik dokunurken %
Kumaş konfeksiyon haline
lant i a % 5, pantolonda %
arası fire verir,
konfeksiyon:
2-3 arası
2
2-3 arası
gelişinde takma kolda % 15, rég­
10-15 arası, kaşkol imalinde % 5-8
Yün ipliğinde
n mamu
l konfeksiyon
:
1) İpli k boyanırke n %
2-3 aras ı
2) İpli k sarılırke n %
2
3) İpli k dokunurke n %
2-3 aras ı
4) Kuma ş konfeksiyo n halin e gelişind e takm a kolda % 15, reglanda % 5, pantolonda % 10-15 arası, kaşko l imalind e % 5-8
arası fir e verir .
Sentetik iplikte
n mamu
l konfeksiyon
:
1) İpli k boyanırke n %
1
2) İpli k sarılırke n %
2
3) İpli k dokunurke n %
2-3 arası
4) Kuma ş [konfeksiyo n halin e gelişind e takm a kold a % 15 ,
renglanda % 5, pantolond a % 10-1 5 arası, kaşko l imalind e
% 5- 8 aras ı fir e verir .
it Mont , pantolon , ete k v e elbis e dikiminde , 1 1 v e 14, 5 ON S bul e
jean v e gabardini n verebileceğ i fir e nisbet i % 1,5-2, 5 civarınd a ola bilir.
K O N S E R V E
ir Konserv e imalâtında n sonr a :
a) Konserv e edilmi ş maddelerd e % 3,
b) Sen e geçmes i halind e % 5 norma l fir e verir .
c) Kut u kapamad a yapıla n hat a nedeniyle , b u ora n ço k büyü yebilir.
d) Ca m kavanozda hazırlana n konserved e % 10 nisbetind e fi re v e zayia t olabilir .
K O N T R A PLAK , SUNTA , DURALİ
F O R M İ K A
T
it Kontraplak , sunta , duralit , özellikl e formikanı n tahmil , tahliye sinde v e mağazalardak i aktarmasınd a kırılma , çatlam a v e patlama ya maru z kaldığından, b u nedenle % Ï& kada r toptan , % 2'ye ka dar perakend e satışlarınd a fir e verebilir .
ir K a p l a m a
:
Ağaç kaplamanı n nakliyesi , depolanması , topta n v e perakend e
olarak satış ı esnasında , paketlerdek i kaplam a tabakalarını n bi r
—»86
kısmının yırtılma , kopma , bozulm a gib i sebeplerl e % 5 nisbetind e
fire v e zayia t vermes i normaldir .
K Ö M Ü R
ic Made n kömürler i arasınd a linyi t kömürlerini n muhteli f cins leri bulunduğunda n he r cin s içi n havadak i ne m dolayısiyl e ağırlık ları değişmektedir .
Yalnız rutube t miktarını n ikli m v e mevsim e gör e değişmes i
kömür ağırlığın a tesi r ede n faktörlerdendir .
Stokda kala n made n kömürlerind e yığını n muhteli f ye r v e se viyelerinde birbirlerinde n farkl ı olarak , karbo n v e hidroje n nisbet lerinin zamanl a azalmasın a mukabi l oksije n nisbet i cüz' i artmakt a
ve kü l nisbet i ziyadeleşmektedir .
Yukarda iza h edile n bütü n b u değişkenle r nedeniyl e kömürle r
için fir e nisbet i evvelde n tayi n edilememekl e birlikt e b u ora n
% 10-15 civarında olabilir .
Linyit Kömürü
:
Soma-Dikili-Zonguldak-Gönen v e civarında n kamyo n v e mo torlarla İstanbul'd a fabrikalara , kaloriferl i binala r vesai r müşte rilere dağıtıla n linyi t v e başk a kömürleri n nakliyesind e % 2 fire ,
% 1 kanta r fark ı ayrıc a şehi r içind e yapıla n dağıtı m neticesind e
% 3 il â % 5 arasınd a fir e v e zayia t vermes i normaldir.
Kok kömürü , linyi t v e ta ş kömürler i gib i zamanl a rutubette n
kaybetme v e ufalanı p tozlanm a neticesind e yüklem e v e boşaltma larda uçara k zay i olmas ı mevzubahi s değildir . Aksin e yağmu r
mevsiminde sikiet i artmaktadır . Tartıd a dikka t edildiğ i takdird e
zayiat vermemes i gerekir . Belirtile n şartlard a tart ı fark ı olara k azamî % 2 fire norma l kabul edilir .
KÖSELE,M
A K İ N A K A Y I Ş I
KETENv e PAMU K HORTUMLA
R
ic Yurd a ithâ l edilmekt e ola n kösele , makin a kayış ı il e kete n v e
pamuk hortumlard a takribe n % 1 nisbetind e görüle n fazlalı k ti carette müteameldir . B u imalâtç ı firmala r tarafında n fir e v e
ameliye pay ı olara k bırakılı r v e karşılığ ı faturay a ilâv e edilmez .
_ 87 -
K R E M A
it Kremanı
n toptan alı ş ve satışınd a :
1 — 1) Naki l farklar ı (Yükleme , nakliye , boşaltma , yazı n sı caktan patlama) ,
2) Çeki m farklar ı (Te k te k vey a topl u olara k tartılma )
3) Buzhan e farklar ı (Beklem e müddet i içind e tenekele rin hav a almas ı v e paslanmas ı il e suyu n v e sütü n dip te toplanması ) gib i nedenlerl e % 3 nisbetind e fir e
vermesi.
II — Ayrıca işlem e tekniğ i randımanla r farklarında n dolay ı d a
% 2 nisbetind e fir e vermes i normaldir .
it 1 — Kremad a randıman denilince , ka ç kg . kremada n n e kada r
tereyağı eld e edileceğ i anlaşılır . Mesel â 65 randıma n krem a denil diğinde; 100 kg. kremada n 65 kg . tereyağ ı eld e edilebileceğ i anla şüır.
2 — İnek sütünde n ima l edile n kremad a randıma n ortalam a
% 5, manda sütünde n ima l edile n kremad a is e randıman , ortalam a
% 10'dur.
3 — Kremadan tereyağı imalind e artı k madd e kalmaz .
Krema, randıma n v e fir e nisbetleri , aşağıd a detayl ı olara k ve rilmiştir.
1 — Krema imalât ı
100 litr e koyu n sütünde n i o ilâ 14 kg. krema
keçi »
7 kg . krema
»»
ine k
»
5 »
»
manda »
10 » »
eld
e edilir .
Bunlar ortalam a rakamlardır . İstisna î olara k büyü k numun e
çiftliklerde iy i bakılmı ş mand a v e koyu n sütlerinde n % 14'e kadar
krema alınabilir .
Bu kremalar m randıman ı ortalam a 60-65'dir. Yan i 100 kg. kre madan ortalam a 60-65 kg . tereya ğ eld e edilebilir .
K U M A Ş
it D Tekstür e polyeste r v e visko n terile n iplikleri n ortalam a do kuma fires i % 2 il e % 3,5, bunlardan dokuna n kumaşları n topta n
satış fires i is e % 1 ilâ % 1,5'dur.
_88—
2 ) PCÎ nuk ipliği, naylon ipliği ve sentetik polyester tekstüre
renkli ve hum ipliklerden dokunmuş kumaşlarda satış firesi % 1 ilâ
% 1,5 —- j-M*\se kumaşlarda ise bu firenin % 2'ye çıkabilmesi normal­
dir.
iç Fabrik il ardan toptan alınan 3 0 mt. — 4 0 mt .Tik kumaşlar, müş teri lore kr,:v amlük olarak 2 . 5 0 - 2 . 8 0 ve 5 . 2 0 - 5 . 6 0 metrelik partilere ke­
silerek sa t i imasında % 1 firesi, parçalanma adedi yani bir top 5 ve­
ya daha ;•» ade parçalara bölünürse bu miktar % 1,8-2'ye kadar çı­
kabilir.
iç Kumaş toplarının baş ve sonlarında işe yaramayan top başı ve
top sonu tiresi % 2 ilâ 2'dir, (Bu fire imalâtçıya aittir.)
Terilen yü n kumaşların top halinde uzun müddet stokta kalma­
sından d o I c i > i (çekme) fireleri % 1 ilâ 1,5'dir.
a) Y ü n l ü kumaş imalinde ham kumaş,, gramaj ve iplik numa­
rasının bilinmesi halinde de ham kumaş dokuma firesinin kesinlikle
tayinine imkân yoktur.
Çünkü dokuma örgüsünün sıklığı, iplik
mukctvem*-* 1. iplik karmasının terkibi, çok değişik dokuma fireleri­
ne sebebh • t verir. Buna rağmen iplik ve ham kumaşın rutubetleri
aynı farz edildiği takdirde dokuma fireleri normal şartlarda:
i \ (ıü gr. Strayhgarm paltolukta
% 7 10
850- hjo »
»
pardesülükte %
6-9
550 oüü »
»
Blazerde
% 5-8 civarında olur.
1.000-
iç Yünlü midine ham kumaşlarda boya ve apre muameleleri esna­
sında hasıl olan boya ve apredeki çekme firesi % 4-7 (yüzde dörtyedi), boya v e apreden gelen kumaşların top başları ile işe yaramaz
kısımlar fires i % 1 (yüzde bir) delik ve apre kırığı firesi % 1 (yüzde
bir) ve ambar satış firesi % 1 (yüzde bir) nisbetindedir.
iç Giysilerin yaka, kolağzı ve bel kısımlarındaki örme kumaş ağır­
lıkları bedenlere göre değişebileceği gözönüne alınmalıdır, Ortala­
ma olarak ;
Mont, parka, ceket için
Etek, tunik, jogging takım
Şort, bermuda şort, yelek, tişört
telif
gr. civarında,
gr. civarında,
: 1 0 0 gr. civarında.
: 200-250
: 130-180
Terileni i ve yünlü erkek kumaşlarının toptan satışlarında muh­
sebeplerle husule gelen fire ve zayiat nisbetleri ;
1 — Topun parçalanmasından
mütevellit zayiatlar % 1 (bir)
parçalanma aded i yan i bi r to p 5 ve dah a ziyad e parçalara bölünürs e
bu mikta r % 1,5-2 (bi r buçuk-iki ) 'ye kada r çıkar .
2 — Topların ba ş v e sonlarınd a iş e yaramaya n to p baş ı v e to p
sonu fireler i % 1 (bir ) il â % 2 (iki ) (b u fir e imalâtçıy a aittir. )
3 — Terile n yü n kumaşları n to p halind e uzu n müdde t stokt a
kalmasından dolay ı (çekme ) fireler i % 1 (bir ) il â % 1,5 (bi r bu çuk) 'dur.
4 — Saka t v e abrajlarda n dolay ı kayıpla r imalâtçıla r tarafın dan toptancıy a bırakılır . (B u fir e imalâtçıy a aittir) .
i Perdeli
k Kumaşlar
Ambar satı ş fires i
Delik v e apr e kırığ ı fires i
Perakende satı ş fires i
Top uzunluğ u fires i %
:
% 1 civarınd a
%2
% 1
»
1
(Bir topu n birde n fazla parçay a bölünmes i halinde )
PerdeR
a y ı : % 1 civarında fir e verebilir .
* Tür k standartların a a i t 240-UDK/677/01 d e tayi n edile n stan dart atmosfe r şartlar ı altınd a norma l kondisiyonl u v e rutubetl i yü n
ipliklerinden ima l edile n malla r içi n dokumad a ipli k firesi :
a) Hazırlanm a safhasınd a (çözg ü çözümünde ) :
Kamgam kumaşlard a
% 1-1,5
Straygarn kumaşlard a
% 1,2-2
Dokuma safhasmd a :
Kamgarn kumaşlard a
Straygarn kumaşlard a
% 2-3
% 3-5
Terbiye safhasınd a :
a) Tamame n yün , norma l bükümd e kamgar n ipliklerde n ma mul, yalnı z boy a v e apr e muamelesi yapıla n kumaşlard a fir e % 4-7
arasında.
b) Yünd e krep , onde , bukle , friz e v e mümasil i fazl a büküml ü
kamganı straygar n vey a bunları n karışım ı ipliklerde n ima l edili p
yalnız boy a v e apr e muameles i yapıla n kumaşlard a fir e % 8-12,
r) Tamame n yün straygar n ipliklerde n ima l edili p din k v e şar donile berabe r boy a v e apr e yapıla n kumaşlarda n fir e % 8-15 ola bilir.
_ 90™
ir
D ö ş e m e l i k
K u m a ş
Mobilya sanayiinde kullanılan döşemelik kumaşların imalinde
sarf edilen sentetik ve pamuk ipliklerinde imalât firesi nisbeti kulla­
nılan ipliklerin numara ve evsafına göre değişmekle beraber vasati
olarak % 5-10 civarındadır. Kumaşın desenli olması halinde fire ora­
nı % 1 5 civarında olabilir.
ir M a n t o l u k
:
Beyaz krep iplikten yapılan, yıkanıp kaynatılan, boyanan şardon yapılan makas ve lekatür muamelelerine tabi tutulan mantoluk
kumaşın boydan çekme miktarı normal şartlar altında % 4-8 civa­
rındadır.
İr P
a r d e s ü 1 ü k :
Safi yün olmıyan iplikten dokunacak pardesülük kumaşın ge­
nel olarak boydan çekme miktarı % 2 - 5 arasındadır.
ir Yünlü kumaş imali neticesinde elde edilen kumaşlar; son apre
muameleleri olan pres yapılmasından mütevellit kumaşlarda tabi
olmayan bir uzama hasıl olur, bilâhare havadan normal rutubetini
almaya başlayan kumaş stokta kaldığı müddetçe cinsine göre met­
rajında bir kısalma meydana gelirki, buna normal çekme firesi de­
nir. Bu firenin ortalaması, yün terilen kumaşlarda % 1-1,5'tur. Kati
bir çekme firesi rakkamı verebilmek için imal edilen kumaşın cinsi
evsaf kalitesi ve örgü şeklinin ayrıca ham maddesinin evsaf ve kali­
tesinin ve dahi, tabi tutulduğu boya-apre muamelelerinin bilinmesi
gerekir.
Topların baş ve sonlarında işe yaramayan topbaşı ve top sonu
fireleri % 1 ilâ % 2'dir .(Bu fire imalatçıya aittir.)
Sakat ve abrajlardan dolayı metraj iskontosu yapılması, sakat
ve abrajlı malların satışını temin için gerekli ve şarttır. (Bu indirim
sakat ve abrajın durumuna göre tayin edilir. Bu fire imalâtçıya ait­
tir.).
Bazı hallerde metraj iskontosu yerine fiat indirimi yapılır. Bu
takdirde fire toptancıya ait olur. Toptan kumaş satıcısında stokta
beklemeden mütevellit çekme firesi olabilir.
Bir de kumaşların toplarını muhtelif parçalara bölmekten müte­
vellit bir satış firesi vardır ki % l'dir. Top çok parçalara bölünmüşse bu fire artar % 1-5-2 olabilir.
ir Topta n kumaş satıcılarınd a toplar m parçalar a bölünmes i sonun da eld e kala n so n parç a normal ölçü birimlerin e uygu n olmayabilir.
Böyle parçalar a fosku p denir . Böyl e ölç ü birimlerin e uygu n olma yan parçaları n satış ı içi n d e bi r mikta r iskont o yapılmas ı ticar i
usuldendir. B u fireni n miktar ı yıllı k ortalam a olara k % 0,5 - % 1
olabilir.
ir Fabrikalarda n alma n kuma ş topları , imalâtt a sandıklar a konul duğuna göre , kumaşları n beklem e süreler i hesab a katılara k satış a
arzedileceği zaman a kada r muhteli f faktörle r karşısındak i fir e il e
dükkândan toptan satışları n ölçülere k v e bölünere k yapılmas ı halin de % 1,5'dan % 2'ye kada r fir e vermes i norma l kabu l edilir .
ir Kumaşları n kalitesin e v e cinsin e gör e ağırlıklar ı ço k farklıdır .
Kulanılan malzem e n e olurs a olsu n genişliğ i 140-150 cm . ola n türle rinin robluk , tayyörlük , mantolu k v e erke k giyimind e d e pantolon luk, takı m elbiseli k v e pardesü-paltolu k olara k he r metresini n 300
gr. il e 700 gr. arasınd a değiştiğ i v e 1 kg. polyeste r ipliğ i d e b u ölçü lere gör e değerlendirilebilir .
it Pamu k ipliği , naylo n ipliği , senteti k polyeste r v e tekstür e renkl i
ve ha m ipliklerde n dokunmu ş kumaşlard a % 1 ile % 1,5: jarse ku maşlarda is e % 2 oranınd a uygulanmakt a ola n fir e paylar ı topta n
ve perakend e satışlard a v e ayn ı oranlard a uygulanmas ı yerind e v e
usulüne uygundur .
K U M T O Z U
ir Ca m sanayiind e kullanıla n ku m toz u mutlak a paketlenmi ş am balajlar halind e nakledilir . Ku m tozu, sıfı r rutubetl i (kuru ) olduğ u
takdirde gem i il e nakliy e esnasınd a %o 1 (Bind e bir ) civarınd a fir e
doğabilir.
% 5 rutubetl i (yaş ) olduğ u takdird e nakliy e esnasınd a % 1-1,5
civarında, gemide n tahliyes i sırasınd a kepçe , v.b . ambalaj ı zedeleyi ci aletle r kullanılmı ş is e % 3'e vara n fir e doğabilir .
K U R B A Ğ A
ir Canl ı olara k ihra ç edilece k ola n kurbağala r umumiyetl e Trak ya v e Güne y Anadolu'dan toplanmaktadır . Bunla r köylüler tarafın dan nehi r kenarlarınd a 5/10 kilolu k partile r halind e a ğ içind e alı cıların şantiyelerin e getirilmektedir . Kurbağala r gere k şantiyeler e
gelinceye kadar , gereks e şantiyelerd e elde n geçirilincey e kada r v e
ondan sonr.ı sevk yeri olan İstanbul Havaalanına kadar Trakyadan
gelen kurbağalar % 1 5 ' e varan bir fire vermektedirler. Güney Ana­
dolu'dan (A'î-uıa ve havalisinden) gelenler ise % 20 kadar fire ver­
mektedirler Bu miktar yazın Trakya için % 1 7 ye, Adana ve hava­
lisinden gelenler için de % 22ye kadar olabilir,
K U R B A Ğ A
B Ü D U
fa Dondurulmuş kurbağa budunun boylarına göre kg./fire nisbetleri yaklaşık olarak;
Kg.
10-20 adet
Kurbağa budu
Büyük, boy
Normal boy
Küçük boy
20-40
»
40-60
»
54-55
58-60
60-80 »
K U R U Y E M İ
fa
Fire (%)
50
T o p t a n c ı ve p e r a k e n d e c i tarafından
Ş
ç i ğ o l a r a k m u b a y a a edilen:
İç b a d e m fırın v e y a k a v u r m a m o t o r l a r ı n d a beyazlaştırılırsa
Çift k a v u r m a yapılırsa
İç fındık fırın v e y a k a v u r m a m o t o r l a r ı n d a beyazlaştırılırsa
Çift k a v u r m a yapılırsa
K a b u k l u A n t e p fıstığı k a v r u l d u ğ u z a m a n tuz dahil
İç A n t e p fıstığı k a v r u l d u ğ u z a m a n
Fıstık içi ( y e r fıstığı: Araşit t o h u m u ) tuzlu k a v r u l d u ğ u
z a m a n tuz dahil
Fıstık içi (yer fıstığı: A r a ş i t t o h u m u ) tuzsuz k a v r u l d u ğ u
zaman
K a b u k l u fıstık ( y e r fıstığı : A r a ş i t t o h u m u ) k a v r u l d u ğ u
zaman
A y ç e k i r d e ğ i tuzlu k a v r u l d u ğ u z a m a n tuz dahil %
A y ç e k i r d e ğ i tuzsuz k a v r u l d u ğ u z a m a n
Kabak ç e k i r d e ğ i
motorlama
kalburlama
ve
% 4- 5
% 7- 8
% 6- 7
% 10- 13
% 10
% 12
% io
% 15
% 13
6
% 10
kavurma
yapıldığı zaman %
15
fire verir. P e r a k e n d e c i firesi ise % 15'dir.
fa
K u r u erik, y a z a y l a r ı n d a % 2 ' y e kadar, kış a y l a r ı n d a
f e kadar
K u r u üzüm »
»
% 2'ye
»
»
»
< fe »
K u r u kayısı, »
»%
2'ye
»
»
»
- 1 e »
K u ş üzümü, »
»
% 2'ye
»
»
»
'< fe »
f
fire v e r e b i l i r
it Kur u yemişler, yar ı otomati k makinalard a 100 gramlık paketle mede fir e nisbet i % 2'dir.
a) Topta n satışlard a % 1, perakend e satışlard a %
2
b) İstihsa l bölgelerinde n İstanbul a gelincey e kadar , çi ğ olan larda % 0,5, kavrulmu ş olanlard a % 0,8,
c) Kuruyemi ş satışınd a çi ğ olanlard a % 2, kavrulmu ş olanlar da % 2 nisbetind e fir e verebilir .
it Kabukl u Amerikan fıstığı kavrulm a esnasınd a % 14-18 nisbetinde fir e verebilir .
it Kur u üzü m alı m satımlar ı FO B ve Cİ F üzerinden yapılmakt a
olup, teslimatt a bi r fireni n olmadığı , bununl a berabe r seneni n Ka sım v e Aralı k aylarınd a çuvall ı yen i mahsû l kur u üzümü n bi r a y
zarfında azam i % 1 nisbetinde fir e vermes i normaldir .
ic Kaba k Çekirdeğ i : Çerezlik kaba k çekirdeğ i v e ayçekirdeğini n
70-100 gr.'lı k ambalajlamad a % 4 civarında fir e v e zayia t olabilir .
İt Lebleb
i:
Leblebilerin çift e vey a tuzlanara k kavrulmasınd a % 15, yarı oto matik makinelerd e ambalajlanmasınd a % 2-2,5 fir e v e zayia t ola bilir.
Kuru yemişt e anlaşmay a bağl ı olara k pahal ı malı n net , ucu z
malın is e brü t olara k satıldığ ı kefel i terazid e 100 gr.'lı k pakett e
% 15, l kg.'lı k pakett e % 5, otomati k terazid e is e 70-100 gr.'lı k pa kette % 10, 500 gr.'lık pakett e % 5, 1 kg.'lı k paketlemed e % 4 civa rında fir e v e zayia t verir .
8,5 mm.'li k ele k altınd a sar ı v e beya z leblebini n asgar i % 10'u
kalabilir.
it Kur u İnci r : Kuru inci r kı ş aylarınd a fir e vermez . Ya z ayların da ise , amba r v e yo l fir e nisbet i asgar i % 3, azam i % 4 civarınd a
olabilir.
K U R Ş U N
ir Dökm
e halde işlenmi ş Kurşu n r Çink o konsantresinin gem i il e
nakliyesinde, tahmil , tahliy e işlemler i esnasınd a doğabilece k fir e
nisbeti % 3 civarındadır .
K U T U
ir Olukl
u Mukavv a v e Kut u :
Oluklu mukavva ve kutu imalâtında % 5 civarında fire ve za­
yiat verilebilir.
K U Y U M C U L U K
ir Kuyumculuk toptan ve perakende imalâtı ile meşgul olanlarda
fire nisbeti : 22 ayar bilezikte %c 5, 14-18 ayar yaldızlı mallarda
% 4, 14-18 ayar cilâlı mallarda % 5 civarındadır.
KÜLÇE KALA
Y
ir Külçe kalayın dökme ve perakende satış aşamalarında verece­
ği fire, toplam % l'dir.
—L —
LÂSTİK
•
Tel l
â
s
t
i
k
, d
ö
r
tk
ö
ş
e m
a
k
a
r
n
a l
â
s
t
i
k
, m
u
h
e
t
f
i
l ş
e
r
i
t
, k
a
u
ç
u
k p
a
s
­
pas, p
a
ç
a
l
ı
k
, y
a
n
a
k ve ç
i
v
i
l
i p
a
s
p
a
s m
i a
â
ln
ı
td
a m
e
y
d
a
n
a g
e
e
lc
e
k
t
a
k
r
i
b
i f
i
r
e n
i
s
b
e
t
l
e
r
i :
İmalât esnasınd a
e nisbet i
Madde İsm i fir
1 —D
ö
r
k
tö
ş
e tel l
â
s
t
i
k
2 —D
ö
r
k
tö
ş
e m
a
k
a
r
n
a l
â
s
t
i
k%
3 —M
u
h
e
t
f
i
l ş
e
r
i
t
4 —K
a
u
ç
u
k p
a
s
p
a
s
5 —P
a
ç
a
k
ı
l
6 —Y
a
n
a
k
7 —Ç
i
v
i
l
i p
a
s
p
a
s
% 5
15
% 15
% 25
% 25
% 20
% 30
LENS
•
Y
a
r
ı m
a
m
u
l o
a
lr
a
k i
t
h
a
l e
d
i
l
i
p
, t
e
s
i
s
l
e
r
d
e i
ş
l
e
n
d
i
k
t
e
n s
o
n
r
a ma­
mul h
a
l
e g
e
t
i
r
i
l
e
n k
o
n
t
a
k
l
e
n
s
l
e
r
i
n i
m
a
l
â
t
ı
n
d
a
k
i f
i
r
e n
i
s
b
e
t
i % 30 ci­
v
a
r
ı
n
d
a
d
ı
r
.
LPG T Ü P L E R
(Bütangaz)
İ
•
LPG t
ü
p
l
e
r
i
n
i
n v
a
f
l k
ı
s
m
ı
, h
a
r
i
c
i h
a
s
a
r
l
a
r
a k
a
r
ş
ı m
ü
m
k
ü
n m
e
r
­
t
e
b
e k
o
r
u
n
m
u
ş o
d
lu
ğ
u
n
d
a
n
, her k
u
a
l
l
n
m
a n
e
d
e
n
y
ie
l h
a
s
a
r g
ö
r
e
r
e
k
k
a
ç
a
k m
e
y
d
a
n
a g
e
m
l e
s
i n
i
s
b
e
t
i n
a
z
a
r
ı d
k
ik
a
e
t a
n
ı
lm
a
y
a
c
a
k k
a
d
a
r
d
ü
ş
ü
k
t
ü
r
.
A
y
r
ı
c
a
, k
a
ç
a
k y
a
p
t
ı
ğ
ı g
ö
r
ü
e
ln bir tüp, y
a
r
a
t
a
c
a
ğ
ı t
e
h
l
i
k
e b
a
k
ı
­
m
n
ıd
a
n
, t
i
c
a
r
e
t
h
a
n
e
d
e b
e
k
e
lm
l
i
t e
d
e
n
, g
e
l
d
i
ğ
i d
o
u
l
m t
e
s
i
s
i
n
e i
a
d
e
e
d
i
l
i
r
, m
e
y
d
a
n
a g
e
e
ln f
i
r
e de d
o
u
l
m t
e
s
i
s
i
n
e ait o
l
u
r
.
D
o
l
a
y
ı
s
ı
y
l
a
, d
o
u
l
m t
e
s
i
s
l
e
r
i h
a
r
i
c
i
n
d
e
, L
P
G s
a
t
ı
ş
ı y
a
p
a
n t
i
c
a
r
e
t
­
h
a
n
e
e
lr i
ç
i
n L
P
G f
i
r
e m
i
k
t
a
r
ı (
t
ü
p
l
e
r
i
n ç
a
n
ı
lm
a
s
ı h
a
r
i
ç
) %o 1 (
B
n
id
e
bir) d'en f
a
z
l
a o
a
lm
a
z
.
— 96 —
MADENLER
ir Taş ve toprak halindeki kaolin, talk, üstübeç, tebeşir ve amyant'ın
fırınlanarak toz haline gelmesi ameliyesi esnasında verecekleri fire
nisbetleri aşağıdadır.*
Bahis konusu maddeler ocaklardan rutubetli geldiğinden bun­
ların kurutulması icabetmektedir. Ayrıca, ezme esnasında tozların
uçması ve dağılması yüzünden zayiat hasıl olmaktadır, Bu İtibarla
mezkûr ma d. i e erden kaolin, talk, üstübeç, tebeşir ve amyant'tan
toz istihsali • e ara balâjlanmaya (çuvallanmaya) kadar geçen ame­
liye esnasına* 9c 7-12 arasında zayiat ve fire vermeleri normal kabul
edilmektedir.
1
ir
K a l a y :
Kütçe kalaylar dökümde % Ve kadar fire verebilir.
Yalnız AI D yoluyla ve Amerikan hükümetinin milli stokundan
ithâl edilen külçe kalaylarda binde 7,5,a kadar fire kabulü uygundur.
İT Ç
i n k o :
Toptan H î - n ı p perakende olarak satılan çinkonun tartı, ambalaj
ve kireçlenme" d en mütevelit % 3 nisbetinde fire vermesi normaldir.
İr Pirinç ( s , i n döküm) imalâtında, bakır, çinko ve kurşun metal­
leri kullanılır. J.aadır. Çubuklu malzeme % 1-3 kurşun, % 57-59,5 ba­
kır vt- geri I c i a n kısmı çinko olacak şekilde dökülür. B u alaşım
MS-58 diye ad Iyıldırılmaktadır.
Levha vf > şerit elde etmek üzere yapılacak sarı döküm: % 62-65
bakır ve gerişi çinkodan meydana gelmektedir. Bu alaşım da MS -63
olarak tanınmaktadır.
Eritilmek üzere potaya atılan bu maddelerin eritildikten sonra
ilk ağırlıkları ndan kaybettikleri fire miktarı ise:
Bilister'de
Hurda bakırd a
Tutya (çinko ) külçed e
Hurda çinkod a
Kalayda
% 2-3
% 5-10
% 3-5
% 5-10
% 4- 6 civarındadır .
Ancak imalâtçını n kullandığ ı ha m madd e nev i v e nisbetler i il e
mamulün cinsin e gör e firelerd e d e değişikli k olabilir .
it Madeni n ocaktan çıkarılmasında n sonr a kırma , elem e ö n kurutma işlemlerin i takibe n kamyonl a limana şevk i v e ihrac ı halind e fir e
bir hi ç mesabesindedir . Torb a yırtılması sebebiyl e bind e be ş fir e ola bilir. Madeni n istihsali basi t bi r ayıklama işlemin i takibe n lima n sa hasında sto k v e sonr a dökm e olara k ihracınd a fir e oran ı yüzd e ü ç
buçuk il â be ş arasınd a olabilir .
it Aşağıd a adlar ı yazıl ı madenleri n alı m v e satımınd a verebilecek leri fir e miktarlar ı hizalarında gösterilmişti r :
Demir oksit , bari t v e flori t alı m satımında :
1) Mütecani s parçalı ser t cevherlerd e fir e %
2) Gevre k ve iril i ufakl ı cevherlerd e %
3) To z halindeki cevherlerd e %
4) Dökm e halinde to z cevherlerd e %
0,5- 1
2 -3
3
5
kadar fir e kabu l edilebilir .
MANİFATURA
(FANTAZİ MANİFATUR A v e EMPRİM E TOPLARI )
it 1
— Fabrika ve boyahanelerde n satı n alma n fantaz i manifatur a
ve emprim e toplarınd a imalâ t tekniğ i yüzünde n to p başlar ı v e to p
sonralarında istihlâ k edilemiyece k v e satılamıyaca k dereced e lâyı k
ve boyası z çıkması ,
2 — Büyük to p halind e gele n fantaz i malları n topta n satışını n
müşterilere ser i yapabilece k şekild e 10'a r veya 15'e r metre kesilere k
satıldığında, piyas a adetlerin e gör e kesimlerde bırakıla n makas payı,
3 — Bazı sentetik kumaşta n ima l edile n malları n (krep , bükümlü mallar ) raft a durdukç a çekmesi ,
4 — Fantazi manifaturaların servi s yapılırken , isti f edilirke n tozlanma v e solması ,
— 98 —
5 — Mevsi m başlarında malı n piyasay a tanıtılmas ı içi n toplar dan müşteriler e numunele r verilmes i gib i nedenlerl e % 1, 5 civarın da fir e vermes i normaldir.
ir Manifatur a emteasm m şevki , tesellüm ü v e diğe r baz ı nedenler le verebileceğ i fir e miktar ı :
M ) Baly a üzerindek i rakamları n yanlı ş yazılmas ı v e okunması ,
b) To p etiketlerini n yanlı ş yazılmas ı v e okunması ,
c) Teslima t sırasınd a birbirlerin e benzeye n tiplerin , benzerler i
yerine teslimi ,
d) Ayn ı malları n 1 ve l / A kaliteler i olduğ u gibi , baze n ikinc i
kalitelerinin d e olmas ı nedeniyl e birbirlerini n yerin e sev k
ve tesli m edilmeleri ,
e) To p etiketlerini n düşmes i netices i yapüa n ölç ü farklar ı v e
benzeri sebeplerl e malları n miktarlar ı il e kayıtlar ı arasınd a
zaruri farklılıkla r nedeniyl e meydan a gele n fir e v e zayiat ;
nisbetleri % 2 civarındadır.
M A K A R N A
ic Makarna , nakliyed e zayia t hariç , fires i yoktur . Muhafaz a fires i
% l/2'y e kadardır .
Perakendeci fires i ambalajl ı malla r için sıfırdır . Perakend e dök me mallard a % l'e kada r fire verebilir .
M A N T A R LEVH
A
ir Norma l sühunette yan i 20-2 2 derecey i aşmaya n hallerd e manta r
levhanın norma l bi r depolam a sırasınd a fires i mevzubahi s değildir .
Açık depolard a ve 25 derecenin üzerind e güneş e maru z bırakılan yerlerd e mezkû r maddenin verebileceğ i fir e nisbet i e n fazl a % 2
(yüzde iki ) civarınd a olabilir .
MECMUA BAYİLİĞ
İ
ir Mecmuala r iad e sırasınd a yırtılı p parçalanm a v e ıslanmada n
mütevellit % l'e (bir ) kada r bay i fires i verebilir .
MEN B A S U Y
U
ir t '2 litreli k ca m şişelerd e ağz ı alüminyu m yapraklarl a kapatı larak pazarlana n menb a sularını n dolu m v e dağıtımın ı yapa n men ba s u işletmelerinde ;
46 mm. - eninde 0,060 mm . kalınlığınd a 1 metr e alüminyu m
folyo (yaprak ) 'dan ortalam a 22-23 adet kapa k elde edilebilir .
2) B u tür menba suyu işletmelerinde , dolu m sırasınd a şiş e kırılma sebebiyl e topla m imalâtt a % 1 nisbetinde fir e verilebilir .
3) B u tü r menb a suy u işletmelerinde , dolumda n sonr a bayiy e
teslime kadark i devr e içind e yükleme-taşıma-indirm e sıra sında şiş e kırılmas ı sebebiyl e % 3 nisbetinde fir e verilebilir .
1)
MENSUCAT BOYAS
I
ir Deni z aşır ı nakliyelerd e mensuca t boyasının , plâsti k fıç ı içerisin de taşınmas ı uygundur . Herhang i bi r hasa r vuk u bulmadıkça , plâs tik ka p içindek i mensuca t boyas ı fir e vermez .
MENTEŞE
ir Parç a v e plâk a sa ç kullanılara k yapıla n menteş e imalind e % 2,5-5
nisbetinde fir e verilmes i normaldir .
MERMER
ir Mozai k imâ l etme k içi n merme r taşların ı pirin ç büyüklüğünd e
kırmak suretiyl e malzem e hazırlanırken , mermeri n dağılm a v e toz lanma neticesind e % 10'a kadar fir e vermes i normaldir .
Levha halindek i mermerleri n kena r kesm e makinesind e düzel tilmesi, traşlanmas ı v e ölçüler e gör e kesilmesinde n mütevelli t fir e
ve zayia t nisbet i % 5-8'e kada r norma l addolunur .
it Katra k makinalarmd a işleme k üzer e bi r metrekü p beya z Mar mara Mermer i içi n istihsa l edilece k levh a kalınlığın a gör e % 10 il â
% 25 arası, Somak i Mermerd e % 20 ilâ % 30 arası fir e vermes i nor maldir. .
Kenar kesm e fires i umumiyetl e yukarıd a bildirile n miktar a da hildir. Anca k baz ı ahvald e bilhass a renkl i mermerlerd e kena r kes me fires i % 5'e kada r norma l kabu l edilebilir .
Fire miktar ı v e levh a kalınlığ ı malû m olduğun a gör e eld e edile cek metr e kar e miktar ı kendiliğinde n ortay a çıkar .
it Tomru k mermeri n plâk a halin e gelmesind e (plâkanı n kalınlığı na göre ) % 20-33, plâk a mermeri n temizlenm e il e inşaa t ölçülerin e
göre kesimind e v e inşaat a mont e edilmes i sırasınd a % 10'na kadar
fire verir .
100 —
İK Muayyen eb'atlarda kesilmiş ve parlatılmış mermerlerin inşa­
atlara montajı sırasında* verebileceği fire nisbeti % 2 ilâ % 3'tür.
Fire sonund a ortaya çıkan kırık mermer parçalarının muhtelif
safhalarda değerlendirilmesi mümkündür.
İK
1
1 nr blok mermerden 32 plâka 2'lik çıkar
24
» 3
»
»
19
» 4
»
»
»
»
14
» 6
»
*
»
»
9
» 10
*
»
»
»
6
» 15
»
A —Katr ak
Fireleri
Beyaz blo k mermerlerde ortalama levha firesi % 25, renkli so­
maki blok mermerlerde ortalama % 35'dir.
B — Kenarl
Kesmev
e Silm e Fireleri
Beyaz k • ha mermerlerde ortalama
mermerlerde • alalama % 30'dur.
C — İn
a a t
Monte
:
% 20, renkli somaki levha
Fireleri:
Beyaz le< , al ardan belirli ölçülerde kesilen mermerlerin fireleri
% 5, renkli ^ o a ki levnalardan belirli ölçülerde kesilen mermerlerin
fireleri % 10 dur
Beyaz le nj mermerlerin fireleri hiçbir şekilde değerlendirile
mez. Renkli M ^ ı a k i mermerlerin fireleri % 50 nisbetind e paladye n
olarak değer 1--i dirilir.
1
Oniks ıO- ; \ ) ierde. plâka imâli ile alâkalı işlemlerde toplanı fire
miktar % 3r
dir
M E Ş R U B A T
Meşrubaı .malinde, yükleme ve dağıtım sırasında, dolu şişelerin
patlaması ve kırılmasından, ayrıca bayie tevzi edilmiş olanların za­
manında satılın ayıp uzun müddet beklemesi neticesi bozulanların
geri alınarak mıh a edilmesinden dolayı husule gelecek fire nisbeti
% 3'e kadar r -.^ı mal kabul edilebilir,
İk Maden S U Y U v e sodasının nakil, depolama ve şehir içi tevzii es­
nasında, şişelerin kırılma ve patlamasından mütevellit meydana ge­
lecek fire nisbeti, bi r yılda %2'ye (yüzde iki) kadar normal kabul
edilebilir.
101
MEŞRUBAT BA
S BAYİ
İ
fa Meşruba t dağıtımında , i ç fires i (dol u şişe) v e dı ş fires i (bo ş şişe
ve kasa) topla m % 3'e kadar fire norma l kabul edilir .
MICIR
^ Yo l asfalt kaplam a işind e kullanıla n mıcır' m tesellüm , inş a sa hasına teslim v e kullanma devresindeki topla m fire nisbet i % 5-6'dır .
3
M I S I R
fa Mısı r patlatılm a esnasınd a üzerindek i rutubette n dolay ı % 10
civarında fir e v e zayia t verebilir .
MO BLE N
fa Enjeksiyo n moble n % 5 civarında fir e verebilir .
M U K A V V A
fa Olukl u mukavv a v e kut u imalâtınd a % 5 civarınd a fir e v e za yiat verebilir .
MUTFAK TEZGAH
I
fa Mutfa k tezgâhlarını n mutfaklar a montes i esnasınd a doğabile cek fir e nispet i % 7 civarındadır.
MÜREKKEP
fa Tifdru k v e serigraf i mürekkeplerini n imalâ t öncesi , imalâ t sı rasında kullanıla n boya r maddele r (pigment , tita n dioksit , karbon blak), bağlayıcıla r (poltami d reçine, senteti k reçine , PVC , nitr o selü loz, eposk i reçine , eti l selüloz) , eriticile r (ipa , sanayi ispirtosu , whit e
spirit, toluol , buti l aseta t sikl o heksanon , izoforo n plastifiya n ksilol )
ve dolg u maddeler i (aerosil , plastifiyan , vinilit , stabilizan , gömm e
lack) 'nde gene l formülasyonlardak i fir e % 3 nisbetindedir .
— 10 2 —
NİŞASTA
it Buğda y nişastas ı amba r fires i % 1 ilâ % 5 arasında , paketlem e
firesi % 1 ile % 2 arasındadır.
ir Nişastada , fabrik a vey a imalâthanede n toptancıy a nakliy e fi resi % 1 ve perakendecid e açı k olara k satıla n nişast a perakendec i
firesi % 2,5'dur . Bunu n için ayrıc a nakliy e fires i düşülmez .
—o ö
—
ODUN
it Odu n muta d olarak yıllarda n ber i kesilmede n kantar a dolduru lur. Kesildikte n sonr a tekrar tartılmadan kamyonlar a yüklenip müşteriye sev k edilir . Bugü n depolard a tatbi k edile n şeki l böyledir . Zir a
odun depoların ı işletenle r odun u kesilmede n tartara k alırlar .
Odun yaş , kuru , inc e vey a kai m olsu n kesi m sonund a çekid e
8 kg . civarında fir e verebilir .
it 1) Karışı k cins yakaca k odunlar , bi r ya z mevsim i depod a bekletilmesi v e kesilere k satış ı esnasınd a ortalam a % 1 2 nisbetind e fir e
ve zayia t verebilir .
2) Meş e azman ı odun , bi r ya z mevsim i depod a bekletilmes i v e
kesilerek satış ı esnasınd a ortalam a % 20 nisbetid e fir e v e zayia t
verebilir.
3) Tomru k parçalanara k satış ı esnasınd a ortalam a % 25 nis betinde fir e v e zayia t verebilir .
4) Kesilmi ş odu n alım-satım ı il e iştigâ l ede n mahrukatçılarda ,
satın alını p depoy a konmu ş ola n kesilmi ş odunları n miktarlar ı il e
aynı odunları n satıla n miktarlar ı arasınd a kurum a vesai r sebepler le fir e fark ı olur . Bu fire fark ı ve zayiat asgar i % 10, azamî % 15 ortalama % 12 nisbetindedir.
OTO DÖŞEMES
İ
iç Ot o döşemeciliğ i imalâtınd a kullanüa n sun i der i v e naylo n ka difelerin süngerlem e ameliyes i esnasınd a % 5'e kada r fire vermes i
normaldir.
OTO FİLTRES
İ
it a ) Hav a ve ato m filtre eleman ı i ç v e dı ş muhafaz a saçlar ı fir e
oranı : % 45,5
—104 —
M:- o ! filtr e k a p a ğ ı z a y i a t o r a n ı : % 27,8
!.))
c ) Ei
% ¿5
.'«nan f i l t r e i ç v e dış m u h a f a z
a saçlar
ı zayia t oran
ı
9'duı
O T O
ir O t
LÂSTİK
K A P L A M A
o i as k k a p l a m a m ü e s s e s e l e r i n i n ( a t ö l y e l e r i n i n ) k u l l a n m a k t
a
bulunduk!:-
; \ e mamul o l a r a k m e m l e k e t i m i z e ithâl edilegelmekt e o l a n « C imelback», «Tread Gum» ve «Cushion Cum » gibi lâstik
mamulleri bulunduklar ı d e p o l a r d a bir seneden f a z l a k a l d ı k l a r ı t a k dirde n i t e l i k l e r i n i k a y b e d e r l e r .
O T OY
ir O t
E D EK
PARÇALARI
o yfvt'-k p a r ç a l a r ı n a l ı m , s a t ı m v e d e p o l a n m a s ı e s n a s ı n d a v e -
r e b i l e c e ğ i îi»* e
nisbetleri a ş a ğ ı d a h i z a l a r ı n d a g ö s t e r i l m i ş t i r .
— Ot o . > a p u l ü
:%
5
— O t o U-r ve s t o p l â m b a l a r ı , a y m a l a r ı :
%
3
- ~ Ot o t - i e ^ t n k a k s a m ı ;
%
2
— Ak f r^.ıa r
%
:
— Moi«* . a k s a m ı :
3
%
— Aktarın a organlar ı
*
%
%
— Şasi . k a r o s e r i a k s a m ı :
-~~ K a r - • i a P a r ç a l a r ;
%
OT OKOPİ KÂĞID
2
i
ı
3
I
ir Çok
dj« -iı miktarlarda v e a y n ı z a m a n d a r e n k l i o l a n b a s k ı l a r nis = > . * ^ 2 3 c i v a r ı n d a , t e k renk v e y ü k s e k b a s k ı l a r d a i s e fir e risbeıi u
o de i\ f a z l a o l a m a z ,
da lir e
OY
İr
Oyuncr- i
U N C AK
inala darında k u l l a n ı l a n y a r d ı m c ı m a d d e l e r d e n p i l l e
ç a l ı ş a n p i â ' , a p a r a t , a ç ı l ı p k a p a n a n g ö z ve s a ç i m a l i n de k u l l a n ı l a n
!
iplikte doğabilece k fir e nisbetleri .
Pille
çalka n plâklı a p a r a t v e a ç ı l ı p kapana n g ö z , ithal mal ı is e
f i r e v e r m e s i d ü ş ü n ü l e m e z ; a n c a k h e r h a n g i bir z a y i a t d o ğ a b i l i r . Söz -
pii> gah şan p l â k l ı a p a r a t v e açılı p k a p a n a n g ö z l e r , y e r l i
10 nisbetinde f i r e
v e r e b i l i r . S r r i m a l i n d e k u l l a n ı l a n i p l e r d e ( y e r l i y a da itha l malı )
ü r e t i m e s n a s ı n d a % 10 n i s b e t i n d e fir e v e r e b i l i r ,
konusu
i m a l â t olmu:arı h a l i m l e i k i m a d d e d e a y r ı a y r ı %
PAMUK
ir İşlenmi ş presl i bi r baly a pamu k üzerindek i çul , çembe r v e pa muk fires i % 4.5-5 civarında olabilir . Ayrıc a harman , hallaç , tarak ,
fitil, penyö z rin g v e bobina j işlemlerinde n sonr a toplam " olarak, pamuk, mıntık a v e kalitesin e gör e ipliği n boyanmas ı ile % 4-5 civarında fir e verebilir .
P A R A F İ N
ir D Yağl ı parafi n hammadd e olara k kullanıldığ ı takdirde , yağl ı
parafin % 10-15 yağ ihtiv a ettiğinde n yağı n ayrılmas ı işlem i sıra sında, bi r miktarda parafin sürüklediğinde n b u ameliyede fir e % 15
civarında, dah a sonr a topraklam a ve filitr e preste n sürm e işlemin de is e % 5 dolayında olma k üzer e üreti m sırasınd a mamulü n nakliyesi v e kalıplam a fireler i il e yağl ı parafini n temizlenmes i sırasında ki fir e nisbetiyl e birlikt e fir e oranını n % 22-24 kada r olabileceği ,
2) Yağsı z parafi n hammadd e olara k kullanıldığ ı takdird e is e
bu mamu l % 2-3 yağ ihtiv a ettiğinde n eritm e v e filitr e preste n sür me işlem i sırasınd a fir e oran ı % 5'e kada r mamulü n üreti m içind e
nakliyesi v e kalıplam a fireler i d e dikkat e alındığınd a topla m fir e
% 7-8 oranınd a olabilir .
PARKE—
^1
K A P L A MA
) — Cevizden mamu l ahşap parkenin ?
— 1000 m2.sinin kalınlık 16 mm. olduğu takdirde en a z 11.200 kg.,
enfazla 14.400 kg., kalınlı k 17 mm. olduğu takdird e e n a z 11.900 kg. ,
enfazla 15.300 kg . olduğu ,
— Yin e 1.000 m2.sinin; kalınlı k 16 mm. olduğ u takdird e 16 m3.
olduğu, kalınlı k 17 mm. olduğu takdird e 17 m3. olduğu,
106 —
2) — Ceviz kaplamanın;
— 1000 m2.sinin, kalınlık 0,5 mm. olduğu takdirde 200-220 kg.
olduğu, kalınlık: 0,7 mm. olduğu takdirde 280-300 kg. olduğu,
— Kalınlık 0,5 mm. olursa 1000 m2. kaplamanın 0,5 m3. olduğu
kalınlık 0,7 mm. olursa 1000 m2. kaplamanın 0,7 m3. olduğu;
Not ; Ağırlıklar yaz ve kış aylarına göre değişir. Ayrıca cevizin
kesildiği yörelere göre de ağırlığı değişir.
PATATES
ic Patates alım-satımmda kuruma ve dökülmeden dolayı % 1 ilâ
% 3, depolama yapılması halinde 100 güne kadar % 15, 100 günden
fazla ise % 20 civarında fire olabilir.
P E Y N İ R
• BEYA
Z PEYNİ R :
Tam yağlı yaş beyaz peynirin tulumlanması halinde vereceği
fire oranı, peynirin rutubet oranına göre % 35-40 arasındadır.
* KAŞA
R PEYNİ R :
1 kg. kaşar peynir için kullanılabilecek süt miktarı (inek cinsine
göre) 11-12 kg.'dır. Buna göre 10 kg. kaşar peyniri için 110-120 kg.
süt gerekmektedir. Ayrıca kaşar peynirinin buzhanelerde bekletil­
mesi halinde 3 ayda % 4, 6 ayda % 8, 9 ayda % 9, bir yılda % 9 civa­
rında fire verebilmektedir.
ir l) Beyaz peynirlerin malaşlanması ve susuz kalması neticesinde
kilolarını kaybetmesi yüzünden tenekeler açılıp bir başka tenekeye
nakli neticesinde teneke miktarında az da olsa bir eksilme olur. Ek­
silme yüzdesi malaş durumuna göre değişir. Malın % 50 sini kurtar­
mak kaydıyla bu operasyon yapılabilir. Kurtarılan mal da normal
değerinin yarısına kadar satılır.
?
2) Kaşar peynirinin en az 6 ay soğuk hava depolarında bekle­
diği ve buzhanenin de iyi işletilmemesi neticesinde malaş tutması
yüzünden değeri sıfıra düşer ve tamamı çüre yapar. (Yani sıfır be­
dele düşer.)
Bu cevapların resmî uygulamaya konması için imha
107 —
işlemleri-
nin Maliy e nezaretind e yapılmas ı tavsiy e edilir . Aksi hald e Mali ye'nin tetkikin e maru z kalınır .
it
Peynir İmalâtı:
3,5
6
6,5
4,5
5
7
10
11
8,5
9
kg. - 4,5 kg.
kg. - 6,5 kg.
kg.- 7,5 kg.
kg. - 5 kg.
kg. - 5,5 kg.
kg. - 8,5 kg.
kg. -12 kg.
kg. -12,5 kg.
kg. - 9 kg.
kg. -10 kg.
Koyun sülünden
Yerli İnek sütünden
Montofon İnek sütünden
Manda sütünden
Keçi sütünden
Koyun sütünden
Yerli İnek sütünden
Montofon İnek sütünden
Manda sütünden
Keçi sütünden
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
kg.
kg.
kg.
kg.
kg.
kg.
kg.
kg.
kg.
kg.
Beyaz Peynir
»
»
»
»
Kaşar Peynir
»
»
»
»
»
»
elde edilebilir.
ic Peynir imalinde randıman nisbetleri sütün kaynama derecesine,
mayalanmasına taze veya bayat olmalarına göre değişiklik arzeder.
Bu konuda kati surette tesbit olunmuş randıman nisbetleri bulunma­
makla birlikte aşağıda gösterilen neticelerin alınması normaldir.
Bir teneke peynir imal etmek için aşağıda gösterilen cins ve mik­
tarlarda süte ihtiyaç vardır.
Süt cinsi
Ortalama Süt miktarı (litre)
Koyun sütü
70 - 80
İnek sütü
100
Montofon inek sütü
110 -120
Keçi sütü
75
Yarısı koyun, diğer yarısı muhtelif süt karışımı 80 - 90
it
Beyaz Peynir :
Beyaz peynir, bünyesi itibariyle devamlı olarak soğuk hava de­
polarında saklanması iktiza eder. Soğuk hava deposundan hariç yer­
lerde muhafaza edilmesi mümkün değildir. Aksi halde peynir tene­
keleri şişer, patlar ve bu suretle susuz kalacağından evsafını tama­
men kaybetmiş olur. Bu gibi yerlere konan peynirlerdeki fire nisbeti kesin olarak tesbit edilemez. Ancak soğuk hava deposu bulunan
yerlerde normal sühunette (+3-5 derecede) söz konusu maddenin
verebileceği fire nisbeti % 12'ye kadar normal kabul edilir. Şehirlere
nakillerde mesafe ve hava durumuna göre ayrıca % 1,5-3 fire vere­
bilir.
ir- inek ve K o y u n sütünden olmak üzere salamuradan çıkartılıp te­
nekeye kor* ,ı "5 k g l ı k neva/ p e y n i r , imalinden satımına kadar 5 ay
müddetle > h a n e d e bekiet:ldU;iude t 20 (yüzde yirmi)'ye kadar
e k s i lebi lir
H * a aı / e d i l d i ğ i n d e satıcının buzdolabı varsa %
5'e
(yüzde bes
* ohse
( v u / d o on) kadar fire verebilir,
h
l
ı
(
ir Kaşa
r ÎV> niri :
İmalâtç >^V3 ioptancmm buzhaneye (soğutma derecesi 0 -1'dir)
koyduğu ta- kaşar peynirinin yıllık buzhane firesi :i 9 kadardır,
Bir yıl buzhanede kalmış kaşar peynir ikinci yıl da buzhanede
kaldığı, b u z W ı nenin çalışmasında bir aksaklık olmadığı ve konduğu
yerde kaldı.-- (akdinde yukarda bildirilen fire nisbetin.de bir değişik­
lik olmaz.
l
İmalât i..-! ası iie buzhanenin çalışmasında bir aksaklık olduğu
takdirde, zır *r edecek fire nisbeti bu fireye dahil değildir.
!
ir Tulu
m I V v niri :
İmalâtç * -va toptancının buzhanede (soğutma derecesi 0-1'dir.)
muhafaza e o <ruek kaydiyle, tulum peyniri, buzhanenin çalışmasın­
da bir aksal* * > olmadığı takdirde, % 5-8 civarında fire verebilir.
!
ir Fazla tan-unmülü olmayan v e en çok on gün dayanabilen dil
peyniri, b u -"n t içinde % 10, kaşar v e gravyer peyniri % 4-8, tulum
peyniri % 5-8 mağlıç peyniri % 10 civarında fire ve zayiat verebilir,
PİKD
Ö K Ü M
ir Dökme dokum piki ve dökme hurda piklerin nakliye esnasında
kg.'da % 3-5 nvarında fire ve zayiat vermesi normaldir,
PİLİÇ
İT Et ırkı 50-60 günlük 1,5 kg. - 2,-kg. ağırlığındaki piliçlerin kesil­
mesi halinde elde edilen et miktarı % 75-78 , fire miktarı ise % 22-25
civarındadır,
PİRİNÇ
ir Muhtelif kırık pirinçler atölyelerde paçal yapılarak satılması es­
nasında temi. :-me ve kalburlama ameliyesi sonucu % 1,5 ilâ 2 nisbe tinde fire
rir.
_ 109 —
PİRİNÇ KÜTÜ
K İMAL
İ
it Kontin ü olmaya n tesislerd e hurd a pirinçte n hareketl e kütü k
imalinde meydan a gele n fir e oranlar ı il e pirin ç kütükte n hareketl e
ekstrüksyon presind e muhteli f profi l imalind e meydan a gele n fir e
oranları şöyledir :
Kontinü olmaya n sisteml e kütü k imal i :
1) Ha
%
%
%
m madde bazına gör e kur u pirin ç talaşmda n
85-87,5 aras ı kütü k (takoz )
6,5-6 değerlendirilemeyen zayia t (fire )
8,5-6,5 küllü değirme n arayiş i
2) Ha m madd e bazın a gör e yağl ı pirin ç talaşında n :
% 78-80 aras ı kütü k
% 13,5-12 değerlendirilemeye n zayia t (fire )
% 8,5-8 küll ü değirme n arayış ı
3) Ha m madde bazın a gör e kur u pirin ç hurdasında n :
% 92-93 arası kütük
% 4 -3 değerlendirilemeye n zayia t (fire )
% 4 küll ü değirme n arayiş i
elde edilir .
Yukarıdaki imalâ t sırasınd a teknolojini n gereklerini n ta m ola rak tatbi k edilmediğ i işyerlerind e çink o yanmas ı v e özellikl e pot a
delinmesi hallerind e dökümdek i fir e miktarı , yukarıdak i değerler e
ilâveten % 2 oranına kada r daha arttırılabilir .
Kütükten ekstrüksyo n pres i il e muhteli f kesitt e profi l imalâtın da kütü k ağırlığ ı ba z alınarak :
% 95-96,5 profi l
% 3,5-2,5 değerlendirilemeyen zayia t (fire )
% 1,5-1 küll ü değirme n arayiş i
ortaya çıka r
PİRİNÇ RA
M A TI (CÜRUFU )
it Pirin ç ramat ı (cürufu ) nun vari l içind e taşınmas ı halind e fir e
sözkonusu olamaz . Ancak dökm e mal şeklind e taşınması , yüklenme si v e stoklanmas ı hallerind e % 2-3 civarında fir e v e zayia t verebilir .
_110 —
P İ R İ N Ç U N U
it Pirin
ç ununun ;
— Amba r fires i % 1 ile 3 arasında (Rutube t firesi )
— Temizlem e v e yabanc ı maddelerde n ayrılm a fires i % 1 il e
% 5 arasında,
— Fırınlam a fires i % 2 ile 7 arasında,
— Zımpar a v e il k ele k fires i % 3 ile % 7 arasında,
— Öğütm e firesi % 3 ile % 6 arasında ,
—{ Paketleme fires i % 1 ile % 2 arasındadır.
Not : Paketler 200 , 250, 400 gramlıktır.
PLÂSTİK AMBALA
J
it Polistre n hammaddes i kullanarak , yoğurt , deterja n kaplar ı il e
her türlü ambalaj malzemesi imalâtında % 5 civarında fir e doğabilir ,
Ufak plâsti k şeke r kutus u imalât ı esnasınd a % 3 nispetinde fir e
doğabilir.
PLÂSTİK A Y A K K A B
I
it P.V.C . hamur u imalât ı esnasınd a % 1 ve b u hamurda n plâsti k
ayakkabı imalât ı esnasınd a is e % 3 civarında fir e olabilir .
PLÂSTİK BİDO
N v
e ÇEŞİTLER
İ
it Yükse k kapasitel i plâsti k hammaddes i kullanılma k suretiyl e
imal edile n plâsti k bido n v e çeşitlerini n imalâ t safhasınd a polietile nin % 5 civarınd a fir e vermes i normaldir .
PLÂSTİK HAMMADDELER
İ
it Plâsti k hammaddeler i ithal, tahmil , tahliye, nakliye , dahil i topta n
satış, depolam a ve perakend e satışlarınd a cem'a n % 2 nisbetind e fi re v e zayia t vermes i normaldir .
ir 50 , 100 ve 12 5 gramlık plâsti k enjeksiyo n makinalar ı il e e l pres lerinde işlene n aşağıd a kayıtl ı plâsti k hammaddelerini n verebilece ği fir e nisbetleri , hizalarınd a gösterilmiştir .
Polietilen %
5 (yaklaşı k olarak)
Polistren %
5 »
»
Antişok %
5 »
Derlin %
7
P.V.C. %
10
Naylon %
10
Polipropiien %
5
»
»
ir PVC ham maddesi Petkim'den temin edilmektedir. Petkimln
ambalajlamasının bozuk olması nedeniyle torba ağızlarından akınt ı
olmaktadır. Torbaların zayıf yapıda bulunması nakliye anında, yük­
leme ve boşaltma sırasında torba patlamaları sebebiyle toplam ola­
rak % 1 civarında zayiat olabilir.
ir Bakalit tozu, antişok, polietilen ve polipropilen kullanılarak imal
edilen bakalit ve plâstik eşyaların imalâtı esnasında bakalit tozu­
nun % 10 , polistren, polietilen ve propilenin % 5 civarında fire ver­
mesi normaldir.
ir Polistren - antişok polipropilen, yüksek dansite polipropilen ve
plâstik boyalar kullanılarak imal edilen pil kutusu, radyo malzeme­
si, plâstik baskılar v.s. eşyaların imalâtı esnasında polistren, propilen
ve polietilenlerin % 5 civarında fire vermesi normaldir.
İthal malı plâstik ham maddesinin tahmil-tahliyesi sırasında am­
balajların patlama ve yırtılmasından mütevellit ve dahili piyasadan
mubayaa edilen malın nakliye, depolama ve perakende satışları sı­
rasında paket patlamasından meydana gelebilecek fire nisbeti %2'ye
kadar normal kabul edilebilir.
PLÂSTİK
(HURDA)
ir Hurda naylon artıklarının çuval ve kanaviçe yapan makinalarm
plâstik türünden imalât artıklarının yakılıp eritilmek ve granül ha­
line getirilmek suretiyle düşük kaliteli naylon torba ve poşet imalâtmdaki fire nisbeti:
Maddenin temizlenmesi safhasında %
İmalât safhasında ise
PLASTİK
%
10
5'dir.
O Y U N C A K
ir Plâstikten mamul oyuncak imalâtında, şişirmelerde umumiyetle
% 6 civarında, hidrolik enjeksiyonda % 5 civarında fire olmakla be­
raber, kalıbın ve ham maddenin özelliğine göre bu fire durumları de­
ğişebilir.
PLÂSTİK
M U T F A K
E Ş Y A S I
ir Plâstik mutfak eşyası (tencere ve tava kulbu) imalâtında kullamJ.an naylon 66 maddesinin % 6 nisbetinde fire vermesi normaldir.
112
PLÂSTİK YEDE
K PARÇALAR
I
ir Plâsti k yede k parçalarınd a imalâ t safhasında n müşteriy e tesli m
anma kada r ola n safhaları n tümünd e topla m % 5 civarınd a fir e
olabilir.
POLİETİLEN TORB
ir Polietile
A
n torb a imalâtınd a :
1 — Hammadde taşıma v e depolam a esnasında ; yırtı k patla k ve
dökülmeden % 1,
2 — Ekstrudere fil m çekilmes i esnasında ; kemikleşe n kopmala r
ve ayrılmala r sırasınd a % 1,5,
3 — Baskılı torbalarda matbaada; ayar v e bask ı esnasınd a % 1,5
civarında fir e olur . Ayrıca ekstru derde v e matbaa , makinelerinde sı k
sık elektri k kesilmelerind e makinalar m duru p v e tekra r çalışmay a
başlamasından mütevelli t fired e % 2 kadar artı ş olabilir .
4 — Mamul hal e geldikte n sonr a 1 kg. olarak tartılara k paketle mede fir e yoktur .
POMZA TAŞ
I
ir Pomz a taşını n ocaklarda n çıktığ ı anda n itibare n gördüğ ü bütü n
işlemlerden sonr a (torbalanıp , tamburlam a v e boyutlandırma , ma halline nakli , buradak i işlemler v e dah a sonrak i yükleme , boşaltm a
ve nakliye ) verebileceğ i fir e oranını n % 48 ilâ % 50 civarında olma sı normaldir .
PORSELEN EŞY
A
ir A ) Bilûmu m porsele n sofr a eşyasını n fabrikada n kamyon a yük lenmesi nakli , depoy a boşalmas ı esnasınd a husul e gelece k kırı k pay ı
% 0,5-1 ,
B) Depoy a boşala n porsele n eşyanı n tasnifi , sayılması , yerleş tirilmesi v e diğe r toptancılar a satılmasın a kada r geçe n müdde t zar fında husul e gelece k kırı k pay ı % 1,5-2,
C) Depoda n ma l ala n diğe r toptancıları n perakendeciler e satı şına kada r geçen müdde t zarfınd a husul e gelece k kırı k pay ı % 1-1,5
toptancıdan ma l ala n perakendecileri n porsele n eşyay ı müstehlik e
satışına kada r geçe n müdde t zarfınd a husul e gelece k kırı k pay ı d a
% 2-3 nisbetinde olabilir .
PROFİL
it Perakend e alüminyu m profil satışınd a kesi m fires i kesile n uzun luklara göre değişmekl e berabe r % 1-2 civarında olabilir .
PUDRA ŞEKER
İ
it Pudr a şeker i imalâtında , rutube t derecesin e gör e d e değişme k
suretiyle takribe n % 1,5 ilâ % 2 arasında fir e v e zayia t vermes i normaldir.
— 11 4 —
—' R —
R A D Y O
ir
Radyo inialâtındaki fire nisbeti :
Elektronik cihazlar için kullanılan ham ve yarı mamul madde­
ler şuıılard'i
I — E!- Uronik komponentler
(transsistör, diot, kondansatör,
c n • enç, self v.s.)
II — P: , *dk malzeme v e ham maddeleri,
III — P r r .inaks ve bakirli pertinaks,
IV — B bin telleri
v — Iııibat
telleri ve kabloları,
VI — V " i a , somun, róndela, vesair tesbit malzemeleri,
VII — S<K alüminyum, pirinç, fosfor, bronz ve bakır levhalar,
VIII - Auaç v e sunta malzemeleri,
IX — Karton kutu, emniyet yastıkları vs. ambalaj malzemesi,
Kullanıl ». • ham ve yarı mamul maddelerin imalât esnasında bo­
zulmaları, paıca ve kırpıntı gibi kalıntılarla sair sebeplerden mey­
dana gelen fne!erin bir kısmı toplanarak değerleııdirilebilmekte, bir
kısmı da tor kınamadığından ve toplansa da bir kıymeti olmadığın­
dan değerlendırilememektedir. Değerlendirilemiyen firenin zayiat
olarak naza* ; itibara alınması gerekir. Değerlendirilebilen fire kısmı
değer ifade edeceğinden defter kayıtlarında gösterilmesi zorunlu ola­
cağı gözönün>- alınarak imalâtda meydana gelen firenin değerlendi­
rilebilen ve değerlendirilemiyen kısımlarına ait % oranlarının ayrı
ayrı gösteri 1PK»Sİ uygun görülmüştür.
I — Elektronik komponentlerdeki fireler:
Transistörler, diotlar, kondansatörler ve saire gibi elektronik
komponentlerde meydana gelen fireler iki safhada oluşmaktadır.
115 —
1 — Yar ı mamu l olara k alma n komponentlerde n bi r kısmını n
hatalı v e arızal ı olmasmdanmeydan a gelen fireler , bund a azam î fir e
oranı % 2 olara k tesbi t edilmiştir .
2 — Komponentlerin montaj ı esnasında , lehi m yanığı , u ç terti bat tellerini n kırılmas ı gib i nedenlerl e meydan a gele n fireler , azam î
fire oran ı % 2 olarak tesbi t edilmiştir .
Sonuç olara k komponentlerd e meydan a gele n topla m azam î fi re; % 2 + %2 = % 4'dür. B u fireni n tüm ü değerlendirilemediğinde n
zayiat olara k kabu l edilmes i gerekeceğ i kanaatin e varılmıştır .
II — Plâstik malzem e v e ha m maddelerindek i firele r :
Plâstik işlem e sanay i kolund a kullanıla n değişi k sınıf , ti p v e ka litedeki ha m maddele r v e bunları n değişi k işlem e usuller i işçini n
ehliyet, mahare t v e dikkati,işyerini n durum u gibifaktörle r karşısın da plâsti k işlemesind e he r türl ü imalât a kabil i tatbi k bi r standar t
fire sö z konus u olamayacağında n kat' i bi r fireni n tesbit i mümkü n
görülememektedir.
III — Pertinaks v e bakirl i pertinak s levhalardak i fireler :
Bunlar cihazlard a empreny e devr e şasiler i v e izol e tutuc u şasi lerin imalind e kullanılmaktadır . Pertinak s v e bakirl i pertinak s lev halarda ayr ı ayr ı ü ç safhad a firele r meydan a gelmektedir .
1 — Levhaların kesiminde n art a kala n parçala r v e kırpıntı lardan meydan a gele n fireler , fir e oran ı azam î % 3 olara k tesbi t
edilmiştir.
2 — Kesm e v e delm e esnasınd a hatal ı kesm e v e delm e oran ı
azamî % 1,5 olara k tesbi t edilmiştir .
3 — Kesilen pertinak s şas i üzerind e monta j esnasınd a kırılm a
ve çatlamalarda n meydan a gele n fireler , fir e oran ı azam î % 0,5 olarak tesbi t edilmiştir .
Sonuç olara k pertinaks v e bakirl i pertinaks levhalard a meydana
gelen topla m azam î fire , % 3 + % 1,5 -}- % 0,5 = % 5'dir.
Bu fireni n tüm ü değerlendirilemediğinde n zayia t olara k kabu l
edilebileceği kanısın a varılmıştır .
IV — Bobin tellerindeki firele r :
Bobin teller i cihazlardak i he r türl ü bobinleri n imalind e kulla nılmaktadır. Bunlard a ü ç safhad a fir e meydan a gelmektedir .
— 116™
1 — Al t a n bobin telinde izolasyon hatası veya kopuk olmasın­
dan dolayı meydana gelen fire, azamî fire oram % 0,5 olarak tesbit
edilmiştir.
2 — Bol.-1 A sarımı esnasında tel kopmalarından meydana gelen
fire, azami i ire oranı % 1 olarak tesbit edilmiştir.
3 — Bobin sarımından sonra ölçü ve muayenede hatalı bobinler­
den ve bobin teli uçlarının irtibatlanmasmdan meydana gelen fire,
azamî % 2 < M arak tesbit edilmiştir.
Sonuç olarak bobin imalinde bobin tellerinde meydana gelen
toplam azami fire %0,5-f % H - % 2 = % 3,5'dır.
Bu firenin % 0,5'i toplanamayıp değerlendirilemediğinden zayiat
ve geri kalan % 3 kısmı değerlendirilebilen fireyi teşkil ettiği tesbit
edilmiştir.
V — İrtibat telleri ve kablolardaki firele r :
İrtibat t o İleri ve kablolar cihazlarda devre irtibatları için kulla­
nılmaktadır Bunlarda fire iki safhada meydana gelmektedir.
4
1 — İrtibat uçlarından artan parçalardan meydana gelen fire ,
azamî fire d um % ı olarak tesbit edilmiştir.
2 —• Kablolarda izolasyon hatası veya kopukluklar bulunması
ve makara.hu m sonunda artan ve kısa olduğu için kullanılmayan
parçalara asî fire. Azamî fire % 1 olarak tesbit edilmiştir.
Sonuç o t u r a k irtibat telleri ve kablolarda meydana gelen toplam
azami fire, < ] + % ı = % 2'dir. Bu firenin % 0.25İ toplanamayıp
değerlendin i e mediğinden zayiat ve geri kalan % 1,75 kısmı değer­
lendirilebilen tireyi teşkil ettiği tesbit edilmiştir.
VI — Vida, somun , rondela vesair tespit malzemelerine ai t fi­
reler :
Vida, somun, rondela ve sair malzeme cihazların imalinde tespit
malzemesi olarak kullanılmaktadır. Bunlarda fire iki safhada oluş­
maktadır.
1 — Alınan vida, somun vesairenin bir kısmında başların, dişle­
rin vesair kısımları n bozuk olmasından kullanılamaması neticesi
meydana gelen fire. Azamî fire % 1,5 olarak tesbit edilmiştir,
2 — İmalât esnasında kırılan veya ayrılan ve bozulanlardan
meydana gelen fire. Azamî fire oranı % 1 olarak tesbit edilmiştir.
Sonuç olarak vida, somun, rondela vesair tesbi t malzemesinde
meydana gelen azamî fire, %1, 5 + %1 = % 2,5 dır .
Bu firenin % 0 ,5'i toplanamayıp değerlendirilemediğinden za­
yiat ve geri kalan % 2'si değerlendirilebilen fireyi teşki l etmektedir.
VII — Saç, alüminyum, pirinç , fosfor, bronz ve bakı r levhalarda ki firele r :
Madenî levhalar, hoparlör gövdesi, irtibat ve dağıtım için muh­
telif şekil ve boyutta terminal gövdeleri ile cihazlarm yüzeylerinde­
ki süs, plâka vesair maksatlarla tesbit edilen parçaların imalinde
kullanılmaktadır. Bunlarda fire ü ç safhada oluşmaktadır.
1 — Levhalar şerit halinde kesilirken artan kısımlardan meyda­
na gelen fire, azami fire oranı % 1 olarak tesbit edilmiştir.
2 — Şeritlerden preste kalıplarla parça kesilirken çıkan kırpın­
tılarla artan parçalardan meydana gelen fire, Azamî fire oranı % 12
olarak tesbit edilmiştir.
3 — Kalıp hatası vesair sebeplerden dolayı imalât bozuğu hata­
lı parçaların meydana getirdiği fire. Azamî fire oranı % 2 olarak
tesbit edilmiştir.
Sonuç olarak madeni levhalarda meydana gelen toplam azami
fire, %l + % 1 2 + % 2 = % 15 olarak tesbit edilmiştir.
Bu firenin % 2 kısmı toplanamayıp değerlendirilemediğinden za­
yiat ve geri kalan % 13 kısmı değerlendirilebilen fireyi teşkil ettiği
tesbit edilmiştir.
VIII — Ağaç ve sunta malzemelere ait fireler s
Fabrikadan imal edilen elektronik cihazların ahşap möble kı­
sımları (kabinetler) yan sanayide yaptırılmaktadır. Ahşap möble
için kullanüan ham maddenin değişik tip ve kalitede olması, bunla­
rın işlenmesindeki usullerin değişik olması, işyerinin durumu il e iş­
çinin ehliyet ve kabiliyeti gibi faktörler fire oranına birinci derece­
de müessir olduğundan standart bir oranın tesbiti mümkün görüle­
memektedir.
IX — Karto n kutu, emniye t yastıkları gib i ambala j malzemeleri ne ai t fireler :
imal edilen cihazların ambalajlanmasında kullanılan fireler iki
safhada meydana gelmektedir.
— 11 8 —
1 — Ambala j malzemelerini n fabrikay a nakl i v e ambard a de polanması esnasınd a meydan a gele n fire , azam i fir e oran ı % 2 olarak tesbi t edilmiştir .
2 — İmal edile n cihazları n ambalajlanmas ı esnasında kırılm a v e
yırtılmalardan meydan a gelen fire , azam î fir e oran ı % 2 olara k tes bit edilmiştir .
Sonuç olara k karto n kut u v e emniye t yastıklar ı vesai r ambala j
malzemesinde meydan a gele n azam i fir e %2 + %2 = % 4 olara k tes bit edilmiştir . B u firenin % 0,5 kısmı değerlendirilemeye n malzeme den ibare t olduğunda n zayiat ı v e ger i kala n % 3,5 kısmı değerlen dirilebilen firey i teşki l eder .
REÇEL
it Kayısı , vişne , şeftal i gib i meyvelerl e yapıla n reçelleri n çeşitl i
kaliteleri mevcu t olup , reçe l imalâtınd a gene l bi r fir e oran ı v e
randıman hesab ı mümkü n değildir . Reçe l üretimind e te k bağlayıc ı
unsur, Gıd a Maddeler i Tüzüğüdür. Buna gör e d e % 60'dan az şeker ,
1/3'ten a z meyv e ihtiv a edemez . B u oranlar reçeld e bulunmas ı gereken oranlardır. En uygun sonuç is e üretic i firmanı n ürettiği malları n
kimyevi analiz i netices i bell i olur .
REKLÂM FİLM
İ
it Türkiye'dek i stüdyoları n tekni k yapılarını n farklılığ ı nedeniyl e
tek v e kesi n he r şekild e geçerl i bi r ora n verilebilmesin e olana k ta nımamaktadır. B u nedenl e (kıs a metrajl ı reklâ m filmlerindeki ) fir e
miktarı % 2 ilâ % 10 arasınd a değişebilir .
RÖNTGEN FİLM
İt Röntge
İ
n filmlerindek i fir e oranlar ı % 15 ilâ % 20 arasındadır.
-s şSA Ç
ir Kontin ü sıcak daldırma metodu ile soğu k haddelenmiş rul o banddan galvanizl i sa ç üretim i il e ilgil i fireler :
1 — DKP Saç Fires i :
Ereğli Demi r Çeli k Fab . üretim i sa ç bobinleri n ortalam a ağırlı ğının 5 ton olduğ u kabu l edildiğinde ; DK P saç fires i oran ı % 1,5,
2 — Galvanizli Sa ç Fires i :
Galvanizli sa ç fires i oranı , % 1,5 ancak ; sa ç bobi n paslı , hatalı ,
ezik v e kenar ı yırtı k vs . gib i nedenlerl e b u durumd a b u ora n
% 3-5 dolayına kada r çıkmaktadır .
SAÇ LEVH
A
ir Giyoti n makaslarda , abkan t preslerd e sa ç levh a kesere k vey a
hem kesi p he m d e bükme k suretiyl e yapüa n satışlarda n dolay ı nor mal fir e v e zayiatt a ayr ı olara k % 5 civarında ıskarta , sa ç kırpıntıs ı
ve hurd a çıkabilir .
S A L A M
ir Sala m imalâtınd a kullanıla n kemikl i ett e :
a) Kemi k v e sini r fires i %
b) Yağl ı kısımla r v e zayia t
20-25'tir.
% l5-20 dir.
,
Bu durumd a kemikl i e t hamur a girincey e kada r % 35-45 fir e
verir.
İmalâta verile n kemikl i et e göre , eld e edile n kıym a hamur u fı rınlanarak imâ l edile n inc e salamlard a fir e nisbet i % 30-35 v e kai m
salamlarda is e % 15-20'dir. Anca k eld e edilece k sala m miktar ı he — 120 —
saplanırken imalâtt a kullanılı p fir e vermeye n bahara t ve diğe r yar dımcı malzem e kilosunu n firel i et e ilâves i gerekmektedir .
Fire farkların a tesi r eden bell i başl ı faktörler , hayvanı n yetiş ™
me tarzı , yetiştiği mıntıka , bes i farklılıklar ı v e sala m imalâtınd a kıymanın için e konula n diğe r yardımc ı maddelerdir .
SALYANGOZ
ic Canl ı salyango z tekni k şartlar ı hai z sundurmalard a beklemede n
mütevellit % 8 ilâ % 10 u norma l ölü firesi , norma l çif t kaynamad a
% 22 ilâ % 25 randıman verir. Elde edilen eti n azam i % 40-50'si oranında yıkanmış , temizlenmi ş v e ayıklanmı ş kırıksı z kabu k eld e edi lebilir. Bun a mukabil , Bartı n v e Kandır a gibi baz ı mıntıkaları n ka buk randıman ı heme n yo k denece k kada r azdır.
ic Sundurmada
, zamana gör e o n gü n il e bi r a y arasında ,
a) Ölü m nedeniyle % 10 civarında,
b) Zayıflam a ve diğe r bakı m noksanlığı nedeniyl e % 5 civarında fir e verir .
Randıman Konusu:
Normal randıman , muhteli f yerlerdek
arasındadır
i üretim e gör e % 20-25
SARMIŞ A K
ic Konsinyasyo n suretiyl e gönderile n deme t halindek i kur u sarımsak % 15 nisbetinde, nakliy e v e anbarlam a geciktiği takdird e % 5 e
kadar fir e v e zayia t verebilir . Ayrıc a depolanması halind e 100 güne
kadar % 35, 100 günden sonr a % 50 oranında fir e olabilir .
?
SIHHİ T E S İ S A
T
ir Sıhh i Tesisa t yükleme , taşıma , boşaltm a v e istiflem e işlemler i sı rasında aşağıd a belirtile n nisbetlerd e fir e verir .
P.V.C. Plâsti k s u borular ı topta n % 2, perakend e % 5, döküm ,
emaye v e sa ç bany o küvetleri , hel â taşları , lavabo , evy e v e benzer lerinde perakende satışt a % 3, porsele n bany o takımlar ı topta n sa tışta % 2, perakend e satışt a % 5.
— Kar o fayans, kar o mozaik, fayans eşy a ve seramik mamulleri
toptan % 3, perakend e % 5 fire verir .
• —121 —
— Cam yününde fire yoktur.
— Isı yalıtım malzemelerinde % 2,
— Her türlü sarı ve kromajlı armatürler ve tesisat malzemele­
rinde fire yoktur.
— Banyo ve mutfak aksesuarlarında (aynalar, klozet kapakları,
etajer, dolap, sabunluk, kâğıtlık) toptan % 2, perakende % 5,
—f Her nevi radyatör vs. sıhhî kalorifer tesisat malzemelerinde
genelde %o 5 fire vardır.
— Paslanmaz çelik saçtan 50 x 100 tek gözlü damlalıklı evye
imalâtında % 23; 50 x 100 çift gözlü damlalıksız eyve'de ise
% 26 nisbetinde fire olabilir.
SIVI ŞEKE
R MELAS
I
it Sıvı şeker melasının taşınmasında dolum ve boşaltma esnasında
% 1 civarında fire ve zayiat olabilir.
S İ M İ T
ic Simit imalâtı esnasında, hamurun tutmaması, fırın hararetinin
yüksek olması sonucu yanması, firma sürülürken serpilen çörek otu­
nun, susamın yere dökülmesi gibi nedenler sonucu asgarî % 10 nis­
betinde fire doğabilir. Bunun yanısıra genellikle sokak aralarında
yer alan simitçi fırınlarının
istenen seviyede satış yapamamaları
halinde tüketilemeyen (bazı günler yüz simitten elli simitin satılma­
dığı) hallerde bu miktar zayiat olarak tespit edilebilir.
S İ Z A L — İP — H A L A T
it Sizal, ip ve halatlar ile 6/6 numaralı pamuk ipliğinin (ambalaj
ipliği) toptan alım satımında ortalama %3-5 arasında bir fire-zayiat
nisbetinin kabulü uygundur.
SODYUM SÜLFA
T
it Gölden çıkarılan kristal sodyum sülfatın kimyasal formülü
Na SO * 10 H* 0 olup, molekül ağırlığı 322 gr.'dır. Kristal sodyum
sülfatın tam kurutulması (foronlarda) halinde bünyesine bağlı 10
molekül H 0 (Su) kaybedilir. (180 gr.). 322—180=142 gr. Geriye
142 gr. anhydr sodyum sülfat kalır. Dolayısıyla teorik olarak tam
kurutmada verim % 44, fire ise % 56'dır.
2
2
- 122
Gölden cı K a r ı l m ı ş sodyum sülfatın bünyesinde bağlı sudan baş­
ka rutubet d e mevcuttur. Bunun miktarını yerinde ölçüm I em e yap­
madan rfade ermek bilimsel olmaz. Havuzlarda bekleme süresine
bağlı olarak • • 10—% 50 arasında bir rutubet kabul edilebilir. Üre­
tim hesabimin rutubeti % 30 olarak kabul edersek; gölden çıkarıla­
cak 1 ton k r i s t a l sodyum sülfatın % 7 0 1 yani 700 kg.'mı sodyum sül
fattır. Bunun sam kurutulması halinde verimi de % 44 olacağından:
700X44
—
— — 308 Kg. anhydr sodyum sülfat elde edilir.
İOO
Gölden çıkışta rutubeti % 50 kabul edersek, 1 ton kristal sod­
yum sülfatın 500 Kg.'mı kristal sodyum sülfattir. Tam kurutma ha­
linde;
500 A i 4
• — — ~22
10c
0 Kg. anhydr sodyum sülfat elde edilir.
Güneş anmda tam kurutma ile kristal sodyum sülfatın ne mik­
tar anhydr sodyum sülfata dönülebileceği hava sıcaklığı ve bekleme
süresine tâbi alarak değişir. Kesin bir v e r i m veya fire yüzdesi ver­
mek mümkün değildir,
Sıhhatli h ı r sonuç alınmak isteniyorsa; havuzda depoya sevk
bekleyen ma M an numune alınarak üzerindeki rutubet tesbit edil­
melidir. Bulın.Hiı rutubet mal kütlesinden düşülerek kristal sodyum
sülfat miktar: tesbit edilir. Bunun da tam kurutma halinde verimi
% 44, firesi *• 36"dır.
Tam kuru una ile kristal sodyum sülfatın anhydr sodyum sülfa­
ta dönüşmesi tâbiri doğru, güneş altında kurutma ile naturel sod­
yum sülfata dönüşme tâbiri yanlıştır.
Güneş anlıdaki oluşumlarda
yine malın bulunduğu yerdeki
rutubetini tesoii etmekle gerçek verim hesabı yapılabilir. Bu neden­
lerle verim v<- fire ile ilgili olarak kesin rakam verilmesi hatalı olur,
S O Ğ A N
it
Soğan alım-satımmda kuruma ve dökülmeden dolayı % 1 ilâ
% 3 depolama yapılması halinde lOOgüne kadar % 15, 100 günden
fazla ise % 2 5 fire olabilir,
123
SOLAR MASTE
R FİL
M
it Sola r Master Filminin ithalinden cam a uygulanıp, müşteriy e tes lim edilmesin e kada r geçen aşamadak i fire nisbetleri :
— Ca m ebatlarmdan dolay ı ortalam a :
% 10
—' Filmi n cam a uygulanmasında n dolay ı ort . :
% 5
Toplam
% 15
SUCUK
it İmâ l edilip , uzu n sür e satümayara k imalâtçıd a sto k olara k kal mış buluna n sucu k fires i % 12'ye kadardır.
İmalâtçıdan alını p perakendeciy e satmakt a buluna n toptancıla rın sucu k fires i % 7'ye kadardır.
it Toptancıda n alını p tüketiciy e satılmakt a ola n sucukları n bakka l
ve mezec i fires i % 5-6 kadardır.
it Sucuk , salam , pastırm a gib i yiyece k maddelerini n alı ş v e satı ş
müddetleri içinde verebileceğ i fir e nisbet i asgar î % 3, azamî % 8'dir.
it E t v e Balı k Kurumu'nu n aşağıda isimler i yazü ı mamullerini n
perakendeci bayilerd e satılma k üzer e beklemes i sırasınd a verdikler i
fire nisbetler i hizalarınd a gösterilmiştir .
Sosis
% 7-10
Salam
% 7-10
Sucuk
% 5-10
Dil
% 20-30
İşkembe
%
5
SUCUK v
e PASTIRM
A
İt Sucu k v e pastırm a imalâtınd a ya z aylar ı ü e kı ş aylar ı arasınd a
% 1 0 civarınd a bi r fir e v e zayia t fark ı olabilir .
SUDKOSTİK
it Sudkostiği n ambalajını n bozulma ve delinm e gib i nedenlerl e ha va il e tema s etmes i neticesind e ithalâtç ı v e toptancıd a müştereke n
% 2 nisbetind e fir e vermes i normaldir .
it Sudkosti k v e tuzruhunu n topta n v e perakend e ticaretind e % 1
nisbetinde fir e v e zayia t vermes i normaldir .
124 —
S U N İ
GÜBRE
ir İthalâttan sonra satışına kadar kompoze sun'i gübrenin zayiatı
% İ'dir.
SU
ir
Ş İ Ş E S İ
Şise suyu imal ve istihsalinde kullanılan 30 cciik su şişelerinin:
a) İmalâtçıdan alınıp depoya gelinceye kadar,
b) Depodan yıkanıp, makinalarda doldurulup piyasaya arzedilinceye kadar,
c)' Piyasada kullanılıp işletmeye dönünceye kadar geçen safha­
larda % 3-4,
Yukarıdaki safhalarda su şişelerinin konduğu tahta kasalarda
% 3-4 fire ve .zayiat meydana gelebilir.
SUSAM
it
İthal ham susamın verebileceği fire nisbeti şöyledir :
—* Menşeinden ithalatlarda
|
Toplam % l'e kadar
— Avrupa Limanlarından ithalâtda
—• Menşeinden ithalinde tartı farkı
— Toptan ambar (depolama) firesi
|
Toplam % l'e kadar
— Yurt içinde satışta tartı farkı
S Ü N G E R
ir Döşeme ve yatak imalinde kullanılan süngerlerin alım satımın­
da % l'e kadar fire ve zayiat vermesi normaldir.
SÜT
it Sütten yoğurt yapılmasında 90 derecede sütün % 6'ya kadar fire
vermesi normal görülmüştür.
it Tam yağlı inek sütünün kaynatılmasında takriben % 5 ilâ % 10
civarında su kaybından mütevellit fire ve zayiat olabilir.
SÜT
T O Z U
it Süt tozu imalinde randıman, işlenen sütün içindeki kuru madde
miktarına bağlıdır. Kuru madde miktarı ise, sütlerde her zaman ay­
nı seviyede olmayıp, sağılan hayvanın cins ve ırkına, laktaslonun ba~
125 —
şı veya sonu oluşuna ve yedirilen yemin çeşidi gibi faktörlere bağlı
olduğundan, sabit bir rakkam vermek mümkün olmamaktadır. An cak, yağlı inek sütünden süttozu yapıldığı takdirde randıman % 5-1 2
arasında yukarıdaki faktörlere göre değişmektedir.
Ş A R A P
it — Üzümdeki randıman nispeti % 65-7 0 (Samilen, Şansu ve Papazkarası cinsi üzümlerde)
—i 10 0 kg. üzümden l'inci ve 2 'nci aktarmalar bittikten sonra
65 litre nihai mamul elde edilir.
— Üzüm şarap haline dönüşünceye kadar l'inci ve 2 'inci aktar­
malar sırasında dibe çöken şarap taşlarından ve sarnıçtan sarnıca
aktarma sırasında % 7 oranında bir fire meydana gelir.
— Çökmeler neticesinde meydana gelen şarap taşları kimya sa­
nayiinde kullanılmaya başlamıştır. Nakliye sırasında % 1 oranında
fire meydana gelmektedir.
Şarabın dolum ve boşaltımı esnasında % 5 civarında fire ve za­
yiat meydana gelebilir.
Ş E K E R
it Perakende satışlarda şeker % 0, 5 (yarım) nisbetinde fire ve za­
yiat verir.
Ş E K E R L E M E
ir
Ezme ve çikolatalı mamullere ait fire ve zayiat nisbetleri
İmalât firesi
Draje %
Ezme %
Çikolatalı mamul
8-1 0 %
2
%
%2
%
ŞEKERLİ
Toptan satış
Firesi
1%
1%
1-2 %
Perakende satış
Firesi
2
2
2
MADDELER
ir 1 — Lokumun tam mamul hale gelebilmesi için terkibinde bulu­
nan ham, yarı mamul ve mamul maddelerin işlenmesi neticesinde
% 8-1 0 arasında içindeki şeker nisbetinde artış husule gelmektedir.
—126 —
Fire mevzubahis değildir, Şayet bu imalâtta bir miktar glikoz kulla­
nılmış ise, kullanılan glikoz miktarı üzerinden % 12-17 arasında fire
mevzubahis hr
2—JöKnin tam mamul hale gelebilmesi için terkibinde bulunan
ham, yarı mamul ve mamul maddelerin işlenmesi neticesinde % 6-8
arasında aı s husule gelmektedir. Bu imalâtta kullanılan glikoz
miktarı üze* inden % 12-17 arasında fire mevzubahisdir.
3 — Şekerlemenin tam hamul hale gelebilmesi için terkibinde
bulunan ha n yarı mamul ve mamul maddelerin işlenmesi netice­
sinde içi n d < ; »ulunan glikoza göre % 12-17 arasında fire verebilir,
!
i Pekmez
:
Pekmez kapalı alınıp satıldığından, bir fire mevzubahis değil­
dir. Zayiat olabilir. Bu da bir zabıtla tesbit ettirilebilir.
Ş E K E R L İ
M A M U L L E R
fa Bisküvi, çikolata ve şekerleme depolama, ambalajlama, sevk ve
teslim muameleleri sırasında yüzde yarım civarında fire ve zayiat
verebilir.
ŞEKERLİ
M E Y V E L E R
fa — Şeker* n kaptan kaba boşaltılması sırasında dökülmesinden
mütevellit > 0,5,
— Şekerin kazanda kaynatılması sırasında belli sıcaklık sonun­
da taşıma ve yanmasında % 1,
— Eriyen şekerin masaya aktarılmasında soğuma neticesi çürü­
meye yüz tutmasında %o 5,
— Yoğurularak hamur haline getirilen şekerin makineye veriliş
sırasında elektrik arızası nedeniyle sertleşip işe yaramaz hale gel­
mesinde %o 10,
— Makinelerden çıkan birbirlerine irtibatlı şekerlerin soğuma
sırasında karıştırılmaları sonucu birbirlerinden ayrılması nedeniyle
işe yaramayan kırıntılardan %o 10,
— Bu şekerlerin ambalaj 1 anmasında tel eleklerle nakli sırasın­
da tel elekten süzülen kırıntılar % 1,4,
Ambalajlama ve tartı sırasında dökülen kırılma suretiyle
%> 1,6,
— Rutubete alınması için tavalarda dönerek kurutulan şekerle­
rin kırıntılarında %c 6, civarında fire ve zayiat verebileceği anlaşıl­
mıştır.
r
Sİ SE
ir Coca-Col a şişelerini n İstanbul fabrikasından diğe r şehirler e nak li v e buralardak i bayili k deposund a istifi , b u istifte n sonr a d a ba yilere arab a il e naki l v e bayilerde n bo ş şişeleri n arab a il e toplanı p
tekrar merke z bayilik deposund a toplana n bo ş şişeleri n İstanbul'daki fabrikay a tesli m içi n nakl i esnasmd a verebileceğ i fir e v e zayia t
nisbeti % 2-3 arasındadır.
ir Paşabahç e rakı-ispirt o fabrikalar ı il e Mecidiyekö y likö r v e kon yak fabrikalarında n depolar a alma n bilâhar e kamyonlarl a tekeli n
standart içk i sandıklar ı içind e bay i v e satı ş yerlerin e tevzi i ameli yesi netices i aktarm a - nakliye v e depolam a esnasında dol u alko l şi şeleri % 0,2 ile % 0,3 civarında fir e v e zayia t verebilir .
ir Menb
a Suy u Şişes i
Menba sular ı bayiliğ i işinde , kullanıla n menb a sular ı şişeler i
% 3'e kadar fir e v e zayia t verebilir .
ir Bir a imalinde , yüklem e v e dağıtı m sırasınd a dol u şişeleri n pat laması ve kırılmasında , ayrıc a bayie tevz i edilmi ş olanların zamanında satılamayı p uzu n sür e beklemes i netices i bozulanlar m geri alına rak imh a edilmesinde n dolay ı meydan a gelebilece k fir e v e zayia t
nisbeti % 3'tür.
— 128 —
TAHİN
lâr Bi r kil o susamda n eld e edile n tahi n içi n randıma n nisbeti , tak ribi olara k % 78-81, fir e nisbet i is e % 19-22 civarında olup , fir e ne ticesi kala n mal hiçbi r iş e yaramamaktadır.
Randımana tesi r ede n faktörle r arasmd a e n mühim i susa m eki minde kuvvetli tarlaları n kullanılmamasıdır.
it Çin , Meksika, Sudan, Vietna m vs. ülkelerde n itha l edile n susam ların, tahi n üretim i esnasınd a verebileceğ i fir e nisbeti , % 27-28 civa rındadır.
it Tahi n helvalarını n alüminyu m foly o il e paketlenmes i esnasın da % 1,5-2
Tahin ve pekmezi n 400-500 gr. ve 1 kg.'lık kutulard a ambalajlanması esnasınd a % 1,5-2 oranınd a fir e v e zayia t verebilir .
T A R Ç I N
İt O
n bir a y gümrükt e bekleyen tarçı n % 5 civarında fir e verebilir ,
TARTI
E ARKLARI
it Emtean m tesbi t v e tesellümünd e kamyon , torb a vesai r dar a ha ricinde kantarla r arasındak i tart ı fark ı % 1 oranında normaldir.
i T E B E Ş İ R T O Z
U
ir Tebeşi r toz u imalâtmdak i fir e azam i % 2 nisbetindedir .
TEL
it Bobinajd a kullanılma k üzer e pamu k ipliğ i il e izol e edilmekt e
olan bakı r tellerin imalât ı esnasmd a izol e edici peny e pamu k ipliğin-
deki fir e nisbet i % 3-5 arasındadır. Bun a mukabi l aynı imalâ t esna sında bakı r tellerd e fir e nisbet i mevzubahi s değildir .
Bununla berabe r bir mikta r bakır, muhteli f imalâ t bozukluklar ı
dolayısiyle hurday a çıkabilir . B u mikta r topla m bakırı n % 12'si kadardır. Yan i imalâthaney e gire n 100 kilo bakırda n 12 kg. hurd a çı kar, hurday a çıka n b u 12 kg. bakı r günün hurd a rayiç fiyat ı üzerin den değerlendirilir .
it Dikenl i te l perakend e satışlarınd a tart ı farkında n dolay ı % 1,5
(yüzde bi r buçuk)' a kada r fir e verebilir .
ir Nalburlarc a alı m satım ı yapılmakt a ola n tavl ı tel'i n alı m satı mında tart ı farkında n mütevelli t % 1,5 civarınd a fir e husul e gelir .
Kangal halindek i telde n ima l edile n civata , vid a v e perçinlerin ;
Kesme firesi
İmalât fires i
İmalât bozukluğ u fires i %
% 0,8 il e % 1
% 25 il â % 30
5 il â % 10'dur.
1
TEMİZLEME
(KURU SİSTEM )
ir 25 kilo kapasitel i VE B marka sterilizasyon tertibatl ı kur u siste m
temizleme makinalarmd a kullanılan % 50 perklor etilen , % 50 triklor etile n karışımını n kullanılabilece k ilâ ç miktar ı il e harcana n v e
ya zayia t miktarlar ı ve s u il e yıkanmad a kullanılan Arpo l vey a de terjan miktarlar ı nisbe t dahilind e aşağıd a belirtilmiştir .
a) Yapıla n tesbitte 10 adet giyi m eşyas ı tartılara k ağırlı k mik tarı 10'a taksim edilmi ş v e ortalam a ağırlı k bulunmuştur .
1) Erkek ceket i
1.600 gr .
pantolonu 550 »
2)
palto
3)
2.000 »
4) Kadın mant o
1.500 »
5)
400 »
etek
1.000 »
6)
elbise
ilâç zayiat ı
»
»
»
»
»
»
»
»
»
%
%
%
%
%
%
15
15
15
15
15
15
240 gr .
80 »
300 »
225 »
60 »
^150 »
Kuru siste m temizlem e ameliyesind e kullanıla n ilâ ç makinay a
göre depolar a doldurulur . Bu miktar 25 kiloluk makinalard a bi r ton
civarında olup , yukarıda gösterildiğ i gib i he r eşy a içi n ortalam a b u
nisbette zayia t verere k ilâ ç azalı r v e yenide n ilâvesiyl e iş e deva m
edilir. B u tür eski makinalard a eşyanın ağırlığın a gör e % 20'ye ka dar zayia t vermes i olağandır .
— 130 —
b) Hal ı temizlemes i tamame n s u il e olduğunda n kullanıla n te mizleyici maddele r m içi n 300 il â 400 gr . olara k hesaplanır .
2
c) S u il e yıkamad a ağırlığı n % 5'i kada r deterja n vey a alpo l
kullanılır.
TEMİZLİK MADDELER
Beyaz sabu n
Mayi ara p sabun
Toz sabu n
Çamaşır sodas ı
ir S a b u n
İ
Yaz aylarınd a fir e
nisbeti
Kış aylarınd a fir e
nisbeti
% 2'ye kada r
Açık olduğ u takdirde
% 2ye kada r
Açık olduğ u takdirde
% 2'ye kadar
% 10' a kadar
%1'e kada r
Açık olduğ u takdirde
%1'e kada r
Açık olduğ u takdirde
%1'e kada r
% 5'e kadar
;
1 — Beyaz sabu n çuvall ı ambala j nakliye fires i % 2, çuvallı am balaj il e depod a muhafaz a fires i (alt ı ay ) içi n % 4 , perakendec i fi resi (nakliy e fires i dahil ) % 1 0 a kada r olabilir .
2 — İkinci nev i is e pirin e sabunlarında , yukarıdak i nisbetlerde n
% 1 daha fazl a fir e kabu l edilebilir .
ir Perakend e satışt a ara p sabun u % 4, sabu n toz u % 15 civarında
fire v e zayia t verebilir .
ic D e t e r j a n
:
Likit-toz v e kre m deterjanı n topta n v e perakendeciy e tahmil tahliye, nakliy e v e depolam a işlem i esnasınd a he r birind e ayr ı ayr ı
verebilecekleri fir e v e zayia t oranlar ı aşağıdadır :
5 Kg. ve daha büyük
polietilen torbalarda
Toz deterjan
Likit deterja n
Krem deterja n
% 1-2
Cam Şiş e
% 0.1-0.2
% 1
civarında fir e verebilir .
— 131™
İçi karton dışı oluklu
mukavva kutulard a
% 0.1-0.2 civarında
Plâstik Şişe
% 0.1-0.2
* E n iptida i tarzda , beto n havuzd a insa n güc ü il e HYP O GLORİ D
karıştınlarak yin e hortumlarl a basi t şekillerd e şişeler e doldurula n
çamaşır suyunu n b u tü r imalâtınd a HYP O CLORİ D ha m maddesi nin % 0,2 nisbetinde fir e v e zayia t vermes i normaldir .
TENEKE KUT
U
ir Silindiri k tenek e kut u ebad ı içi n herhang i bi r standar t mevcu t
değildir. R u tür kutuları n imalind e esa s deşe , kapa k kesimind e or taya çıkmaktadır . B u nedenl e çapı n kut u yüksekliğin e oran ı değiş tikçe kut u ağırlığın a nazara n deş e miktar ı d a çapı n karesiyl e oran tılı olarak (parabolik ) değişmektedir . Ço k değişik ça p ve yükseklik teki imalâ t yapılmakt a olmas ı nedeniyl e silindiri k kut u yapımınd a
ıskarta v e deş e oranlarını n ortalam a bi r rakaml a belirtilmes i ola nağı bulunmamaktadır . B u nedenl e imalâ t kademelerind e ortay a
çıkan muhteli f zayiatı n ayr ı ayr ı belirtümesiyl e yetinilmes i zorun luğu ortay a çıkmaktadır .
Konserve kutular ı 3 parçal ı vey
imalât yapılmaktadır .
a 2 parçal ı olara k (Sıvama )
A — 3 parçal ı kut u : (Alt ı v e üs t kapak , ya n gövde ) : Kapak
yapımı (Alt-üst )
Preste kesi m sırasınd a kapa k yapım ı içi n imalât a alma n tene kenin ağırlığ ı üzerinde n % 26-29 deşe ,
Gövde yapım ı • . (Yan )
Uygun ölçüd e levh a temi n edildiğ i takdird e makast a kesi m sı rasında imalât a gire n tenek e ağırlığ ı üzerind e % 4-5 tiri z v e deşe .
Ayrıca kapaklarl a gövdeni n makinad a kenetlenmes i v e kapan ması sırasınd a mamu l teneke kut u başın a % 1-2 kutu ıskartas ı çıka bilir. ^
B — 2 Parçal ı Kut u (Sıvama ) :
Kapak Yapım ı :
Preste kesi m sırasınd a kapa k yapımı için imalâta alma n teneke nin ağırlığ ı üzerinde n % 26-29 deşe ,
Gövde : -
^
İmalâta alma n tenek e ağırlığ ı üzerinde n % 26-29 deşe ,
— 132
Kapak kapamada tenek e kutu başın a %o
çıkabilir.
5~% 1 kutu ıskartas ı
C — Kapak adedi ço k parçal ı ola n kutulard a kapa k adedi kadar
malzeme ağırlığ ı üzerinde n % 26-29 yapı m deşes i ortay a çıkar .
Yukarıda açıklana n deşe , tiri z v e ıskart a miktarlar ı gerçe k an lamda fir e olmayıp , o iş yerind e istifad e edilemiyeceğindeı ı toplana rak günü n rayi ç bedel i üzerinde n hurd a olara k satılabilece k malze meyi belirlemektedir .
TON BALIĞ
I
fa 250 gr.lı k (brü t ağırlık ) tenek e kutulard a ambalajl ı to n balığ ı
için kullanılmas ı gerekl i zeytinyağ ı miktar ı asgar î 25 gr/dır,
200 gr . nk (brü t ağırlık ) tenek e kutulard a ambalajl ı to n balığ ı
için kullanılmas ı gerekl i zeytinyağ ı miktar ı asgar î 20 gr/dır.
T U Ğ L A
fa Harma n Tuğlas ı :
Harman tuğlas ı imalâ t esnasınd a % 20 ile. % 22 civarınd a fir e
verebilir.
TURŞU
fa 1 7 - 6 kilolu k tenek e kutulard a v e i / 4 kg . naylo n torbalard a muhafaza edile n turşuları n topta n satışlarınd a % 2 (yüzd e ikiye ) ka dar fir e nisbet i normaldir .
T U T K A L
fa Soğu k tutkalı n topta n satışlarınd a fir e v e zayia t olmaz . Pera kende satışlarınd a kapal ı kutulard a satılıyo r is e yin e fir e v e zayia t
bahis konus u değildir . To z halindeki açı k perakend e satışlard a % 1
nisbetinde fir e v e zayia t verebilir .
TU Z
fa Çamalt ı tuzlasından dökm e olarak nakledilen ha m tuzların (yük leme, naki l v e boşaltma ) ameliyes i esnasınd a % 0,10; açıkta depod a
iS il â 3 0 gün bekletilmes i esnasınd a % 0, 2 nisbetinde fir e
vermes i
normaldir.
Ham tuzu n yıkanıp , kurutulup , öğütülere k yeme k tuz u halin e
getirilmesi sırasınd a % 15-26 arasında fir e v e zayia t vermes i nor maldir.
TÜL
* Senteti k ipli k (polyester ) 'den dokunmuş tül'ün, kasar , to p boyama, apr e v e v e fiksa j terbiy e safhasınd a meydan a gelebilece k fir e
oranının uzamad a ve kısaltmad a % l nisbetind e bulunduğ u anlaşıl mıştır.
U N
ir Ecnebi maddelerden arî temizlenmiş 100 kilo buğday imale sevk
edilmeden önce kuru ve yaş temizlenmesi esnasında buğdayın bün­
yesindeki kırık miktarına göre % 1/2 (yüzde yarım) ilâ % 1,5 (yüzde
bir buçuk) arasında fire verebilir. Bu kırıklar bilâhare ecnebi mad­
denin bir kısmı ile birlikte tavuk yemi olarak satılabilir,
Gıda maddeleri tüzüğüne göre temizlenmiş (ecnebi maddelerden
ar i) 100 kg. buğdaydan, buğdayın cinsine ve piyasa şartlarına göre:
a) 84/86 randımanlı un imal edildiğinde, takriben yukarıdaki
randımandan % 1/2 (yüzde yarım) aşağı veya yukarı un elde edilir.
Bakiye rutubet farkı ile birlikte 101-101,5'a kadar olan kısmı ke­
pek ve razmoldur.
b) 74/7ö ilâ 80 arasında 5 ilâ 6 kilo (bon kalite) tabir edilen
adi vasıfta bir un elde edilir. Bakiye 80 ilâ 101-101,5 kısmı kepek ve
razmoldur.
c) Bir de 65/70 arasında randımanlı ekstra ekstra kalite (lüks)
börek ve baklava v.s. yapılan un vardır. Bu un da takriben 10-15
arasında (bon kalite) un elde edilir. Geri kalan kısmı kepek ve raz­
moldur.
Randıman yükseldikçe unun kalitesi düşer. Bu husus yukarıda
tafsilen belirtilmiştir.
Ü S T Ü P Ü
ir
Tarak makinelerinden geçen üstüpülerin fire miktarları:
1)
2)
Beyaz üstüpü % 3-5 nisbetinde
Renkli üstüpü % 6-8 nisbetinde.
Ü Z Ü M
fa a ) Kutu , torba , pake t v.s . ambalajlar a konmak üzer e işletme lerde ameliy e görmeye n üzümle r bi r sezond a % 1,5'a kada r fir e
verir.
b) Kutu , torba , pake t v.s . ambalajlar a konmak üzer e işletme lerde ameliy e göre n üzümle r işlem e esnasınd a % 3'e kada r fir e
verir.
— Bi r mevsimli k ameliy e görmü ş üzümlerd e fir e nisbet i % 3'e
kadardır.
— Bi r mevsimli k çekirdekl i v e çekirdeksi z ameliy e görmeye n
üzümlerde fir e nisbet i % 1,5'a kadardır.
— Bi r mevsimden müteakip mevsime devredile n ameliy e görmemiş üzümleri n fires i yukarıdak i nispette n % 1,5; ameliy e görmü ş
üzümlerin firesi , is e yukarıdak i nispette n % 2 fazl a olabilir .
— İk i mevsi m bekletile n ameliy e görmemi ş üzümle r is e şeker leme v e güvelenm e sebebiyl e % 3'e kadar munzam bir fire verebüir .
Toptan üzümle r hav a şartların a gör e % l' e kada r munza m fir e ve rebüir.
_
VY—
YAPAK
İT Yapa k yü n 1 yıl içind e % l' e kada r fire verebilir . B u fire nisbe ti ambala j içind e olanlar a d a şamildir . Yü n v e yaprakla r ambalaj lardan çıkarıldığ ı v e işlendiğ i takdird e fir e % 2,5'e kada r yükse lir. Kırkım , kuz u v e gü z yün ü bi r yı l içind e % l'e kada r fire ve rebilir, işlendiğind e % 2,5 fir e görülebilir . Taba k yü n 1 yı l içind e
% 2'ye kada r fir e verebilir . Kireçl i v e tuzl u ola n işb u malları n am balajı değiştirilmediğ i takdird e % 4, hatt a fazl a kireçl i olduğ u tak dirde % 6-7'ye kada r fires i artabilir .
Anadolu'dan vey a Trakya'da n mubayaa edilip , İstanbul' a gelin ceye kadar .
Tiftikde Yapak't
%ı %
% 1
1,5
% 1
% 0,5
% 0,5
a Keç
i Kılınd a
% 1 Yo
l firesi.
% 2 İstanbul'd
a işlenmes i halind e
işleme firesi .
% 0,5 Norma
l şartlard a depod a
beklemesi halinde , alt ı ay a
kadar (işlenmi ş vey a natüre l
olarak).
Yukarıdaki fireler , kırkı m v e kirl i mallar a ai t olup , yıkanmı ş
olan malla r içi n evsa f v e taşıdığ ı rutube t nazar ı dikkat e alınarak ,
fire tayi n edilir . Bunu n umum î bir şekild e tesbit i mümkü n olmayıp,
mala gör e değişir .
İr Ortalam a 80-90 kilolu k balyala r halind e depolard a dura n kirl i
yapaklarda bi r yı l içind e % 2,5-3 civarında fir e olabilir .
Y A Ğ
ir Topta
n varilli, tenekeli v e kolil i pamu k yağı il e çiçekyağ ı satışla _ 137 -
rmda verilebilecek fire ve zayiat oranı % 0,5 (bind e beş ) civarında dır.
it Ha
m ayçiçek yağ ı rafin e edildiğ i zama n % 5-8 fire verebilir .
ir Ort a kalitede , yan i 2 asitlik v e 9-10 renge kada r olan 100 Kg. soya yağını n rafin e edilmes i neticesind e 91,5-92,5 kg . rafin e vinteriz e
soya yağ ı eld e edilip , % 7,5-8,5 civarınd a fir e verilebilir .
it Ayçiçe k ve pamuk yağı (1, 2, 5, 10, 17 kiloluk) tenek e v e variller de tedarik, depolam a ve satı ş sırasında % 0,5 civarında fir e verebilir .
it L i k i
t Yağla
r
— Plâsti k v e ca m şişelerd e satış a sunula n sıv ı yağlard a delinm e
ve patlam a sebebiyl e %o 10 (Bind e on ) nisbetind e fir e v e zayia t ola bilir.
i T e r e y a ğ
ı
100 kg . piyas a kremasında n ortalam a 60-70 kg . tereyağ ı alına bilir.
İt A y ç i ç e ğ
i Yağı
:
1 — 1970-1971-1972-1973 tarı m yıllarınd a Traky a mıntıkasınd a
yetişen mele z ayçiçeklerinde n otomati k preslerl e % 38-42 nature l
yağ % 40-42 küsp e eld e edilmiştir .
2 — a) Ha m yağda asi t miktar ı n e olurs a olsu n % 1-1,5 rutubet v e yabanc ı madd e verilir .
b) Asi t miktarı 0,50 ilâ 2,5 olan yağlar, rafine edildiğind e % 5-8
fire vermektedir . Anca k b u fireden % 2-4 yan ürü n (asi t yağı ) alın maktadır.
3 — Küspede sonrada n meydan a gele n fir e miktar ı ise ; depola ma şekl i depolam a zaman ı v e sühunet e gör e değişikli k gösterir .
a) Presyo n suret i il e ayçiçeğinde n çıkarılabilece k ya ğ nisbet i
ortalama olara k % 38 ilâ % 38,5
b) Presyo n suret i il e ayçiçeğ i tohumunda n eld e edüece k küs pe nisbet i ortalam a olara k % 38 ilâ % 40
c) Ayçiçeğ i tohumunu n amba r firesi olara k nakliy e fires i tart ı
farkı v e rutube t fires i olara k ortalam a % l il â % 1,5
— 138
ci) A çiçeği tohumunda imalât esnasında çıkabilecek işe yara­
maz çıkıntı miktarı bu tohumda ortalama olarak % 2,5 ilâ % 3 nisbetinde yabancı madde.
e) A \ nca ayçiçeği tohumunda
ortalama olarak % 19,5 ile
% 17,5 nimetinde kabuk çıkabileceği ve kabukların da umumiyetle
fabrikalar; * yakacak olarak kullanılabileceği tesbit edilmiştir.
ir
S o y a
Y a ğ ı :
Soya yağının tankerlerle yapılan nakliyatında zabıtla tesbit
edilecek zayiatın dışında tanker cidarlarına yapışma ve hortum kul­
lanılma nedeniyle (binde yarım) % 0-0,5 civarında fire vermesi nor­
maldir.
ir
D
100 kg. analizle ayçiçek tohumundan,
a)
Preslerle yapılan imalâtlarda % 36-38 Naturel yağ, % 45
küspe, % 10-12 kabuk ve % 5 fire elde edilir.
b)
Ekstrasyonla yapılan imalâtlarda % 39-41 naturel yağ,
% 50 küspe ve % 8- 9 arasında kabuk elde edilir.
2)
100 kg. nebati ham ayçiçek yağı rafine edildiğinde, asgarî
94 kg., azami 96 kg. rafine ayçiçek yağı alınır. Asit yağı ve
stearin miktarları yağın asit miktarına göre değişmektedir.
3)
1. maddedeki imalât safhasında fire miktarı
a) bendindeki imalâtta % 3-4'tür.
b) bendindeki imalâtta % 3-5'tur.
4)
Rafine imalâtı sonrası ambalajlama, depolama ve pazarla­
ma safhasında %o 5 (binde beş) kadar fire ve zayiat vere­
bilir.
YAŞ
M E Y V E
v e
S E B Z E
fa istihsal bölgelerinden kamyonlarla getirilen kavun ve karpuzun
alıcılarına tesliminde (boşaltılması, tasnif edilmesi, satılırken parça
parça tartılması, elden ele verilirken düşürülmesi, ezilmesi veya bek­
letilmeden mütevellit çürümesi) gibi hallerden dolayı verebileceği
fire ve zayiat nisbeti % 12 ye kadardır. .
İt Muz'urı yeşil olarak ithal edilip gemi ile getirilmesi, soğuk hava
deposunda bekletilmesi, sarartılması, nakliye, hammaliye ve toptan­
cılara satılması aşamasında verebileceği fire nisbeti % 5'dir.
139 —
Yaş meyveler : Portakal, mandalina , muz , elma, armut , üzüm ,
şeftali, erik , kiraz , vişne , inci r v.s . % 8'e kadar.
Yaş sebzele r : Lahana, pırasa ıspanak , kereviz , fasulye , patlıcan ,
biber, bezelye , marul , salatalık , soğan , kavun , karpu z v.s . % 12"ye
kadar.
Soğuk hav a tertibat ı bulunmaya n ticarethanelerd e doğruda n
doğruya müstehlik e perakend e olara k satı ş esnasında , Halde n tica rethane nakillerinde , dökülme , çürüm e v e bozulm a gib i nedenlerl e
yaş meyv e v e sebzelerd e yukarıd a gösterile n oranlard a fir e verirler .
Soğuk hav a depolarınd a muhafaz a edile n elm a v e ayv a içi n
buzhaneye norma l rutube t verildiğ i takdird e % 2 oranınd a fir e v e
zayiat olabilir . Şaye t buzhaney e norma l rutube t verilmezse , bahs e
konu maddelerdeki fir e nisbet i % 5 ilâ % 10 arasmda olabilir.
ir Ya ş meyve sebzeleri n alı m satım ı il e uğraşa n işletmelerd e nak liye, boşaltm a ezilme , beklem e gib i nedenle r sonuc u % 5-13 arasında değişebilece k fir e nisbetler i doğabilir . B u nisbetle r meyv e y a da
sebzenin cinsine , çeşidin e gör e değişm e göstere n yüzdelerdir . Laha na, ıspanak , pırasa , maru l vb . sebzele r yalnı z nakliy e safhasınd a
% 5 fir e verebilir . B u tür dayanıksı z meyv e v e sebz e çeşitlerini n
boşaltılması, tasnifi , ezilmesi , bekletilmes i gib i hallerd e b u nispe t
% 13'e kadar çıkabilir .
Taze sebzele r (taz e biber , salatalık , patlıca n v.s. ) %
da fir e verebilir .
10 civarın-
ir Ya ş meyve, sebze v e bostanda % 5 ile % 12 arası fire olmas ı normaldir. Sandıklard a alma n malları n poşetler e konmas ı vey a bölün mesi halind e fir e muhakka k verir. Ayrıc a 1 veya 2 gece kaldığ ı tak dirde meyv e v e sebzeleri n içindek i ne m oran ı çekilere k kurum a yapar v e dah a fazl a fir e verir . V e sandıklard a bi r miktard a çürü k ve ya bozu k çıkabileceğ i d e nazar ı itibar e alınmalıdır . Ayrıc a lahana ,
kavun, karpuz , ıspana k gib i baz ı mahsullerde % 15'e kadar fire ve rebilir.
YER K A R O L A R
I
ir Marle y v e marle y tip i karoları n ambalajsı z olara k gere k şehi r
içi, gereks e şeki r dış ı nakliyatınd a yüklenmes i v e indirilmes i sebe biyle % l'e kadar , döşem e esnasınd a is e kenarlar a isabe t ede n ke sinti zayiat ı olara k d a yin e % 3- 4 fire vermes i normaldir.
iç Vinyl asbet termoplastik yer karoları döşemesinde metrekare­
ye ortalama 300 gr. yapıştırıcı konulabilir.
Aynı yer karoları döşemesinde % 3-4 civarında fire ve zayiat
verir.
ir Her nevî marleyler, her nevi yer parkeleri, yer döşeme tutkalları
tatbikat esnasında % 3-4 civarında fire ve zayiat verebilir.
Y Ö Ğ Ü RT
ir Y o ğ u r d u
n:
1) 200 400-800 gramlık plâstik kaplara konulması esnasında,
kapların K ı r ı l m a ve delinme nisbeti % 7-12,
2) 9 Kg.lı k büyük teneke kutulara konulması esnasında kutu­
ların ezilme ve delinme nispeti % 0,5 (9 kg.lık teneke kutularda
işlenilen yoğurt, konserve yoğurdu olarak tâbir edilir, Konserve yo­
ğurdun kî-.;a satılmak üzere 6-7 ay içi n soğuk hava depolarına ko­
nulmasında soğuk hava deposunun çalışma şartı yetersizliğinden
veya yoğurdun ekşime yapmasından mütevellit meydana gelen pat­
lamalar neticesinde husule gelecek fire miktarları, bu orana dahil
değildir.)
— Konserve yoğurt imalinde kullanılan 9 kg.lık teneke ambala j
kutuların boş veya dolu olarak nakli ve depolanması sırasında (mal­
zeme ambarında veya soğuk hava deposunda) fire oranı değişik bo­
yutlarda olmakla birlikte % 10'un altına düşmektedir.
3) Bütün b u el ile yapılan doldurma ameliyesi esnasında mey­
dana gelen yoğurt firesi % 3-4 civarındadır.
Bu orana sütün pişirme esnasında, koyun, inek sütü gibi karışık
sütle işlenmesi halinde verebileceği fireyi de ilâve edersek, yuka­
rıda zikredilen oranın % 10'a kadar çıkması normaldir.
İrııala t esnasında üretilecek yoğurdun kalitesine göre kuru mad­
deyi arttırmak için dökülen sütün haricinde ayrıca % 15 - % 40 ara­
sında süt vakum edilerek buhaıiaştırıhr. Bundan dolayı fire mik tarı, elde edilecek mamule göre değişik oranlarda olacaktır.
Örneğin : 12 kuru maddeli yoğurt için % 3 0 oranında
yapılır.
vakum
it Yoğur
t İmalât ı
Tam yağl ı :
Silivri tip i karavan a
yoğurdu
(1 karavan a -6, 5 kg. )
Konserve yoğurd u
(10 kg. )
Yarım Yağl ı :
Karavana Yoğurd u
Konserve Yoğurd u
Koyun Süt ü İne k Süt ü Mand a Süt ü
8 litr e 9
litr e 8
litr e
10 »
11 »
10 »
8.5 »
11
8.5 »
12 »
8.5 »
11 »
Ayrıca sütt e fir e sö z konus u değildir .
Yoğurt imalâtınd a keç i süt ü genellikl e harmanlam a (karıştırma)
olarak kullanılır .
it a ) 9 0 dereced e kaynamı ş sütte n yoğur t yapıldığ ı zama n sü t
% 1 0 kadar fir e verebilir .
b) Sütü n kesilmes i halind e tamam ı zay i olur .
c) Yoğur t karavanalar ı tahmil-tahliy e esnasınd a % 2'ye kadar,
d) Sütleri n yoğur t imalâthanelerin e nakl i esnasınd a % 3 'e
kadar fir e vermes i normaldir.
it A . 1 — Karavanalardaki yoğur t koyu n sütünde n yapıldığ ı tak dirde, sü t miktar ı 8.000-8.20 0 gr.' a kadar ,
2 — Bu yoğurtlar karışık sütte n (inek , koyun , keçi , manda ) ya pıldığı takdird e sü t miktar ı 9.70 0 gr.' a kada r çıkabilir.
3 — Sütten yoğur t imalât ı sırasınd a % 1 0 kadar fire kabu l edi lebilir.
4 — Konserve şeklinde ima l edile n kut u yoğurtlar ı 1 0 kg. sütte n
yapılmakta olup , piyas a teamülün e gör e bunla r ta m yağl ı olara k
işlenmekte v e bi r mikta r yağ ı alınara k kut u üzerindek i etikett e ev saf gösterilir .
B — Tam yağlı ine k sütünde n yoğur t imalind e sütü n kaynatıl masından mütevelli t fir e yüzdes i il e b u yoğurtta n yapılaca k ayra n
içine karıştırılabilece k s u yüzdes i nisbetleri :
1 — Tam yağlı ine k sütünü n kaynatılmasınd a takribe n % 5 il â
% 1 0 civarında s u kaybında n mütevelli t fir e v e zayia t olabilir .
2 — Ayran imalind e ise , yoğurd a 1/ 3 nisbetind e s u karıştırm a
normal kabul edilir.
— 142 —
ir
100 kg , ine k sütünden
a) Tanı yağlı, yarım
imalinde :
yağlı, konserve
veya karavana yoğurt
1 — Sütü n kaynama ve kaplara boşaltma firesi normal % 15
vakumlu % 40,
2 — Kapların yükleme ve boşaltma firesi normal %
lu % 40,
15, vakum­
b) Yoğurt imalâtında süte karıştırılabilecek süt tozu miktarı;
imalâtçının imalât programına göre hiç kullanılmayacağı gibi, kulla
mldığı takdirde istenilen miktarda olabilir. (Ambalajında belirtil­
mek şartı ile) .
c) 100 kg. inek sütünden yarım yağlı yoğurt yapımında elde
edilecek krema miktarı 2-2,5 kg.'dır. Tam yağlı yoğurt krema alın­
mamış sütten yapılır. Yani tam yağlı yoğurttan krema alınmaz.
d) 100 kg. kremadan üretilebilen tereyağ miktarı % 60-70 kg»
civarındadır.
e) 100 kg. yoğurttan elde edilebilen ayran miktarı 125-130 kg
civarındadır
Y TO N G
ir Ytong tabir edilen hafif beton yapı malzemesi T S 453 standardı­
na uygun olara k (Donatılı Ytong) ve (Donatışız Ytong) olmak üzere
iki türde ve muhtelif kalınlık ve ebadlarda imal edilmekte ve piya­
saya sürülmektedir.
Donatılı Ytong malzemesinde demir teçhizat mevcuttur. Mez­
kûr malzemeler Ytong Sanayi A.Ş. fabrikalarında imal edilerek, öze l
paletlerle dep o edilmekte ve kamyonlara paletler üstünde forkliftlerle, donatısızlar bazı ahvalde bilhassa İstanbul dışına sevkiyatta
elle paletsiz yüklenerek müşterilere sevkedilmektedir. Malzemenin
depolanması, nakliyesi, tahmil ve tahliyesinde dikkat gösterilmemesi
halinde, tuğlalarda olduğu gibi, Ytong malzemesinde de kırılma mey­
dana gelebilir. Ancak, bu zayiatın, malzemenin kalınlığına, depolan­
masına, vasıtalara yüklenmesine, nakliye v e mesafesine, yol duru­
muna ve vasıtadan indirilmesinde gösterilecek dikkate bağlı bulun
maktadır.
Ayrıca, Ytong malzemesinin imalât safhasında,
pazarlamasında,
alım - satımında ve şantiyede kullanılmas ı safhasınd a d a zayiat
miktar v e nisbetierini n değiştiği , h u unsurla r nazar ı dikkat e alındı ğı takdird e Yton g yap ı malzemesini n alı m v e satımıyl a iştiga l ede n
firmalarda;
Donatışız Yton g malzemelerindek i fir e nisbet i % 1 ilâ %
5.
Donatılı Yton g malzemelerinde fir e nisbet i azam i % 3 olabilir.
Y U M U R T A
ir İşlenmi ş olara k Kütahya , Akşehir , Afyon , Eskişehi r Vezirköpr ü
mıntıkalarından gele n yumurtalar , buzhanelerd e muhafaz a edili p
satışa çıkarıldığ ı zama n topta n v e perakend e satışlarmdak i fir e nis beti % 3-5 (yüzd e üç-beş ) diğe r mıntıkalarda n gele n yumurtalard a
ise % 8-10 (yüzd e sekiz-on ) arasındadır .
ir Piyasada n mubaya a edili p topta n v e perakend e satüa n yumur talarda (buzhan e yumurtası hariç ) zuhu r eden fir e v e zayia t nisbe tinin ilkbahard a Mart , Nisan , Mayı s aylarınd a kırık , çatla k v e çü rüklük sebebiyle , 1440 adetlik sandıklard a 50 (elli) , diğe r aylard a is e
100 (yüz ) ade t olara k norma l kabu l edilir .
_ z —
ZEYTİN
fa Antalya menşeli taze zeytinlerin salamura edilip yenebilir hale
dönüşünceye kadar geçen devre zarfında verebileceği azamî fire
nisbeti % 18, asgarî fire nisbeti de % 12 'dir.
fa Zeytin fires i umumiyetle mevsime, zeytinin menşeine, kalitesi­
ne, mahsul s"» osine, ambalaj şekline ve bekleme müddetine göre de­
ğişmektedir. H i sebeple bahis konusu zeytinlerin küf eli toptan sa­
tışları ,esnasr: a yaz aylarında takriben (2 -3 ay) % 6 il â % 8, kış
aylarında ise * 4 ilâ % 6 nisbetinde fire vermesi normaldir.
J
fa 1) Gem i
Mudanya, Orhangazi, Trilya, Aydın, Akhisa r zey­
tinlerinde tun anıp depolanma esnasında % 10'a kadar fire ve za­
yiat olabilir
dkhncik ve Antalya bölgelerinde 3 etişmekte olan su
zeytinlerinde
aynı muamele esnasında bu oranın % 15'e kadar
çıkabilmesi normaldir.
r
2) Salamura zeytin havuzdan çıkarılıp ambalajlanma yerine
gelene kadar geçen zaman içinde % 3'e kadar fire ve zayiat vereblir,
fa Salamura siyah zeytinin toptan ve perakende satışında verebi­
leceği fire oranı % 1 civarındadır.
fa Zeytinin 100-250-500 gr.Jık ufak ambalajlanmasında
dar fire ve zayiat olabilir.
% 5'e ka­
Yaz aylarında, naylon torbalar içindeki, sandıklarda muhafaza,
edilen zeytinlerde kurtlanma ve küflenme olabilir. B u da kaliteyi
düşürür.
Z E Y T İ N Y A Ğ I
fa 17-5-2-1 kiloluk teneke ambalajlardaki zeytinyağının toptan sa­
tışlarında verebileceği fire nisbeti % 1 (yüzde bire) kadar normal­
dir.
— 145 —
'ir Lampan t (Rafin e olmayan ) zeytinyağlar m filitrelenmes i mecbu riyeti olduğunda n % 3' e kada r filitr e firesi , istihsa l bölgelerinden ,
bölgeye nakliyesind e % 1-(1/2-1-2-4-5-10-17 kg.)'lı k teneke , plasti k
veya ca m şişeleri n imhasında n (doldurulu p ambalajlanması ) ötür ü
% 2 civarınd a fir e v e zayia t olabilir .
ir Zeytinyağ ı yaz aylarınd a güne ş göre n yerd e tenek e içind e uzu n
müddet kalırsa , kalitesind e düşm e olur , yan i asi t miktar ı yükselir .
Yüksek asi d d e kalitesin e olumsu z yönd e etk i eder .
Z Ü C C A C İ Y E
ir Camda n mamul çay , s u v e limonat a bardağı , ça y tabağı , süra hi gib i züccaciy e eşyasını n toptancıd a % 3-% 4, perakendecide % 2% 3 arasınd a zayia t (kırı k payı ) vermes i normaldir .
Ulaşım v e ambalajlamanı n toptanc ı firesinde ; tanzi m v e satı şın, perakendec i firesind e mütalâ a edilmes i uygundur .
A Y A K K A B I
it Bağcıkl ı v e makose n iskarpinle r il e ro k iskarpi n ve kısa - orta
ve uzu n konçl u der i botlar a kullanıla n vidal a der i miktarları :
Erkekler :
Deri : 1 çift ayakkab ı içi n i
Erkek Erk
23 dm
2
. bot Erk
38 dm
. rok Erk
38 dm
2
2
. çizm e
65 d m baldı r
2
NOT : B u miktarlar norma l modelle r içindir . Mode l değişikliğinde
modelin şeklin e gör e dah a fazl a dm der i kullanılabilir .
2
Kadınlar :
Zenne Zenn
22 dm
2
e bot Zenn
50 dm baldı r
2
e rok Zenn
32 d m
2
e çizme
65 d m
2
kaplama dahil .
it Topta n ayakkab ı ahm-satımmd a perakendecileri n yaptığ ı iade lerden kaynaklananla r d a dahi l mamu l ayakkabılard a fir e olamaz ,
ancak ayakkab ı imalâtınd a malzem e fires i olabilir . Ayrıc a mevsim i
geçtiği içi n iadelerde n ötür ü ola n ayakkabılar a d a tapo n ayakkab ı
ifadesi kullanılabilir .
it Bi r çif t ayakkabı içi n gerekl i malzem e miktarı ; modele , üreti m
teknolojisine, kullanıla n malzemeni n kalitesin e (Örneğin ; doğa l
derilerin tamam ı kullanılamaz ) v e personeli n tecrübesin e bağl ı
olarak değişi r
Futbol v e Basketbo l Ayakkabıs ı :
İt Ayakkab ı cinslerine gör e fir e dahi l harcanaca k ortalam a mal zeme miktarları :
Başlıca Malzemele r Futbo
l Ayak. (x) Basketbo
l Ayak . (x)
Vidala
23 ds
Astarlık der i vey a be z
33 ds
Hazır taban
1 çif t
1 çif t
10-16 ade t
16 - 24 ade t
1 çif t
1 çif t
Yapıştırıcı
200 gr.
200 gr.
Çiviler (Ato m ti p üre timde kullanılmaz )
60 gr.
60 gr.
Kapsül
Bağ
(x) 1
2
2
38 ds
48 ds
2
2
çift merdan e (39-4 4 numarala r arası ) ayakkabıla r için .
A K A R Y A K I T
ir Kitabımızdak i akaryakı t fir e oranları , çeşitl i olayla r sonuc u
meydana gelebilece k aşır ı kayıplarl a ilgilidir . Örne k olarak ; satış ların herhang i bi r nedenl e aksamas ı yüzünde n uzu n sür e depod a
bekleyen malı n buharlaşmas ı vey a ikma l yerinde n sıca k alma n
malın, farkl ı iklimdek i aşır ı soğu k ortamd a depolanıp , satılması .
Ya da , çeşitl i nedenlerl e birka ç aşamad a yapıla n yüklem e - boşaltmalar, fiil i kayıpları n yükselmesin e yo l açabilmektedir .
Enerji v e Tabi i Kaynaklar Bakanlığına bağl ı Petro l İşler i Gene l
Müdürlüğü'nün belirlediğ i v e Maliy e Bakanlığı'n m d a kabu l ettiğ i
«akaryakıtlarda resm î ortalam a fireler » şöyledi r
Süper, normal , kurşunsu z benzinle r içi n : Binde alt ı buçu k
Gazyağı v e motori n içi n :
Binde be ş
Fuel-Oil cinsler i içi n :
Binde ü ç
Bu oranlar a tekabü l ede n parasa l değerle r satı ş fiyatını n içind e
müşteriden alındığından , bilindiğ i gib i bayileri n «fire » ad ı altınd a
ayrıca bi r gide r kaydetmeler i mümkü n değildir .
Yukarıdaki resm î ortalam a firelerin tatbikatt a aşılmas ı halinde ,
mükelleften açıklam a istenecektir . B u takdird e v e hadiseni n bel gelenmesi kaydıyla , Odamızc a onaylanmı ş buluna n listedek i oran lar, açıklamalard a yo l gösteric i olara k kullanılaca k rakamlardır .
— 148 —
DERİ
ir Dericilikte
tadır,
, der i ala n ölçüs ü olara k desimetrekar e kullanılmak -
Ayakkare : 1 0 desimetrekareni n biraray a gelmesiyl e bi r aya k
meydana gelmektedir .
Piyasada 8.000.— TL. olara k satıla n derini n 1 desimetrekares i
800— TL. dır 10 desimetrekare 1 ayak mütalâ a edildiğ i içi n fiyatı :
8.000.— TL. olmaktadır.
Örneğin : Üzerind e 100 desimetrekar e yazıl ı ola n bi r der i
8.000.— TL, da n satıldığ ı zama n 10 desimetrekar e 1 aya k mütalâ a
edileceğinden bedel i 80.000.— TL. sı tutacaktır .
Hattızatmda b u derini n 1 desimetrekar e fiyat ı 800.— TL. sidir ,
100 desimetrekar e il e 800.— TL. yı çarptığımı z zama n yin e bede l
80.000.— TL. s ı olacaktır .
M E Y V E S U Y
U
ir A.B.D.'rıden , şişe v e tenek e kut u içind e meyv e suy u ithalinde ,
sözkonusu malları n gem i il e okyanus a açılara k Mersi n Gümrüğü'ne
ve orada n Ankara'dak i depoy a gelincey e kadar , taşıma , boşaltma ,
yükleme v e dağıtı m aşamalarınd a kırılm a v e patlam a neticesinde ,
zayi ola n meyv e suy u v e şişeleri n yanısıra , ayn ı ambalajd a bulu nan diğe r şişeleri n d e etiketlerini n bozulmas ı nedeniyle , meydan a
gelebilecek fireni n tenek e kutuda ; % 0,5-1, şişed e ise ; % 1,5-2 civa rında olabileceğ i anlaşılmıştır .
Download

0 - ITO